Land van gas en kolen De Nederlandse overheid is niet echt geïnteresseerd in duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Land van gas en kolen De Nederlandse overheid is niet echt geïnteresseerd in duurzame energie"

Transcriptie

1 DONDERDAG 24 JANUARI 2013 / 4,50 JAARGANG 136 NUMMER 4 BP Land van gas en kolen De Nederlandse overheid is niet echt geïnteresseerd in duurzame energie Onderzoeksdossier Bertolucci over zijn nieuwe film, Last Tango en spijt India: is het mannenoverschot reden van de verkrachtingen? Rond Wilders is het stil, maar het populisme blijft

2 Rotterdam, E.ON-kolencentrale op de Maasvlakte Onderzoeksdossier Land van gas en kolen Nog een eeuw fossiel De Nederlandse overheid is in wezen niet geïnteresseerd in duurzame energie. Men praat er veel over, maar het energiebeleid heeft vooral geleid tot de inzet van meer kolen en meer gas. Nederland wordt dé fossiele energieleverancier van Noordwest-Europa. Door Belia Heilbron, Jelmer Mommers, Thomas Muntz & Huib de Zeeuw 22 DE GROENE AMSTERDAMMER ducten maakt, onder meer halffabrikaten voor de auto-industrie. Van de as die uit de ketel van de kolencentrale stuift wordt cement en gips gemaakt. Overtollig warm water uit de centrale loopt via een ondergrondse buis naar de nabijgelegen terminal voor vloeibaar gas, dat op een temperatuur van min 163 Celsius over de globe gevaren wordt en eenmaal in Rotterdam aangekomen wel wat warmte kan gebruiken. Tussen alle pijpleidingen, silo s en kabels nestelt producent E.ON zich in een soort hoog-industriële biosfeer waar energie, industrie en productie op onnavolgbare wijze verknoopt zijn. E.ON is niet de enige: ook GDF Suez, de eigenaar van Electrabel, en RWE Essent bouwen nieuwe kolencentrales in Nederland. Samen investeren de energieproducenten meer dan vijf miljard in de drie centrales, die tenminste veertig jaar moeten gaan draaien. Een vreemde gewaarwording, zoveel kolen in een tijd waarin bijna iedereen de mond vol heeft over duurzaamheid. Wat dat betreft heeft Nederland weinig om over op te scheppen: hier wordt slechts 4,3 procent van de energie uit groene bronnen opgewekt, veel minder dan in de rest van Europa. Het huidige kabinet wil in 2020 naar zestien procent duurzame energie. Maar hoe is zo n sprong mogelijk als we nu drie nieuwe kolencentrales krijgen? Er zou toch een energietransitie komen? Waar blijven de windmolens? In de energiesector wordt bij zo n vraag standaard naar de overheid gewezen: die heeft de afgelopen decennia jojo-beleid gevoerd, waardoor groene energie niet van de grond komt. Het ontbrak de overheid niet alleen aan visie en durf, ze is ook nog eens incompetent. Maar is dat wel waar? Uit maandenlang onderzoek en tientallen gesprekken met deskundigen en sleutelfiguren in de sector rijst een heel ander beeld op. De rijksoverheid heeft wel degelijk succesvol PETER HILZ / HH ZE HEBBEN een deuk in mijn façade gereden, klaagt projectleider Aris Blankenspoor van E.ON tegen zijn persvoorlichter. Hij wijst naar een beschadiging in de zilvergrijze behuizing van zijn centrale in aanbouw. Blankenspoor is verantwoordelijk voor de bouw van de grootste kolenketel van Nederland, tevens een van de grootste hoog-technologische investeringen van het land. Hij glundert: groter dan dit worden kolenketels niet, en efficiënter ook niet. Wil je meer vermogen, dan moet je er twee naast elkaar zetten. Vanaf december 2013 moet de centrale elektriciteit gaan leveren. Door de diepe waterwegen van de Maasvlakte varen dan grote kolenschepen met tonnen aan steenkolen binnen op de overslag. Vanaf daar rollen de kolen over een lopende band van honderden meters lang naar de eigen depots van de centrale, waar ze vermengd worden met cacaodoppen en andere biomassa. De lopende band voert de kolenmix verder, richting de kolenmolens in de centrale, die de boel verpulveren tot er niets anders overblijft dan een grote zwarte wolk poeder. Hete lucht blaast die wolk de ketel in, alwaar hij ontbrandt in een vlam van tientallen meters doorsnede. De ketelwand bestaat uit duizenden dunne buisjes waar water doorheen gepompt wordt om uiteindelijk verhit te worden tot een stoomwolk van 650 graden Celsius. De stoom jaagt door geweldige turbines, wordt weer opgevangen en nog een keer langs de ketel geleid. Er is alles aan gelegen om ieder laatste procentje rendement, ieder laatste graadje warmte en iedere laatste euro uit de ongeveer 1,3 miljard kostende investering terug te winnen. De centrale is daarom ook onderdeel van een web van buizen en leidingen van omliggende bedrijven. Elektriciteit en de restjes water van E.ON stromen naar de buren van LyondellBasell, een fabriek die allerlei chemische pro- energiebeleid gevoerd, dat beleid was alleen niet gericht op een groene energievoorziening. Er werd wel lippendienst bewezen aan duurzaam : er waren transitiewerkgroepen en vergezichten. Maar in feite zijn slechts twee keuzes helder gemaakt: één voor gas, en één voor goedkope elektriciteit. Beide keuzes zijn onder grote druk gemaakt: ze werden afgedwongen door de gasbelangen en door een jarenlange lobby van de energie-intensieve industrie. Dit is de geschiedenis van een land dat hard op weg is het meest fossiele van West-Europa te worden. LAURENS JAN Brinkhorst houdt niet van polderen, hij is iemand die compromisloos kan

3 handelen indien nodig. Toen hij in 2003 minister van Economische Zaken (EZ) werd, was hij vastbesloten iets te doen aan die ongelooflijke Nederlandse elektriciteitssector, waar een decennialange traditie van overleg en gemoedelijke kartelvorming heerste. Op de avond van 8 maart, tijdens het jaarlijkse energiediner van consultancybureau Roland Berger waar alle ingewijden uit de energiewereld gemoedelijk bij elkaar kwamen, hield de minister van EZ een speech. Hij kondigde aan dat de elektriciteitssector met de zogenaamde splitsingswet in tweeën zou worden gehakt. Door zijn doortastende optreden werd de EZ-minister een hoofdrolspeler in dit verhaal. Hij werd ook de laatste Het onderzoek Waarom lukt het niet om de Nederlandse energievoorziening te verduurzamen? Die vraag stond centraal bij de vierde masterclass onderzoeksjournalistiek van De Groene Amsterdammer. Vier deelnemers deden onder begeleiding van onderzoeker en publicist Marcel Metze bijna een half jaar onderzoek naar de belangen en machtsverhoudingen in de energiesector. Dit artikel is het resultaat van hun inspanningen. Na uitgebreid literatuuronderzoek voerden de deelnemers van de masterclass meer dan honderd achtergrondgesprekken met experts van onderzoeksbureaus, betrokkenen uit het bedrijfsleven, brancheverenigingen, politiek en overheid. Bijna de hele energiewereld is onder de loep genomen: er zijn bezoeken gebracht aan conferenties, kolencentrales, een beurs over energiehandel, een kolenoverslagbedrijf en een LNG-terminal. Al vroeg in het onderzoek werd de keus gemaakt om vooral aandacht te besteden aan de energiebronnen waar miljarden in omgaan, zoals gas en kolen. De masterclass besloot minder aandacht te besteden aan de groeiende maar nu nog marginale duurzame energiebronnen. Via groene.nl/energie is een geannoteerde versie van dit artikel te vinden. De auteurs zijn graag bereid tot toelichting en bereikbaar voor commentaar via Kijk op groene.nl/masterclass voor meer informatie over de masterclass onderzoeksjournalistiek DE GROENE AMSTERDAMMER 23

4 minister die nadrukkelijk zijn stempel achterliet op de elektriciteitssector: met zijn ingrijpen overhandigde de overheid de controle over de elektriciteitsproductie aan de markt. Voor de Nederlandse polder was het een ongebruikelijk optreden, herinnert de oudminister zich met gevoel voor understatement. Een kleine tien jaar later houdt Brinkhorst nog altijd kantoor vlak achter het Binnenhof. Hij is goed gebruind, gestoken in een keurig grijs pak en even heerachtig als altijd. Hij raakt ook net zo begeesterd als vroeger wanneer hij vertelt over zijn politieke knokpartijen, het brengt een twinkeling in zijn ogen. Met het besluit voor splitsing beslechtte Brinkhorst een discussie die zich al meer dan tien jaar voortsleepte. Bij een groot deel van de energiemaatschappijen, tot dan toe nutsbedrijven, bestond al lange tijd de wens tot privatisering en investering in het buitenland, en ook vanuit Europa groeide de druk om de Nederlandse elektriciteitsmarkt open te gooien. Eén ding was echter volslagen onwenselijk: dat de maatschappijen zouden privatiseren terwijl ze hun elektriciteitsnetten in handen hielden. Het bezit van een elektriciteitsnet kwam neer op het bezit van een monopolie geen enkele consument kon kiezen op welk elektriciteitsnet hij was aangesloten. Geprivatiseerde energiebedrijven dreigden zo private monopolies te krijgen op de Nederlandse markt. Daarom besloot Brinkhorst om de functies van de bedrijven elektriciteitsproductie en levering enerzijds en netbeheer anderzijds simpelweg uit elkaar te trekken. De levering mocht geprivatiseerd worden, maar het net werd ondergebracht in een staatsbedrijf. De ceo s die bij het energiediner aanwezig waren reageerden verbijsterd, en woedend. Ze zetten een omvangrijke antisplitsingscampagne op met paginagrote advertenties in de krant en demonstraties op het Binnenhof, ze voerden de lobbydruk op Kamerleden op tot ongekende hoogte en dreigden met doemscenario s over black-outs. Maar ondanks, of eigenlijk vooral dankzij, hun campagne, verloren de energiemaatschappijen hun politieke vrienden. Al snel was de Kamer zowel de publieke agressieve opstelling als de dreigende houding achter de schermen volledig beu. Daarnaast verkeken de energieheren zich op het temperament van Brinkhorst: Ik was ook landbouwminister geweest en daar had ik met de mond-en-klauwzeer een wat zwaardere crisis meegemaakt. Het kan zijn dat ze zich dat niet goed herinnerden. Na verloop van tijd vonden de energiemaatschappijen zichzelf tegenover een niet te stuiten pro-splitsingcoalitie van het ministerie van EZ, een ruime meerderheid in de Kamer, de Consumentenbond, de energie-intensieve industrie en een aantal grote buitenlandse energiebedrijven multinationals die op de achtergrond meedachten, aldus Brinkhorst, zoals het Franse GDF Suez, het Duitse rwe en E.ON. Op de Nederlandse markt opende zich voor hen een vrij en toegankelijk net met daarop een aantal 24 DE GROENE AMSTERDAMMER kleine spelers en een stel prachtige havens op de Maasvlakte en in de Eemsmond, waar de kolen direct van de oceanliners de centrale in konden rollen en waar zich een hele zee van koelwater bevond. Zulke omstandigheden ontbraken in Duitsland en maakten Nederland een uitstekende locatie om kolenstroom te produceren voor Noordwest-Europa. Dat vond de industrie ook. Brinkhorst zat in 2003 nog geen maand op zijn post of drie grootverbruikers dsm, Pechiney en Akzo kwamen bij hem langs om te klagen over de hoge energieprijzen. De Nederlandse energievoorziening leunde te zwaar op gas, zeiden ze, dat duur was door een koppeling met de olieprijs. Gevolg waren hoge elektriciteitstarieven die de concurrentiepositie van Nederland schaadden. Kolenstroom in Duitsland en kernenergie in Frankrijk leverde de industrie in die landen grote voordelen op. Ook in Nederland moest er wat gebeuren. De grootverbruikers kwamen volgens Brinkhorst met de hand op, zoals zij dat altijd zouden doen. Ze vroegen om een compensatie. Brinkhorst nam de problemen serieus, maar wilde de gasprijzen niet verlagen, omdat dit neer zou komen op directe staatssteun. In een interview met het blad van werkgeversvereniging vno-ncw zei hij dat de prijsverschillen tussen Nederland en Duitsland naar mijn idee kleiner [zijn] dan de grootverbruikers suggereren. Het dreigement dat de grootverbruikers zouden verkassen noemde hij in 2003 een merkwaardige opvatting, want het ging maar om een paar centen prijsverschil. Ik wilde geen lagere energieprijs voorschrijven, zegt Brinkhorst nu, want dan had ik als het ware gebogen voor de druk. Brinkhorst zocht andere manieren om de problemen van de industrie te verlichten. Hij besloot dat er in Nederland meer kolenstroom moest komen, en hij verkende de mogelijkheden om meer goedkope buitenlandse stroom naar Nederland te importeren. IN HET voorjaar van 2004 maakt Brinkhorst werk van zijn besluit. Op 9 juni stuurt hij een notitie naar de Tweede Kamer waarin hij aanstuurt op het verbeteren van het investeringsklimaat voor nieuwe centrales. Nederland, schrijft Brinkhorst, is zeer geschikt voor de grootschalige productie van elektriciteit. We hebben uitstekende aanvoerroutes voor brandstoffen zoals kolen, een kwalitatief zeer hoogwaardig elektriciteits- en gasnet, relatief veel koelwater, substantiële gasvoorraden en relatief veel interconnectiecapaciteit (stroomverbindingen met het buitenland red.) die ook voor export gebruikt kan worden. Nederland heeft zelfs de potentie om op termijn exportland van elektriciteit te worden. Ook op 9 juni 2004 stuurt Brinkhorst zijn hoogste energieambtenaar, Gert-Jan Lankhorst, naar de jaarvergadering van vemw, de belangenbehartiger van zakelijke gebruikers van energie, om te laten zien dat EZ de problemen van stroomslurpers als Tata Steel, Dow-Chemical en Sabic serieus neemt. Lankhorst zegt bij de vergadering dat er vanaf 2005 meer stroomverbindingen met het buitenland zullen komen en dat er in Nederland zeker ruimte is voor kolen. De buitenlandse energieproducenten, die al met Brinkhorst optrokken pro splitsing en die in tegenstelling tot de Nederlandse producenten voldoende geld hebben om te investeren in nieuwe centrales, reageren verheugd. Waarom zouden we kolen die aankomen bij de Maasvlakte eerst nog naar Duitsland vervoeren? zegt Jannes Verwer, directeur van E.ON Benelux in Het Financieele Dagblad. Dit is een mooie opening van EZ. HALF WERK levert Laurens Jan Brinkhorst niet. De minister die de elektriciteitssector in tweeën hakte, is vastbesloten ook in de gassector te splitsen, omdat de leer uit Brussel dit, vindt hij, voorschrijft. Deze sector wordt in Nederland aangevoerd door Shell en Exxon, die beide 25 procent van de aandelen in Gasunie bezitten, en de Nederlandse staat, die de overige vijftig procent in handen heeft. Om het gasnet volledig over te nemen, zal de overheid de twee oliebedrijven moeten uitkopen. EZ-minister Annemarie Jorritsma probeerde dat al eerder, Waarom zouden we kolen die aankomen bij de Maasvlakte eerst nog naar Duitsland vervoeren? maar zonder succes. In de zomer van 2004 sturen Shell en Exxon hun hoogste bestuurders naar het kamertje van de minister om te onderhandelen. Je verkoopt niet iedere dag iets van miljarden, vertelt Jeroen van der Veer nu; toen zat hij als ceo van Shell aan tafel bij de onderhandelingen. Hij is van huis uit ingenieur en dit tekent hem. Hij gaat kordaat en gedisciplineerd te werk en heeft het vermogen om een ingewikkeld verhaal helder te vertellen. Hoewel hij soms met priemende ogen boven zijn bril uit kijkt, heeft hij iets vriendelijks over zich. De onderhandelingen over de uitkoop verlopen moeizaam: We wilden de relatie met de Nederlandse regering niet verstoren. Na een aantal stevige onderhandelingen is in oktober 2004 de deal rond. De infrastructuur en de handel worden gesplitst en de Nederlandse staat koopt Shell en Exxon uit het transportnetwerk voor 2,78 miljard euro. Gasunie komt volledig in handen van de overheid, die daarmee eigenaar van het Nederlandse gasnet blijft. De gashandel, waar Shell, Exxon en de staat nog steeds samen deelgenoot in zijn, wordt ondergebracht onder de bedrijfsnaam GasTerra. Daarmee blijft de overheid in de gassector, anders dan in de elektriciteitssector, een actieve speler. Van der Veer: Dat partnerschap was altijd een succesverhaal geweest. Het was een goede constructie voor alle partijen. Dus waarom dan ook nog GasTerra veranderen?

5 FRANS LEMMENS / HH Rotterdam, Noorse De decennialange succesvolle samenwerking met oliebedrijven Shell en ExxonMobil begon vijftig jaar geleden, op 6 april 1963, in het statige kasteel Oud-Wassenaar met de ondertekening van de oprichtingsakte van Gasunie door minister Pous van Economische Zaken. De ontginning van de gasbel van Slochteren, het tot dan toe grootste gasveld van Europa, kon van start gaan. Het Nederlandse oliebedrijf Shell en het Amerikaanse ExxonMobil die via hun gezamenlijke dochterbedrijf de Nederlandse Aardolie Maatschappij (nam) in 1959 de gasbel hadden ontdekt, kregen elk een kwart van de aandelen van Gasunie. De staat hield de andere helft, grotendeels via het staatsbedrijf dsm. Het gas werd ingezet voor de verwarming van Nederlandse huishoudens: op die manier kon er veel meer geld mee verdiend worden dan alleen met de verkoop aan gascentrales. Bovendien zorgde het relatief schone gas ervoor dat de Limburgse kolenmijnen overbodig werden. Nederland werd een gasland en legde in versneld tempo een landelijk gasnet aan. De omwenteling kostte ongeveer vijfhonderd miljoen euro, een schijntje vergeleken bij de opbrengsten van de gasbel (tweehonderd miljard euro in de afgelopen vijftig jaar). Het goedkope gas trok allerlei bedrijvigheid, en vooral energie-intensieve industrie aan. Geen wonder dat nog altijd 64 procent van het totale energieverbruik naar het bedrijfsleven gaat. Door speciale gaskortingen en de lage belastingtarieven voor grootverbruikers werden Nederlandse ondernemingen vanaf de jaren zestig wereldwijd concurrerend in petrochemie, aluminium, plastic en papier. Ineens hadden we hier aluminiumsmelters (zoals Aldel), chemieconcerns (zoals AkzoNobel en dsm) en methanolproducenten (zoals Methanor). Voor de energie-intensieve industrie is de energieprijs nog steeds dé bepalende factor als het gaat om nieuwe investeringen. Als gas of elektriciteit te duur wordt, weten de bedrijven de politiek en de ministeries altijd uit te leggen dat de volgende fabriek ook in India neergezet kan worden. Meestal hoeft men dat niet zo expliciet te zeggen. IN JULI 2005 maken de ambtenaren op het ministerie van Economische Zaken zich zorgen. De splitsing van de oude Gasunie in een transportbedrijf (de nieuwe Gasunie) en het handelsbedrijf GasTerra is succesvol afgerond, maar er Hoe is het mogelijk, zo veel kolen in gasprovincie Groningen? groeit onzekerheid over de tanker transporteert Liquid Natural Gas toekomstige energievoor(lng) ziening van Nederland. Volgens de informatie die op dat moment in de gassector rondgaat, nemen de olie- en gasvoorraden wereldwijd af, terwijl de toekomstige Europese vraag naar fossiele brandstoffen alleen maar toeneemt. Zonder het expliciet te noemen klinkt in het EZ-energierapport Nu voor later het besef door dat ook de Nederlandse gasvoorraden langzaam uitgeput raken. Om de leveringszekerheid te garanderen en om te voorkomen dat Nederland zijn positie als sterk gasland verliest, moet een nieuwe strategie ontwikkeld worden. Nederland dient, aldus het energierapport, nog meer een knooppunt in de internationale gashandel te worden. Daarmee wordt de voorzieningszekerheid verbeterd, omdat meer gasstromen in Nederland bijeen komen. In de volgende jaren zullen deze denkbeelden uitgroeien tot een icoon van het Nederlandse energiebeleid: de gasrotondestrategie. Nederland moet een internationale rol gaan vervullen in all things gas pijpleidingen in binnen- en buitenland, opslag, en terminals voor vloeibaar gas. Als het kabinet er in 2005 over praat, is er weinig discussie over, vertelt Pieter van Geel, de toenmalige staatssecretaris van vrom: Dat zijn van die dingen waarvan DE GROENE AMSTERDAMMER 25

6 In de periode 2005 tot 2014 is er volgens een rapport van de Rekenkamer door de staat voor 8,2 miljard euro geïnvesteerd in de gasrotonde. Volgens Economische Zaken klopt dit bedrag niet. Het zou gaan om 5,2 miljard euro voor de gasrotonde, de rest van het bedrag valt onder normale investeringen in het Nederlandse gasnet. Behalve de staat investeren ook private bedrijven als Taqa Energy, Vopak en Gazprom voor miljoenen in gasopslag, een belangrijk onderdeel van de Nederlandse gasrotonde. Ook over de baten van de gasrotonde bestaat verschil van mening. Het kritische rapport van de Rekenkamer tikt de ministers van Economische Zaken en Financiën op de vingers omdat zij als aandeelhouders van staatsdeelnemingen in de gassector de investeringen niet aantoonbaar hebben getoetst aan het publieke belang en de Kamer onvoldoende hebben geïnformeerd. Het ministerie van Economische Zaken is het niet eens met deze lezing. Volgens een rapport van consultancybureau Brattle Group, dat in 2010 een sterkte-zwakte-analyse maakte van de Nederlandse gassector, zorgt het geheel van het Nederlandse gasbeleid voor 21 miljard euro aan extra economische activiteit en meer dan honderdduizend banen in de komende tien jaar. Hoeveel er de komende jaren geïnvesteerd wordt in de gasrotonde is onduidelijk. Wel schrijft het ministerie van Economische Zaken dat de gasrotonde geen eigenaar kent. Er is geen gedefinieerd einddoel en geen tijdstip waarop de gasrotonde gereed moet zijn. iedereen na twee minuten zegt: ja, dat is eigenlijk wel logisch. HET WAS ZO logisch dat Gasunie alvast was begonnen. Het echte begin van wat later de gasrotonde is gaan heten lag in de jaren 1996 tot 2000, vertelt oud-gasunie-directeur George Verberg, in de lobby van het Hampshire Plaza Hotel in Groningen. Ondanks zijn pensioengerechtigde leeftijd heeft hij nog een bepaalde jeugdigheid over zich, zowel in zijn manier van spreken ( dat heb ik van een vriendje uit de sector ) als in zijn voorkomen, een zwarte rugzak over zijn nette blauwe colbert. In 1996 ging Verberg voor het eerst naar Rusland, zo vertelt hij: Jeltsin was nog president en mijn collega van Gazprom, Vjachirev, liet het ook allemaal filmen want het was in verkiezingstijd. Zo konden ze laten zien dat het Westen wel degelijk voldoende vertrouwen in ze had. Verberg overtuigde de Gasunie-aandeelhouders Shell en Exxon ervan dat het noodzakelijk was om Russisch gas aan te kopen ondanks het feit dat Nederland nog voor zo n 25 à dertig jaar gas in de grond had zitten. Met welke tactiek? Een goed verhaal voor de echt lange termijn. Die Groninger gasbel, hoe je het ook wendt of keert, die is eindig. En als je dan pas naar de Russen toe gaat als het gas op is, dan heb je geen onderhandelingspositie. Het gascontract met Rusland dat inging in 2000 was volgens Verberg eigenlijk al een voor26 DE GROENE AMSTERDAMMER bode van de gasrotondestrategie. Nederland beloofde namelijk gasopslagcapaciteit. Het te veel geleverde Russische gas kon in de zomer worden opgeslagen in lege gasvelden in Drenthe en Groningen zodat Gazprom s winters, als er meer vraag is naar gas, meer gas kon leveren aan Duitsland. De bedoeling was, in de woorden van Verberg, om de gasinfrastructuur zo goed mogelijk een plek te geven in Noordwest-Europa. Door de nauwe contacten tussen Nederland en Rusland kon Laurens Jan Brinkhorst in 2003, vlak na zijn beëdiging als minister van Economische Zaken, Nederland voor negen procent eigenaar maken van Nord Stream, een pijpleiding onder de Baltische Zee van Rusland naar West-Europa. Het was een bijzondere aankoop, want oorspronkelijk was het de bedoeling dat die pijp gewoon eigendom zou zijn van de Duitsers en de Russen, vertelt Brinkhorst nu. Gasunie was vanaf 1996 al op de hoogte van de ideeën rond Nord Stream, en volgens George Verberg heeft het bedrijf van meet af aan geprobeerd om daarbij betrokken te raken. Toen Nederland eenmaal participeerde in Nord Stream stelde Brinkhorst zichzelf de vraag: Wat doe je dan met dat gas? Brinkhorst herinnert zich dat hij toen het concept van de gasrotonde heeft doorontwikkeld. Dat contract met Gazprom en de Duitsers was als het ware de trigger je bent nooit honderd procent origineel. Volgens de hoogste baas van Shell, Jeroen van der Veer, was er in het begin veel onduidelijkheid over de Nederlandse gasrotondestrategie. De ene zei, we moeten meer gas uit Rusland halen. Dus dat Nord Stream-project. De ander zei, meer leidingen naar Engeland. Ik herinner me nog goed dat als iemand dat woord gasrotonde gebruikte ik meteen na moest gaan: wat is precies de definitie die deze persoon heeft van de gasrotonde? Soms vroeg ik het voor de zekerheid. PAS IN maart 2006, tien jaar na het eerste gascontract met Rusland, wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de nieuwe Nederlandse gasstrategie. Brinkhorst concludeert in de Visie op de gasmarkt dat zowel de Nederlandse con- sument als de Nederlandse economie daarbij gebaat is. Een economische onderbouwing wordt niet gegeven, en ook details over Nord Stream ontbreken. Wel schrijft de minister dat Nederland een goede uitgangspositie heeft wat geologie, ligging, infrastructuur en kennis betreft om zich te ontwikkelen tot de gasrotonde van Europa. Daarvoor zijn nog twee dingen nodig: geld en een grote strategische aankoop buiten de landsgrenzen. Gasunie, inmiddels volledig staatseigendom, gaat aan de slag. Om nieuw kapitaal aan te trekken besluit het bedrijf in 2006 het Nederlandse gasnet in te zetten als onderpand. Het bedrijf meent dat het net een waarde heeft van 6,4 miljard, ruim voldoende om een flinke hoeveelheid geld te lenen voor de gasrotondestrategie. Maar de NMa, de onafhankelijke autoriteit die verantwoordelijk is voor de waardering van het net, schat de waarde op 4,8 miljard volgens Gasunie te weinig om de internationale ambities te financieren. Er volgt een rechtszaak en de NMa wordt opnieuw aan het rekenen gezet. De minister van Economische Zaken, Maria van der Hoeven, wacht niet af en beslecht het geding in het voordeel van Gasunie. Ze legt de waarde van het net op 29 juni 2007 alsnog vast op 6,4 miljard euro. Nog geen twee maanden later wordt het Noord-Duitse gasnet beb, een netwerk van in totaal 3200 kilometer aan pijpleidingen, te koop gezet door Shell en ExxonMobil. Het is dé strategische aankoop waarop Gasunie zat te wachten. Via het net kan Nederland aangesloten worden op zowel Russisch gas, via Nord Stream, als Noors gas, dat binnenkomt bij de Noord-Duitse stad Emden. De oliebedrijven willen van het netwerk af omdat er volgens hen te weinig rendement zit in het Europese gastransport (ongeveer zeven procent). Gasunie, in de ban van de gasrotondestrategie, is niet primair geïnteresseerd in een hoog rendement, maar wel in het binnenhalen van zo veel mogelijk buitenlandse gasstromen. Het enthousiasme over de beoogde aankoop is groot binnen de raad van bestuur van Gasunie klinkt meermaals het verkoopargument buurmans land komt slechts éénmaal te koop. NUON Geld voor gas Nuon Magnum-gascentrale in de Eemshaven

7 Onwelgevallige informatie over dé onzekere factor binnen de aankoop een mogelijke verlaging van de transporttarieven door de Duitse toezichthouder en dus verlaging van het rendement van het netwerk wordt door de raad van bestuur van dat moment niet gedeeld met de commissarissen en het ministerie van Financiën, dat formeel als aandeelhouder moet instemmen met de overname. In november 2007 betaalt Gasunie 2,15 miljard euro voor het beb-netwerk. Vervolgens gebeurt wat een kritische waarnemer of een goed geïnformeerde aandeelhouder had kunnen voorzien. Kort na de aankoop verlaagt de Duitse toezichthouder haar tarieven, zodat Gasunie tussen 2008 en 2011 in totaal 1,52 miljard euro moet afboeken op de investering. Meer dan tweederde van de totale aankoopprijs gaat in rook op. En daarbij blijft het niet. Na de afwaardering van het Duitse gasnet krijgt Gasunie in 2010 een nieuwe klap te verwerken. De regeling van minister Van der Hoeven over de waarde van het Nederlandse gasnet is kort na de invoering in 2007 aangevochten. In 2010 fluit de rechter de minister terug en waardeert de NMa het net alsnog op 4,8 miljard. Hierdoor moet Gasunie in totaal vierhonderd miljoen terugbetalen aan de afnemers van gas (in de tussentijd zijn te hoge transportkosten gerekend). Al met al heeft Gasunie met de beide aankopen in totaal bijna vijf miljard aan Shell en Exxon betaald, terwijl ze hierop vervolgens bijna twee miljard moest afschrijven. Maar dan heb je ook wat. Door de investeringen in pijpleidingen, gasopslag, handel, lng-terminals en gasdiplomatie kreeg de gasrotondestrategie concreet gestalte. Op de Rotterdamse Maasvlakte staat nu een enorme terminal voor vloeibaar gas in elk van de drie silo s kan een Airbus parkeren die ons land verbindt met gasstromen uit landen als Qatar, Algerije en Nigeria. Lege gasvelden zijn omgebouwd tot gasopslagplekken, die gebruikt kunnen worden om reserves op te slaan. Via het beb-netwerk beheert Gasunie de NoordwestEuropese aanknopingspunten van Noorse en Russische pijpleidingen. In Amsterdam is een gasbeurs geopend die uitgroeide tot de grootste van continentaal Europa. De staat, Shell en ExxonMobil varen er wel bij. Bezien vanuit het oogpunt van de energietransitie heeft de succesvolle gasrotonde slechts één nadeel: het consolideert de positie van Nederland als grote fossiele speler. IN DECEMBER 2012 werken op de Synergieweg in de Groningse Eemshaven dagelijks ruim 3500 bouwvakkers op een bouwterrein waar de Amsterdamse Arena gemakkelijk in zou passen. De nieuwe kolencentrale die RWE Essent hier bouwt is groter dan die van E.ON op de Maasvlakte, want het wordt een dubbele unit van twee gespiegelde gebouwen, de schoorstenen tegen elkaar geplakt. Even verderop staat de nieuwe driedubbelloopse gascentrale van Nuon, net af maar nog uit. RWE Essent heeft hier ook aanzienlijke windmolens neergezet, maar door zijn bonkigheid maakt de kolencentrale meer indruk. Hoe is het mogelijk, zo veel kolen in gasprovincie Groningen? De plannen voor rwe s centrale stammen uit de tijd waarin grootverbruikers zoals de Delfzijlse aluminiumsmelter Aldel moord en brand schreeuwen over de in hun ogen te hoge energieprijzen. Brinkhorst heeft dan al aangegeven dat meer kolenstroom van harte welkom is, en Tennet het nieuwe staatsbedrijf voor beheer van de elektriciteitsnetten is aan het werk gezet om meer stroomverbindingen met het buitenland te realiseren, zodat er meer goedkope elektriciteit kan worden geïmporteerd. Maar de industrie vindt dat de minister niet genoeg doet. In september 2005 staat op aandringen van vno-ncw en fnv opnieuw een groep grootverbruikers bij Brinkhorst op de stoep. Volgens de vakbonden staan op dat moment achttienduizend arbeidsplaatsen op de tocht, en indirect nog eens hoewel ook op dat moment al onduidelijk is of deze banen bij lagere energieprijzen behouden zullen blijven. Er volgt een vergadering tussen de industrie, vno-ncw en Brinkhorst, waarin wordt besloten dat er een consortium moet komen om de belangen van de energie-intensieve industrie te behartigen. Voor inspiratie kijkt men naar Frankrijk, waar grootverbruikers via een contract met energieproducenten langdurige afname van stroom garanderen. Met zo n overeenkomst kan het investeringsplaatje voor een nieuwe kolencentrale gemakkelijk rondgemaakt worden. Voorzitter Wientjes van vno-ncw en Brinkhorst vragen hun wederzijdse kennis, oudhoogovens-topman Fokko van Duyne, het consortium te leiden. Negen energie-intensieve bedrijven, samen goed voor twintig procent van het binnenlandse energieverbruik, sluiten zich bij de groep aan, die zich doopt tot Stichting V.E.I.N. (Voorziening electriciteit Energieintensieve Industrie Nederland). Van Duyne, een Hoogovens-man pur sang, met een vriendelijk rond gezicht en een zachte stem, krijgt van vno een werkkamer aangeboden; V.E.I.N. zorgt voor een salaris. Het was heel natuurlijk dat dit zo bij elkaar kwam, vertelt hij tijdens een achtergrondgesprek in het Amsterdamse American Hotel. De bedrijven hadden een gelijk belang en EZ vond dit gewoon belangrijk. Van Duyne gaat in gesprek met de energieproducenten over de bouw van nieuwe centrales en onderzoekt de mogelijke oplossingen voor de tussenliggende periode. vno-ncw spreekt in een persbericht van een doorbraak maar blijft ook voorzichtig: pas als het consortium slaagt en er een nieuwe centrale komt, kan de industrie waarschijnlijk voor Nederland behouden blijven. De werkgevers en de industrie houden in de maanden die volgen de druk op de ketel. Er wordt gedemonstreerd tegen de hoge energieprijzen en in de media is Nederland inmiddels bekend komen te staan als duurte-eiland. Vertegenwoordigers van de noordelijke provinciebesturen, het plaatselijke bedrijfsleven en de vakbonden doen eind november 2005 een klemmende oproep tot actie aan Brinkhorst, omdat de prijsontwikkeling van energie dramatische gevolgen dreigt te hebben. Van Duyne blijft onderhandelen met de energieproducenten, en Brinkhorst blijft de onderhandelingen op de voet volgen. In 2006 weten vier energieproducenten het onafhankelijk van elkaar zeker: Nederland is klaar voor meer kolen. Ze voelen zich na de uitnodiging van Brinkhorst in 2004 van harte welkom. Door de inspanningen van het consortium weten de energieproducenten dat er voor de lange termijn afnemers zijn. De situatie is bijna ideaal: in Nederland wordt stroom geïmporteerd, er staan veel oude centrales, en zowel de overheid als het bedrijfsleven staat te springen om meer kolen. Uiteindelijk vragen drie bedrijven vergunningen aan: E.ON en GDF Suez willen op de Maasvlakte gaan bouwen, RWE Essent in de Eemshaven. Het consortium werd ingehaald door de tijd, zegt Van Duyne achteraf. Jacqueline Cramer, de milieuminister op wier Nu al staan gascentrales regelmatig uit terwijl oude kolencentrales vol door blijven stampen bureau de vergunningsaanvragen belanden, besluit in juni 2007 schoorvoetend om de voorgenomen bouw van de nieuwe centrales niet te dwarsbomen. Ze wordt politiek onder druk gezet om de bouw van nieuwe co2-kanonnen tegen te houden, maar voelt de hete adem en de schadeclaims van de energieproducenten in haar nek. Er zijn al zoveel toezeggingen gedaan dat ze niet meer terug kan. Het moet gezegd, schrijft Cramer in een brief aan de Kamer, Europa en Nederland kennen een geliberaliseerde stroommarkt. De elektriciteitsproducenten zoeken locaties die goed scoren wat betreft de aanvoer van brandstoffen, mogelijkheden voor koeling enzovoort en Nederland beschikt over een aantal van deze geschikte locaties. In een convenant spreekt Cramer met de producenten af dat de rijksoverheid zich niet dwingend zal bemoeien met het aantal of het type centrales, maar dat die wel tot de schoonste van Europa moeten behoren. Jaren later, in 2012, zal een topadviseur van minister Cramer in een interview ten behoeve van een boek over de energiesector terugkijken op de speelruimte van de overheid en concluderen: Wij konden eigenlijk geen nationaal beleid meer voeren. En zo wordt een keurige varkenscyclus het verschijnsel is bekend uit de varkenshouderij in gang gezet. Op basis van schaarste aan goedkope productiecapaciteit beginnen alle DE GROENE AMSTERDAMMER 27

8 Kolen winnen op kosten In Nederland leunt de elektriciteitsproductie op gas, kolen en biomassa. De productiekosten bepalen welke energiebron wordt ingezet. In de sector wordt dit de merit order of de inzetvolgorde genoemd: wie het goedkoopst kan produceren (tegen de laagste marginale kosten), draait de meeste uren en haalt de meeste marge op zijn investeringen. Het principe van de merit order verklaart de concurrentie tussen verschillende energiebronnen. Elektriciteit uit windmolens en zonnepanelen is bijvoorbeeld altijd goedkoper dan elektriciteit uit fossiele brandstoffen, omdat wind en zon gratis zijn. Als er veel duurzaam vermogen staat opgesteld, zal dat conventionele centrales daarom altijd uit de markt drukken. Bij een groot aanbod van groene stroom gaat de rentabiliteit van gas- en kolencentrales achteruit. In Nederland is van concurrentie tussen groen en fossiel nog nauwelijks sprake: hier concurreren gas- en kolencentrales met elkaar. Aangezien kolen op dit moment spotgoedkoop zijn, moeten gasgestookte centrales het ontgelden. Ze maken minder draaiuren of gaan zelfs in de spreekwoordelijke mottenballen. Als de drie nieuwe kolencentrales in aanbouw gaan produceren, gaan gasgestookte centrales nog vaker uit. Er wordt dan meer CO2 uitgestoten, terwijl met name de elektriciteitsproductie voor de industrie ( basislast ) goedkoper wordt. energieproducenten tegelijkertijd te investeren in nieuw vermogen, maar tegen de tijd dat dit vermogen beschikbaar komt, is het gevreesde tekort omgeslagen in een overschot. Tennet, de netbeheerder, ziet het als een van de weinigen gebeuren. In het leveringszekerheidverslag in 2006 schrijft de elektriciteitstransporteur al dat er volop centrales worden gepland, met name veel gasgestookte warmtekrachtcentrales voor de industrie. In juli 2007 houdt Tennet al rekening met een overcapaciteit vanaf medio De netbeheerder voorziet ook dat er vanaf dat jaar meer verbindingen met het buitenland beschikbaar zullen komen, eerst met Noorwegen, later met Engeland, zodat goedkope stroom uit die landen naar Nederland zal kunnen stromen. De dwingende redenen om nog drie kolencentrales te bouwen, verwateren in hoog tempo. In hun vergunningsaanvragen moeten de kolenstokers de grootst mogelijke moeite doen om aan te tonen dat het inderdaad gaat om noodzakelijke centrales. Vanaf 2009 staat er in Nederland inderdaad meer vermogen dan we nodig hebben, en door de toegenomen internationale handel in energie kunnen grootverbruikers al vanaf 2006 goedkopere stroom gaan inkopen. Als alle nieuwbouwplannen die zijn aangekondigd ondanks de overcapaciteit doorgang vinden, zal de totale opwekcapaciteit tussen 2012 en 2019 nog eens met bijna vijftig procent groeien. Als het hele productiepark in 2016 tegelijkertijd wordt aangezet, produceert het zelfs meer stroom dan Nederland kan exporteren. Nu al staan gascen28 DE GROENE AMSTERDAMMER trales regelmatig uit terwijl oude kolencentrales vol door blijven stampen. De impact op het milieu is desastreus, omdat kolencentrales ook de nieuwe ruim twee keer zo veel co2 uitstoten als hun efficiënte maar dure concurrenten, de gascentrales (zie kader Kolen winnen op kosten ). Als de drie nieuwe kolencentrales worden aangezet, zullen de gascentrales nog vaker worden uitgeschakeld. HET IS een druilerige, herfstige ochtend als op 8 november 2012 om twee over zeven de stoompijp van GDF Suez kolencentrale in Nijmegen met een oorverdovende klap uit elkaar knalt. De afvoerpijp ontploft vlak boven de kolenketel en slaat zo een gat in de ketelwand. Op de klap die tot in de wijde omgeving te horen is volgt een langdurig, luid geraas veroorzaakt door de stoom die uit de centrale ontsnapt. Omwonenden die nog niet wakker waren zitten nu rechtop in bed, terwijl isolatiemateriaal uit de weggeslagen muur tot in Nijmegen-Noord neerdwarrelt. De Nijmeegse centrale is al een oud bakkie. De investeringen zijn ruimschoots terugverdiend en ieder extra draaiuur is pure winst, maar de ouderdom betekent ook dat hij niet bepaald schoon is. Al in 1999 neemt het ministerie van vrom, dan onder leiding van Jan Pronk, zich voor om de centrale te sluiten. Het plan stuit op grote woede van de kolenstokende energieproducenten. De controverse eindigt uiteindelijk in een convenant waarin de producenten beloven meer te investeren in duurzame en nieuwe technologieën. In ruil daarvoor zal de overheid de centrales ongemoeid laten en vrijstelling geven van de brandstofbelasting, die de elektriciteitssector al lange tijd een doorn in het oog is omdat Nederland het enige land in Europa is dat hem oplegt aan energiebedrijven. Het convenant bevat mooie intentieverklaringen, maar uiteindelijk bepaalt de markt waar wel en niet in wordt geïnvesteerd. Wat de overheid niet zag is dat die markt gewoon echt werkt, zegt Jan Paul van Soest, criticaster van het Nederlands klimaatbeleid. Van Soest is een alom gerespecteerde en gewaardeerde duurzaamheidsconsultant. Hij is een milde, humoristische man, maar achter zijn zachte trekken en glimlach steekt een scherpe blik. Ja, dan kun je wel ergens in een sector een handtekening onder een convenant zetten, wij gaan zoveel duurzame energie produceren, maar wat betekent dat voor de individuele producent die geld probeert te verdienen aan zijn centrales? Niets. Een internationaal bedrijf heeft een internationaal perspectief. Alleen waar de wind waait en waar een overheid het juiste investeringsklimaat schept komen windmolenparken te staan. Kolencentrales worden gebouwd waar de havens het diepst zijn en het meeste koelwater voorhanden is. Als straks de centrale van RWE Essent in de Eemshaven aan gaat en er nog steeds te veel vermogen in Nederland staat, zal een andere worden stilgezet. Welke? Dat laten we de markt beslissen, zegt Jens Hannes van rwe. Er wordt er straks eentje uit de markt gedrukt, hopelijk niet een van ons. De markt bepaalt, zoals dat heet in de sector. De beroemde onzichtbare hand zet nu de ene centrale aan en de andere uit. Landsgrenzen zijn daarbij steeds minder belangrijk wereldwijde ontwikkelingen des te meer. In de Verenigde Staten wordt sinds een paar jaar op massale schaal schaliegas gewonnen door het zogenoemde fracking, een omstreden vorm van gaswinning waarbij grote hoeveelheden water en chemische hulpstoffen worden gebruikt. Het is wat je noemt een gamechanger. Het land dat op dit moment nog afhankelijk is van buitenlandse energie gaat volgens het toonaangevende Internationaal Energie Agentschap vanaf 2015 gas exporteren. In 2035 zijn de Amerikanen zelfvoorzienend. De kolen die de VS zelf niet meer gebruiken, worden nu al tegen spotprijzen de Europese markt op gedreven. Diezelfde markt dicteert dat de goedkope kolencentrales in Nederland doorsjouwen, terwijl efficiëntere maar duur- Kan de markt op eigen houtje een transitie naar duurzame energie bewerkstelligen? dere gascentrales terugschakelen. Amerikanen kiezen voor goedkoop gas, wij krijgen goedkope kolen. Dat is niet alleen slecht voor de gassector, het is ook slecht voor het milieu; zoals gezegd, kolencentrales stoten twee keer zo veel co2 uit als gascentrales. Intussen zijn in Noord-Duitsland sinds het begin van de Energiewende zoveel windmolens en zonnepanelen geplaatst dat de opgewekte stroom op zonnige en winderige dagen het hele Centraal-Europese elektriciteitsnet onder druk zet. In 2012 werd er een recordhoeveelheid Duitse stroom het Nederlandse net op gejaagd, soms tegen negatieve prijzen Tennet kreeg dan geld toe om de Duitsers van hun overschot af te helpen. Op typische lentedagen betalen Duitse burgers dan (via de subsidie voor groene stroom) de goedkope elektriciteit voor Nederlandse consumenten. Zo worden leveringszekerheid, het beheer van elektriciteitsnetten en de elektriciteitsprijs langzamerhand Europese zaken. In heel Europa worden de komende jaren oude conventionele centrales uit gebruik genomen, en in Duitsland is na de meltdown in Fukushima een Atomausstieg ingezet, een programma voor sluiting van alle kerncentrales. Doordat in Nederland juist nieuwe kolen- en gascentrales worden gebouwd, krijgt ons land een steeds belangrijkere positie als swing producer van elektriciteit. Twee Belgische kerncentrales Doel 3 en Tihange 2 zijn deze winter niet volledig beschikbaar door onderhoud, waardoor het land afhankelijk wordt van import uit Nederland. Buurlanden

9 ROB HUIBERS / HH Installatie van weten: als het moeilijk wordt kan Nederland leveren, omdat daar een overschot aan opwekvermogen staat. Op koude dagen is Nederland de betrouwbare stroomleverancier van Europa, en als u liever gas had, kunnen we door de gasrotonde ook helpen. Zo regelde Gasunie dat het gas in de winter van 2011 in Zuid-Duitsland niet op raakte. De bedankbrief die de plaatselijke netbeheerder in naam van de Duitse overheid schreef, hangt ingelijst in Gasunie s kantoor in Groningen. BINNEN de Nederlandse overheid zijn wel degelijk mensen te vinden die serieus streven naar ondergrondse een transitie naar duurgasopslag bij het zame energie. Vlak na de Groningse dorp eeuwwisseling ontstond Langelo binnen EZ een groepje transitiedenkers dat aansluiting zocht met koplopers in de markt. In 2002 richtten ze een Taskforce Energietransitie op die zich voorzichtig profileerde als transitiemanager. Er kwam een interdepartementaal overleg tussen vijf ministeries. Er kwamen ook zeven platforms en er waren meer dan twintig werkgroepen of cirkels. Men zocht naar een coalition of the willing en er ontstond een Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (ipe) die inzette op een volledig duurzame energievoorziening in Het mocht niet baten. De transitiedenkers hebben het dominante fossiele beleid nooit kunnen beïnvloeden. Toen het Regieorgaan Energietransitie in 2008 in een rapport voorzichtig kanttekeningen plaatste bij de nieuwe kolencentrales werd de voorzitter van het Regieorgaan op het matje geroepen bij vno-ncw om uitleg te bieden. In 2010 schreef de secretaris-generaal van EZ in een artikel in het economenblad ESB dat Nederland zich niet moest vergalopperen aan hoge doelstellingen voor duurzame energie. co2-reductie moest centraal komen te staan, en dat was volgens de secretaris-generaal een marktvraagstuk. Begin 2011 werd het transitieproject de nek om gedraaid. De overheid ging wel gewoon verder met het formuleren van groene doelen. Regeringspartners vvd en pvda verhoogden onlangs nog de doelstelling: ze willen nu zestien procent duurzame energie in Om dat doel te halen krijgt groene energie de komende jaren meer subsidie, maar in energieland is iedereen het erover eens dat dat bij lange na niet genoeg is om een sprong naar groen te maken. Over aanvullend beleid zijn de regeringspartijen het nog niet eens. Volgens milieuorganisaties, energieproducenten én grootverbruikers kan een transitie naar duurzame energie alleen tot stand komen als het ministerie van Economische Zaken de leiding neemt. En dat weigert het ministerie te doen. Het dominante beleid op de Bezuidenhoutseweg in Den Haag is gericht op het maximaal faciliteren van de markt en de Nederlandse industrie. Dat betekent dat de energieprijzen laag moeten zijn, en dat er verder geen uitspraken worden gedaan over waar die energie vandaan komt. In 2008 stelde het ministerie onder de leuze geen blauwdrukken dat alleen marktpartijen investeren in energie en uiteindelijk zorgen voor de energiemix waar de afnemer om vraagt. Energievraagstukken zijn volgens het ministerie te groot en te complex de overheid moet niet de ambitie hebben daar een beslissende rol in te spelen. De markt weet het beter, zei EZ hiermee in feite. Maar kan de markt op eigen houtje een transitie naar duurzame energie bewerkstelligen? Hebben alle energiebronnen eenzelfde kans als de Nederlandse staat op voorhand geen enkele energieoptie uitsluit? Niet zolang er een overvloed is van goedkope fossiele brandstoffen, en al helemaal niet zolang het bedrijfsleven primair de nadruk legt op een lage energierekening. Binnen de huidige omstandigheden leidt de EZ-keuze om het energiebeleid over te laten aan de markt de facto tot meer fossiel, in het bijzonder tot meer kolen omdat die in Nederland relatief goedkoop kunnen worden omgezet in elektriciteit. Duurzame energie is nog altijd relatief duur. Om haar concurrerend te maken zou de prijs van fossiele energie omhoog moeten. Het Europese co2-emissiehandelssysteem is daarvoor ontworpen, maar DE GROENE AMSTERDAMMER 29

10 De niet zo succesvolle Europese handel in CO2 De vervuiler betaalt, dat is de gedachte achter het ETS. Het Emission Trading System vormt de hoeksteen van het Europese beleid om de energiehuishouding te verduurzamen. Binnen het ETS-systeem moeten bedrijven betalen voor de door hen uitgestoten broeikasgassen. Ieder bedrijf heeft recht op een bepaald aantal ton CO2. Stoot een bedrijf meer uit dan afgesproken, dan moet het hiervoor rechten kopen bij een bedrijf dat minder uitstoot. Zo moet handel ontstaan in emissierechten en wordt de milieuen klimaatschade verrekend met bedrijven die daar het grootste aandeel in hebben. Dat was althans het idee. Uit vrees voor een verslechtering van hun concurrentiepositie hebben veel Europese lidstaten miljarden uitgegeven om uitstootrechten voor hun energie-intensieve industrie af te kopen. In Nederland lobbyde het consortium van grootverbruikers V.E.I.N. vanaf 2006 met succes voor gratis uitstootrechten voor de industrie. Door de overvloed aan rechten en door de economische crisis zijn de kosten van de CO2-rechten te laag om een verschil te maken: rechten voor de uitstoot van een ton CO2 kosten nu zeven euro. Een prikkel om stevig te verduurzamen ontstaat volgens ingewijden pas bij de prijs van veertig euro per ton CO2. Door de lage prijs is het afvangen en opslaan van CO2 nog lang niet rendabel. In de energiesector wordt het falende ETS dan ook als dé oorzaak aangewezen voor de moeizame transitie. In de woorden van een Barclays-bankier: ETS is awfully dead, and will remain awfully dead for the near future. het functioneert niet (zie kader hierboven). Het leidt tot veel frustratie. EIND NOVEMBER Het Nationaal Energie Forum een exclusief evenement voor bestuurders, beslissers & professionals uit de gehele energie-industrie is al een paar uur bezig als Sinterklaas binnenvalt. De bijna tweehonderd aanwezigen zijn op dat moment verwikkeld in co-creatie sessies : in kleine groepjes praten ze over de toekomst van de energievoorziening. Het gaat hier al de hele dag over klimaatverandering, de inpassing van groene stroom, en iets doen voor de aarde. Hans Grünfeld, directeur van vemw, de branchevereniging van zakelijke gebruikers van energie en water, leidt een gesprek over energiebesparing. Grünfeld is een paradox: hij heeft een grijze baard en krullen die hem de aaibaarheid van een levensgrote knuffelbeer geven, maar hij is óók heel zakelijk. Hij staat bekend als een hardliner die de belangen van de energieintensieve industrie verdedigt. Het is even na vijven als Grünfeld zijn inleiding heeft afgerond, enkele onbetwistbare argumenten heeft genoemd om energie te besparen, en Sinterklaas binnenstommelt, met drie zwarte pieten. De goedheiligman zegt tegen de organisatoren dat hij een cadeautje heeft voor de heer Grünfeld. Hij wordt naar de vemw-directeur ver- wezen, geeft hem een hand en neemt het woord. Zijn toespraak is alarmerend. Klimaatverandering dreigt desastreuze gevolgen te krijgen, en de heren in de zaal zouden moeten ingrijpen voordat het zo ver is, zegt de goedheiligman. Hij richt zich tot de leveranciers van gas en olie in de zaal en energieproducenten die kolencentrales bezitten. Tegen de lobbyisten in de zaal, zoals de heer Grünfeld, zeg ik: Ga naar huis, ga wat nuttigs doen in plaats van geld te verdienen met lobbyen voor destructie. De zaal lacht ongemakkelijk, terwijl wenkbrauwen worden opgetrokken. Dan leest Sinterklaas een wenslijst voor met items als U moet uw aandeelhouders vertellen dat uw bedrijf niets meer waard is. En: U moet beginnen met het sluiten van kolencentrales, over tien jaar moeten ze allemaal buiten bedrijf zijn. Bij binnenkomst heeft de goedheiligman zich geïdentificeerd als iemand van PriceWaterhouseCoopers, maar als de zwarte pieten flyers beginnen te verspreiden van de website wijstoppensteenkool.nl blijkt dat een leugen. De website is een initiatief van (anonieme) klimaatactivisten die strijden tegen kolencentrales. De zaal kijkt de indringers minzaam aan, weinig onder de indruk van de toespraak. Onderweg naar buiten strooien de pieten een hand kolen op iedere tafel uit. Grünfeld, nu gezeten aan een tafel bezaaid met pepernoten, flyers en steenkool, vervolgt onmiddellijk de discussie. Ik ga niet naar huis, we kunnen beter dit gesprek over energiebesparing voortzetten. Een week later de echte Sinterklaas is inmiddels het land weer uit vertelt Grünfeld, nu gezeten in zijn kantoor te Woerden, dat hij zichzelf niet in het beeld van een kolenlobbyist herkent. Een deel van zijn achterban heeft zich via v.e.i.n., het consortium van grootverbruikers, ingespannen voor nieuwe kolencentrales, maar persoonlijk had hij daar niets mee te maken. Grünfeld ergert zich aan de redenering van de klimaatactivisten. Het is heel makkelijk om te zeggen: we gaan in Nederland de kolencentrales of de industrie sluiten, dan hebben we een fantastische bijdrage aan het milieu geleverd. Maar het klimaatprobleem is een wereldprobleem. Als je een bijdrage wil leveren aan een oplossing moet je niet beginnen met in Nederland je straatje schoon te vegen. Mensen gaan niet minder staal gebruiken als je Tata Steel sluit. Over wat er wél zou moeten gebeuren voor het klimaat heerst consensus, bij de energieproducenten én de industriële afnemers: Europa zou het falende co2-emissiehandelssysteem ets moeten repareren, zodat de uitstoot van broeikasgassen naar beneden gaat. Als het ets werkt, kan de markt het klimaatprobleem oplossen. WIE NIET op het ets wil wachten, wijst naar Duitsland. Daar heeft de overheid een overtuigende keuze gemaakt voor groene energie: er wordt meer dan twintig miljard euro per jaar geïnvesteerd, bijna één procent van het bbp. De groene energiesector heeft banen opgeleverd, en inderdaad is nu tien procent van het totale energiegebruik in Duitsland groen (in Nederland is dat 4,3 procent). Het is een ongekende omwenteling waarmee de Duitsers veel bewondering oogsten. Maar de transitie van de oosterburen blijkt wel erg kostbaar, en dat begint te knagen. Het verouderde elektriciteitsnet, en met name de verbinding tussen Noord- en Zuid-Duitsland, moet aan alle kanten worden uitgebreid om de grote hoeveelheden wind- en zonne-energie te vervoeren, waardoor de kosten van een betrouwbare elektriciteitsvoorziening in Duitsland juist stijgen en burgers nu gemiddeld 220 euro betalen voor de groene elektriciteitshuishouding. De kosten van de Duitse Wende vormen een dankbaar argument voor opinieleiders en politici die vinden dat Nederland überhaupt niet voorop moet lopen in het experimenteren met zoiets vaags als een transitie. Het feit dat de transitie naar duurzame energie in Nederland langzaam gaat, dat 0,03 procent van het bbp naar groene energie gaat, heet nu slim of zelfs verschrikkelijk efficiënt. Wie wacht, kan leren van de fouten van anderen (lees: de Duitsers). Wij kunnen groene stroom beter en goedkoper De drie nieuwe kolencentrales zullen de opkomst van groene energie wel degelijk bemoeilijken importeren uit Noorwegen, Duitsland of Spanje, schreef vvd-energiewoordvoerder René Leegte onlangs in een opiniestuk in de Volkskrant. Dit land kan met zijn gasstrategie van onschatbare waarde zijn, want ook in de andere landen zijn er momenten dat de wind onvoldoende waait, of de zon net even niet schijnt. Gascentrales kunnen dan snel aan en uit worden gezet, omdat ze flexibeler zijn dan kolencentrales. Ze zijn daarom de ideale partner van groene energiebronnen zoals wind en zon, die een wisselende hoeveelheid energie leveren. Gas is Hollands, het is relatief schoon en het is een transitiebrandstof : we zouden er keihard op moeten inzetten en met de gasrotonde hébben we dat ook gedaan. Het feit dat de gasrotonde geboren werd uit angst voor tekorten, en in die zin niets met groene energie te maken had, wordt in dit soort betogen meestal achterwege gelaten. ZO ONTSTAAT een beeld van een overheid die wel degelijk consequent energiebeleid heeft gevoerd, en zichzelf daar nu voor op de borst klopt. Toch zijn er ook onbedoelde gevolgen. De energieproducenten houden een stevige kater over aan hun besluit om met z n allen tegelijk nieuwe centrales te bouwen. Door de ontstane overcapaciteit zijn de marges op elektriciteitsproductie momenteel erg laag: de bedrijven DE GROENE AMSTERDAMMER 31

11 Groene groei Door gunstige belastingtarieven en de mogelijkheid zelf opgewekte stroom weg te strepen tegen eigen gebruik kunnen zonnepanelen op het dak en windmolens op land inmiddels concurreren met fossiel. Hierdoor zal het aandeel groene energie de komende jaren blijven groeien. Zonne-energie is de snelle groeier onder de groentjes, maar is nog erg klein. Van alle elektriciteit die we in Nederland in 2011 gebruikten kwam nog geen promille (0,07 procent) uit zonnepanelen. Ondanks allerhande wenkende perspectieven over groen gas dat wordt verkregen uit afval en mest was in 2011 minder dan één procent van het Nederlandse aardgas groen. Verreweg de meeste duurzame energie wordt in Europa opgewekt met biomassa, maar de milieuwinst daarvan is omstreden. Als Nederland zijn doelstellingen voor duurzame energie wil halen, is meer windenergie, meer zonnestroom én meer bijstook van biomassa in kolencentrales nodig. Op land moet nog zesduizend megawatt aan windvermogen neergezet worden, drie keer zo veel als er nu staat. Het feit dat fossiele brandstoffen, met name kolen, op dit moment zo goedkoop zijn, vergroot de investeringsvooruitzichten voor groene energie niet. De investeringen in opwekvermogen laten het vertrouwen van productiemaatschappijen in een fossiele toekomst zien. In 2011 werd wereldwijd 237 miljard dollar geïnvesteerd in hernieuwbare energieopwekking zonnecellen, windmolens en dergelijke terwijl 302 miljard dollar naar fossielgestookte centrales ging. moeten stevig afschrijven op hun investeringen, terwijl hun portefeuille van centrales de komende jaren minder geld oplevert. Hun investeringsbereidheid is momenteel minimaal, zeggen de bestuursvoorzitters van E.ON Benelux en GDF Suez in het FD. Deze bedrijven hebben er nu geen belang bij om in Nederland te investeren in nieuw duurzaam vermogen: dat zou de business case van de bestaande centrales alleen maar verder onder druk zetten. Het is een direct gevolg van Brinkhorsts uitnodiging aan de kolenbedrijven in 2004, al herkent hij zich niet in die constatering. Ik heb geen dingen gedaan die het proces van verduurzaming in de weg hebben gestaan, zegt de oud-minister. Ik heb de structuur van de markt verbeterd. De facto zullen de drie nieuwe kolencentrales de opkomst van groene energie wel degelijk bemoeilijken. In de Eemshaven en op de Maasvlakte wordt voor meer dan vijf miljard geïnvesteerd in de nieuwe kolencentrales, zegt voormalig vrom-minister Hans Alders, tegenwoordig voorzitter van Energie-Nederland, de branchevereniging van de energiebedrijven. De bedrijven verdienen dat geld alleen terug als ze meer dan veertig jaar kunnen produceren. Dus er is een grote druk om dat te doen. Als zo n investering is gedaan, kun je hem niet zomaar even terugdraaien. Dit wordt wel het lock-in -effect genoemd: de centrales die nu worden neergezet, staan er voor nog ten minste veertig jaar en ze halen het hoogste rendement als ze volle bak kunnen doorkachelen. Alles wat de winstgevendheid van een nieuw gebouwde centrale onder druk kan zetten een andere centrale, of veel windenergie is vanuit die centrale gezien ongewenst. Dat was goed te zien toen een alliantie van bedrijven met grote belangen in gas Shell, Eneco en het Deense Dong Energy samen met milieu-organisatie Natuur & Milieu een lobby voerde voor een kolenbelasting. Die belasting zou niets veranderen aan de co2-uitstoot of aan de elektriciteitsprijs, maar de fiscus 115 miljoen euro opleveren en de centrales van de kolenbedrijven iets minder winstgevend maken. Toen de kolentaks in het voorjaar van 2012 werd beklonken in het Lenteakkoord klaagden de kolenstokers steen en been over deze botte lastenverzwaring. De belasting zou ten koste gaan van duurzaamheid, vreesden E.ON, RWE Essent en GDF Suez. Kolencentrales zouden door de belasting minder draaiuren gaan maken waardoor ook de meestook van biomassa in elektriciteitscentrales afneemt. Nederland zou trouwens ook meer stroom moeten gaan importeren, wat ten koste zou gaan van de werkgelegenheid. Op deze manier kwam er geen windmolen bij, zei E.ON Benelux-ceo Rolf Fouchier, want de energieproducenten zouden geen geld overhouden voor investeringen in groen. Zwaar overdreven, zegt Ron Wit van Natuur & Milieu. Uit alle analyses ook die van de kolenbedrijven zelf bleek dat er geen grote verschuivingen in de markt zouden optreden door de kolenbelasting. Het was mogelijk dat de oude kolenbakkies wat minder gingen draaien, meer niet. De kolenbelasting is ingevoerd per 1 januari 2013, maar er zijn duidelijke signalen dat deze binnenkort weer zal verdwijnen. Jarenlang gehannes om één maatregel die eenmaal afgesproken direct weer ter discussie staat: het is kenmerkend voor prestaties van groene belangen. Pragmatische spelers als Natuur & Milieu moeten de politiek langdurig belobbyen om halfzachte, verre van ideale maatregelen zoals de kolenbelasting ingevoerd te krijgen. Zo gauw de belangen van de energieproducenten in het geding komen, wordt fijntjes duidelijk gemaakt dat het met groene energie op deze manier niets wordt. Waren het niet de kolencentrales die biomassa bij moesten gaan stoken om het doel van zestien procent duurzame energie te halen? ROND groene energie hangt een air van onvermijdelijkheid: aangezien fossiele brandstoffen opraken, worden we vanzelf wel gedwongen om over te stappen op duurzaam. Maar in tegenstelling tot wat de meeste mensen denken, zijn er nog ruime voorraden aan fossiele brandstof. Volgens jaarlijkse cijfers van oliebedrijf BP, die in de hele energiesector rondgaan, hebben we wereldwijd nog voor meer dan vijftig jaar aan olie, voor meer dan zestig jaar gas, en voor ruim honderd jaar kolen. Die zijn met een ware opmars bezig, vooral in China en India. Volgens het Internationaal Energie Agentschap zullen kolen in 2017 olie van de troon stoten als s werelds belangrijkste energiebron. In de gaswereld heeft zich ondertussen iets opmerkelijks voltrokken: sinds een paar jaar nemen de bekende voorraden aan gas door onconventionele winning toe, niet af. Duurzaamheidsconsultant Jan Paul van Soest noemt de groeiende reserves refererend aan de bekende klimaatfilm van Al Gore een inconvenient truth voor wie denkt dat de transitie naar honderd procent duurzame energiebronnen er hoe dan ook wel komt. In de energiesector zijn de nieuwe gaswinningen hét onderwerp van gesprek. Tijdens het Nationaal Energie Forum van november 2012 veert een ceo hoog op terwijl hij erover vertelt. In Australië zijn ze bezig hun hele land om te boren op zoek naar gas. Dat gaat hard jongen, hard. Ik denk dat we minstens voor 250 jaar genoeg hebben. Ik had het er gisteren nog met Shell over: eindigheid bestaat niet meer. De technieken schrijden voort, en wat vandaag shale gas is, zijn morgen misschien gashydraten. De hele diepzeebodem ligt er vol mee. De gassector, kort geleden nog in de ban Nederland moet niet bang zijn om ook in schaliegas te stappen, vinden de old boys uit de sector van mogelijke tekorten en de gasrotonde, lijkt nu bedwelmd door het wonder van schaliegas. Tijdens een debat in de statige Haagse Societeit De Witte wordt hoog opgegeven over de mogelijkheden daarvan: zowel voor de Nederlandse gassector als voor de chemische industrie. Keynote speaker Laurens Jan Brinkhorst, de oud-minister, vertelt enthousiast hoe de VS door de winning van schaliegas aan de vooravond staan van een industriële renaissance. In Nederland verhindert een lopend onderzoek de winning van het gas vooralsnog, net als in veel andere Europese landen. We zijn zo gericht op gas van gisteren, zegt Brinkhorst, dat we kansen voor gas van morgen vergeten. We hebben nu een gasrotonde, maar er is nog steeds werk aan de winkel dat is de consensus onder de old boys in De Witte. Zeker na de opmars van kolen in de elektriciteitsproductie heerst het gevoel dat gas zichzelf opnieuw moet uitvinden wat moet je anders met zo n gasrotonde? Nederland moet weer aansluiting zoeken bij de belangrijkste internationale ontwikkelingen en niet bang zijn om ook in schaliegas te stappen; ook in de Lage Landen zit het spul rijkelijk in de grond. We hebben te lang gedacht dat de voordelen van gas voor zichzelf spreken, zegt Gert Jan Lankhorst, ex-topambtenaar van Brinkhorst en tegenwoordig directeur van handelsbedrijf GasTerra. Dat blijkt niet zo te zijn. We moeten gas nu echt gaan promoten DE GROENE AMSTERDAMMER 33

Nog een eeuw fossiel BELIA HEILBRON, JELMER MOMMERS, THOMAS MUNTZ & HUIB DE ZEEUW

Nog een eeuw fossiel BELIA HEILBRON, JELMER MOMMERS, THOMAS MUNTZ & HUIB DE ZEEUW De Groene Amsterdammer, 23 januari 2013 Onderzoeksdossier Land van gas en kolen Geannoteerde versie http://www.groene.nl/2013/4/nog-een-eeuw-fossiel-geannoteerde-versie Nog een eeuw fossiel De Nederlandse

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte. Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa. Benelux

Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte. Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa. Benelux Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa Benelux Elektriciteit: behoefte en productie Nederland heeft steeds meer elektriciteit nodig.

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie

LBW 2006. Copyright. De route naar betrouwbare, betaalbare en schone energie LBW 2006 Copyright Zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van Lukkes Business Writing is het niet toegestaan deze tekst en berichtgevingen die verstrekt worden via deze site op enigerlei wijze

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 54 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

factsheet kolenexit in Nederland

factsheet kolenexit in Nederland factsheet kolenexit in Nederland Datum: 3 december 2015 Nederland kolenvrij, een perspectief dat inmiddels hoog op de agenda staat in het politieke en publieke debat over de aanpak van klimaatverandering.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

Volkspartij voor Vrijheid en Democratie

Volkspartij voor Vrijheid en Democratie Kamerlid: Leegte Fractie: VVD Den Haag, 15-1-2013 Spreektekst EZ begroting 2013 Europa armer, de wereld warmer (Noot van de webbeheerder: alleen de gesproken tekst geldt) Voorzitter, Europa armer, de wereld

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Grote vervuilers kregen opnieuw onterecht miljoenensubsidie

Grote vervuilers kregen opnieuw onterecht miljoenensubsidie Utrecht, 8 mei 2011 Grote vervuilers kregen opnieuw onterecht miljoenensubsidie Binnen het Europese CO2-emissiehandelsysteem (ETS) hebben de industrie en energiebedrijven emissierechten nodig om CO2 uit

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

factsheet kolenexit in Nederland

factsheet kolenexit in Nederland factsheet kolenexit in Nederland Datum: 23 februari 2016 Nederland kolenvrij, een perspectief dat inmiddels hoog op de agenda staat in het politieke en publieke debat over de aanpak van klimaatverandering.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Licht op energie (2014 - februari)

Licht op energie (2014 - februari) Licht op energie (2014 - februari) Macro-economische ontwikkelingen Beleggers halen hun geld terug uit opkomende economieën nu het opkoopprogramma van schuldpapier in de Verenigde Staten verder wordt ingeperkt.

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas

: Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 30109151-Consulting 10-2303, rev.2 8-Feb-11 HKo/JMW Notitie aan van Betreft : AER/Den Haag : KEMA Nederland : Nederlandse elektriciteitscentrales en onconventioneel gas 1 INLEIDING De AER gaat een advies

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren'

STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren' STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren' Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020 Krachtig Klimaatbeleid Klimaatbegroting 2016 2020 De krachten bundelen voor een krachtig klimaatbeleid Deze begroting gaat niet, zoals gebruikelijk, over miljarden euro s, maar over megatonnen CO2. Ze

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Slimme communicatie onder hoogspanning

Slimme communicatie onder hoogspanning Tekst: Peter Zwetsloot Beeld: Giuseppe Toppers Slimme communicatie onder hoogspanning Op dit moment zijn er in de vrije markt voor gas en elektriciteit belangrijke ontwikkelingen. Zo wordt op 1 augustus

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Betaalbaarheid van energie

Betaalbaarheid van energie Ministerie van Economische Zaken De Minister van Economische Zaken H.G.J. Kamp Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Woerden : onze ref. : /HG-tr doorkiesnr. : 0348 48 43 66 e-mail : hg@vemw.nl onderwerp : Onderzoek

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie 28 mei 2015 Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van Economische Zaken. Datum: 5 november 2014 Betreft: Second Opinion Beleidsdoorlichting Artikel 14 Energie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van Economische Zaken. Datum: 5 november 2014 Betreft: Second Opinion Beleidsdoorlichting Artikel 14 Energie CPB Notitie Aan: Ministerie van Economische Zaken Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Rob Aalbers Datum: 5 november 2014 Betreft:

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Tennet grijpt alweer voor de zestiende keer naar noodvermogen

Tennet grijpt alweer voor de zestiende keer naar noodvermogen Tennet grijpt alweer voor de zestiende keer naar noodvermogen Olie Olieprijzen kennen de nodige volitiliteit, maar getuige bovenstaande grafiek blijft de prijs binnen een zekere bandbreedte. In een interview

Nadere informatie

Meer informatie over deze presentatie en het congres Ruimte voor Energie! kunt u vinden op http://www.geopromotion.nl/

Meer informatie over deze presentatie en het congres Ruimte voor Energie! kunt u vinden op http://www.geopromotion.nl/ Energie en Ruimte Hans Alders Energie en ruimte.dat is het thema van vandaag Er zijn verrassend veel relaties tussen energie en ruimte, zowel in de energie-consumptie als ook in de productie -sfeer. En

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Uitgegeven door Hernieuws (http://www.renouvelle.be) Home > Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Michel HUART, Jean CECH, 26 Oktober

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie