LEGKAART VAN VERGRIJZING. studie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEGKAART VAN VERGRIJZING. studie"

Transcriptie

1 LEGKAART VAN VERGRIJZING studie

2 Legkaart van vergrijzing

3 Colofon De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in De raad adviseert, gevraagd en ongevraagd, over hoofdlijnen van het beleid en de wetgeving op het gebied van het onderwijs. Hij adviseert de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. De Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal kunnen de raad ook om advies vragen. Gemeenten kunnen in speciale gevallen van lokaal onderwijsbeleid een beroep doen op de Onderwijsraad. De raad gebruikt in zijn advisering verschillende (bijvoorbeeld onderwijskundige, economische en juridische) disciplinaire aspecten en verbindt deze met ontwikkelingen in de praktijk van het onderwijs. Ook de internationale dimensie van educatie in Nederland heeft steeds de aandacht. De raad adviseert over een breed terrein van het onderwijs, dat wil zeggen van voorschoolse educatie tot aan postuniversitair onderwijs en bedrijfsopleidingen. De producten van de raad worden gepubliceerd in de vorm van adviezen, studies en verkenningen. Daarnaast initieert de raad seminars en website-discussies over onderwerpen die van belang zijn voor het onderwijsbeleid. De raad bestaat uit zestien leden die op persoonlijke titel zijn benoemd. Studie Legkaart van vergrijzing. Studies naar de zilveren (onderwijs)generatie, uitgebracht aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Nr /656, december ISBN Uitgave van de Onderwijsraad, Den Haag, Bestellingen van publicaties: Onderwijsraad Nassaulaan JS Den Haag (070) of via de website: Ontwerp en opmaak: Balyon Grafische Vormgeving bv Drukwerk: Drukkerij Artoos Onderwijsraad, Den Haag Alle rechten voorbehouden. All rights reserved.

4 LEGKAART VAN VERGRIJZING Studies naar de zilveren (onderwijs)generatie Redactie: J.G.L. Thijssen & H. Maassen van den Brink

5

6 Ten geleide De verkenning Vergrijsd maar niet verzilverd die de Onderwijsraad thans uitbrengt steunt mede op de studies (secundaire analyses) die in deze bundel zijn samengebracht. Daarnaast is een secundaire analyse verricht die voor raadpleging geplaatst is op de website van de Onderwijsraad, De drie hier opgenomen analyses geven een schat aan informatie over de positie van ouderen op de arbeidsmarkt in het algemeen en het onderwijs in het bijzonder. De studies worden voorafgegaan door een inleidend deel en worden afgesloten met een epiloog. De aldus ontstane vijf delen van deze bundel vormen een interessante legkaart van vergrijzing, maar zoals in de epiloog wordt opgemerkt deze legkaart van vergrijzing is bepaald niet compleet. Ondanks de rijkdom aan details die de studie geeft zijn er ontbrekende puzzelstukken van de legkaart aan te wijzen die met name op het personeelsbeleid betrekking hebben. De Onderwijsraad vindt het van groot belang dat, zoals hij in zijn verkenning aangeeft, personeelsbeleid met gebruikmaking van de huidige ervaringen in de volle breedte van het onderwijs met kracht verder wordt ontwikkeld. De raad vindt dit aspect ook daarom van groot belang omdat hij ervan overtuigd is dat de huidige innovaties in het onderwijssysteem als gevolg van maatschappelijke veranderingen, beter worden geïmplementeerd en beklijven als onderwijsinstellingen erin

7 slagen de ervaring en kunde van de zilveren onderwijsgeneratie daarvoor in te zetten. De raad meent dat er veel expertise bij deze generatie aanwezig is. De noodzaak van een omslag naar ouderenbeleid nieuwe stijl, waarin behoud van oudere leraren voorop staat door te kijken naar de inzetbaarheidsmogelijkheden, is door de raad in voornoemde verkenning uitgebreid beargumenteerd. De raad dankt de auteurs van de hier gebundelde studies voor hun waardevolle bijdrage alsmede de beide redacteuren voor het samenstellen en het in- en uitleiden van deze studie. Namens de Onderwijsraad, prof. dr. A.M.L. van Wieringen Voorzitter

8 Inhoudsopgave I OP ZOEK NAAR KARAKTERISTIEKEN VAN VIJFTIGPLUSSERS IN HET ONDERWIJS (J.G.L. THIJSSEN & H. MAASSEN VAN DEN BRINK) 13 1 Inleiding 2 Van schademodel naar inzetbaarheidsmodel 3 Overwegingen voor een ommekeer 4 Onderwijs als bijzondere sector? 5 Verdere onderdelen van deze studie Literatuur II HET BEHOUD VAN MENSELIJK KAPITAAL IN HET ONDERWIJS (P. DORHOUT, H. MAASSEN VAN DEN BRINK & W. GROOT) 27 1 Arbeidsmarktpositie 1.1 Inleiding: de vergrijzende bevolking in Nederland 1.2 Participatie van ouderen 1.3 Productiviteit, beloning, leeftijd en scholing 1.4 Opvattingen van werkgevers over vergrijzing 1.5 Loopbanen van oudere werknemers 1.6 Conclusie 2 Scholing en training 2.1 Inleiding: ouderen en scholing 2.2 Determinanten van scholing van (oudere) werknemers 2.3 Leerstijlen 2.4 Opleidingskosten 2.5 Opbrengsten van scholing voor (oudere) werknemers 2.6 Scholing en baantevredenheid 2.7 Conclusie 3 Ziekte en gezondheid 3.1 Inleiding 3.2 Beoordeling van gezondheid en ziekte 3.3 Aanloop tot ziekte: werkdruk en baantevredenheid 3.4 Scholing, ziekteverzuim en werkdruk

9 3.5 Ziekteverzuim 3.6 Ziekte en arbeidsmarktpositie 3.7 Arbeidsongeschiktheid 3.8 Conclusie 4 Uittreding van oudere werknemers 4.1 Inleiding 4.2 Persoonskenmerken en uittredingsgedrag 4.3 Baankenmerken en uittredingsgedrag 4.4 De invloed van sociale zekerheid en pensioenregelingen 4.5 Conclusie 5 Hrm- en overheidsbeleid 5.1 Inleiding 5.2 Uitgangspunten voor leeftijdsbewust beleid 5.3 Ouderenbeleid in bedrijven 5.4 Overheidsbeleid 5.5 Conclusie 6 Samenvatting en conclusies 6.1 Het behoud van het menselijk kapitaal 6.2 Beleidsaanbevelingen 6.3 Mogelijkheden vergroten voor partieel werken, gecombineerd met partieel pensioen 6.4 Verlaging werkdruk oudere leraren 6.5 Cash bonus bij stoppen op 62-, 65- en 70-jarige leeftijd 6.6 Bieden van meer carrièreperspectieven 6.7 Oudere leerkrachten nemen weinig deel aan cursussen en opleidingen 6.8 Ouderen uit de WAO 6.9 Verlenging van loonschalen in het onderwijs 6.10 Effecten van ontslagprecedures Literatuur Lijst van tabellen en figuren

10 III HET BEHOUD VAN MENSELIJK KAPITAAL IN HET ONDERWIJS: CIJFERS EN TRENDS (P. DORHOUT, H. MAASSEN VAN DEN BRINK & W. GROOT) Inleiding 2 OSA Arbeidsaanbodpanel Inleiding 2.2 Vergrijzing 2.3 Cursusdeelname 2.4 Werkgever betaalt opleiding 2.5 Mobiliteit 2.6 Op zoek naar een andere baan 2.7 Lonen 2.8 Ziekteverzuim 2.9 Aansluiting opleiding en werk 2.10 Inwerktijd 2.11 Inzetbaarheid 2.12 Tevredenheid 2.13 Dienstverband en functieduur 3 CERRA Seniorenpanel Inleiding 3.2 Inkomen 3.3 Tevredenheid 3.4 Ziekte 3.5 Uittreding 3.6 Voorzieningen bij uittreding 4 Samenvatting en conclusies Literatuur Lijst van tabellen IV INSTELLINGSBELEID EN ARBEIDSPARTICIPATIE IN HET ONDERWIJS (A.L.M. DE WOLF, I. HOOGENBERG, Q. KOOLS, C. R. VINK & B.J.D. VAN WOLPUT) Inleiding 1.1 Een secundaire analyse op basis van het onderzoek Taakbeleid 1.2 De responsgroep nader bekeken 1.3 De onderzochte variabelen 1.4 Onderzoeksvragen 2 Kenmerken van onderwijzend personeel van vijftigplus 2.1 Achtergrondkenmerken 2.2 Arbeidsparticipatiefactoren

11 3 Opvattingen onder leraren van vijftigplus en hun directieleden over arbeidssatisfactie, beleid en management 3.1 Arbeidssatisfactie Werkbeleving Aspecten met betrekking tot de zwaarte van het vak Maatregelen om de werklast te verminderen 3.2 Management Functioneringsgesprekken Bespreekbaar stellen werkproblemen Invloed leraren 3.3 Beleid Ziekteverzuimbeleid (preventie) Deskundigheidsbevorderingbeleid Beloningsbeleid Leeftijdsbewust personeelsbeleid 4 De relatie tussen de beleidsontwikkeling van scholen, de werkbeleving en de uitstroom van leraren van vijftigplus 4.1 Indicatoren voor de werkbeleving van leraren 4.2 Beleidsinstrumenten 4.3 Beperkingen van deze analyse 4.4 Opbouw van de analyse 4.5 Primair onderwijs 4.6 Voortgezet onderwijs 5 Samenvatting en conclusies 5.1 Achtergrondkenmerken van vijftigplussers 5.2 Arbeidsgebonden percepties Arbeidssatisfactie Management Beleid 5.3 Relatie tussen beleidsontwikkeling en de werkbeleving/uitstroom van leraren van vijftigplus 5.4 Nader onderzoek Literatuur Lijst van tabellen en figuren

12 V CONTOUREN VAN EEN ZILVEREN ONDERWIJSGENERATIE (J.G.L. THIJSSEN & H. MAASSEN VAN DEN BRINK) Inleiding 2 Legkaart van vergrijzing: opbrengsten van onderzoeksbijdragen 2.1 Algemeen 2.2 Terugblik op deel II 2.3 Terugblik op deel III 2.4 Terugblik op deel IV 3 Ontbrekende delen van de legkaart 4 Conclusies Literatuur

13

14 Deel I Op zoek naar karakteristieken van vijftigplussers in het onderwijs J.G.L. Thijssen & H. Maassen van den Brink Legkaart van vergrijzing, Deel I 13

15 1 Inleiding Problemen die samenhangen met vervroegde uitstroom van oudere werknemers uit het arbeidsproces krijgen de laatste tijd veel aandacht. Dat geldt ook voor oudere werknemers in het onderwijs. De vervroegde uitstroom van oudere werknemers is in Westerse landen een vrij algemeen voorkomend verschijnsel, ofschoon er evidente verschillen bestaan tussen landen in aard en omvang van uitstroomroutes (Agerwal & DeGroote, 1998; Taylor & Walker, 1997; Thunnissen et al., 2000; Walker, 1999). De meer recente aandacht voor vervroegde uitstroom van oudere werknemers wordt primair gevoed vanuit belangen op macroniveau om de inzetbaarheid en arbeidsparticipatie van oudere werknemers te bevorderen. Personeelsleden van 50 jaar en ouder vormen in veel arbeidsorganisaties een kleine minderheid, althans een groep die minder dan evenredig vertegenwoordigd is. Zeker in Nederland is de arbeidsparticipatie boven de 50 jaar gering. Zelfs ook boven de 40 jaar is er al sprake van een uitgedunde actieve beroepsbevolking. Wie de grens tussen de eerste en de tweede loopbaanhelft passeert (grofweg 40 jaar), lijkt in een gevarenzone terecht te komen. Langs diverse uitstroomroutes hebben oudere werknemers in de afgelopen decennia het arbeidsproces massaal verlaten. Prepensioen, VUT (Vervroegde Uittreding), WAO (Wet op de arbeidsongeschiktheid) en WW (Werkloosheidswet) zijn de meest bekende algemene regelingen. Daarnaast hebben per arbeidsorganisatie of per branche diverse andere, minder algemeen bekende varianten van uitstroomregelingen bestaan als overbrugging naar de doorgaans op 65-jarige leeftijd ingaande pensioenvoorzieningen (Henkens, 1998; Maassen van den Brink, 1994). Lange tijd hebben veel arbeidsorganisaties (deels op overheidskosten) oudere personeelsleden systematisch vervangen door jongere personeelsleden. Dat is een reden waarom wel gesproken wordt over een verversingsbeleid of een verversingsstrategie. De laatste tijd wordt herhaaldelijk betoogd dat dit type ouderenbeleid oude stijl waarin een collectieve vervroegde uitstroom zo dominant is, herzien dient te worden (Commissie Sociaal- Economische Deskundigen, CSED, 2001; Remery et al., 2001; Thunnissen et al., 2000). Op de vraag of een dergelijke omslag in beleid snel en succesvol kan worden gemaakt, past een situatieafhankelijk antwoord. Een omslag in ouderenbeleid is een kwestie van maatwerk dat past bij de eigen karakteristieken van werkgevers en werknemers. Toch lijken de meeste werksituaties ook weer niet zo uniek dat men van ervaringen elders geheel niets zou kunnen leren. Daarom is het van belang te weten in hoeverre de situatie van vijftigplussers in het onderwijs afwijkt van elders, zowel wat persoonsgebonden als wat contextuele kenmerken betreft. In deze bijdrage beschrijven wij in meer algemene zin diverse veranderingen die zich hebben voltrokken rond de vervroegde uitstroom van oudere werknemers. Bovendien wordt een schets gegeven van de motieven en overwegingen die ten grondslag liggen aan de roep om een ouderenbeleid nieuwe stijl. Tot slot zal nader worden ingegaan op specifieke vragen hieromtrent in de onderwijssector. 14 Onderwijsraad, december 2002

16 2 Van schademodel naar inzetbaarheidsmodel De laatste decennia heeft niet steeds dezelfde samenhang bestaan tussen beschikbare, bijna geheel op uitstroom gerichte arbeidsvoorwaarden en de beoordeling van daarvoor in aanmerking komende oudere personeelsleden. Toch is inzicht daarin voor een beleidsmatige herbezinning wenselijk, vooral ook omdat het beleidsdenken van diverse bij ouderenbeleid betrokken actoren zich in verschillende historische stadia bevindt (Boerlijst, Van der Heijden & Van Assen, 1994; Thijssen, 1997 en 2001). Dat geldt zeker voor de Nederlandse situatie die we hier in het bijzonder in beschouwing nemen. Aanvankelijk bestond in de praktijk van de meeste arbeidsorganisaties een relatie tussen de beoordeling van oudere personeelsleden, en de arbeidsvoorwaarden bij vervroegde uitstroom, die modelmatig te schetsen is als een zogenoemd schademodel. Kern van de aan het schademodel ten grondslag liggende benadering is dat personeelsleden die (buiten hun schuld) te maken krijgen met bepaalde calamiteiten (onvrijwillig ontslag, gehele of gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid) daarvoor een zekere compensatie dienen te ontvangen (in geld en/of tijd) om de gevolgen van dit verlies te verzachten. Het gaat hier om een voorziening die weliswaar deel uitmaakt van een hele reeks van naoorlogse sociale voorzieningen, maar die een vorm van systematische sociale zorg betekent die aansluit bij een eeuwenoude, typisch Nederlandse traditie (Kloek & Mijnhardt, 2001, p. 48). Van een echt ouderenbeleid is in dit stadium nog geen sprake. De facto is het een soort hardheidsclausule om te voorkomen dat zich zeer schrijnende gevallen voordoen. Daarbij gaat het om deficiënties bij die personeelsleden die dat redelijkerwijze zelf niet hadden kunnen voorkomen. Het betreffende schademodel is schetsmatig weergegeven in figuur 2.1. Figuur 2.1: Schademodel Beoordeling deficiëntie Arbeidsvoorwaardelijke compensatie In een latere fase zijn de arbeidsvoorwaardelijke mogelijkheden om uit te stromen sterk verruimd. Regelingen voor divers vormen van vervroegde uittreding ontstonden, in het bijzonder VUT-regelingen, ten einde werkloosheid van jongeren te voorkomen. Na een periode van terughoudendheid nam de benutting van deze uitstroomregelingen sterk toe. Ook het gebruik van reeds bestaande, op andere doelen gerichte instrumenten (WAO, WW) steeg evident, niet zelden door een creatief gebruik van voorzieningen. Er ontstond Legkaart van vergrijzing, Deel I 15

17 een zekere algemene standaardisatie van leeftijdsgebaseerde uitstroommogelijkheden, met een grote gemeenschappelijkheid over alle bedrijven en branches heen en over alle functieniveaus heen (Hibbeln & Velema, 1993). Deze gestandaardiseerde arbeidsvoorwaardelijke condities vormden als het ware een etalage waaruit de meest gunstige regeling kon worden gekozen door ouderen op eigen initiatief, maar ook op initiatief van hun managers. Personeelsadviseurs waren niet zelden behulpzaam bij het vinden van de meest gunstige en creatieve uitwegen. De beschikbare uitstroomregelingen dienden als vertrekpunt om te beoordelen in hoeverre deze bruikbaar waren voor bepaalde ouderen. Niet zelden wordt over het hanteren van dit etalagemodel gesproken als een oneigenlijk gebruik van arbeidsvoorwaarden, omdat oorzaak en gevolg nogal eens zijn omgekeerd. In figuur 2.2 wordt een schetsmatige weergave van dit etalagemodel gegeven, dat de basis vormt van een ouderenbeleid oude stijl : maatregelen die een collectieve vervroegde uitstroom mogelijk maken. Figuur 2.2: Etalagemodel Beoordeling bruikbaarheid Arbeidsvoorwaardelijke standaardisatie Vanuit diverse beleidsorganen en vakpublicaties wordt tegenwoordig een ouderenbeleid nieuwe stijl gepropageerd, waarin de beoordeling van iemands inzetbaarheidsmogelijkheden het vertrekpunt vormt (vergelijk Thijssen, 1997; Thunnissen, 2001). Omdat er grote verschillen in inzetbaarheid binnen eenzelfde categorie (functiegroep en/of leeftijdsklasse) van oudere personeelsleden zullen voorkomen, zullen arbeidsvoorwaarden toegespitst worden op de betreffende situatie, waardoor van standaardisatie geen sprake meer zal zijn. Deze toegespitste arbeidsvoorwaarden impliceren voor het oordelend management een gedifferentieerd gebruik van beschikbare beleidsmaatregelen met als uiteindelijk oogmerk een zo optimaal mogelijke arbeidsparticipatie van oudere werknemers. De beschikbare maatregelen mogen zich niet beperken tot financiële uitstroomcondities, ofschoon het verschil tussen uitstroombevorderende en uitstroomremmende financiële regelingen voor de arbeidsparticipatie evident is. De aandacht zal vooral gericht moeten zijn op maatregelen die op positieve wijze het behoud van oudere krachten voor het arbeidsproces kunnen beïnvloeden door het verlichten van hun belasting (arbeidsinhoudelijke aanpassingen) alsook, en in de eerste plaats, door het benutten van hun belastbaarheid, waartoe maatregelen nodig zijn als loopbaangesprekken, scholingsactiviteiten, coaching, en dergelijke. Uitgangspunt is de inzetbaarheid van oudere personeelsleden te optimaliseren door beschikbare beleidsmaatregelen in een bepaalde prioriteitsorde te gebruiken afhankelijk van de beoordeling van iemands inzetbaarheid: eerst kijken naar het onverkort benutten van iemands belastbaarheid, als dat niet mogelijk blijkt wordt gezocht naar arbeidsinhoudelijke belastingverlichting et cetera. Gezien de invalshoek die bij de beoordeling wordt gekozen, namelijk de inzetbaarheidsmogelijkheden van ouderen, wordt hier gesproken van een inzetbaarheidsmodel (zie figuur 2.3). 16 Onderwijsraad, december 2002

18 Figuur 2.3: Inzetbaarheidsmodel Beoordeling inzetbaarheid Arbeidsvoorwaardelijke differentiatie Slechts een bescheiden voorhoede van best practices heeft in de afgelopen periode de implementatie van een dergelijk inzetbaarheidsmodel nagestreefd. Het betreft overigens een model dat vele varianten toelaat, zo laten praktijkvoorbeelden uit binnen- en buitenland zien (Thunnisssen et al., 2000; Walker, 1999). Ofschoon het natuurlijk gemakkelijker is naar het voorbeeld van dergelijke best practices te handelen dan zelf het wiel uit te vinden, is van een meer algemene adoptie en integratie in het human-resourcemanagementbeleid (hrm) nog geen sprake. Dat heeft met name te maken met de niet geringe situatiegebonden condities die voor een succesvolle implementatie nodig zijn. Zonder het belang van aanmoedigende voorwaarden van buitenaf te onderschatten, kan worden gesteld dat de realisatiemogelijkheden van een inzetbaarheidsmodel primair afhangen van organisatie-interne voorwaarden, met name van bepaalde managementcondities. Allereerst is het voor de succesvolle implementatie van een inzetbaarheidsbeleid noodzakelijk dat de directe managers van oudere werknemers beschikken over een adequaat ouderenbeleidskader. Met beschikken wordt hier bedoeld dat zo n beleidskader aan lijnmanagers voldoende kapstokken biedt voor het dagelijks handelen in de praktijk en dat lijnmanagers over dit beleidskader goed zijn geïnformeerd. Een te globaal beleidskader en te weinig informatie over prioriteiten en gebruiksmogelijkheden maken lijnmanagers tot streetlevel bureaucrats, dat wil zeggen tot lokale bevelhebbers met zoveel discretionaire ruimte dat nauwelijks richting wordt gegeven aan hun dagelijks handelen om de beoogde beleidseffecten te bereiken (Bakker & Van Waarden, 1999; Lipsky, 1980). Daarnaast dienen managers in staat en bereid te zijn tot gedifferentieerd oordelen, terwijl zij ook over de competentie moeten beschikken om bij hun oordeel passende maatregelen te treffen (Thijssen, 1997). Het mag duidelijk zijn dat dergelijke condities lang niet altijd gerealiseerd worden. Voor veel managers is gedifferentieerd oordelen over wel of niet vervroegd uitstromen een taboe. Zij percipiëren het als een politiek incorrecte vorm van ongelijkheid wanneer aan de ene ondergeschikte een uitstroommogelijkheid wordt geboden vanwege te beperkte inzetbaarheid, terwijl die aan een andere ondergeschikte wordt onthouden omdat die voldoende inzetbaar is. Dat er desondanks vanuit diverse actoren op macroniveau wordt aangedrongen op ombuiging van collectieve uitstroom naar optimalisering van inzetbaarheid betekent dat er voor een dergelijke ommekeer zwaarwegende overwegingen zijn aan te voeren. Legkaart van vergrijzing, Deel I 17

19 3 Overwegingen voor een ommekeer De collectieve vervroegde uitstroom van ouderen uit het arbeidsproces ligt de laatste tijd onder vuur. Aan de kritiek die naar voren wordt gebracht liggen uiteenlopende overwegingen ten grondslag. In zijn algemeenheid twee typen argumenten aangevoerd. Enerzijds wordt aan de economische haalbaarheid van bestaande uitstroomregelingen getwijfeld. Zeker op langere termijn lijkt het onmogelijk alle bestaande vervroegde uitstroomregelingen te continueren, terwijl ook een mogelijke verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd en een eventuele aanpassing van het AOW-stelsel in de discussie worden betrokken. Dat het al dan niet instandhouden van dergelijke regelingen met name te maken heeft met de leeftijdsopbouw van de (beroeps)bevolking ligt voor de hand. Anderzijds wordt aan de sociale noodzaak van een ruim gebruik van uitstroomregelingen getwijfeld. Het wordt mogelijk geacht arbeidskrachten veel langer bij het arbeidsproces te betrekken en het moment van uittreden in sterkere mate afhankelijk te maken van de competenties en preferenties van individuele werknemers zelf (Groot & Maasen van den Brink, 1997a en 1997b). Op beide typen argumenten gaan we nader in. Twijfels aan de economische haalbaarheid worden vooral ingegeven door demografische factoren. Ontgroening en vergrijzing zijn kenmerkend voor de Nederlandse bevolking. De verhouding tussen het aantal werkenden en het aantal niet-werkenden wordt ongunstiger, waardoor allerlei voorzieningen (niet alleen uitstroomregelingen) onder druk komen te staan. Traditiegetrouw wordt de Nederlandse bevolkingsopbouw van jong naar oud weergegeven als een piramide. Echter, de basis van de piramide wordt smaller (ontgroening, in casu minder jongeren) en de top wordt breder (vergrijzing, in casu meer ouderen), waardoor de bevolkingsopbouw, ook de opbouw van de potentiële beroepsbevolking, veeleer de vorm krijgt van een urn dan van een piramide. De vervroegde uitstroom van oudere werknemers is in het verleden vaak gemotiveerd met ruimte maken voor jongeren die aan de slag willen. Op de huidige arbeidsmarkt is eerder sprake van schaarste, terwijl in de toekomst eveneens veeleer schaarste dan overschot aan arbeidskrachten wordt verwacht (Dorhout, Maassen van den Brink & Groot, 2002). Twijfels omtrent de economische haalbaarheid hebben dus niet alleen te maken met de vraag of vervroegd uittredende arbeidskrachten een voldoende financiële compensatie kunnen regelen voor hun terugval in inkomen die ontstaat wanneer ze eerder dan op 65-jarige leeftijd stoppen met werken. Die twijfels hebben te maken met de macro-economische arbeidsmarktproblemen. In een samenleving die voornamelijk uit niet-werkende ouderen bestaat wordt men geconfronteerd met grote problemen, zelfs als die ouderen allemaal relatief rijk zijn. Het gebrek aan voldoende jongeren die betaalde arbeid verrichten zal zich in een dergelijke samenleving pijnlijk doen gevoelen, met name wat betreft de behoefte aan dienstverlenende arbeid in de zorg waarvan deze rijke ouderen gebruik zouden willen maken. 18 Onderwijsraad, december 2002

20 Twijfels aan de sociale noodzaak van een ruim gebruik van uitstroomregelingen hebben te maken met zich wijzigende maatschappelijke en theoretische inzichten. In het verleden waren allerlei maatregelen erop gericht iedereen via collectieve regelingen in te dekken tegen risico s zowel op de arbeidsmarkt als daarbuiten. In onze huidige samenleving is er sprake van een toenemende individualisering, hetgeen onder meer betekent dat mensen naar eigen inzicht en voorkeur willen bepalen hoe zij zaken regelen. De eigen verantwoordelijkheid en mondigheid nemen toe, mede door het gestegen opleidingsniveau van de bevolking. Het zoeken naar verbetering van persoonlijk welzijn en het vermijden van vastlopen in de werksituatie kunnen dan belangrijke individuele uitstroommotieven vormen. Tegelijkertijd neemt de bereidheid af mee te betalen aan het instandhouden van collectieve voorzieningen en neemt de druk toe gebruik te maken van scholingsfaciliteiten om op de arbeidsmarkt aantrekkelijk te blijven tot aan de pensioengerechtigde leeftijd. Niet alleen inzichten omtrent de noodzaak tot collectieve zorg hebben zich gewijzigd, ook de theoretische inzichten omtrent de ontwikkelingsmogelijkheden van ouderen zijn veranderd (Van der Heijden, 1998; Onstenk, 2001; Thijssen, 2001; Thunnisen et al., 2000). Moderne theorievorming geeft reden tot optimisme. De steun voor de pessimistische aanname betreffende de sterke, onontkoombare samenhang tussen toenemende leeftijd enerzijds en afnemende professionele flexibiliteit en ontwikkelingspotentie anderzijds brokkelt snel af. Legkaart van vergrijzing, Deel I 19

21 4 Onderwijs als bijzondere sector? De hiervoor in hun algemeenheid geschetste economische en sociale factoren kunnen in gewicht verschillen van bedrijfstak tot bedrijfstak en van organisatie tot organisatie. Voor een reflectie op het ouderenbeleid in het onderwijs is het nodig een sectorspecifiek beeld te krijgen van de stand van zaken betreffende deze economische en sociale factoren. Dat is onder meer van belang om te bepalen in welke mate het wenselijk en haalbaar is om de in paragraaf 2 geschetste omslag naar een ouderenbeleid nieuwe stijl in het onderwijs door te voeren naar voorbeeld van (een voorhoede van) andersoortige organisaties. Congressen en publicaties hebben in het afgelopen decennium veel aandacht besteed aan de zogeheten lifetime employability in allerlei bedrijfstakken, met als meest belangrijke doelgroep de zogenoemde zilveren generatie, dat wil zeggen de groep mensen die 25 jaar geleden voor het eerst de arbeidsmarkt heeft betreden, thans ongeveer 50 jaar of ouder (Van der Heijden, 1998; Walker, 1999). Daarbij wordt in het midden gelaten of zilveren een epitheton ornans is dat als metafoor dient voor de ideaaltypische haarkleur van ouderen, dan wel symbool staat voor een 25-jarig arbeidsjubileum. De aandacht voor deze zilveren generatie in analyses en beschouwingen van onder meer wetenschappelijke instituten, overheids(advies)organen, werkgevers en werknemers heeft in de afgelopen periode zeker geleid tot gewijzigde inzichten omtrent de ouderenproblematiek en oplossingsrichtingen (CSED, 2001; Boerlijst, Van der Heijden & Van Assen, 1993; Van der Heijden, 1998; Henkens, 1998; Taylor & Walker, 1997; Thijssen, 1997; Thunnissen et al., 2000; Walker, 1999). Een goed algemeen informatieoverzicht van de zilveren onderwijsgeneratie ontbreekt echter. In 2001 is op initiatief van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen een congres gehouden met als titel Oud & Nieuw. Een congres dat te beschouwen is als een eerste exploratie van de mogelijkheden en beperkingen om de arbeidsmarktparticipatie van oudere docenten te analyseren en te verbeteren. Dit congres omvatte bijdragen met resultaten van studies die in andere sectoren hebben plaatsgevonden, alsmede presentaties met enkele onderwijsspecifieke cases en visies die na afloop zijn gebundeld (Wansink, 2001). De zilveren onderwijsgeneratie, zo was de assumptie van vele congresgangers, geldt als een bijzondere categorie waarvoor deels andere vraagstukken essentieel zijn dan in andere branches. Dit zou in het bijzonder gelden voor basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Het is echter de vraag in hoeverre de zilveren onderwijsgeneratie daadwerkelijk een generatie apart is, die wat betreft persoonsgebonden en contextuele karakteristieken evident afwijkt van andere arbeidsmarktsectoren. De aard en omvang van de vergrijzingsproblematiek worden tot dusverre uiteenlopend getaxeerd, hetgeen mede wordt veroorzaakt door de beperkt beschikbare, fragmentarische informatie. Wel kunnen we concluderen dat er ook in het onderwijsveld een steeds breder draagvlak ontstaat voor de eerder 20 Onderwijsraad, december 2002

22 beschreven omkering van de massale vervroegde uitstroom uit het arbeidsleven (Wansink, 2001). Dat is opmerkelijk omdat zeker ook in het onderwijs lange tijd sprake is geweest van een alom geaccepteerde collectieve verversingsstrategie (ouderen eruit, jongeren erin). Voornoemde redenen zijn voor de Onderwijsraad aanleiding geweest om na afstemming met het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen een nadere verkenning te verrichten naar de zilveren onderwijsgeneratie, een verkenning die vooral nodig is indien men voor een beleidsomslag aanvullende beleidsmaatregelen goed verantwoord wil nemen. Dergelijke beleidsmaatregelen mogen niet op drijfzand gefundeerd te worden. Zoals hiervoor reeds is aangegeven bestaat er geen goed overzicht van feitelijke, actuele informatie, terwijl de diverse percepties van de zilveren onderwijsgeneratie evident van elkaar verschillen. Naast opvattingen over de beslist unieke problematiek van een vergrijzende onderwijsgeneratie in een meer dan ooit veranderende onderwijsomgeving, kan men ook nogal relativerende opvattingen signaleren over het bijzondere karakter van deze zilveren generatie. Als basis voor een verkenning van deze problematiek zijn diverse studies verricht die in deze bundel zijn opgenomen, voorafgegaan door een inleiding en gevolgd door een terugblik. Het doel van de bijdragen aan deze studiebundel is met voorhanden zijnde gegevens uit diverse hoeken de legkaart van vergrijzing zo veel mogelijk te completeren, waardoor tevens een beeld wordt verkregen van de puzzelstukken die mogelijk nog ontbreken. Bij de realisatie van deze studiebundel is zo veel mogelijk aangesloten bij reeds bestaande onderzoeksinitiatieven, alsook bij diverse beschikbare databestanden en publicaties. Er zijn ten behoeve van deze bundel geen nieuwe onderzoeksgegevens verzameld. De mogelijke behoefte daaraan kan eventueel blijken uit de ontbrekende puzzelstukken die in deze studie worden gesignaleerd. Legkaart van vergrijzing, Deel I 21

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

6. Vergrijzing in Noord-Nederland

6. Vergrijzing in Noord-Nederland 6. Vergrijzing in Noord-Nederland De komende jaren zal de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse bevolking sterk stijgen. Er worden minder kinderen geboren dan vroeger en onder invloed van stijgende welvaart

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt

Alleenstaande moeders op de arbeidsmarkt s op de arbeidsmarkt Moniek Coumans De arbeidsdeelname van alleenstaande moeders is lager dan die van moeders met een partner. Dit verschil hangt voor een belangrijk deel samen met een oververtegenwoordiging

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Arbeidsaanbod naar sociaaldemografische kenmerken

Arbeidsaanbod naar sociaaldemografische kenmerken CPB Memorandum Sector : Arbeidsmarkt en Welvaartsstaat Afdeling/Project : Arbeid Samensteller(s) : Rob Euwals, Daniël van Vuuren, Adri den Ouden, Janneke Rijn Nummer : 171 Datum : 12 december 26 Arbeidsaanbod

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

De integratie van Antillianen in Nederland. Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden

De integratie van Antillianen in Nederland. Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden De integratie van Antillianen in Nederland Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden De integratie van Antillianen in Nederland Willem Huijnk - Wetenschappelijk onderzoeker

Nadere informatie

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht De dagelijkse dichtheid van het bestaan Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Iedereen aan het werk Meer mensen - M. 80% - V. 55% Meer jaren - 61/62 jr.

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is de kern van de Integratiekaart?

Samenvatting. Wat is de kern van de Integratiekaart? Samenvatting Wat is de kern van de Integratiekaart? In 2004 is een begin gemaakt met de ontwikkeling van een Integratiekaart. De Integratiekaart is een project van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie

Nadere informatie

Doorwerken na 65 jaar

Doorwerken na 65 jaar CvA-notitie februari 2008 Doorwerken na 65 jaar De levensverwachting en het gemiddelde aantal gezonde jaren na het bereiken van de 65-jarige leeftijd is toegenomen. Een groeiende groep ouderen heeft behoefte

Nadere informatie

Werkloosheid nauwelijks veranderd

Werkloosheid nauwelijks veranderd Persbericht Pb14-084 18-12-2014 09.30 uur Werkloosheid nauwelijks veranderd - Werkloosheid blijft 8 procent - Meer mensen aan het werk in de afgelopen drie maanden - Aantal WW-uitkeringen met 6 duizend

Nadere informatie

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Onderwijs Het aandeel in de bevolking van 15 tot 64 jaar dat het onderwijs reeds heeft verlaten en hun onderwijscarrière

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming

Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming Meten = Weten Inventarisatie van leeftijdsgerelateerde personeelscijfers in uw onderneming Inleiding De generatie van babyboomers gaat binnenkort met pensioen. En met hen een grote hoeveelheid vakkennis.

Nadere informatie

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Sociaaleconomische trends 13 Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Koos Arts Ferdy Otten oktober 13, 4 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, oktober

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

hebben ouderen de toekomst?

hebben ouderen de toekomst? 8472-KANT-TF literatuuronderzoe 11-09-2002 17:18 Pagina 1 hebben ouderen de toekomst? Een literatuuroverzicht ouderen en arbeid Pauline Dorhout, Henriëtte Maassen van den Brink*, Wim Groot SCHOLAR, Faculteit

Nadere informatie

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013

DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE. Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 DEPARTEMENT WERK EN SOCIALE ECONOMIE Kerncijfers Vergrijzing en Werkzaamheid Versie 20 juni 2013 1 De arbeidsmarkt wordt krapper: alle talent is nodig Evolutie van de vervangingsgraad (verhouding 15-24-jarigen

Nadere informatie

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Sociaaleconomische trends 213 Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Harry Bierings en Bart Loog juli 213, 2 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, juli 213, 2 1 De afgelopen

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Pensioenleeftijd niet vaak 65

Pensioenleeftijd niet vaak 65 Pensioenleeftijd niet vaak 65 Jan-Willem Bruggink In de periode 21-23 stopten jaarlijks ongeveer 6 duizend mensen met werken om met pensioen te gaan. In bijna zeven van de tien gevallen waren dit mannen.

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Noord-Holland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Noord-Holland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen April 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen blijven stijgen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid,

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, @ FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, september 29 Samenvatting De werkloosheid onder de 1 tot 2 jarige Nederlanders is in het 2 e kwartaal van 29 met

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuid-Holland Centraal groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Hoe pakken werkgevers in Nederland

Hoe pakken werkgevers in Nederland Hoe pakken werkgevers in Nederland personeelstekorten aan? Henkens, K., Remery, C., Schippers, J. & Visser, P. (2004). Knelpunten in de personeelsvoorziening: strategieën en oplossingen van werkgevers.

Nadere informatie

Werkgeversreacties bij krapte

Werkgeversreacties bij krapte Werkgeversreacties bij krapte Van Winden, P. & Van Nes, P.J., Krapte op de arbeidsmarkt; werkgeversreacties. NEI, in opdracht van OSA (publicatie A178) De afgelopen periode van hoogconjunctuur in Nederland

Nadere informatie

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders Marjolein Korvorst en Tanja Traag Het krijgen van kinderen dwingt ouders keuzes te maken over de combinatie van arbeid en zorg. In de meeste gezinnen

Nadere informatie

Ten minste houdbaar tot?

Ten minste houdbaar tot? Ten minste houdbaar tot? Duurzame inzetbaarheid in tijden van crisis. Door de vergrijzing, de te verwachten krapte op de arbeidsmarkt en de oprekking van de pensioenleeftijd is duurzame inzetbaarheid urgenter

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015

Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Duurzame Inzetbaarheid Seminar Ontwikkelingen in arbeid Windesheim Zwolle Maandag, 9 november 2015 Rob Gründemann Lector Hogeschool Utrecht Suzanne Jungjohann HR directeur Delta Lloyd Opzet presentatie

Nadere informatie

MOBILITEIT IN HET PRIMAIR ONDERWIJS

MOBILITEIT IN HET PRIMAIR ONDERWIJS ARBEIDSMARKTPLATFORM PO. Van en voor werkgevers en werknemers MOBILITEIT IN HET PRIMAIR ONDERWIJS maart 2016 1 Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs Mobiliteit in het primair onderwijs Deborah van den

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I ECONOMISCHE MONITOR EDE 2015 I In deze economische monitor vindt u cijfers over de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt van de gemeente Ede. Van de arbeidsmarkt zijn gegevens opgenomen van de tweede helft

Nadere informatie

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Managementsamenvatting Arbeidsmarktinformatie is belangrijk voor de zorg-

Nadere informatie

Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers

Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers Peter Ekamper De komende decennia wordt Europa geconfronteerd met een onvermijdelijke veroudering van de bevolking. In de landen van de Europese Unie

Nadere informatie

Rapport Mobiliteit in het voortgezet onderwijs Analyse van de instroom, uitstroom en interne mobiliteit in het voortgezet onderwijs

Rapport Mobiliteit in het voortgezet onderwijs Analyse van de instroom, uitstroom en interne mobiliteit in het voortgezet onderwijs Arbeidsmarkt & mobiliteit Rapport Mobiliteit in het voortgezet onderwijs Analyse van de instroom, uitstroom en interne mobiliteit in het voortgezet onderwijs Rapport Mobiliteit in het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland

Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Arbeidsmarkt Metaalbewerking 2004 Regio Gelderland Overview Hieronder wordt ingegaan op een aantal arbeidsmarktaspecten in de regio Gelderland, die op basis van de resultaten van het huidige monitoronderzoek

Nadere informatie

Artikelen. Vergrijzing van bedrijfstakken en beroepen

Artikelen. Vergrijzing van bedrijfstakken en beroepen Artikelen Vergrijzing van bedrijfstakken en beroepen Jan-Willem Bruggink De werkzame beroepsbevolking wordt steeds ouder. Bedroeg de gemiddelde leeftijd van de werkenden in 2001 nog 38,2, in 2007 was deze

Nadere informatie

De arbeidsmarkt van morgen, wie hebben we nodig en wie biedt zich aan?

De arbeidsmarkt van morgen, wie hebben we nodig en wie biedt zich aan? , wie hebben we nodig en wie biedt zich aan? Biebwatch, Amsterdam, Rob Gründemann, Teamleider Personeelsbeleid Lector Sociale Innovatie, Hogeschool Utrecht Opzet van de presentatie Ontwikkelingen op de

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I Opgave 4 Mens en werk: veranderingen op de arbeidsmarkt tekst 9 5 10 15 20 25 30 35 Volgens de auteurs van het boek Weg van het overleg? komen de nationale overheid en de sociale partners steeds verder

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers

Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers Werkende ouderen in België en Nederland de cijfers Peter Ekamper De komende decennia wordt Europa geconfronteerd met een onvermijdelijke veroudering van de bevolking. In de landen van de Europese Unie

Nadere informatie

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Meer ouderen aan het werk Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Het aantal werkzame 5-plussers is sinds 1992 bijna verdubbeld. Ouderen maken ook een steeds groter deel uit van de werkzame beroepsbevolking.

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen September 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage

Nadere informatie

De eerste baan is niet de beste

De eerste baan is niet de beste De eerste baan is niet de beste Auteur(s): Velden, R. van der (auteur) Welters, R. (auteur) Willems, E. (auteur) Wolbers, M. (auteur) Werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA)

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Feiten en cijfers 2010 Branche WMD

Feiten en cijfers 2010 Branche WMD Feiten en cijfers 2010 Branche WMD Ieder jaar maakt FCB de zogenoemde factsheets. Deze bestaat uit cijfers over de branche in een bepaald jaar. De cijfers over 2010 worden met de ontwikkelingen ook in

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen Juni 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische bijlage 8 Toelichting

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht 7-74% betaald werk voor

Nadere informatie

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht ruim zeven op de tien

Nadere informatie

Herintreders op de arbeidsmarkt

Herintreders op de arbeidsmarkt Herintreders op de arbeidsmarkt Sabine Lucassen Voor veel herintreders is het lang dat ze voor het laatst gewerkt hebben. Herintreders zijn vaak vrouwen in de leeftijd van 35 44 jaar en laag of middelbaar

Nadere informatie

Geen tekort aan technisch opgeleiden

Geen tekort aan technisch opgeleiden Geen tekort aan technisch opgeleiden Auteur(s): Groot, W. (auteur) Maassen van den Brink, H. (auteur) Plug, E. (auteur) De auteurs zijn allen verbonden aan 'Scholar', Faculteit der Economische Wetenschappen

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Werkgelegenheid commerciële sector daalt. Minder banen in industrie en zakelijke dienstverlening Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-196 26 september 2002 9.30 uur Werkgelegenheid commerciële sector daalt Voor het eerst sinds 1994 is het aantal banen van werknemers in commerciële bedrijven

Nadere informatie

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends De arbeidsmarkt: crisistijd en trends 06 Werkzame beroepsbevolking krimpt tijdens crisis Arbeidsmarkt reageert vertraagd op conjunctuur Krimp vooral onder mannen en jongeren Daling flexwerkers snel voorbij

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden.

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden. Het informatici-tekort A uteur(s): Smits, W. (auteur) Delmee, J. (auteur) Grip, A. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit

Nadere informatie

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers.

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Leeftijd en arbeidsmarkt: naar een nieuw paradigma? Leeftijd en arbeidsmarkt Itinera Institute Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Aanreiken, verdedigen en bouwen van wegen voor beleidshervorming

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 In deze notitie van het UWV WERKbedrijf, die vanwege de resultaten van de Quick Scan wat later verschijnt dan gebruikelijk, worden de actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

BIJLAGEN. Wie werken er in het onderwijs? Op zoek naar het eigene van de onderwijsprofessional. Ria Vogels Ria Bronneman-Helmers.

BIJLAGEN. Wie werken er in het onderwijs? Op zoek naar het eigene van de onderwijsprofessional. Ria Vogels Ria Bronneman-Helmers. BIJLAGEN Wie werken er in het onderwijs? Op zoek naar het eigene van de onderwijsprofessional Ria Vogels Ria Bronneman-Helmers Inhoud Bijlage A Gebruikte databestanden. 2 Bijlage B Tabellen en figuren.

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen

Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen Maart 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen opnieuw toegenomen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding

szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding szw0001052 Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid s-gravenhage, 23 november 2000 Aanleiding Naar aanleiding van vragen over de hoge arbeidsongeschiktheidspercentages

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

Werkloosheid in augustus gedaald

Werkloosheid in augustus gedaald Persbericht PB13-061 19 september 09.30 uur Werkloosheid in augustus gedaald - In augustus minder werkloze jongeren - Stijgende trend werkloosheid minder sterk - Bijna 400 duizend WW-uitkeringen De voor

Nadere informatie

Meer of minder uren werken

Meer of minder uren werken Meer of minder uren werken Jannes de Vries Een op de zes mensen die minstens twaalf uur per week werken (de werkzame beroeps bevolking) wil meer of juist minder uur werken. Van hen heeft minder dan de

Nadere informatie

Einde in zicht voor de VUT

Einde in zicht voor de VUT Einde in zicht voor de VUT 11 0 Drs. J.L. Gebraad en mw. T.R. Pfaff Publicatiedatum CBS-website: 1 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** =

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV)

Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV) Weer aan het werk als uitzendkracht: vaker wisseling van baan en sector na werkloosheid Jeroen van den Berg en Hester Houwing (UWV) Paper voor workshop op NvA/TvA congres 2012 concept, niet citeren zonder

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen

CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen Ferdy Otten en Clemens Siermann* Inleiding In de afgelopen jaren zijn tal van beleidsmaatregelen genomen om de arbeidsparticipatie van

Nadere informatie

Opleidingsniveau stijgt

Opleidingsniveau stijgt Opleidingsniveau stijgt Grote doorstroom naar hogere niveaus Meer leerlingen vanuit vmbo naar havo Grote groep mbo ers naar het hbo 10 Jongens groeien gedurende hun onderwijsloopbaan Jongens na een diploma

Nadere informatie