Bezopen vijandigheid.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bezopen vijandigheid."

Transcriptie

1 Bezopen vijandigheid. Onlangs las ik in de krant dat er een man s avonds in een bar met een glas op zijn hoofd is geslagen. Het verbaasde mij dat ik dit soort berichten zo vaak lees dat het niet meer bijzonder is. Toen ik erover na ging denken vroeg ik me af waarom mensen dit doen, en waarom dit soort incidenten vaak gebeuren als er alcohol bij betrokken is? Ik wil dit verklaren met de theorie van Freud, een denker die met zijn psychoanalyse een grote invloed heeft gehad op de hedendaagse psychologie. De vraag de ik mijzelf gesteld heb luidt: Hoe is agressie te verklaren met de theorie van Freud en heeft alcohol invloed op deze agressie? Als eerste bespreek ik de definitie van agressie zodat u als lezer weet over welke vorm ik spreek in dit artikel. Ten tweede neem ik u mee door de theorie van Freud waarin belangrijke begrippen als de Eros en Thanatos, het Id, ego en superego uitgelegd worden. In dit stuk leg ik uit hoe agressie verklaard word door Freud. Ten derde leg ik uit wat alcohol is en wat de effecten ervan zijn op ons lichaam. Om een relatie te kunnen leggen tussen alcohol en agressie haal ik theorieën van drie andere denkers aan, die inzicht geven over wat alcohol precies met ons lichaam doet en waarom dit resulteert in agressie. Als laatste vergelijk ik deze drie theorieën met die van Freud en leg ik verbanden die toepasbaar zijn op Freuds theorie. Na het schrijven van dit artikel ben ik tot de conclusie gekomen dat agressie goed te verklaren is met de theorie van Freud en dat alcohol wel degelijk een grote rol kan spelen. (http://www.gazette.uwo.ca) Joshua Albinus Opleiding HRM Christelijke hogeschool Ede April,

2 We lezen regelmatig in de krant of we horen het in het nieuws, er heeft weer een geweldsincident plaatsgevonden tijdens een avondje stappen. Het lijkt steeds vaker voor te komen dat jongeren het nodig vinden om een ander fysiek letsel toe te brengen, en alcohol lijkt hier vaak een rol in te spelen. Een 26-jarige Duivenaar is in de nacht van zaterdag op zondag in een horecazaak in het centrum van Arnhem met een glas op het hoofd geslagen. Een Arnhemmer (18) werd hiervoor aangehouden. De man uit Duiven wilde rond 2.00 uur naar buiten lopen toen de Arnhemmer hem de weg blokkeerde. Nadat hij verschillende keren had gevraagd of de Arnhemmer aan de kant wilde gaan, werd de Duivenaar geduwd en met een glas op zijn hoofd geslagen. Horecamedewerkers droegen de 18-jarige over aan de politie. (www.deweekkrant.nl) Toen ik bovenstaand artikel in de plaatselijke krant zag staan dacht ik, dat is niet zo bijzonder, dit lees ik bijna elke week in een krant. Toen ik dat dacht ben ik er over na gaan denken. Hoe komt het dat jongeren zo agressief reageren en maar om het minste of geringste de ander het licht uit de ogen willen slaan, en waarom gebeurt dit vaak in uitgaansgelegenheden op het moment dat er alcohol in het spel is? In dit essay wil ik proberen om dit fenomeen te verklaren aan de hand van de theorie van Sigmund Freud. De vraag waar ik dit essay antwoord op wil geven luidt: Hoe is agressie te verklaren met de theorie van Freud en heeft alcohol invloed op deze agressie? Wat is de definitie van agressie? Voordat we aan de slag kunnen met de term agressie moeten we eerst kijken wat agressie nu eigenlijk is. Volgens Morgan(1990) wordt er onder agressie een zeer breed scala aan gedachten, gevoelens en handelingen verstaan die vijandig zijn en zich op verschillende manieren kunnen uitten. Iemand die een grote mond geeft in de bus wordt gezien als een agressief persoon. Iemand die een ander met een glas op zijn hoofd slaat wordt ook gezien als agressief. Voor beide wordt dus dezelfde term gebruikt terwijl de daden flink verschillen in ernst. Daarom moeten we de term agressie nog wat verder uitdiepen. Waarin kunnen we dat agressieve gedrag onderscheiden? Allereerst is het goed om te weten dat psychologen een onderscheid gemaakt hebben tussen wat zij noemen, de primaire en secundaire agressie. Er wordt gesproken van primaire agressie als de vijandigheid een reactie is op een frustrerende situatie. We kunnen hierover dus zeggen dat er een directe aanleiding moet zijn om een agressieve reactie uit te lokken. We spreken van secundaire agressie als deze niet in verband staat met een directe aanleiding maar iemand die vanuit zichzelf snel agressief wordt. Denk hierbij aan verbitterde mensen en mensen met een kort lontje. Deze secundaire agressie is dus eigenlijk een hoeveelheid opgeslagen negatieve gevoelens die op springen staat (Morgan, 1990). Henry Clay Lindgren (1954) heeft agressie opgedeeld in drie vormen van agressie uiting. Hij maakt onderscheid in actieve, passieve en indirect geuite agressie. De benaming actieve agressie zegt al duidelijk wat ermee bedoeld wordt, namelijk de directe vijandige en lichamelijke handelingen bedoeld om iets of iemand te kwetsen of kapot te maken. Denk hierbij aan voorbeelden als mishandeling. Actieve agressie kan ook verbaal geuit worden door middel van schelden, intimideren en ga zo maar door. 2

3 De passieve vorm van agressie is een stuk minder opvallend. Toch kan het een groot negatief effect hebben op de eigen persoon. In de Nederlandse taal spreken we ook wel eens van weerstand. Een aantal voorbeelden hiervan zijn, langzaam werken om een opdracht niet op tijd af te hebben, tegen het systeem schoppen, niet tegen kritiek kunnen, geen verantwoordelijkheid willen dragen. Indirecte agressie ziet Lindgren als een zelfbestraffing. Iemand die agressieve gevoelens verdringt en zich wil aanpassen aan verwachtingen van anderen kan hierin doorslaan (Morgan, 1990). De vorm van agressie die in dit essay naar voren zal komen is voornamelijk de actieve agressie, het daadwerkelijk direct schade aanbrengen aan anderen. Wat zegt Freud over agressie? Om een duidelijke en begrijpelijke verklaring te kunnen geven over wat Freud zegt over agressie, moeten we eerst begrijpen wat Freud zegt over de menselijke psyche. Sigmund Freud was de eerste denker die beweerde dat de mens geen vrije wil heeft omdat zij gestuurd wordt door innerlijke driften die voortkomen uit het onderbewustzijn. In deze driften onderscheidt hij twee fundamentele driften in de mens. Aan de ene kant zegt hij, de mens heeft een levensdrift die er voor zorgt dat de mens continu streeft naar bevrediging van zijn levensbehoeften. Freud noemt deze drijfveer de Eros. Tegenover deze Eros staat de Thanatos die ook wel de doodsdrift genoemd wordt. Deze doodsdrift zorgt eigenlijk voor alle gevoelens die wij als mens hebben om destructief te zijn. Volgens Freud kan deze doodswens naar buiten toe gericht worden in de vorm van agressie.(morgan, 1990). We weten nu dus dat de agressie voortkomt uit de Thanatos. Een mens heeft dus twee oerdriften die lijnrecht tegenover elkaar staan. Aan de ene kant de wil om te leven en te overleven en aan de andere kant de wil om terug te gaan naar een toestand van een anorganische materie. Hiermee bedoelt Freud de staat van regressie, waarin de dood het beste resultaat is. Maar hoe verhouden deze driften zich tot elkaar? Hoe controleert je lichaam deze driften? Om hier iets zinnigs over te kunnen zeggen moeten we eerst kijken naar een aantal begrippen die van belang zijn, namelijk het Id, het ego en het superego (van Vliet,2006) Het Id, het ego en het superego. Freud verdeelt de menselijke psyche in drie structuren, namelijk je voorbewuste, je bewustzijn en het onbewuste. Allereerst het voorbewuste, deze vorm van bewustzijn houdt in dat er bepaalde herinneringen zijn waarvan je je niet meer bewust bent, maar als je gaat nadenken zijn deze herinneringen redelijk gemakkelijk terug te halen. De belangrijkste twee en welke ook meer van belang zijn voor mijn hoofdvraag, zijn het bewuste en het onbewuste. Het bewuste is eigenlijk alles wat je op een bepaald moment kan zien, denken en/of voelen. Oftewel alles waar je je op een bepaald moment bewust van bent. Dit noemt Freud het ego. Het onbewuste zit iets ingewikkelder in elkaar. Hierin vindt men namelijk het deel van de mens waarvan het individu zelf geen weet heeft, met andere woorden, hij is zich er niet van bewust. Dit onderbewustzijn noemt Freud het Id(Morgan,1990). Het Id. Volgens Freud is het Id de oudste structuur van bovengenoemde drie structuren. Het Id zit vol met driften die voortvloeien uit onze Eros en Thanatos en deze driften willen continu bevredigd worden. Omdat wat zich in het Id afspeelt onbereikbaar is voor het bewustzijn, moet de informatie in het Id zich ook wel onttrekken aan de wetten van de logica of realiteitszin. Freud noemt dit primair proces denken (van Vliet, 2006, p. 86) 3

4 Uit dit citaat blijkt dat het onderbewustzijn een verzameling is van driften die geen rekening houdt met wat wel en niet kan. Als deze driften dus niet gereguleerd worden zou dat betekenen dat mensen op puur instinctieve wijze gaan handelen, aan de ene kant zouden ze continu hun behoeften bevredigen(lust). Deze bevrediging houdt in dat mensen zonder rekening te houden met elkaar alles zullen doen om maar lust te ervaren zoals eten, seks maar ook door andere mensen te kwetsen of kapot te maken(agressie). Als iedereen dit zo zou doen zou het natuurlijk een onleefbare wereld worden. Om deel uitmaken van een samenleving moeten deze driften dus gecontroleerd worden. Hiervoor heeft de mens het ego. Het superego. Voordat we naar het ego gaan kijken is het handig om eerst naar het superego te kijken. Dit om zo meteen de functie van het ego beter te kunnen snappen. Freud verdeelt het superego in twee delen: het geweten, dat zegt wat verkeerd en slecht is en straft, en het ik-ideaal dat zegt wat juist en goed is en dat beloont. Het superego is gebaseerd op de morele oordelen van de ouders en zet op grond van deze oordelen het straffen en belonen voort (Morgan, 1990, p. 44) Wat Morgan eigenlijk zegt is dat het superego waarden van anderen overneemt om goedkeuring te krijgen van anderen. Een mooi voorbeeld hiervan is mode. Stel, u vindt dat knalgele T-shirt erg mooi en besluit het te kopen voor het feestje waar u vanavond naartoe gaat. Eenmaal aangekomen op het feestje wordt u door de gasten uitgelachen en uitgemaakt voor kanarie. U krijgt een gevoel van schaamte en gaat met een slecht gevoel naar huis. Voor het volgende feestje koopt u een T-shirt wat u eigenlijk niet mooi vindt maar wat wel in de mode is zodat u niet nog een keer uitgelachen wordt op een feestje. U past zich aan, aan de verwachtingen die andere mensen aan u stellen. Van Vliet beschrijft dat dit in de samenleving gebeurt ook zo gebeurt. De samenleving bepaalt wat mensen wel en niet kunnen en mogen. Zo wordt het niet geaccepteerd dat mensen zomaar met iedereen seks hebben en andere mensen de hersens inslaan. Het superego neemt deze waarden over en dat begint al bij de ouders. Een kind leert dat hij niet in zijn broek moet poepen omdat zijn ouders dit niet fijn vinden, doet hij dit wel dan krijgt hij een gevoel van schaamte uit angst voor straf. Dit betekent wel dat hij zijn drift om te poepen niet direct kan bevredigen en moet deze dus onderdrukken. Het superego is er zodat dat wij ons kunnen gedragen naar de waarden van onze samenleving. Hiervoor hebben wij het ego die tussen het Id en het superego instaat.(van Vliet, 2006) Het ego. In tegenstelling tot het Id heeft het ego wel een realiteitsbesef. Met het ego reguleert je psyche het Id, denk hierbij aan een ruiter die zijn paard beheerst. Het paard heeft een eigen wil en zonder ruiter doet het paard ook alleen dat wat hem lust geeft zoals eten, drinken en slapen. De Ruiter heeft echter andere behoefte en beheerst en stuurt het paard in de richting waar hij heen wil. Als de Ruiter niet sterk genoeg is om een paard te beheersen, gaat het paard alle richtingen uit behalve daarheen waar de Ruiter heen wil. Het is dus belangrijk dat de Ruiter continu het paard beheerst om gevaarlijke situaties te voorkomen. in deze metafoor vertaalt het paard het Id en de ruiter het ego. Het is de ondankbare taak van het ego om via het contact met de buitenwereld uit te maken of dat op een bepaald moment mogelijk is. Het ego gedraagt zich dus volgens het realiteitsprincipe en kan dit doen doordat het ego in staat is tot secundair-procesdenken. (van Vliet, 2006, p. 87) 4

5 Op het moment dat je ego signalen ontvangt van het Id gaat deze kijken of deze driften te bevredigen zijn. Hierbij wordt een afweging gemaakt tussen wat de behoeften zijn, en wat er kan en mag. Hierin wordt er gekeken naar de behoeftes van het superego en het ego. Het ego bepaalt wat er daadwerkelijk mogelijk is en het superego bepaald of dit ook gewenst is. U kunt zich wel voorstellen dat dit voor constante spanning zorgt tussen het Id, het ego en het superego. In deze samenleving is het niet vanzelfsprekend en ook niet gewenst om zomaar je agressie te uiten tegen een willekeurig persoon op straat. Het is sociaal niet geaccepteerd en er staan dan ook straffen op. Als ik op straat loop en ik voel een agressieve drift opkomen, kan ik natuurlijk vanuit mijn Id handelen en op een willekeurig persoon aflopen en hem tegen zijn hoofd slaan, waarmee de directe drift van mijn agressie bevredigd wordt. Dit is een voorbeeld van de primaire agressie die eerder al aan bod is gekomen. Mijn ego zoekt hierin waarschijnlijk een slachtoffer waarvan ik weet dat ik net zo sterk of sterker ben. Mijn ego bepaalt dan of het mogelijk is om dat slachtoffer te slaan. Mijn superego zegt mij dat de reactie van het slachtoffer of van een van de omstanders afkeurend zal zijn en dat deze waarschijnlijk de politie belt en aangifte doet van geweldpleging. Hier staan redelijk zware straffen op die ik weer ervaar als onlust. Mijn ego maakt een afweging tussen de lust van iemand slaan en de onlust van de straf en zal waarschijnlijk zeggen dat het de onlust niet waard is en verdringt de agressieve driften. Je ego verdringt driften die niet toegestaan worden en stuurt ze terug naar het Id. Deze impulsen worden als het ware verbannen uit je bewustzijn, toch proberen deze driften constant op een andere manier door te dringen tot het ego. Van Vliet gebruikt in zijn boek en metafoor van een vat. Hij zegt dat driften die niet toegelaten worden tot het ego worden teruggestopt in het vat van het Id. Als je als je driften terug stopt in een vat, neemt de druk in het vat toe en als dit vat niet af en toe de druk kan ventileren (door middel van driftbevrediging) kan dit vat na een tijdje exploderen. Deze metafoor lijkt wel erg veel op het begrip secundaire agressie die ik al eerder genoemd heb. Morgan beschrijft deze secundaire agressie ook als een verzameling negatieve gevoelens die op springen staat. Je zou dus kunnen zeggen dat de driftenverdringing van Freud kan leiden tot korte lontjes bij mensen waardoor deze geen directe aanleiding nodig hebben om agressief te reageren. Freud zou dit beschrijven als het terugkomen van de agressie in een vermomde vorm. Het is dus erg belangrijk dat het ego een goede afweging maakt tussen de driften en wat in de realiteit mogelijk is om te voorkomen dat iemands vat explodeert.(van Vliet, 2006) Het eerste deel van de hoofdvraag luid, hoe is agressie te verklaren met de theorie van Freud. U heeft nu gelezen dat agressie volgens Freud een onderdeel is van onze thanatos, een van de twee fundamentele driften in de mens. De mens is dus van nature agressief en heeft de drang om andere mensen en of dingen te kwetsen of kapot te maken. Agressie wordt door de samenleving niet geaccepteerd dus het superego vertelt ons dat wij onze agressieve drift de kop in moeten drukken. Ons ego maakt hierin dan de afweging wat er voor ons als mens op dat moment het beste is. Of we geven toe aan de agressieve drift en de daarbij behorende lust of we volgen de richtlijnen gesteld door het superego om onlust te vermijden. We zien regelmatig dat het ego er toch voor kiest om de agressieve driften te bevredigen. Wat mij opvalt als ik naar een bar of discotheek ga, is dat agressie vaak samengaat met alcohol. Vandaar dat het tweede deel van de hoofdvraag dan ook luid: heeft alcohol invloed op deze agressie? Om een antwoord te kunnen geven op deze vraag moet u eerst uitleg hebben over wat alcohol eigenlijk doet met ons lichaam. 5

6 Wat is het effect van alcohol op ons lichaam? Alcohol is een stof die ons goed laat voelen, het laat ons makkelijker praten en het neemt onzekerheid weg. Het beïnvloed je gedrag. Na een paar drankjes voel je je al wat losser, je praat met iedereen en meestal voel je je gelukkig en ben je in een feeststemming. Ideaal voor een gezellig avondje stappen met vrienden of vriendinnen. Alcohol wordt in Nederland gezien als onschuldig en feestjes kunnen niet meer zonder. Toch staat alcohol internationaal omschreven als een harddrug. Dit komt door de sterke werking die alcohol heeft op ons lichaam. Alcohol verdooft namelijk onze hersenen waardoor wij niet meer in staat zijn om optimaal van onze denkcapaciteit gebruik te maken. Zo voel je je na een paar biertjes vrijer, meer ontspannen en zelfverzekerder. Hoe meer alcohol genuttigd wordt hoe meer onze hersenen verdoofd raken. Dit merken we doordat we beginnen te wankelen en onzin beginnen te praten. Dat het gebruik van alcohol schadelijke gevolgen heeft op lange termijn weten we allemaal. Maar ik wil het juist gaan hebben over de kortstondige cognitieve veranderingen ten gevolge van alcoholgebruik. Uit een onderzoek naar alcoholgebruik dat uitgevoerd is door vierdejaars studenten van het Windesheim, blijkt dat het drinken van alcohol grote gevolgen heeft voor je lichaam. Het beïnvloed je reactievermogen, je oriëntatie vermindert, je remmingen nemen af en het heeft invloed op de stemming. Door de ontremmende werking vermindert je zelfcontrole of in sommige gevallen verliest iemand compleet zijn zelfcontrole wat tot gevolg kan hebben dat mensen veel agressiever reageren als dat ze normaal zouden doen(heuvelink en Nieuwenhuizen). Maar hoe komt het nou dat mensen die controle verliezen en dit kan resulteren in agressief gedrag? In de literatuur is er veel terug te vinden over dit onderwerp, er zijn veel verschillende theorieën gevormd met betrekking tot de relatie van alcoholgebruik en agressie. Omdat ik mij in dit essay richt op de theorie van Freud, wil ik van alle theorieën over agressie en alcoholgebruik drie theorieën gebruiken die een link hebben met de theorie van Freud. Dit zijn de disinhibitietheorie van K. Graham, het anxiety inibitation model van J. Jung, en het cognitieve ontwrichtingsmodel van L. Bennet. Voordat we hiermee verdergaan zal van elke theorie eerst een korte uitleg geven. De disinhibitietheorie. Een beknopte uitleg van deze theorie is dat consumptie van alcohol leidt tot disinhibitie. Met andere woorden betekent dit dat het gebruik van alcohol de aangeleerde remmingen van mensen elimineert. Hierdoor kunnen natuurlijke impulsen van de mens vrijkomen wat kan resulteren in agressief gedrag. Graham ziet het als directe oorzaak voor het uitten van agressie. Hij beschrijft het ook wel als paralyzing the brakes (van der Veken, 2007). Het anxiety inihitation model. Dit model gaat er vanuit dat agressie geremd wordt door angst. Alcohol heeft hierin geen directe invloed op de agressie, maar beïnvloed de angst. Doordat het deel van de hersenen verdoofd wordt waarin iemand angst ervaart valt deze dus weg en is er geen remmende werking meer van angstigheid op agressie( van der Veken, 2007). Het cognitieve ontwrichtingsmodel. Dit model heeft een hele andere benadering, namelijk dat agressie een vorm is van frustratie. Doordat alcohol en verdovende werking heeft op bepaalde delen van onze hersenen hebben mensen last van bovengenoemde symptomen zoals moeilijkheden met het oplossen van problemen, met complicaties, verlies van evenwicht et cetera. Hierdoor raakt het lichaam gefrustreerd wat zich uit in agressie. Ook kan het lichaam situaties niet goed inschatten waardoor situaties verkeerd beoordeeld worden. Als voorbeeld een situatie waarin iemand tegen een dronken persoon botst, waarbij deze laatste dit meteen als provocatie ervaart(van der Veken, 2007). 6

7 Wat betekenen deze effecten met betrekking tot Freuds theorie? Van alle drie de genoemde theorieën over de effecten van alcohol op ons lichaam is er een verband te leggen tussen deze effecten en de theorie die Freud heeft over agressie. Ik zal theorieën een voor een beschrijven met koppelingen naar Freud s theorie. De disinhibitietheorie van K. Graham. Deze theorie zegt in feite dat een mens aangeleerde remmingen heeft die ervoor zorgen dat natuurlijke impulsen zoals de agressieve drift onder controle gehouden worden. Door de inname van alcohol wordt het deel van de hersenen dat deze remmingen controleert verdoofd waardoor men niet meer in staat is om driften die naar buiten willen te stoppen. Dit verklaart waarom mensen die alcohol gedronken hebben meer vanuit hun natuurlijke impulsen handelen. Graham zelf beschrijft dit effect als paralyzing the brakes wat letterlijk betekent het verlammen van de remmen(van der Veken, 2007). Als we deze theorie naast die van Freud leggen zien we hierin duidelijke overeenkomsten. Zo zegt Freud ook dat het superego leert wat wel en niet kan. Het superego wilt zich eigenlijk gedragen, in dit geval dus door het ego te vertellen dat het de agressieve driften niet naar buiten mag laten. We zouden dus kunnen zeggen dat het gebruik van alcohol het superego verdoofd waardoor deze geen controle meer kan uitoefenen op het ego. Het ego kan hierop geen afweging maken dat hij alleen impulsen krijgt van het Id en laat deze makkelijker door, waardoor agressie makkelijker naar buiten kan komen. Het anxiety inihitation model van J. jung. Het model van Jung zegt dat een mens angst heeft en dat deze angst een bepalende rol speelt in de beheersing van agressie. Deze angst waarschuwt het individu voor mogelijk gevaarlijke situaties zoals de mogelijke destructieve gevolgen van een agressieve uitbarsting. Deze angst is dus de remmende factor voor het controleren van agressie. Door de consumptie van alcohol wordt het deel van de hersenen dat angst ervaart verdoofd. Hierdoor wordt de angst verminderd en blijft deze afnemen naarmate de persoon meer alcohol nuttigt(van der Veken, 2007 ). We zien vaak dat mensen die onder invloed zijn van alcohol de meeste rare en gevaarlijke capriolen uithalen wat wordt veroorzaakt door het verdoofde angstcentrum in de hersenen. Freud zegt in zijn theorie ook iets over angst, namelijk: wanneer het ego uit het Id signalen ontvangt van de driften en de bevrediging hiervan niet opportuun is, ervaart het ego angst. Angstgevoelens waarschuwen het ego voor een potentieel gevaarlijke situatie, namelijk dat het overspoeld dreigt te worden door driften terwijl dit in de buitenwereld een gevaar zou kunnen opleveren. De reactie van het ego zal dan zijn het terugdringen van de driften na het id (van Vliet, 2006, P. 87). Het verschil tussen deze twee theorieën is dat bij Jung de angst direct invloed heeft op het beheersen van agressie. Bij Freud is angst een waarschuwing aan het ego waardoor het ego weet wat er mogelijk gevaar dreigt. Toch is de theorie van Jung goed te koppelen met die van Freud want waar alcohol angst beïnvloed zal dat ook gevolgen hebben voor de theorie van Freud. Als het ego geen angstgevoelens meer ervaart die waarschuwen voor gevaarlijke situaties, zal het ego ook geen aanleiding zien om de agressieve driften terug te dringen naar het id. Dit kan resulteren in een eenvoudige uitweg voor agressie. 7

8 Het cognitieve ontwrichtingsmodel van L. Bennet. Bennet bekijkt de uiting van agressie vanuit een hele andere hoek, namelijk dat agressie voortkomt uit frustratie. Als we terugkijken naar de effecten die alcohol heeft ons lichaam zien we dat een beetje alcohol je vrijer laat voelen, je praat makkelijker en bent meer ontspannen. Naarmate je meer alcohol drinkt raken je hersenen meer verdoofd met als gevolg dat je reactievermogen vermindert, je oriëntatie neemt af, je kunt moeilijker uit je woorden komen en je hebt meer moeite om je evenwicht te bewaren. Doordat je lichaam gewend is om deze bovengenoemde zaken zonder al te veel problemen uit te voeren, raak je lichaam gefrustreerd op het moment dat deze dat door alcohol niet meer kan. Je lichaam zet deze frustratie dan om in agressie(van der Veken, 2007). Om deze theorie te koppelen aan Freud is iets lastiger. Deze theorie zou goed gepast hebben bij de oude theorieën van Freud van 1917 waarin hij stelde dat agressie een gevolg is van frustratie(morgan, 1990). Hiermee doelde hij op het feit dat lust niet altijd bevredigd kan worden en onlust niet altijd vermeden kan worden. Als voorbeeld, u verheugt zich al drie weken op het feestje van een goede vriend. Op de dag voor het feestje belt uw baas met de mededeling dat u op de avond van het feestje een avonddienst moet werken. De lust wordt u hierbij ontnomen en maakt plaats voor onlust wat resulteert in agressie. Deze agressie kan alle vormen aannemen, zowel actief, passief als indirect. Als we dit vergelijken met de theorie van Bennet is het heel goed voor te stellen dat het lichaam gefrustreerd raakt door de effecten van de alcohol, en dat uit zich in agressie. Het is bij deze theorie wel lastig te zeggen welke vorm van agressie dat zal zijn omdat dit in alle drie de varianten naar voren kan komen, in tegenstelling tot de theorieën van Graham en Jung waarin de agressie zich primair en actief uit. Conclusie. In dit essay heb ik door gebruik te maken van verschillende theorieën een antwoord gevonden op de vraag: Hoe is agressie te verklaren met de theorie van Freud en heeft alcohol invloed op deze agressie. Mijn conclusie is, na uitwerking van de vier deelvragen, dat agressie verklaarbaar is aan de hand van de theorie van Freud. Freud legt zelf geen directe link tussen alcohol en agressie. Uit andere theorieën van van Graham, Jung en Bennet over alcoholgebruik in relatie tot agressie blijkt dat alcohol van invloed is op de beheersbaarheid van het Id welke genoemd word in Freuds theorie. 8

9 Literatuurlijst: Morgan, R.L. (1990). Hedendaagse Psychologie. Uitgeverij Lemma B.V., Utrecht. Vliet, van, P. (2006). Wat drijft de mens? Uitgeverij Boom, Amsterdam. Heuvelink, F. en Nieuwenhuizen, N. Onderzoeksproject roep alcohol een halt toe. Lectoraat preventie verslaving, Zwolle. Veken, van der, K. (2007) Het verband tussen alcohol en agressie: feiten en mythen. Scriptie faculteit rechtsgeleerdheid, universiteit Gent. =2009 9

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld?

Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld? Coenye Patrick Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld? = betekenisvol gedrag ( tussen bedoeling van

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Huiselijk geweld. Casus 1:

Huiselijk geweld. Casus 1: Huiselijk geweld Casus 1: Jonge vrouw, 32 jaar, meldt zich bij de huisarts. Ze is getrouwd en de man van deze vrouw is ook uw cliënt. Ze hebben 3 kinderen van 6-3 en 1 jaar. Ze heeft duidelijke zichtbare

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie bij jongeren

Alcoholintoxicatie bij jongeren Alcoholintoxicatie bij jongeren Beter voor elkaar Informatie voor ouders na opname van hun kind vanwege alcoholintoxicatie ( comazuiper ) Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging in

Nadere informatie

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand.

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand. inleiding Soms zijn we als mensen zo sterk met onze gedachten bezig,dat we bijna vergeten om in het hier en nu te leven.als ik op een stralendedagdoorde stad loop zie ik toch veel mensen in gedachten eigenlijk

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

Jeugd en alcohol. Oefeningen

Jeugd en alcohol. Oefeningen 2009-16 tekst 1 Delft, 16 april 2009 Jongeren drinken steeds meer alcohol. En ze drinken vaker. Ook zijn ze jonger als ze beginnen. Het is een groeiend probleem. Cijfers van 2008 337 jongeren kwamen in

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Alcohol, Roken en opvoeding

Alcohol, Roken en opvoeding Alcohol, Roken en opvoeding Uw kind in klas 1 van het voortgezet onderwijs Als kinderen naar het voortgezet onderwijs gaan, verandert er veel in hun leven. Ze krijgen andere interesses en hun vriendengroep

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in Bijlage 5. Mannen en seksualiteit Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in dit boek. Zoals ik heb uitgelegd is seksualiteit van fundamenteel belang

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

BAAS over uw emoties

BAAS over uw emoties BAAS over uw emoties Vind de werkelijke oorzaak van uw problemen. Verwijder alles wat u tegenhoudt om te groeien als mens. Groei als mens, zonder remmingen, overwin trauma s, angsten en pijn. Word werkelijk

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Gaan zitten bij ooit gebruik

Gaan zitten bij ooit gebruik 1 Gaan zitten bij ooit gebruik 2 3 Speciaal bedoeld voor ouderavonden, voor ouders van basisonderwijs of beginnend middelbaar onderwijs. Deze quiz is bedoeld om met elkaar wat kennis op te doen, maar ook

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING Als kinderen naar het voortgezet

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE: 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5

INHOUDSOPGAVE: 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5 Agressieprotocol Omnia Wonen INHOUDSOPGAVE: Hfd.stuk Paginanr. 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5 2 1. VOORWOORD Van tijd tot tijd is

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Wij werken aan Allemaal Maatjes!

Wij werken aan Allemaal Maatjes! Wij werken aan Allemaal Maatjes! Op school werken wij elke maand aan een ander puntje om Allemaal maatjes te zijn! Zo proberen wij het pesten op onze school te voorkomen. Om het puntje van de maand duidelijk

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN?

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? UW KIND EN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? U KUNT ER IETS AAN DOEN! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam?

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam? de kater komt later ziek door te veel alcohol Je hebt te veel alcohol gedronken. Dit heeft je zo ziek gemaakt dat we je met spoed moesten opnemen in ons ziekenhuis. Waarschijnlijk ben je - net als je ouders/verzorgers

Nadere informatie

Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014

Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014 Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014 Het pestprotocol vormt de verklaring van de vertegenwoordiging van de school en de ouders waarin is vastgelegd dat we pestgedrag op school

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 1 Inhoudsopgave: 1. Kernwaarden Almere College Dronten 3 2. Pesten wat is dat? 4 3. Signalen bij pesten 5 4. Het vijf sporen beleid van het Almere College

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Onze school wordt een KiVa School!

Onze school wordt een KiVa School! Programma Uitwisselen van gedachten en een KiVa-oefening om elkaar te leren kennen Onze school wordt een KiVa School! Voorstellen KiVa-team van de school Ruimte voor vragen en discussie Informatieavond

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d Training Coaching Consulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bosch Rotterdam Zwolle Utrecht Arnhem Amersfoort Breda Eindhoven Maastricht Brussel Antwerpen A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD. 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College.

PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD. 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College. PROCEDURE M.B.T. HET HANDELEN TEGEN AGRESSIE EN GEWELD 1. Inleiding Deze procedure is een onderdeel van het ARBO-beleid van het Esdal College. Het Esdal College is een veilige school. Dit betekent dat

Nadere informatie

Gratis Drank? Alcohol. Bekijk het eens nuchter.

Gratis Drank? Alcohol. Bekijk het eens nuchter. Gratis Drank! Gratis Drank? Gratis drank! Zo hebben we dit bewaarboekje met negen strips van Cowboy Henk genoemd. Gratis, omdat u het voor niks krijgt, en drank omdat het daarover gaat. Zo simpel kan het

Nadere informatie

waar heb jij op de basisschool gezeten?

waar heb jij op de basisschool gezeten? ouderavond Even voorstellen? waar heb jij op de basisschool gezeten? even nummers een stap naar voren tweetal gesprek hoe zat het met pesten op jouw basisschool? iedereen een stap naar links nieuw tweetal

Nadere informatie

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van 1 Bedwing je dwang Children s Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (CY-BOCS) Algemene instructies Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van patiënten met een obsessieve-compulsieve

Nadere informatie

1 Subassertiviteit. H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek,

1 Subassertiviteit. H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek, 1 Subassertiviteit H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek, verkoper bij een groothandel, wil voor januari nog een aantal offertes de deur uit krijgen. Hij is druk bezig en

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Onderzoek Agressie in uitgaansleven

Onderzoek Agressie in uitgaansleven Onderzoek Agressie in uitgaansleven 31 mei 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 18 tot 31 mei 2013, deden 2.123 jongeren mee die uitgaan. De uitslag is na weging representatief

Nadere informatie

Vivian Broughton. Stilstaan bij trauma. Een heldere uiteenzetting over het ontstaan van trauma en de traumaverwerkingsmethode van Franz Ruppert

Vivian Broughton. Stilstaan bij trauma. Een heldere uiteenzetting over het ontstaan van trauma en de traumaverwerkingsmethode van Franz Ruppert Vivian Broughton Stilstaan bij trauma Een heldere uiteenzetting over het ontstaan van trauma en de traumaverwerkingsmethode van Franz Ruppert Inhoud Voorwoord 7 Welkom! 11 Waarom zou je je druk maken?

Nadere informatie

Hoe stop je negatieve gevoelens snel en gemakkelijk

Hoe stop je negatieve gevoelens snel en gemakkelijk Hoe stop je negatieve gevoelens snel en gemakkelijk Met eenvoudige NLP technieken Bas Smeets Introductie De mens is in staat tot emoties. Helaas wil ons brein wel eens aan de haal gaan met onze emoties

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL lesbrief speciaal basisonderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: ROKEN EN BLOWEN 3 GEWOONTEN 3 CONTRACT 4 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Question 6 Multiple Choice

Question 6 Multiple Choice Question 1 Multiple Choice Het onderzoek van Strack e.a. (1988) waarin mensen op verschillende manieren een pen vasthielden terwijl ze cartoons beoordeelden toont aan dat: Question 2 Multiple Choice mensen

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Alcohol nuchter bekeken

Alcohol nuchter bekeken Alcohol nuchter bekeken Alcohol en kanker Vandaag zal kanker je misschien niet echt bezighouden. Het is wel een feit dat overdadig alcoholgebruik op termijn het risico op bepaalde soorten kanker verhoogt.

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

GRIP OP PRIKKELBAARHEID

GRIP OP PRIKKELBAARHEID WEES WELKOM OM TE GLUREN BIJ GRIP OP PRIKKELBAARHEID Een multidisciplinair programma voor mensen met Hersenletsel Niels Farenhorst: Psycholoog Wouter Oonk: Psychomotorisch therapeut VIDEO Doel Het leren

Nadere informatie

ONDERZOEKSDOCUMENT: GEBRUIK VAN ALCOHOL ONDER JONGEREN, IN HET VERKEER

ONDERZOEKSDOCUMENT: GEBRUIK VAN ALCOHOL ONDER JONGEREN, IN HET VERKEER Gemeente Breda Claudius Prinsenlaan 10 4811 DJ Breda Postbus 90156, 4800 RH Breda N: Kenneth Wilson T: 06 30735070 E: k.wilson@breda.nl W: www.breda.nl ONDERZOEKSDOCUMENT: GEBRUIK VAN ALCOHOL ONDER JONGEREN,

Nadere informatie

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER ALCOHOL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER ALCOHOL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Speciaal onderwijs LESBRIEF OVER ALCOHOL UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief over alcohol INHOUD pagina Inleiding 2 Welke soorten drank zijn er? 2 De werking

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Algemeen directeur Directeur sociale zaken

Algemeen directeur Directeur sociale zaken VOORWOORD Wanneer je aan je collega s zou vragen waarom zij naar het werk gaan, dan geven zij vast verschillende antwoorden. De één wil bijvoorbeeld veel geld verdienen, terwijl de ander het juist belangrijk

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Alcoholvergiftiging Informatie voor ouders

Alcoholvergiftiging Informatie voor ouders Alcoholvergiftiging Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2014 pavo 1077 Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging opgenomen in het ziekenhuis. Dit kan voor u en uw

Nadere informatie

LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING

LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING V.S.O. WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief: V.S.O. alcohol en alcoholverslaving INHOUDSOPGAVE pagina

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Les alcohol. En / of Vragenblad Hoe werkt alcohol? Wat weet je al over alcohol? En / of Nog meer vragen: Klassikaal vragen stellen uit de kennistest.

Les alcohol. En / of Vragenblad Hoe werkt alcohol? Wat weet je al over alcohol? En / of Nog meer vragen: Klassikaal vragen stellen uit de kennistest. Les alcohol Meenemen: - Formulier om eigen ervaringen op te schrijven; - Etiketten van alcoholhoudende dranken; - Vragenblad Hoe werkt alcohol? ; (eventueel A,B en C- kaartjes meenemen) - Kennistest alcohol;

Nadere informatie

Leeftijd eerste ervaring met alcohol 12-15 16-19 20-23. < 11 jaar 11-12 13-15 16-18

Leeftijd eerste ervaring met alcohol 12-15 16-19 20-23. < 11 jaar 11-12 13-15 16-18 Feiten over het Alcohol- en Drugsgebruik van jongeren in het district Rivierenland Gelderland-Midden Gebaseerd op het onderzoek: Lekker samen van de kaart (maart 27) Inleiding Het alcoholgebruik neemt

Nadere informatie

Iedere belastbaarheid kent zijn grens.

Iedere belastbaarheid kent zijn grens. IMPRINT (INGRIFTING) Gevoelens hoe sterk ze ook gevoeld worden in het moment van nu zijn vaak misleidend. Wat je nu ervaart is vaker dan je denkt van oude oorsprong. Hoe dat kan en hoe je daar oplossingen

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

SPORT VOOR IEDEREEN. Voor een vereniging waar iedereen met plezier sport

SPORT VOOR IEDEREEN. Voor een vereniging waar iedereen met plezier sport SPORT VOOR IEDEREEN Voor een vereniging waar iedereen met plezier sport In onze vereniging moet iedereen zich thuis voelen MAAR VOELT IEDEREEN ZICH WEL ECHT THUIS? Wordt er gescholden, bijvoorbeeld met

Nadere informatie

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Preventie Behandeling Nazorg Alcohol, roken, drugs, medicijnen, gamen, gokken Programma

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Gevolgen van alcoholgebruik

Gevolgen van alcoholgebruik Gevolgen van alcoholgebruik Katwijk 7 februari 2008 Programma Trends in alcohol gebruik Effecten en risico s Gevolgen (bij jongeren) Mogelijke oplossingen Conclusies 1 Algemene trends bij jongeren Steeds

Nadere informatie

Ledenpeiling Verus. Neemt geweld op school toe of af? Looptijd peiling: 1 april 14 april

Ledenpeiling Verus. Neemt geweld op school toe of af? Looptijd peiling: 1 april 14 april Ledenpeiling Verus Neemt geweld op school toe of af? Looptijd peiling: 1 april 14 april Aanleiding ledenpeiling Recent waren er weer twee geweldsincidenten op scholen in het nieuws. Zowel in Den Haag als

Nadere informatie

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen.

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen. Y-BOCS Algemene instructies Het is de bedoeling dat deze vragenlijst wordt gebruikt als een semi-gestructureerd interview. De interviewer dient de items in de aangegeven volgorde af te nemen en de vragen

Nadere informatie

Achtergrond informatie:

Achtergrond informatie: Pestprotocol Inleiding Voor u ligt het pestprotocol van de Koningin Wilhelminaschool. Met behulp van dit protocol willen wij het pestgedrag binnen de school voorkomen en indien nodig aanpakken. In onze

Nadere informatie

Verslaving is een chronische ziekte

Verslaving is een chronische ziekte Familiefolder Je naaste heeft een belangrijke eerste stap gezet naar een leven zonder middelengebruik. Hij/zij is in behandeling gegaan om te leren hoe hij/zij dit doel kan bereiken. In 4 weken leert je

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Weten over denken denken over weten. Uit de reeks Links! Met dr. Johan Corthouts

Weten over denken denken over weten. Uit de reeks Links! Met dr. Johan Corthouts Weten over denken denken over weten Uit de reeks Links! Met dr. Johan Corthouts Holistische geneeskunde Gezondheid wordt bekeken vanuit meerdere hoeken Zowel fysiek, geestelijk als spiritueel Maar ook

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Inhoud. Over de auteurs 11

Inhoud. Over de auteurs 11 Inhoud Over de auteurs 11 Woord vooraf 12 Een praktische handreiking 12 Opbouw van het boek 13 Mannelijke en vrouwelijke vorm 14 Bij deze tweede druk 14 1 De-escalerende aanpak van conflicten en agressie

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Kindergeneeskunde Alcoholintoxicatie/-vergiftiging

Kindergeneeskunde Alcoholintoxicatie/-vergiftiging Kindergeneeskunde Alcoholintoxicatie/-vergiftiging Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging in het ziekenhuis geweest. Dit kan voor zowel u als voor uw kind een schokkende ervaring zijn.

Nadere informatie

Angst voor schrikken.

Angst voor schrikken. Angst voor schrikken. Hoeveel ruiters kijken tijdens een concours bij een onverwachte regenbui niet verstard naar paraplu's, die het publiek openvouwt? De angst slaat deze ruiters om het hart, al weten

Nadere informatie

Evaluatie veilig uitgaan

Evaluatie veilig uitgaan Evaluatie veilig uitgaan Gemeente Amersfoort Dorien de Bruijn, Ben van de Burgwal 5 december 2014 Ruim 90% van het ondervraagde uitgaanspubliek voelt zich altijd of meestal veilig tijdens het uitgaan in

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Drugspreventie-beleid

Drugspreventie-beleid Lommel United stelt zich tot doel om voetballers professioneel op te leiden. In kwaliteitsvolle omstandigheden en in een gezonde competitieve én aangenaam constructieve geest wil Lommel United zoveel mogelijk

Nadere informatie

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht?

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht? Inleiding: De school dient aandacht te schenken aan en beleid te ontwikkelen op het gebied van veiligheid tegen agressie en geweld op school. Dit moet resulteren in een plan welk bedoeld is om de veiligheid

Nadere informatie

Diabetes and. alcohol. alcohol

Diabetes and. alcohol. alcohol Diabetes and alcohol en alcohol De risico s kennen Een alcoholisch drankje nuttigen met vrienden kan een leuk sociaal gebeuren zijn. Maar alcohol dient met mate te worden gebruikt om de gezondheidsrisico

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 SECUNDAIR ONDERWIJS. Doelgroep. VOETen. Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie

Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 SECUNDAIR ONDERWIJS. Doelgroep. VOETen. Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie Lesfiche verkeers- en mobiliteitseducatie SECUNDAIR ONDERWIJS Het verhaal van een veroorzaker van een verkeersongeval: les 2 Doelgroep Leerlingen van de derde graad secundair onderwijs VOETen Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie