Handboek. Duurzaamheid op de sportvereniging

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handboek. Duurzaamheid op de sportvereniging"

Transcriptie

1 Handboek Duurzaamheid op de sportvereniging Een sportieve vereniging kenmerkt zich door een vitale en representatieve accommodatie en is maatschappelijk verantwoordelijk actief Mei 2013 J. Beffers Sportief Deventer Sportbedrijf Deventer Deze uitgave is voortgekomen uit het project Sportverenigingen gaan duurzaam, en is mogelijk gemaakt door Duurzaam Verenigen en dankzij een financiële bijdrage van de provincie Overijssel

2 INHOUDSOPGAVE 2. Sportief Deventer Sportieve Verenigingen Inleiding Leeswijzer Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam Ondernemen Duurzaamheid & Energie binnen de sportvereniging Duurzaamheid & Water binnen de sportvereniging Afval Voeding Gebouwbeheer en onderhoud Duurzame Sportverenigingen Subsidieregelingen Nederlandse Banken en het beleid met betrekking tot duurzaamheid Het handboek is zo geschreven dat u de hoofdstukken los van elkaar kunt lezen, waardoor u een keuze kunt maken in de onderwerpen waarmee u aan de slag wil. 1

3 1. Sportief Deventer Sportieve Verenigingen Sportbedrijf Deventer is verantwoordelijk voor het uitvoeren van het sportbeleid van de gemeente Deventer. Een van de belangrijkste onderwerpen in het sportbeleid is het vitaliseren van de sportverenigingen in de gemeente Deventer. Oftewel het versterken van de sportaanbieders, zowel gericht op de interne organisatie van de vereniging als de mogelijke kansen met externe partners. Sportief Deventer Sportbedrijf Deventer streeft naar een Sportief Deventer, waarin alle inwoners op het eigen niveau meedoen en het plezier van sport en bewegen kunnen ervaren. Een leven lang sporten; met aandacht voor het opgroeien in de sport tot het op latere leeftijd fit en gezond blijven door sport. Sportieve verenigingen, scholen en leefomgeving zijn het fundament onder een leven lang sporten. Sportieve Vereniging De Sportieve Vereniging heeft passend sportaanbod waarbij beleving in beweging centraal staat! Het aanbod is niet enkel gericht prestatie (topsport), maar vooral op beweging, ontspanning en plezier (breedtesport). Primair kenmerkt een sportieve vereniging zich door een vitale en representatieve organisatie. De sportieve vereniging erkent haar maatschappelijke verantwoordelijkheid en speelt in op innovatieve en sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen. Ze gaat daarin in samenspel de sportieve samenwerking aan met gerelateerde partners (als onderwijs en welzijn), waarmee ze bijdraagt aan één Sportief Deventer. Missie De Sportieve Vereniging wil een verantwoorde sportaanbieder zijn in de gemeente Deventer en levert daarmee een bijdrage aan een leven lang sporten en bewegen. De Sportieve Vereniging heeft sportaanbod dat aansluit op de eigen doelgroep(en) en beschikt over gediplomeerd kader. De Sportieve Vereniging heeft een financieel gezonde status en een schone en veilige accommodatie. De verenigingsstructuur en het beleid richt zich op de toekomst. Ze richt zich daarbij niet alleen op de interne organisatie, maar kijkt ook naar samenwerking met andere organisaties. De Sportieve Vereniging heeft een missie, visie en organisatiestructuur. Daarbij heeft zij aandacht voor vrijwilligers(beleid) en zowel sportwaarden (als sportiviteit) als sportoverstijgende waarden (als gezondheidsbeleid). Verenigingsondersteuning Om verenigingen te ondersteunen binnen de gemeente Deventer geeft Sportbedrijf Deventer de bestuurders van sportverenigingen de kans om met verenigingsadviseurs van Sportbedrijf Deventer in contact te komen. Bestuurders kunnen vragen om advies en ondersteuning krijgen op het gebied van Financiën, Accommodaties, Beleid & Visie, Organisatie, Maatschappelijk betrokkenheid en Communicatie. Dit zijn dan ook de thema s die behandeld worden in dit handboek. Ook worden er op een aantal van deze onderwerpen informatieavonden en workshops georganiseerd voor sportverenigingen. Sportbedrijf Deventer streeft naar Sportieve Verenigingen in Deventer en wil de verenigingen enthousiasmeren en ondersteunen om het te worden en te blijven. 2

4 2. Inleiding Sportverenigingen worden steeds vaker uitgedaagd om meer initiatieven te ontplooien om hun maatschappelijke rol en functie te vervullen of te vergroten. Een thema wat hier mee samenhangt is Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO). Het wezenlijke van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is het verbinden van de thema s mensen, milieu en bedrijfsvoering, ofwel People, Planet and Profit. Het is een vorm van ondernemen waarbij de sportvereniging oog heeft voor de menselijke aspecten binnen de vereniging (people), het milieu (planet) en rekening houdt met het effect van bepaalde activiteiten op de winst (profit). De sportvereniging heeft een bijzondere plaats in de samenleving. De Sport, en meer op micro niveau de sportvereniging, als pijler wordt in heel veel plannen en ontwikkelingen genoemd. En krijgt daarmee een noodzakelijke, cruciale rol in de samenwerking en bij het realiseren van de maatschappelijke doelstellingen. Sport vervult namelijk een sterke, sociale, verbindende rol in de maatschappij. Bijna iedereen doet wel op een of andere manier aan sport, passief of actief. Dat betekent dat sport niet alleen heel veel mensen bereikt, maar ook dat sport voor velen een voorbeeldfunctie vervult. Sport is als het ware een spiegel van de maatschappij. Sport heeft namelijk tal van maatschappelijke functies. Het is goed voor de gezondheid, helpt mensen bij elkaar te brengen. In de sport kan je zien hoe men binnen een samenleving denkt en met bepaalde zaken omgaat. Maatschappelijke veranderingen zijn ook van invloed op de sport. Sportorganisaties moeten daarom inspelen op de veranderende behoeften van mensen. Samenwerking met en via de sportvereniging, als podium voor maatschappelijke ontwikkeling, is potentieel zeer kansrijk. Echter de sportvereniging is in de praktijk vaak onvoldoende klaar dan wel voorbereid om deze positie in te vullen. Daarom heeft Sportbedrijf Deventer gemeend deze tool te schrijven. De tool geeft inspirerende voorbeelden hoe sportverenigingen duurzaamheid binnen de sportvereniging in de praktijk kunnen brengen en geeft aanbevelingen hoe de route daar naar toe uitgezet kan worden. Ook wordt per thema ingegaan welke samenwerkingsverbanden tot stand gebracht kunnen worden en welke rol verschillende partners hierin spelen. Ervaringen leren dat bestuurders van sportverenigingen hierin het voortouw moeten nemen, omdat zij vanuit hun positie het overzicht over de vereniging hebben en de verbinding tussen de elementen van duurzaamheid tot stand kunnen brengen. Gezien de maatschappelijke functie van verenigingen om bij te dragen aan menselijk welzijn, en de hoeveelheid personen die bereikt kunnen worden, zouden sportverenigingen koploper moeten zijn bij de inbedding van duurzaamheid. Op korte termijn kunnen er reeds grote stappen gezet worden. In eerste instantie dient de sportvereniging zich bewust te worden dat duurzaamheid een groot goed kan zijn. Deze tool kan hierbij als inspiratiebron en leidraad dienen. 3

5 3. Leeswijzer Voor wie? Voor u ligt een advies rapportage die sportverenigingen kunnen gebruiken bij het verduurzamen van de vereniging. De rapportage is geschreven voor de sportbestuurders die zich inzetten voor een duurzamer Deventer/Nederland. Het handboek is bedoeld voor alle enthousiastelingen die geloven dat verenigingen kunnen verduurzamen, maar nog niet precies weten hoe of welke stappen er gezet moeten worden. En voor diegenen die twijfelen en zich door goede voorbeelden willen laten overtuigen dat het daadwerkelijk anders kan: duurzamer en maatschaplelijkere verenigingen met behoud van kwaliteit van sport en een gezonde exploitatie. Kortom voor die personen die duurzaamheid een (meer prominente) plaats binnen de sportvereniging willen geven of dat willen overwegen. Voor deze aanjagers is deze rapportage bestemd! Wat kunt u verwachten? In deze rapportage worden de begrippen duurzaamheid en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) binnen de sportvereniging verder uiteengezet. Aan de hand van goede voorbeelden wordt getoond hoe kwaliteitsverbetering van de sport hand in hand kan gaan met een duurzamere aanpak. Deze rapportage beschrijft helder wat duurzaamheid binnen de sportvereniging inhoud, waarom het gewenst is ermee aan de slag te gaan, hoe dat gedaan kan worden, met wie dat gedaan kan worden, wat het oplevert en wat succesfactoren zijn. Tenslotte vindt in de bijlagen een verwijzingen naar organisaties en websites voor verdere informatie. Wat wil Sportbedrijf Deventer bereiken? Deze rapportage is het resultaat van een onderzoek uitgevoerd door Sportbedrijf Deventer. Met deze rapportage hoopt Sportbedrijf Deventer te bewerkstelligen dat sportbestuurders zich bewuster worden van het belang, de urgentie en de voordelen van het verduurzamen van de vereniging. En dat zij Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen op de agenda gaan zetten voor de vereniging en tot onderdeel van het verenigingsbeleid gaan maken. Een duurzame ambitie vraagt om een integrale aanpak, waaraan alle actoren rondom een vereniging zijn betrokken. Deze samenwerking wordt via dit rapport getracht te stimuleren. Binnen deze rapportage worden bedrijven en aanbieders bij naam genoemd. Het kan zijn dat er ook andere aanbieders zijn die iets soortgelijks aanbieden. Voel u vrij hiermee in gesprek te treden. Binnen deze rapportage worden louter eventuele mogelijkheden genoemd. Sportbedrijf heeft geen belang bij de keuze voor een aanbieder. 4

6 4. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam Ondernemen Visie en Noodzaak van MVO/Duurzaamheid binnen de sportvereniging 5.1 Gemeentelijke ambitie In het gemeentelijk beleidsplan, Naar een nieuw evenwicht in Deventer ( Evenwichtig versoberen en duurzaam versterken) geeft het college van B&W aan dat de gemeente de in Deventer gemeenschap aanwezige creativiteit gaat gebruiken om evenwichtig te versoberen en tegelijkertijd de gemeente duurzaam te versterken. Duurzaamheid is één van de rode draden in het collegeprogramma. Een energieneutraal Deventer in 2030 is het streven. Daar wordt op ingezet. De visie Duurzaam Deventer wordt vertaald in een uitvoeringsprogramma, waarbij onder andere aandacht is voor minder en verantwoord energiegebruik en duurzaam bouwen. Het beperken van energiegebruik is belangrijk voor ons milieu. Met het beter isoleren van nieuwe en bestaande gebouwen is een grote duurzaamheidwinst te halen. De sleutel zit in samenwerken. Als burgers of bedrijven initiatieven nemen wil de gemeente dat graag faciliteren. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het Deventer energiebedrijf. Waar nodig neemt de gemeente ook zelf het initiatief of schept de juiste randvoorwaarden zoals bij het aanleggen van een biogas- en warmtenet. Samenwerking is de kracht van onze stad. Stapsgewijs scherpt het Rijk de eisen voor energiezuinig bouwen (energie prestatie coëfficiënt EPC) in het Bouwbesluit aan. Dat juichen we toe, maar het mag van ons nog ambitieuzer. We ondersteunen een eventuele versnelling van de aanscherping van die energieprestatie-eisen. 5.2 Wat houdt duurzaam ondernemen in? Wanneer men tegenwoordig spreekt over duurzaamheid, komen er direct verscheidene definities naar voren. Het begrip is inmiddels zo vervuild dat het alles lijkt te omvatten en juist daardoor nietszeggend is geworden. Duurzaam ondernemen heeft feitelijk een milieuachtergrond, terwijl maatschappelijk verantwoord ondernemen een sociale achtergrond heeft. Echter staan ze beide voor het zoeken naar evenwicht tussen de drie P s, people/planet/profit. Duurzaam ondernemen is dus een vorm van ondernemen waarbij een organisatie (of sportvereniging) oog heeft voor menselijke aspecten binnen en buiten de organisatie (people), het milieu (planet) en rekening houdt met het effect van bepaalde activiteiten op de winst (profit): de Triple-P benadering. De speerpunten van duurzaam ondernemen zijn dus: 1.Profit: bevorderen van samenwerking tussen verenigingen, kennisinstellingen en bedrijfsleven. 2. People gaat over sociaal welzijn hier en daar. Rechtvaardige verhoudingen tussen mensen en eerlijke kansen voor (groepen van) mensen is een belangrijke voorwaarde om in samenlevingen en menselijke verbanden tot duurzame ontwikkeling te komen. 3.Planet gaat over de milieukwaliteit. Natuur en milieu kunnen niet onbeperkt worden belast door aantasting, uitputting van grondstoffen en vervuiling. Op enig moment dreigt een situatie waarbij de ecologische basis voor het bestaan van huidige of toekomstige generaties, hier of elders, in het geding komt. Als de 3 P s in balans zijn leidt dat tot een duurzame ontwikkeling. Duurzaam ondernemen wordt zichtbaar in de manier van kijken en handelen voor mens, milieu en markt in alle bedrijfsactiviteiten. 5

7 Duurzaam ondernemen is afgeleid van het begrip duurzame ontwikkeling waarbij niet alleen rekening wordt gehouden met het hier en nu maar ook met toekomstige generaties. Zodat ieder die nu leeft een goed bestaan kan hebben, zonder dat de bronnen voor de toekomst worden uitgeput. Door mevrouw Brundtland, de grondlegster van duurzame ontwikkeling, is dit in 1987 verwoord als: "Voldoen aan de behoeften van huidige generaties zonder de mogelijkheden teniet te doen van komende generaties om ook in hun behoeften te voorzien." Binnen deze rapportage wordt voornamelijk ingezoomd op de P van planet (Milieu). Vanzelfsprekend wordt er getracht te allen tijde een koppeling te maken naar de overige P s van people en profit. Dit aangezien ze, zoals reeds beschreven, niet los van elkaar gezien kunnen worden. 5.3 Waarom duurzaam ondernemen als sportvereniging? Juist sport kan worden verduurzaamd. Sport speelt namelijk een belangrijke, verbindende rol in de maatschappij. Bijna iedereen doet op de een of andere manier aan sport. Actief zelf sporten of passief langs de zijlijn. Door de niet aflatende betrokkenheid en bevlogenheid van mensen is de sport het belangrijkste sociale verband van onze huidige samenleving. Er is waarschijnlijk geen andere plaats waar zoveel mensen elkaar ontmoeten. Rond de sport vormen zich hechte, sociale netwerken en zelforganisaties, steunend op de vrijwillige inzet van betrokken mensen, die zich soms verder ontwikkelen tot maatschappelijke en zelfs professionele organisaties. Sport bereikt heel veel mensen en kan dus als voorbeeldfunctie fungeren. Sportverenigingen krijgen daarnaast steeds meer belangstelling voor duurzaamheid. Het gaat dan niet alleen om de People (m.n. vrijwilligersbeleid), maar ook om de Planet en Profit zaken. Daarnaast krijgen verenigingen steeds minder geld binnen, daarom zijn ze op zoek naar mogelijkheden van besparing en andere bronnen van inkomsten. Duurzaam verenigen kan bijdragen deze zaken voor verenigingen beheersbaar te maken. Duurzaamheid kan verenigingen daadwerkelijk winst opleveren. Hieronder volgt een opsomming van voordelen en winsten die voor verenigingen te behalen zijn. Winst en waarborgen Duurzaam besturen kan leiden tot energie besparen, slimme logistiek of minder afval en leveren direct winst voor de vereniging op. Fossiele brandstoffen raken op en worden steeds duurder. Als vereniging zult u op zoek moeten naar andere energiebronnen. Alleen zo kunt u als vereniging op de lange termijn overleven. Onderscheiden van andere verenigingen Duurzame verenigingen zijn innovatiever, origineler dan andere verenigingen en onderscheiden zich daardoor. Dat kan positieve publiciteit opleveren: een duurzame vereniging kan bijvoorbeeld nieuwe leden aantrekken. Sommige potentiële leden kiezen specifiek voor duurzame verenigingen. Minder risico Duurzaam ondernemen vermindert de kans op imagoschade van (maatschappelijke) schandalen. Banken nemen steeds vaker criteria voor duurzaamheid op in hun voorwaarden tot financiering. Aantrekkelijker voor vrijwilligers Mensen willen zich graag inzetten voor verenigingen die verder kijken dan alleen op een zo hoog mogelijk niveau presteren. Wanneer een vereniging daadwerkelijk iets betekend voor bijvoorbeeld het milieu zetten zij zich wellicht graag in. Als vereniging kunt u bijdragen aan een groter geheel. Doordat u als vereniging bezig bent met duurzaamheid kunt u uw leden beïnvloeden die zodoende wellicht ook bezig gaan met het verduurzamen thuis. 6

8 Het bevordert samenwerking tussen verenigingen. Door collectief te handelen kunnen er bijvoorbeeld prijsvoordelen behaald worden. Daarnaast kan men de kennis van elkaar benutten. 5.4 Trias Energetica Energiebesparing in gebouwen staat zoals reeds vermeld volop in de belangstelling en biedt veel kansen. Ook in dit document komt dit ruimschoots aan de orde. De trias energetica is de meest toegepaste strategie om energiebesparende maatregelen te nemen zodat ze op een efficiënte manier samenwerken. Efficiënt in de zin van zo duurzaam mogelijk, dus zo energiezuinig mogelijk en met zoveel mogelijk gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen. Maar ook in de zin van kosteneffectiviteit: er wordt meer energie bespaard per saldo. In de meest eenvoudige vorm ziet de Trias Energetica er zo uit: 1) Beperk het energieverbruik door verspilling tegen te gaan. 2) Gebruik energie uit hernieuwbare bronnen. ( wind,water,zon) 3) Zet fossiele brandstoffen zo efficiënt mogelijk Het principe van de Trias Energetica is dat stap 1 de meeste duurzame stap (kost geen energie in de gebruiksfase) en stap 3 de minst duurzame is ( gebruikt fossiele energie); Stap 2 zit daar tussenin: verbruikt wel energie, maar die is afkomstig uit hernieuwbare bronnen. Stap 1: Gebruik zo min mogelijk energie De stappen worden opeenvolgend genomen, zodanig dat eerst de maatregelen uit stap 1 worden genomen. De eerste stap is gericht op (steden)bouwkundige maatregelen die de vraag verminderen. Het gaat dus om passieve maatregelen die geen hulpenergie vragen, zoals goed isoleren, luchtdicht bouwen, elektriciteit besparen en zongericht verkavelen. Hierbij past ook de uitspraak: "De meest duurzame energie is de energie die je niet gebruikt" Stap 2: Gebruik duurzame energie, zoals zonne-energie of windenergie Het energieverbruik wat overblijft en waarop niet verder bespaard kan worden moet zoveel mogelijk duurzaam opgewekt worden. Denk hierbij aan: Het duurzaam opwekken van elektriciteit door middel van: zonnepanelen windmolens waterkracht Denk hierbij ook aan het duurzaam opwekken van warmte met bijvoorbeeld een: zonneboiler biomassa warmtepomp gevoed met duurzaam opgewekte elektriciteit. 7

9 Stap 3: Gebruik energie van bronnen die op kunnen raken (aardgas, kolen) zo slim mogelijk Het mogelijke restverbruik dat na stappen één en twee overblijft invullen met energie uit energiebronnen die op kunnen raken, zoals aardolie, aardgas en kolen. Kies hierbij de minst belastende mogelijkheid. Zo is de CO2 uitstoot van elektriciteitscentrales op aardgas gemiddelde genomen veel lager dan die van centrales die met kolen gestookt worden. Stap drie is eigenlijk een stap die we in een ideale wereld compleet willen vermijden door het correct uitvoeren van stap één en stap twee. In de verre toekomst zou deze stap van de trias energetica daarom ook kunnen komen te vervallen. Momenteel en in de komende jaren zal deze echter voor sommige zaken nodig zijn als transitiemiddel. Gelukkig wordt dit wel in rap tempo minder, dus als u denkt bij stap drie uit te komen, krabt u zich dan nog eens goed achter de oren om te kijken of er niet toch iets met stappen één en twee te bewerkstelligen valt om uw doel te bereiken. 5.5 Duurzaamheidgebieden Zoals reeds genoemd binnen deze rapportage beslaat duurzaamheid meer dan alleen de P van planet. Binnen deze rapportage wordt er in eerste instantie voornamelijk ingegaan op milieuaspecten. Achtereenvolgens komen de volgende deelgebieden aan de orde: Duurzaamheid en energie, water, afval, voeding en gebouwbeheer en onderhoud. Vervolgens worden er voorbeelden gegeven van verenigingen die reeds duurzaamheidinitiatieven zijn gestart binnen de sportvereniging. Tot slot wordt uiteengezet welke Nederlandse banken veel waarde hechten aan duurzaamheid. 8

10 5. Duurzaamheid & Energie binnen de sportvereniging Duurzaam en financieel aantrekkelijk Duurzame energie, ook wel groene energie genoemd is energie waarover men onbeperkt kan beschikken en waarbij, door het gebruik ervan, het leefmilieu en de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet worden benadeeld. Bovendien drukt de productie van duurzame energie in vergelijking met conventionele bronnen veel minder zwaar op het milieu, doordat er veel minder van het broeikasgas CO2 bij vrijkomt. Groene energie is afkomstig van waterkracht, windenergie, zonne-energie of biomassa. Er valt voor veel verenigingen waarschijnlijk winst te halen door te besparen op energie, zowel vanuit het oogpunt van duurzaamheid als financiën. Voordelen U bespaart geld, maandelijks zijn de kosten van energieverbruik lager Het gebouw wordt aangenamer om in te leven De waarde van het gebouw stijgt Energiebesparende maatregelen zijn goed voor het milieu De fossiele brandstoffen raken minder snel op en de uitstoot van broeikasgassen wordt verlaagd Door de subsidie is uw investering lager en dus sneller terugverdiend De belangrijkste eerste stap om als vereniging met (duurzame) energie bezig te gaan bestaat uit het in kaart brengen van de mogelijkheden van energiebesparing. Met het in kaart brengen van de mogelijkheden kunt u als vereniging gerichte stappen nemen aangaande het energievraagstuk binnen uw vereniging. 6.1 Uitvoering energiescan en of accommodatiescan Energiescan De energiescan is een onderzoek waarbij het energieverbruik van uw onderneming overzichtelijk en snel in kaart wordt gebracht. U ziet direct hoeveel u kunt besparen op o.a. verlichting, verwarming en koeling. Daarbij wordt een praktisch advies gegeven hoe u snel zonder al te ingrijpende vervangingen energie (en dus geld!) kunt besparen. U kunt gebruik maken van de energiescan indien u niet wettelijk verplicht bent tot het uitvoeren van een energieonderzoek en indien u voldoet aan de Europese definitie van MKB onderneming. NB: stichtingen, verenigingen en bijv. kerken vallen vaak ook onder deze definitie. De geld terug actie geldt voor de maatregelen zoals genoemd in de uitgevoerde energiescan. Een energiescan via Energiescan Overijssel kost u gemiddeld maar 200 omdat de Provincie Overijssel de helft van de kosten meebetaalt (zolang de subsidie van kracht is). Saxion Saxion Hogeschool heeft in de provincie Friesland onder 600 amateursportverenigingen een onderzoek uitgevoerd naar de sportaccommodatie. Hierin kwamen vragen naar voren als ledenaantal, oppervlakte en leeftijd accommodatie, gepland beheer/onderhoud, energieverbruik in kwh, m3 gas en euro s, eigenaar accommodatie, kwaliteit van de isolatie, installatie voor verwarming en warm water, energiebeleid, multifunctionaliteit accommodatie, interesse in project. Na aanleiding hiervan kunnen concrete aanbevelingen gedaan worden aangaande besparingsmogelijkheden. Wellicht dat Saxion hierin iets kan betekenen voor u als vereniging. Samenwerking kan gezocht worden via Sportbedrijf Deventer. NOC*NSF (Sport&Zaken + Heijmans) De scorekaart duurzame sportaccommodaties van het NOC*NSF heeft tot doel sportverenigingen te helpen met het verduurzamen van haar terrein, gebouwen en velden op korte, middellange en lange termijn. Het gaat hierbij om zowel de laagdrempelige maatregelen om het energieverbruik te verminderen als meer fundamentele veranderingen ten aanzien van de functie en het gebruik van de accommodatie in 9

11 de lokale samenleving. De scorekaart geeft daarbij aan wat de concrete vervolgstappen kunnen zijn. In eerste instantie is deze kaart op buitensportaccommodaties gericht. 6.2 Collectieve inkoop energie Een snelle besparing op uw energierekening kunt u als sportvereniging realiseren door aan te sluiten bij een inkoopcollectief. Kies hierbij nadrukkelijk voor een collectief dat groene energie inkoopt. Dit met het oog op duurzaamheid. Onderstaand vindt u voorbeelden van maatschappijen waar u zich bij aan kunt sluiten. Deventer Energie De Deventer Energie Coöperatie U.A. wil het aandeel van duurzame energie binnen de gemeente verhogen. Uiteindelijk is het doel om te komen tot 100% duurzaam energie gebruik. In de visie van Deventer Energie staat duurzaam voor het voorzien in de energiebehoefte van de mens op een manier die niet schadelijk is voor de mens, het milieu en de economie. Investeren in duurzame energie is naar de overtuiging van Deventer Energie de meest efficiënte en enige weg om het energie- en klimaatvraagstuk binnen de perken te houden. Sportstroom SportStroom is opgericht door sportbestuurders en koopt collectief stroom en gas in voor ruim aangesloten Deelnemers. Het doel van SportStroom is door gezamenlijke inkoop van energie en energie gerelateerde producten besparingen en administratief gemak voor onze deelnemers te realiseren. Deelname is gratis en vrijblijvend. Omdat wij zelf sportbestuurders zijn, weten we wat belangrijk is voor onze deelnemers en waar sportbestuurders belang bij hebben. Zodoende realiseren wij al ruim 8 jaar financieel voordeel op de energiekosten van onze deelnemers. 6.3 Energie en Verlichting Duurzame verlichting is een goede manier om bij te dragen aan een beter milieu en geld te besparen. Het energieverbruik voor de verlichting maakt een belangrijk deel uit van het totale verbruik. Hierop valt vaak veel te besparen. Duurzame verlichting moet behalve energiezuinig ook lang meegaan, de CO2 uitstoot reduceren, geen lichthinder/lichtvervuiling veroorzaken en bovendien goed recyclebaar zijn. Het allerbelangrijkste is dat het lichtbeeld voldoet aan de wensen van de gebruiker. Is dit niet het geval dan is er geen sprake van duurzame verlichting! Op het gebied van verlichting zijn al snel maatregelen te nemen die winst opleveren voor u als sportvereniging. Denk bij verlichting aan de volgende zaken: Wanneer de velden niet meer gebruikt (gaan) worden, verlichting z.s.m. uitzetten. Baan en-/of veldverlichting vervangen door LED-verlichting. Ruimtes binnen de sportaccommodatie verlichten met LED-verlichting. TL-verlichting vervangen door de spaarbuis. Deze Spaarbuis is een geavanceerde tl-buis die in gewone tl-armaturen past. U hoeft dus niet uw huidige tl-armaturen te vervangen. Met de Spaarbuis bespaart uw vereniging tot 50% energie ten opzichte van de standaard tl-buizen, zonder dat dit ten koste gaat van de lichtopbrengst of sfeer. Aanwezigheidsdetectie. Met de bewegingsdetector wordt de verlichting automatisch op aanwezigheid van personen geschakeld en de daglichtsensor zorgt ervoor dat het licht alleen brandt als dat nodig is. Moderne sensoren zijn erg energie-efficiënt en kunnen zelfs energie onttrekken uit de omgeving. Light Emitting Diode, ook wel LED-verlichting, is een van de vele manieren voor sportverenigingen om energie te besparen. Hieronder de voor- en nadelen van LED-sportveldverlichting op een rij: 10

12 De voordelen Lager energieverbruik dan conventioneel = duurzamer en goed voor de clubkas LED-verlichting kan direct en op volle sterkte aangezet worden LED-verlichting is dimbaar, voor trainingen kan een mindere lichtsterkte gebruikt worden LED-verlichting kan bij verschillende systemen onbeperkt geschakeld worden, er kan gekozen worden welke delen van het veld verlicht worden LED-verlichting is, wanneer de masten stevig genoeg zijn voor LED armaturen, toepasbaar in bestaande infrastructuur Minder strooilicht en lichthinder = beter bruikbaar in bosrijke omgevingen en woonwijken Langere levensduur = duurzamer dan conventioneel. Er zijn types die een levensduur hebben van meer dan uren Wittere lichtkleur wat daglicht benadert. Hierdoor onder andere meer contrast op de bal, de belijning en de tegenstanders De nadelen Duurder in aanschaf dan conventioneel, dit kan later terugverdiend worden Kwaliteitsverschillen in LED-verlichting op de markt 6.4 Energie en Koeling Het koelconcept van een vereniging kan een gigantische reductie in de uitstoot van broeikasgassen te weeg brengen. Het is daarom de hoogste tijd voor de overstap op duurzame koeling. Immers, juist hier kan de branche een grote winst behalen, aangezien de koeling maar liefst 30 tot 50% van het totale energieverbruik vraagt. Als vereniging kunt u de volgende zaken reeds aanpakken met betrekking tot de koelinstallaties binnen uw gebouwen: Vervanging oude koel/vrieskasten door A +++. Ook op koelkasten en vriezers zit een energielabel. De zuinigste koelkasten en vriezers hebben tegenwoordig een A+++ label. Mocht uw vereniging toe zijn aan een nieuwe koeling of vriezer is het aan te raden een model aan te schaffen met een A+++ label. Zorg er voor dat er voldoende ventilatieruimte bij de koeling en geluidsapparatuur is. Wanneer u niet aanwezig bent, kan de verlichting in de koeling uit. Daarnaast dient de vriezer van tijd tot tijd ontdooit te worden. In de winter heeft u vaak minder vriezers of koelkasten nodig dan in de zomer. Zet diegene die u niet gebruikt uit in de minder drukke periodes. Ze de thermostaat niet lager dan 5 graden bij uw koeling Gebruik geen koelkast met vriesvak Laat warme gerechten eerst afkoelen alvorens ze in de koelkast gezet worden Maak jaarlijks de condensors aan de achterzijde schoon 6.5 Energie en Verwarming Maar liefst 35% van de totale Europese energieconsumptie gaat op aan verwarmen. Een flinke winst is te boeken door het energieverbruik van verwarmingsinstallaties te reduceren. Het merendeel van het gas wordt gebruikt voor de verwarming van de kantine en voor de warmwater voorziening. Het is aan te raden de temperatuur niet lager te zetten dan 15 C à 16 C. Dit ter voorkoming van hoge stookkosten. Aan te raden is op uw thermostaat een dag-nacht stand in te stellen. Zo springt de thermostaat vanzelf naar een lagere temperatuur wanneer er geen mensen in het pand meer aanwezig zijn Radiatoren dienen vrij te staan. Zo kan de warmte zich ongehinderd door de ruimte verspreiden Zorg op zonnige winterdagen dat de gordijnen open zijn. Zo verwamt de zon nog een klein beetje mee 11

13 Wanneer het donker is, is het beter de gordijnen te sluiten Verwarm alleen de ruimte waar daadwerkelijk iemand aanwezig is. Houd deuren zo veel mogelijk gesloten. Zo wordt voorkomen dat er veel warmte verloren gaat Zonnepanelen Nederlands zonlicht is prima geschikt om met zonnepanelen elektriciteit op te wekken. Stroom uit zonlicht is duurzaam, omdat bij de productie van elektriciteit geen broeikasgassen en schadelijke stoffen vrijkomen. Zonnepanelen zijn zeer milieuvriendelijk, omdat ze zonlicht omzetten in stroom zonder hierbij CO 2 uit te stoten. Een ander groot voordeel van zonnepanelen is dat u de opgewekte stroom direct kunt gebruiken, waardoor u direct fors bespaart op uw energierekening. Een zonnepaneel wordt ook wel een pv paneel genoemd. Het is een paneel dat zonne-energie omzet in elektriciteit. Een standaard installatie van vier zonnepanelen (6 m2) levert per jaar gemiddeld 900 KWh elektriciteit op. Zonnepanelen zijn onderhoudsvrij en gaan 25 tot 30 jaar mee. Wel is er voor de productie van de panelen energie nodig uit fossiele brandstoffen en daarbij komt CO2 vrij. Maar na 3 jaar elektriciteitsproductie heeft een zonnesysteem net zoveel energie bespaard, als er nodig was bij de productie van het systeem. Zonnepanelen gaan zeker 25 jaar mee; de rest van de 22 productieve jaren is elke opgewekte kwh netto milieuwinst. Het plaatsen van zonnepanelen is aantrekkelijk, maar vergt meestal ook een aanzienlijke investering. Vaak is dit voor u als vereniging een te hoge drempel. Dit kan worden tegengegaan d.m.v. subsidie. Salderen zonne-energie Soms produceren zonnepanelen meer stroom dan de afnemer/gebruiker opmaakt. Dat overschot wordt dan geleverd aan het elektriciteitsnet. De energieleverancier verrekent de levering vervolgens met de elektriciteitsrekening (dat heet salderen). Energiebedrijven zijn wettelijk verplicht om voor de eerste kwh die een eigenaar aanlevert via zonnepanelen, het geldende stroomtarief te betalen (inclusief energiebelasting en btw). Sommige energiebedrijven geven boven kwh geen of minder vergoeding, anderen salderen onbeperkt. Om te weten hoeveel stroom aan het net is teruggeleverd, is een meter nodig die niet alleen kan meten hoeveel stroom de gebruiker afneemt, maar ook hoeveel het aanlevert. Is dat bij uw vereniging niet het geval, vraag dan de netbeheerder de meter te vervangen; daar zijn wel kosten aan verbonden. Heeft u als vereniging een meter die toegeleverde stroom niet registreert, maar die wel terug kan draaien, dan verrekent uw meter uw afname van elektriciteit automatisch met de terug geleverde elektriciteit. In dat geval mag de meter blijven zitten totdat die niet meer werkt Warmte terugwinning installatie Warmteterugwinning is een methode van hergebruik van de warmte die in afvoerlucht of afvoerwater zit. Deze warmte wordt gebruikt om als voorverwarming voor bijvoorbeeld ventilatielucht of warmwater productie. Hierbij wordt alleen de warmte uit de afvoerlucht of afvoerwater hergebruikt. De afvoerlucht en afvoerwater zelf worden naar buiten afgevoerd Zonneboiler U kunt als vereniging ook onderzoeken of de aanschaf van een zonneboiler zinvol is. Met een zonneboiler voorkomt u flinke hoeveelheden CO2-uitstoot omdat er zonne-energie aan te pas komt, in plaats van fossiele brandstoffen. Een zonneboiler is de aanduiding voor het systeem van een warmwaterboiler tezamen met een zonnecollector. Een zonnecollector is een apparaat dat zonlicht omzet in warmte. Het is dus geen zonnepaneel of PV paneel. Deze warmte kan vervolgens gebruikt worden voor proceswarmte, het verwarmen van ruimtes of (tap)water. Zonnecollectoren kunnen ook gebruikt 12

14 worden om in de zomer het grondwater onder uw gebouw op te warmen. In de winter kan het dan via een warmtepomp het gebouw zeer efficiënt verwarmd worden. Met deze combinatie kan een enorme reductie in de CO2-uitstoot en stookkosten bereikt worden. Tips zonneboiler Inventariseer of de oriëntatie van uw dak geschikt is voor het plaatsen van een zonneboiler Kies voor een zonneboiler met een capaciteit die past bij de warmwater vraag van uw gebouw. Let erop dat uw cv-ketel geschikt is als na verwarmer voor een zonneboiler. U ziet dat aan het keurmerk Gaskeur-NZ. Laat de installatie van een zonneboiler over aan een vakman. Voor het plaatsen van een zonneboiler heeft u geen (bouw)vergunning nodig, behalve als het gaat om een monumentaal pand of een beschermd stads- of dorpsgezicht. Schematische werking zonneboiler: koud water komt in een geïsoleerd voorraadvat (B). Het collectormedium wordt via de zonnecollector (C) opgewarmd door zonnestraling (D), waardoor het water in het vat verhit wordt en warm water afgegeven kan worden (E). De watertemperatuur in het vat is bovenin (F+) door convectie warmer dan het water onder in het vat (G-) Biomassakachel Een biomassaverwarmingssysteem is een CO2-neutrale kachel die voor haar verwarming gebruik maakt van bijvoorbeeld houtsnippers, pelletkorrels, stukshout, graan en stro. Het vormt een milieuvriendelijke investering die in korte tijd terug verdiend kan worden en tot een aanzienlijke energiebesparing kan lijden. De kachel kan als verwarming in veel situaties toegepast worden en is beschikbaar in vele varianten. Door de biologische brandstoffen heb je een korte co2 kringloop die weer een gunstige invloed op het broeikaseffect heeft. Via geïsoleerde leidingen vindt de warmte zijn weg naar de verschillende gebouwen op het sportpark. Het werkt volledig automatisch. Communicatie gaat via sms, bijvoorbeeld als er een storing is. Een gebouw dat niet in gebruik is, kan uitgezet worden. Voordelen biomassakachel Lagere energiekosten => De prijs van gas en stroom is de laatste jaren aanzienlijk gestegen. En door de teruglopende aanbod van traditionele energiebronnen, ontwikkelingen op de energiemarkt en stijgende milieutoeslagen vormt hout als brandstof voor bio-verwarmingskachels een goedkoop alternatief. Onafhankelijkheid => Hout is regionaal voor handen en oneindig beschikbaar. U bent niet meer afhankelijk van een beperkt aantal aanbieders op de energiemarkt, maar u heeft nu de mogelijkheid om uw brandstof van lokale aanbieders te betrekken. Milieuvriendelijk verwarmen => De CO2-emissie is gelijk aan hoeveelheid CO2 die vrij komt bij een natuurlijk rottingsproces van het verbrandingsmateriaal. In het kader van maatschappelijk verantwoord en duurzaam ondernemen is een bioverwarmingskachel een goede keuze. Subsidiemogelijkheden => Nationaal en regionaal zijn een divers aantal subsidies en/of stimuleringsmaatregelen voor handen die het gebruik van bioverwarmingssystemen stimuleren. 2.6 Energie en Isolatie Heeft u een kelder of kruipruimte onder uw gebouw? Dan is isolatie een echte aanrader. Via de vloer verdwijnt aardig wat warmte uit het gebouw. Zowel houten als betonnen vloeren kunt u laten isoleren. Bovendien verlaagt u uw energierekening met bijna 10%. 13

15 Warme lucht stijgt en bij slechte dakisolatie verdwijnt veel warmte via het dak. Daarom loont het zeker om het dak van uw gebouw te isoleren. Zowel platte als schuine daken zijn uitstekend te isoleren. U bespaart al snel tot enkele honderden euro s per jaar. Naast de gebruikelijke manier van isoleren bestaat ook de mogelijkheid om uw dak groen te isoleren. In dat geval wordt er een levende, groene laag aangebracht. De begroeiing bestaat uit sedums, mossen, vetplanten of kruiden. Het onderhoud is minimaal. Een groen dak isoleert extra en zorgt voor een koeler gebouw in de zomer. Bij spouwmuurisolatie vult men de ruimte tussen de binnen en buitenmuur op om warmteverlies tegen te gaan. Deze vorm van isolatie bespaart veel energie. Deze besparing kan oplopen tot 40% van de stookkosten. Wanneer uw gebouw is voorzien van enkel of dubbel glas, dan is het raadzaam om de plaatsing van HR++ glas te overwegen. De energiebesparing met HR++ glas is anderhalf keer zoveel als met gewoon dubbel glas. Op het glas zit ook een warmtereflecterende coating. Daarnaast biedt HR++ glas een grote comfort en betere beveiliging tegen inbraak. Eventueel kunt u een deurdranger plaatsen. Dit is een mechaniek dat aan de bovenkant van een deur wordt gemonteerd en er voor zorgt dat de deur na opening automatisch sluit. Verdere informatie met betrekking tot het isoleren van uw gebouw vindt u in het hoofdstuk over gebouwbeheer en onderhoud. 14

16 6. Duurzaamheid & Water binnen de sportvereniging Water, verbruik en zuivering Ook op het gebied van water kunt u als vereniging besparen. Bij vermindering in verbruik bespaart u zowel op kosten van het water als de zuiveringsheffing. Ook op het gebied van water kunt u als vereniging besparen. Bij vermindering in verbruik bespaart u zowel op kosten van het water als de zuiveringsheffing. Verbruik van water voor douches maakt meestal het grootste deel van het waterverbruik uit. Maar ook het verbruik in de keuken en voor het schoonmaken van het gebouw kan oplopen. Het overgrote deel van het water dat verbruikt wordt binnen de sportvereniging, meer dan 50%, wordt gebruikt voor dingen waarbij het dure schone water niet eens voor nodig is. Voor die 50% zou ook gefilterd regenwater gebruikt kunnen worden. Vaak is dit ook beter doordat regenwater minder kalk bevat. Voordelen van het gebruik van regenwater is dat regenwater vanzelfsprekend gratis is en daarnaast hoeft het niet over lange afstanden getransporteerd te worden. 7.1 Kranen Perlator U kunt in u kranen een perlator plaatsen. Een perlator is een doorstroombegrenzer. Die zorgt ervoor dat er lucht in de waterstraal komt, waardoor er minder water per tijdseenheid gebruikt wordt. De lucht zorgt er tevens voor dat de straal zijn waterdruk behoudt en de straal dus even krachtig blijft. Het plaatsen van een perlator op uw kranen kost nauwelijks geld, maar bespaart een hoop. Veel sportkantines hebben een spoelkraan. Over het algemeen laat men deze doorlopen op elk moment van de dag. Om water te besparen kunt u de spoelkraan op rustige momenten uit zetten Energie en waterbesparende mengkraan De kranen gebruiken zowel minder energie als minder water, zonder verlies aan comfort. Een techniek die inefficiëntie van de populaire eengreeps mengkraan oplost en meer bespaart dan je denkt. De Coolstart van Hansgrohe zorgt er voor dat je de kraan altijd opent met koud water. Alleen voor warmwater draai je de kraan naar links. Dan pas wordt het water warm gemaakt. De warmwater vraag is op deze manier kleiner en zo wordt er energie bespaard. Ook wordt de verwarmingsinstallatie minder vaak gebruikt en heeft het daardoor een langere levensduur. 7.2 Douchekoppen Een besparende douchekop laat minder water door, maar het douchegevoel is hetzelfde. Er is geen verlies aan comfort. Een besparende douchekop is er al in de bouwmarkt voor 10 euro. Een keer douchen met een besparende douchekop scheelt anderhalve emmer water. In een gemiddeld huishouden levert dit al ongeveer 900 emmers water op. Binnen uw vereniging waar vele douchekoppen zijn zal dit aanzienlijk meer zijn. Wanneer u een waterbesparende douchekop wilt kopen is het belangrijk om rekening te houden met de tapdrempel van uw HR-ketel, geiser of boiler. De minimale hoeveelheid water die uw HR-ketel, geiser of boiler nodig heeft om te werken en het water te verwarmen wordt de tapdrempel genoemd. Waterbesparende douchekoppen zorgen voor een lagere tapdrempel waardoor de situatie kan ontstaan dat de tapdrempel beneden het niveau komt wat nodig is om het water te verwarmen met als gevolg een koude douche. 7.3 Waterbesparend toiletten Bij een traditioneel toilet verbruikt men 9 tot soms wel 12 liter water bij het doorspoelen. Dat is behoorlijk veel. Vaak hebben deze toiletten ook geen mogelijkheid bij een kleine boodschap minder water door te spoelen. Per jaar spoelt een persoon met een dergelijk toilet zon liter water weg. 15

17 Een standaard nieuw toilet spoelt tegenwoordig 6 liter per keer door. Dat is al een derde minder dan een traditioneel toilet. Per jaar is dit 7000 liter minder. Aangezien er op de sportvereniging veel gebruik wordt gemaakt van het toilet kunnen hier enorme besparingen mee worden gerealiseerd. Dat dit een enorme kostenbesparing kan opleveren valt te zien in onderstaande tabel. Waterverbruik en kosten per toilet per 20 jaar* type toilet liter** m3 p.p. m3 gezin euro p.p. euro gezin traditioneel toilet 9/9 420 m m3 630, ,00 modern toilet 6/6 280 m m3 420, ,00 modern met spaarknop 3/6 180 m3 700 m3 270, ,00 broyeur toilet 3/3 140 m3 520 m3 210,00 780,00 gustavsberg toilet 2/4 120 m3 460 m3 180,00 690,00 scheidingstoilet 0/4 40 m3 180 m3 60,00 270,00 vacuumtoilet 1/1 40 m3 180 m3 60,00 270,00 * uitgaande van 1 a 2 grote en 5 kleine boodschappen per persoon per dag en een waterprijs 1,50 euro per m3. ** spoelwater bij kleine boodschap / spoelwater bij grote boodschap. 7.4 Beregening sportvelden Voor een optimale conditie van sportvelden, golfbanen, tennisbanen, maneges en tuinen is het noodzakelijk dat de beregening valt op het moment dat daar vraag naar is. Om te besparen is het echter raadzaam niet te snel te beregenen. 7.5 Doseringssysteem Maak binnen de vereniging gebruik van een doseringssysteem. Doseerhulpmiddelen kunnen zorgen voor een aanzienlijke financiële besparing en leveren tegelijkertijd ook een fikse milieuwinst op. Samen met de doseerinstructies zorgen doseerhulpmiddelen er voor dat je steeds exact de juiste hoeveelheid schoonmaakmiddel gebruikt. Er bestaan verschillende types van doseringssystemen en doseerhulpen die variëren van zeer eenvoudig (een maatdop) tot zeer gespecialiseerde automatische systemen. 7.6 Vezeldoekjes Maak binnen de vereniging gebruik van micro vezeldoekjes. Omdat de doekjes gebruikt worden zonder schoonmaakmiddelen en met koud water is het gebruik ervan minder belastend voor het milieu dan traditionele schoonmaakmethodes. Een ander voordeel is dat je er veel sneller mee kan werken, omwille van hun specifieke eigenschappen. 7.7 Maatregelen Stel de spoelkranen van het toilet en urinoir goed af. Gemiddelde instellingen: spoeltijd 6 seconden, toilet 1,5 liter per seconde, urinoir 0,6 liter per seconde. Ontkalk warmwatertoestellen regelmatig. Zet de spoelkraan achter de bar op rustige momenten uit of lager. Verwijder etensresten voordat de afwas begint. Pas op kranen schuimstraalmondstukken toe, deze vermengen water met lucht en geven bij gelijkblijvend comfort een lager waterverbruik. Gebruik waterbesparende douchekoppen. Stel een goed schoonmaakplan op dat bijvoorbeeld uitgaat van droog reinigen (opruimen, vegen), voordat nat wordt gereinigd. 16

18 7. Afval Afval: voorkomen en scheiden Van afval geschiedenis maken. Dat is wat de gemeente Deventer graag wil. Belangrijk onderdeel daarvan is het verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen, en het voorkomen van verspilling van grondstoffen. Wij willen allemaal dat onze kinderen en kleinkinderen straks ook een goede toekomst hebben. Als vereniging krijgt u natuurlijk te maken met enorme hoeveelheden afval. Om hieraan wat te doen kunt uit meerdere stappen ondernemen. Ook kunt de afvalberg zo klein mogelijk houden door te voorkomen. Daarnaast kunt u het afval wat geproduceerd wordt, gescheiden inzamelen. 8.1 Voorkomen Bij eenmalige verpakkingen kunt u er aan denken om statiegeld flesjes of flessen te gebruiken in plaats van blikjes. U ontvangt geld bij het inleveren van het product en uw afvalberg wordt minder aangezien u geen lege blikjes meer zult vinden in de afvalbak. Vermijd het gebruik van spuitbussen zo veel mogelijk. Gebruik zo min mogelijk batterijen. Maakt u hier wel gebruik van dan zoveel mogelijk E/net batterijen gebruiken 8.2 Scheiden Gebruik bij chemisch afval een milieubox. Vanwege de schadelijke stoffen mag chemisch afval het niet bij het gewone afval gedeponeerd of door gootsteen, wasbak of toilet gespoeld worden. Om deze stoffen op een verantwoorde manier in te kunnen zamelen en verwerken is de milieubox ingevoerd. 85% van het papier dat we weggooien mag bij het oud papier. Het is belangrijk dat er geen materiaal in de oud papierbak terechtkomt dat er niet thuishoort. Alleen zo heeft het milieu er ook echt baat bij. Wanneer u als vereniging veel afval ophaalt kunt u hiervoor geld ontvangen. Het levert u als vereniging dus ook daadwerkelijk iets op! Zamel glas ook apart van overig materiaal in. Glas kan namelijk 100% hergebruikt worden. Dit is duurzaam en goed voor het milieu. Ook GFT afval en plastic afval dient u het beste apart in te zamelen. 8.3 Gebruikt frituurvet Gebruikt frituurvet is prima te recyclen maar komt helaas nog vaak in de grijze bak of het riool terecht. In beide gevallen kost het de gemeenschap geld en dat is zonde. Rotie zet graag een rolcontainer bij uw sportvereniging neer. Uw sportvereniging met alle enthousiaste leden en buurtbewoners vullen de rolcontainer met verpakt frituurvet van thuis. Indien vol, haalt Rotie de container op en zetten een schone gewassen bak terug. Wat levert dit op? De bak wordt gewogen en uw vereniging ontvangt (per bank of contant) een vergoeding. Een volle bak levert circa 32,00 op. 8.4 Oude mobiele telefoons Onlangs heeft de stichting Erizo het initiatief GEEF JE MOBIEL gelanceerd. Via dit concept wordt aan onder meer (sport-)verenigingen de mogelijkheid geboden om extra inkomsten te genereren door oude mobiele telefoons in te zamelen onder leden, donateurs of sponsoren. De Stichting ondersteunt de inzamelaars door het verstrekken van middelen en via directe (e-)mailings. Het verzamelen van oude mobieltjes is een moderne variant op het inzamelen van oude kranten en werpt zichtbaar haar vruchten af. Voor enkele sportverenigingen zijn al met succes honderden toestellen ingezameld, waardoor een aanzienlijk bedrag voor de clubkas werd opgehaald. 17

19 Van de deelnemende organisaties wordt vooraf geen investering gevraagd. 8.5 Plaatsen van kledingcontainer Het plaatsen van een KICI kledingcontainer draagt bij aan verduurzaming en levert de vereniging geld op. Daarnaast steunt de vereniging direct de gehandicaptensport in Nederland. Stichting KICI kledinginzameling plaatst een textielcontainer op het terrein van uw sportvereniging. Alle leden en bezoekers van de vereniging kunnen hier hun oude bruikbare schoenen en kleding in deponeren. Het plaatsen en ledigen van de textielcontainer, als deze vol is, verzorg KICI. Het enige wat er van de vereniging wordt gevraagd is een contactpersoon die in de gaten houdt of de container vol zit en KICI hier telefonisch over inlicht. KICI komt de container dan tijdig ledigen, zodat deze opnieuw weer gevuld kan worden. Wanneer de container geleegd is ontvangt de vereniging een digitale rapportage met het aantal ingezamelde kilo s textiel. De uitbetaling vindt ieder kwartaal plaats. De vereniging ontvangt een uitbetaling na afloop van ieder kwartaal mits er in het kwartaal meer dan 100kg textiel is ingezameld. Is dit niet het geval dan wordt het aantal ingezamelde kilo s textiel bij volgend kwartaal opgeteld. Er zitten geen kosten voor de vereniging aan verbonden. De opbrengsten varieren. Wanneer leden bijvoorbeeld 1 keer per half jaar een (vuilnis) zak met kleding meenemen, levert dit een vereniging van 400 leden ongeveer 1000,- op. 18

20 8. Voeding Voeding: assortiment en verduurzamen De sportvereniging is een belangrijke sportieve en sociale ontmoetingsplaats voor jong en oud. Als vereniging kunt u een belangrijke bijdrage leveren aan het voorkomen van overgewicht. Dit door eens kritisch te kijken naar het aanbod van eten en drinken in de kantine. Het gaat erom dat een gezonde, en duurzame keuze de gemakkelijkste wordt. Het produceren van voedsel heeft impact op het milieu. Zo zijn gas, energie, water en grondstoffen nodig en ontstaat er afval. Bij duurzame productie is niet alleen oog voor het milieu, maar ook voor dierenwelzijn, arbeidsomstandigheden en eerlijke handel, zodat boeren uit ontwikkelingslanden een eerlijke prijs voor hun product krijgen. Van alle milieubelasting die een gemiddeld huishouden veroorzaakt, komt 20 tot 30 procent namelijk voort uit voeding. Milieubewuster eten betekent vooral: bewust kiezen en koken. En: geen voedsel verspillen. Eten is om op te eten en niet om weg te gooien. Toch doen we dat, u ook. En dat kost geld en energie. 9.1 Beter Frituren Vloeibaar frituurvet of frituurolie bevatten onverzadigde vetten. Die verlagen het cholesterol gehalte in het bloed. Dit is tegenstelling tot het vaste frituurvet of transvet. Lever dit frituurvet in bij bijvoorbeeld ROTI. Dit kost u niets en levert u zelfs geld op! Een andere tip is om de friet op de juiste temperatuur te bakken. Is het vet niet heet genoeg, dan neemt de friet onnodig veel vet op. 9.2 Fairtrade - biologische producten Fairtrade betekend dat ondernemers een eerlijke prijs krijgen voor hun producten. Een prijs die in verhouding staat tot de werkelijke productiekosten, en niet een prijs die wordt bepaald door de verhoudingen op de internationale markt. Fairtrade producten dienen te voldoen aan strenge milieueisen. 9.3 Gezond voedsel Het aanbod van eten en drinken in sportkantines staat niet bekend als gezond. Vaak associeert men voeding in sportkantines met patat en een broodje kroket. Als vereniging is het vanzelfsprekend niet verstandig dit uit te bannen gezien de inkomsten. Echter is het wel goed ook een aanbod van gezonde producten te hebben. Hierbij kan bijvoorbeeld samenwerking gezocht worden bij een lokale ondernemer boer om kosten te dekken. 9.4 Maatregelen Kiezen voor seizoensproducten uit eigen streek zorgt voor grote energiewinst door minder transport (korte aanvoerroutes) en doordat bijvoorbeeld bepaalde groenten zoals tomaten en komkommer niet meer in verwarmde serres worden gekweekt buiten het seizoen. Biologische producten zijn milieuvriendelijker geteeld doordat er geen kunstmeststoffen worden gebruikt die veel energie vragen voor hun productie, en er geen synthetische pesticiden worden ingezet waarvan residuen in de bodem en het water achter blijven. Door de grondgebonden dierlijke productie ontstaan er geen mestoverschotten. Andere pluspunten zijn: het tegengaan van bodemerosie door het gebruik van groenbemesters, het afwijzen van genetisch gemodificeerde gewassen, een sterke beperking van het aantal (synthetische) additieven en aroma s in verwerkte bio-producten. Kiezen voor grootverpakkingen (maar niet té groot), losse groenten en fruit die eventueel zelf ingepakt mogen worden in een gebruikte broodzak, dranken in retourflessen en bussen schoonmaakmiddelen die kunnen worden hervult. 19

Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.)

Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.) Checklist verduurzaming sportverenigingen (tennis etc.) Dit is een voorbeeld van een checklist van een tennisvereniging met 10 kunstgrasbanen en een kantine met kleedruimten. De checklist heeft betrekking

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Sportsymposium De toekomst van de sportvereniging

Sportsymposium De toekomst van de sportvereniging Sportsymposium De toekomst van de sportvereniging Voorbeelden en ervaringen uit de praktijk André Bus & Hendrik Jan Gorter, Duurzaam Verenigen / F.C. Oldemarkt Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953

Duurzaamheid. Sander Niessing. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/76953 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Sander Niessing 11 May 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/76953 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op 1. Wat is het gemiddelde water-, elektra- en gasverbruik voor een huishouden en wat kost dat per jaar, per maand? Hoeveel betaalt u daarvan aan belasting? Bij een gemiddeld huishouden van 2,2 personen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Adviesrapport Energiekostenbesparing DVV Duiven

Adviesrapport Energiekostenbesparing DVV Duiven Adviesrapport Energiekostenbesparing DVV Duiven Auteurs: Casper van Benthem, Jikke Bosveld, Eugène Terbonssen en Menno Veer Docent: Otto van Driel Periode: augustus november 2014 VWO 4 Opdrachtgever: Dhr

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Fleringen 26 sept. 2013 Eddy Bramer Bertus

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Presentatie 18 dec. VV. Berkum Eddy Bramer

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Recycle je frituurvet en verdien

Recycle je frituurvet en verdien Recycle je frituurvet Hey wat doe je daar?!! Gebruikt frituurvet dumpen in het riool veroorzaakt verstoppingen en kost de gemeenschap vele miljoenen euro's!" "Door mij wordt het gebruikte frituurvet gerecycled

Nadere informatie

SolarSystemen. Duurzame oplossingen voor warm water en verwarming

SolarSystemen. Duurzame oplossingen voor warm water en verwarming SolarSystemen Duurzame oplossingen voor warm water en verwarming De onuitputtelijke bron van energie voor warm water én verwarming Op zo n 150 miljoen kilometer van de aarde bevindt zich een unieke energieleverancier:

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014 Hands on energiescan sportverenigingen Energiek vooruit 18 september 2014 Inhoud 1. Wat houdt de scan in? 2. Uitkomst van de scan 3. Aandacht voor financiering 4. Workshop 1. Wat houdt de scan in? Intake

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Zonne Energie iets voor WBB?

Zonne Energie iets voor WBB? Zonne Energie iets voor WBB? 23 januari 2012 Fernando de Beurs 06 55 163 013 jfdebeurs@debeurs partners.nl Agenda Introductie Achtergrond Doel van vanavond Vragen op de uitnodiging Zonne energie in het

Nadere informatie

ROMS interieur & display makers

ROMS interieur & display makers Gespreksverslag januari 2013 Duurzaamheid ROMS interieur & display makers Waarderveldseweg 97 Dhr. O. Meijer 023-5347284 oscar@roms.nl Rinco Bakker 06 532 95 684 energiecoach@parkmanagement.nl Aanleiding:

Nadere informatie

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is dat comfort en energiezuinigheid hand in hand moeten

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

Duurzaamheid binnen de sportvereniging!

Duurzaamheid binnen de sportvereniging! Sportief Deventer beweegt Duurzaamheid binnen de sportvereniging! Samen werken aan een groenere sportvereniging! www.sportbedrijfdeventer.nl/sportiefdeventer Duurzame Sportaccommodaties Bij veel sportverenigingen

Nadere informatie

Green4energy is specialist in advies

Green4energy is specialist in advies Green4energy is specialist in advies en ontwerp van duurzame energiesystemen, energiemonitoring en besparingsonderzoeken. Ook verzorgen wij EnergiePrestatieAdviezen voor woningen, bedrijfs- en utiliteitsgebouwen.

Nadere informatie

Quickscan energiebesparing

Quickscan energiebesparing Quickscan energiebesparing Golf Club Zeegersloot Kromme Aarweg 5 Alphen a/d Rijn Samen op weg naar 30% besparing! ~ 1 15 maart 2013 Inleiding Als relatie van etb a. hogenes bv heeft u gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Klantnummer 11111VA1 Contactpersoon Kasper van Heteren Energie prestatie adviseur woningen (EPA-W) Johannes Frölich E-mailadres kasper.van.heteren@maakjehuishoom.nl Datum

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Sportverenigingen naar een duurzame energiehuishouding

Sportverenigingen naar een duurzame energiehuishouding Sportverenigingen naar een duurzame energiehuishouding Aanleiding Kansen voor besparingen Belangstelling bij sportverenigingen Resultaten pilotprojecten Project Energieke Sportverenigingen in Borsele Aanvragen

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Stralend nieuws onder de zon!

Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler Stralend nieuws onder de zon! Remeha ZentaSOL Zonneboiler De zon gaat wél voor en daar kunt ú het hele Zonne-energie is de meest milieuvriendelijke en duurzame warmtebron die

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Duurzaamheid. Complex Duinstate

Duurzaamheid. Complex Duinstate Duurzaamheid Complex Duinstate Kaatsheuvel Maart 2010 Leerling Hans van Ierland Casade Woondiensten 09-03-2010 Docent Ellen Venhuizen Wijkwerk niveau 3 fase 3 helicon opleidingen 1 Inhoud Bladzijde: Inleiding

Nadere informatie

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler?

De zon als warmtebron. Hoe werkt een zonneboiler? koud tapwater 0900-9892 Zonneboilers Algemene informatie over actieve thermische zonne-energie De zon als warmtebron De zon is een onuitputtelijke bron van energie Zonne-energie omgezet in warmte is de

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Energiebesparing begint hier!

Energiebesparing begint hier! Energiebesparing begint hier! Zoetermeer, 17 juli 2014 Lou Lit & Pim Halkes 4 HOME 2 Thermografie, Lekkage onderzoek en Energiebesparing advies. Doelstelling: - Terugdringen Co2 uitstoot - Lagere energienota

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude

Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude Gegevens aanvrager Naam aanvrager: Straat en huisnummer: Postcode en woonplaats: Telefoonnummer:

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen)

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen) Subsidieregeling duurzame investeringen door bedrijven Doel: Lokale economische activiteit stimuleren en tegelijk bijdrage leveren aan doelstelling duurzaam bouwen. In dat kader moeten investeringen betrekking

Nadere informatie

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten Cursus Verwarm je woning 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten DUW Parkstad DUW is een initiatief van Stichting EnviAA in samenwerking

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Wijzer worden van duurzame huisvesting

Wijzer worden van duurzame huisvesting De Meeuw Nederland De Meeuw en Duurzaam Bouwen Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com Wijzer worden van duurzame huisvesting

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in De energie van morgen vandaag in huis Een energieneutrale woning: het kan! is gestart met de verkoop van woningen in het project. Duurzame woningen, want wordt een wijk

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Workshop Groene Euro s Scoren. welkom

Workshop Groene Euro s Scoren. welkom Workshop Groene Euro s Scoren welkom Workshop Groene Euro s Scoren Workshop Groene Euro s Scoren - 2 & 3 december 2014 - Welkom en toelichting - Trias Energetica: van inzicht naar aanpak - Project Energieke

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie

Oosterhout Nieuwe Energie Oosterhout Nieuwe Energie Wat willen wij bereiken met ONE Oosterhout 100% Duurzame Energie Betaalbaar Lokaal opgewekt Met lokale ondernemingen Oftewel:. samen met inwoners van Oosterhout, op het grondgebied

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken 2 Een huis kopen? Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken. Hoe dan ook

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST

ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST ENERGIE MET RESPECT VOOR DE TOEKOMST Duurzame energie helpt klimaatverandering tegen te gaan en voorkomt dat energie opraakt. De bronnen van duurzame energie, zoals de wind en de zon, kunnen niet opraken.

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225 andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer slaapkamer bespaar E 40 bad- en wasruimte bespaar E 120 woonkamer bespaar E 225 keuken bespaar E 100 Woonkamer Graadje lager Zet uw verwarming eens een graadje

Nadere informatie

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort.

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 12 duurzaamheidstips voor monumenten Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 1 12 duurzaamheidstips voor monumenten Woont u in een monument of ander karakteristiek

Nadere informatie