ZIEKTEVERREKENING. Verrassend en niet verassend hoofdstuk: meer gezondheidszorg komt maar weinig van meer ouderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZIEKTEVERREKENING. Verrassend en niet verassend hoofdstuk: meer gezondheidszorg komt maar weinig van meer ouderen"

Transcriptie

1 ZIEKTEVERREKENING Verrassend en niet verassend hoofdstuk: meer gezondheidszorg komt maar weinig van meer ouderen Wie vroeger A zei dacht ook B. Wie nu V zegt, denkt meteen Z. Zorg. Veroudering speelt nochtans slechts een kleine rol in de zwelling van de gezondheidsuitgaven. Die uitgavenstijging komt voor 73% van niet-demografische factoren: prijsstijgingen (indexering en verhoging van zorgverstrekkingen), technologische evolutie (nieuwe, betere en duurdere technieken), patiëntengedrag (veeleisender, medicalisering van sociale en persoonlijke problemen), verbetering ziekteverzekering (nieuwe terugbetalingen, maximumfactuur, Omnio-statuut). Demografische factoren spelen voor de overige 27%: bevolkingstoename voor 10%, veroudering voor slechts 17%. Die beperkte V-rol is ook verklaarbaar. Eén: gezondheidsuitgaven stijgen niet zozeer door de leeftijd als wel door de nabijheid van overlijden. Gezondheidszorg is immers grotendeels geconcentreerd op het levenseinde (terminale patiënten tekenen samen voor meer dan 10% van de jaarlijkse uitgaven), en of je sterft op 70 of 80, er is altijd maar één levenseinde. Twee: leeftijd speelt anders dan algemeen gedacht. Iedereen ziet wel zijn gezondheidsuitgaven stijgen met de leeftijd. Maar de grootste verandering is toch dat gezondheidsuitgaven mettertijd stijgen bij ook gelijkblijvende leeftijd en ziekte. Een diabeteslijder van 50 kende in 2010 hogere uitgaven voor zijn gezondheid dan dezelfde suikerzieke 50-jarige in Die verhoging komt dus niet van een verouderende bevolking, ze resulteert uit de medische vooruitgang: nieuwe technologieën, nieuwe geneesmiddelen, nieuwe procedures, dus andere medische praktijken. Gezond grijs Planbureau en V-commissie dolen, wat dit betreft, nog in de mist. Ze hebben zich voor Belgische uitgavenprofielen eerst gebaseerd op CM-gegevens over 1997, en daarna op de Permanente Steekproef van Sociaal Verzekerden over Die verandering van gegevensbestand leidt tot vreemde profielverschuivingen: de relatieve uitgaven van ouderen blijken in die 10 jaar gedaald tegenover het algemeen gemiddelde (voor alle leeftijden), terwijl de uitgaven van jongere leeftijdsklassen gestegen zijn. De Belgische experts hebben er vooralsnog geen uitleg voor. Ze houden daarom in hun methodologie de uitgavenprofielen per leeftijd nog altijd constant en combineren ze gewoon met een verlenging van de levensverwachting. Dat geeft, zoals ze zelf toegeven, eerder pessimistische resultaten: gezondheidsuitgaven nemen gewoon recht evenredig toe met de veroudering. Een andere methodologie (in vele landen) houdt wel rekening met verschuivingen in de leeftijdsprofielen naargelang de levensverwachting stijgt: mensen worden niet alleen steeds ouder, ze blijven ook langer gezond. Het lijkt een open deur, maar België s gewaarmerkte V-rekeningen hebben die nog niet geopend. Ze maken zodoende vergrijzing tot een groter probleem dan nodig. Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 1

2 Veranderingen in uitgavenprofiel zijn wel mooi uitgelijnd in een onderzoek van de Franse gezondheidsuitgaven over de periode (Dormont, Grignon, Huber: Health Expenditure Growth: Reassessing the Threat of Ageing, Health Economics, 2006, vol 15). De individuele uitgaven stegen met meer dan 50% in alle leeftijdscategorieën, terwijl de leeftijdsverschuivingen veel trager verliepen: het aantal 65+ bijvoorbeeld ging van 14,5 naar 16,1%. Uitgaven kunnen op elke leeftijd om twee redenen hoger worden: mensen kunnen zieker geworden zijn (verhoogde morbiditeit) of de medische praktijk is veranderd (een hartaanval bijvoorbeeld, leidt tot meer en/of duurdere onderzoeken en verpleegprocedures). In Frankrijk was dat laatste het geval. De individuele gezondheidstoestand bleek daarentegen verbeterd. Globaal is groei van gezondheidsuitgaven te verklaren door evolutie in uitgavenprofielen, en bijkomend door bevolkingsevolutie (omvang, leeftijdsstructuur). Frankrijk en België kent een gelijkend gezondheidssysteem zag zijn gezondheidsuitgaven tussen 1992 en 2000 toenemen met 54%. Dat was de som van: +58% door veranderde medische praktijk (bij gegeven leeftijd en morbiditeit), -10% door veranderde morbiditeit (betere gezondheid), +3% ingevolge bevolkingstoename en +3% ingevolge bevolkingsveroudering (meer ouderen). Het V-effect is dus zwakjes, en wordt nog eens ruim gecompenseerd door verbeterde gezondheid. Puntje bij paal: het lijkt wel eerder verjonging dan veroudering. Slot van rekening: de veranderingen in de medische praktijk beïnvloeden de gezondheidsuitgaven bijna 20 keer sterker dan de veranderingen in de bevolking. V-virus Die vaststelling staat haaks op de gangbare verhalen dat vergrijzing de gezondheidsuitgaven zal doen steigeren. Ook de benaming vergrijzingscommissie wekt de indruk dat toekomstige sociale uitgavenstijgingen allemaal besmet zijn met het V-virus. Dat gaat alvast niet op voor de ziekteverzekering. Het is niet de vergrijzing, het is de technische vooruitgang, stomkoppen! Die vaststelling staat dan weer haaks op de gangbare zienswijze over technische vooruitgang. Die wordt altijd beschouwd als bron van productiviteitswinsten. In casu: de ene medische behandeling wordt vervangen door een andere, meer doeltreffende. In gezondheidszorg moet echter ook rekening gehouden worden met de verbreiding van een behandeling. Sprekend voorbeeld: staar (cataract). Nieuwe technieken hebben wel degelijk geleid tot productiviteitswinst: stabilisering van de kost en betere resultaten (scherper zicht, minder complicaties). Maar de uitgaven zijn wel gestegen door de ruimere toepassing op meer patiënten (onder meer ook op ouderen). Gelijkaardig verhaal voor heupprothesen, kniechirurgie en andere medische innovaties. Wat betekent een en ander in een grijze toekomst? In feite is het niet de leeftijd op zichzelf maar de morbiditeit die het uitgavenprofiel bepaalt. Wat wordt het dan met de morbiditeit? In Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 2

3 het verleden ging in de meeste ontwikkelde landen een verlenging van het leven niet gepaard met een gelijklopende verlenging van de tijd met ziekte of handicap. Men leeft langer, met minder zware aandoeningen. Maar vooruitzichten inzake morbiditeit zijn moeilijk te maken. Veel ziekten worden pas herkend wanneer de zorg ervoor mogelijk wordt. Verzakking van de wervelkolom en seniele dementie werden vroeger gezien als natuurlijke verouderingsdegradaties, maar zijn nu geïdentificeerd als ziekten osteoporose en alzheimer die preventie en behandeling verdienen. Morbiditeit evolueert dus niet buiten de medische vooruitgang om: die maakt niet alleen betere zorg mogelijk maar openbaart ook een vraag, nieuwe behoeften. Volgens de laatste V-rekening zouden vergeleken met 2010 de gezondheidsuitgaven 1,4% van het bbp hoger liggen in 2030, en 3% hoger in 2060 en dan uitkomen op 11,1% bbp. Dat is een daling tegenover het vorige V-rapport: gevolg van een daling van het aandeel van de jarigen, op zijn beurt het gevolg van de geboortedaling tijdens de crisisjaren 30 en wereldoorlog II. Het blijft bij een jaarlijkse stijging van gemiddeld nog geen 0,1% (tegen 2030) en 0,07% (tegen 2060). Dat rekenwerk is gebaseerd voor 2011 op de korte termijnvooruitzichten van het RIZIV, voor de periode op een nieuwe middellange termijnmethode, en vanaf 2016 op een specifieke methodologie voor zowel acute als langdurige zorg. De wettelijke groeinorm voor de ziekteverzekering (+4,5%) wordt voor de eerstkomende jaren wel gerespecteerd, maar daarna niet meer. Ga maar na! Laten we een andere benadering nemen. Als de gezondheidsuitgaven 1 procentpunt sneller stijgen dan het nationaal inkomen zoals in de afgelopen decennia dan kruipt het aandeel van gezondheidszorg in het bbp van de 15 EU-landen van 7,7% in 2005 naar 12,8% in 2050 (+5,1 procentpunt). Als de medisch-technisch vooruitgang twee keer sneller gaat, dan klimt het aandeel naar 19,7% bbp in 2050 (Dormont e.a.: Health Expenditures, Longevity and Growth, in Aging, Health and Productivity, 2010, Oxford University Press). Wat er ook van zij, we gaan een groter deel van onze rijkdom aan zorg besteden. Donkere toekomst? Ongegronde vrees. Gezondheidszorg zal groeien, maar het bbp zal ook groeien. In de rijke OESO-landen zouden gezinnen in 2050, buiten hun gestegen gezondheidsuitgaven, 150% meer te besteden hebben tegenover 2000 wanneer de medisch-technische vooruitgang hetzelfde tempo aanhoudt. En nog altijd dubbel zoveel wanneer die vooruitgang dubbel zo snel zou gaan. Cijfers van economist David Cutler (Harvard). Meer gezondheidsuitgaven is dus doen- en draaglijk. Levenswaarde Maar is het ook wenselijk? Sommigen onder u zullen hun geld liever besteden aan persoonlijke uitgaven dan aan een gemeenschappelijke pot voor betere medische zorg, liever aan een sneeuwvakantie of een woestijntocht allebei uitstekend voor fysiek en moreel dan Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 3

4 voor nog een scanner erbij. Anderen onder u willen misschien nog wel geld (af)geven voor collectief besliste uitgaven, maar dan wel eerder voor milieubescherming of onderwijs. (Fundamentele nota bene voor u verder leest: ik redeneer hier in de onderstelling dat de gezondheidsuitgaven efficiënt, dit wil zeggen doelmatig zijn wat niet helemaal zo is. Die doelmatigheid is een kwestie die veel bladzijden verdient: de OESO laat regelmatig weten dat België bijvoorbeeld (te) veel artsen, acute ziekenhuisbedden en hoogtechnologische apparatuur heeft en ook hoge administratiekosten wegens de drie niveaus van overheid, ziekenfondsen en verzekeraars. Maar de doelmatigheidskwestie moet niet verward worden met de vraag naar het optimale niveau van gezondheidsuitgaven: welk deel van het inkomen willen we besteden aan gezondheidszorg?) Statistische levenswaarde heet het concept om de winst van medische innovaties, gezondheid en leven te meten. Geldelijke waarde toekennen aan leven kan shockeren (let wel: leven heeft in dit concept een waarde los van het productieve vermogen van een individu), maar het is wel de enige manier om de meerwaarde van gezondheidsuitgaven te meten en met andere zichtbare producties in het bbp te vergelijken. Economisten Kevin Murphy en Robert Topel hebben zo n evaluatie gemaakt voor de Verenigde Staten (The Value of Life and Longevity, Journal of Political Economy, 2006, n 5). En ze zijn tot een buitengewoon resultaat gekomen: tussen 1970 en 2000 zou de winst aan levensverwachting elk jaar aan de rijkdom van het land een waarde gelijk aan 32% van het bbp toegevoegd hebben! Anders gezegd: de jaarlijkse baten van gezondheidszorg zijn veel groter dan de kosten (15% bbp in de VS in 2000). Met nog andere woorden: de inspanningen voor gezondheid blijven beneden de wensen van de mensen. Zelfs in het Amerikaanse systeem van gezondheidszorg! Die uitkomst gaat diametraal in tegen het gezond verstand. Maar het is wel het verstand dat z n gezondheid moet laten nakijken. Blikvernauwing tot de kost verdonkeremaant altijd een reflectie over de uitgaven. De kosten van bijvoorbeeld automobielsector, ict en toerisme hebben de afgelopen decennia een enorme groei doorgemaakt. Alarmerend nieuws? Moet daar drastisch bezuinigd worden? Welnee, die kostenstijging zegt dat het succesvolle bedrijfstakken zijn die gewilde producten aanbieden. Om die te kunnen leveren, moeten zij kosten maken werknemers betalen, producten en diensten elders aankopen. Stijgende kosten zijn geen probleem als ze tot meer opbrengsten leiden. Het gaat om winst of verlies, het verschil tussen opbrengsten en kosten. Kosten alleen zeggen niets. Ook in de gezondheidszorg zitten de kosten al jaar en dag flink in de lift. Al zolang de ziekteverzekering bestaat wordt gemeld dat de gezondheidsuitgaven een explosie kennen wat zoveel is als zeggen dat ze nog geen gekend hebben. Maar niemand heeft het over de opbrengsten. Is dat niet een beetje bizar? Riskeren we niet een bedrijfstak de nek om te draaien door een kostenverbod op te leggen? Wie automatiseringsbranche of biotechnologie zou verbieden kosten te maken, jaagt een dynamische bedrijfstak over de kling en legt een belangrijke economische motor stil. Om welke reden geldt dat niet voor zorg? Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 4

5 Er is een uitleg: zorgbaten komen terecht bij particulieren, terwijl de kosten betaald worden door sociale zekerheid en overheid. Die ervaren zelf de voordelen niet en lopen dus met zure gezichten rond omdat het zo duur is. Bovendien lopen die mensen na een chemo of heupoperatie niet te juichen dat ze zo tevreden zijn. Ze vinden op z n best dat ze van een ongemak verlost zijn, niet dat ze voordeel gehad hebben van waardevolle en kostbare dienstverlening. Nochtans zijn zorgopbrengsten spectaculair. Zie alleen al de bijna 10 jaar langer leven over de voorbije halve eeuw. Dat is voor de nu levende mensen 110 miljoen gewonnen levensjaren in 50 jaar. Ruim twee miljoen meer jaren per jaar. Hoeveel is dat waard? Materiële welvaart, hygiëne en voorlichting, minder roken en meer bewegen hebben daarin natuurlijk hun aandeel. Maar we gaan ook minder en vooral later dood aan longontstekingen, dichtgeslibde kransslagaders en zelfs kanker. Dat is een verdienste van de gezondheidssector, en een enorme opbrengst. Maar we zijn gaan denken dat ons langer leven een soort natuurverschijnsel is dat zich ook wel zou voorgedaan hebben zonder al die gezondheidskosten. De parallel met andere bedrijfstakken mag overigens doorgetrokken worden naar de mensen die in de zorg werken. Met hoeveel zijn ze inmiddels? Ruim een tiende van de beroepsbevolking, in een breed spectrum van onderhoudsmensen tot wetenschappelijke onderzoekers. Een bedrijfstak van zo n omvang is een economische motor van betekenis. Het is dan ook hersenkronkelig dat VBO en Unizo zich om de haverklap beklagen over te hoge gezondheidsuitgaven, maar intussen wel een hele innovatiestrategie bouwen op België s biomedische sector (voor export) en geroemde gezondheidszorg (voor het aantrekken van buitenlandse patiënten). Het is al even voorhoofdfronsend dat de Vlaamse regering het geen optie vindt om nog meer geld in de gezondheidszorg te pompen, maar wel met Flanders Care (onderdeel van Vlaanderen In Actie ) innovatieve doorbraken in alle vormen van zorg wil stimuleren om op die manier ook economische meerwaarde te creëren. Het is des te meer onbegrijpelijk omdat aan de vraagkant afnemers zich op wachtlijsten verdringen, dan weet je toch dat je iets in de aanbieding hebt dat mensen willen. Zorgproducten zijn zelfs nog gewilder dan iphones en ipads, daarop wil niemand langer dan een week wachten. Gezondheidskloof Helaas, zorgbaten blijken niet langer een voordeel maar een last. Langer (en langer gezond) leven is voor de mensen zelf een zegen, maar voor beleidsmakers een groot probleem. Pensioenkosten die omhoog schieten, te weinig rusthuizen die te veel kosten, teveel woningen die bezet blijven door mensen die al dood hadden moeten zijn. Langer leven mag prettig zijn voor de enkeling, de wereld van de politieke economie kan het zich kennelijk niet meer veroorloven. Het parool wordt: langer leven, sneller sterven. Het is enkel nog wachten op maatregelen die levensverlengende zorg ontmoedigen. Te beginnen voor 80+. Die grens kan dan binnen 10 jaar naar 70+. Dat is op dat moment ook de leeftijd waarop we mogen ophouden met werken. Dan is meteen ook het pensioenprobleem opgelost. Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 5

6 Opnieuw serieus. Gezondheidszorg zal blijven groeien, dé kwestie is hoe we die groei gaan financieren. In België is die zorg voor 70 tot 75% gedekt door de sociale zekerheid, maar blijft een kwart ten laste van de patiënten zelf (19% aan remgelden, 5,6% via aanvullende verzekeringen). Willen we in de toekomst dezelfde of een hogere sociale dekkingsgraad? De keuze is dan: ofwel meer geld voor de sociale zekerheid, ofwel ruimere privé verzekering. De voor- en nadelen van het ene en het andere zijn bekend. Een verplichte ziekteverzekering biedt het voordeel om alle ziekterisico s te mutualiseren, te laten delen door de hele bevolking. Die risico s kunnen hoog zijn: de 5% meest kostende patiënten zijn goed voor de helft van de ziektekosten, en de kost van sommige behandelingen overtreft de financiële mogelijkheden van zelfs de hoogste inkomens. De financiering ervan is bijgevolg ook gebaseerd op verplichte bijdragen uit belasting, sociale bijdragen of premies. De vorm van de bijdrage bepaalt het progressief, proportioneel of degressief karakter van de financiering. In België zijn de belastingen (in principe) progressief, de sociale bijdragen proportioneel en de premies van aanvullende verzekeringen en van ook Vlaamse zorgverzekering degressief (los van het inkomen). Een verplichte verzekering geldt voor een perimeter van zorgen, een al dan niet groot basispakket. Aanvullende verzekeringen dekken bijkomende zorg, bijvoorbeeld alternatieve geneeskunde of bijkomend ziekenhuiscomfort. Die aanvullende verzekeringen, vooral hospitalisatieverzekeringen, winnen duidelijk aan belang. Al drie op vier werkenden hebben zo n verzekering (met wisselende inhoud) dankzij hun werkgever. Voor de anderen is zo n verzekering facultatief, mits betaling van een premie, die losstaat van het inkomen en hoger wordt met de leeftijd. Dat leidt tot ongelijkheden. Moet je verzekeringsmaatschappijen en ziekenfondsen daarvan de schuld geven? Nee, want die premievaststelling is het gevolg zelve van de aanvullende markt. Ziekenfondsen en verzekeraars die elkaar beconcurreren op een vrije verzekeringsmarkt, kunnen alleen maar een beperkte risicodeling aanbieden. Ook ziekenfondsen, die een solidariteitsideaal afficheren, kunnen zich geen gelijke premies voor hun aanvullende verzekeringen permitteren. Ze zouden hun jonge en gezonde leden verliezen en zodoende de vleugelbreedte van hun mutualisering verliezen en hun gemiddelde premie stelselmatig moeten verhogen. Ze zijn dus wel genoopt om hun premies zo dicht mogelijk op de voor ieder individu en leeftijdsgroep voorzienbare uitgaven af te stemmen. Is het dan wel verstandig om een deel van het zorgpakket te verhuizen naar de tweede pijler? Formeel zou dat de (para)fiscale druk verlichten, want verzekeringspremies worden niet als verplichte heffingen beschouwd. Maar dit is een wel erg cosmetisch argument. Als iedereen zich bijkomend verzekert, wijzigt zo n verhuis niet het niveau van de uitgaven, wel de verdeling van de kost: jongeren en betere inkomens zullen minder betalen voor eenzelfde dekking, terwijl ouderen en bescheiden inkomens meer gaan betalen, tenzij ze afzien van die aanvullend gedekte zorgen. Uitstel of afstel van medische verzorging, dat doet nu al een groeiende groep in de verplichte verzekering: 10% van de bevolking, 20% van de lagere Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 6

7 inkomens en zelfs 29% van de eenoudergezinnen (cijfers van de nationale gezondheidsenquête van 2004, nog van voor de crisis). Die sociale gezondheidskloof blijkt allerminst gedicht door alle toegankelijkheidsmaatregelen van de voorbije 10 jaar: veralgemeende derde betalersregeling, maximumfactuur, verhoogde terugbetaling voor sociale groepen (Omnio-statuut), goedkopere generische geneesmiddelen De discussie gaat dus finaal over het basispakket en de evolutie ervan in lijn met de medischtechnische vooruitgang. Welke gezondheidsprestaties moeten voor iedereen toegankelijk zijn? Voor die prestaties kan een maatschappij niet de vrijheid geven om niet verzekerd te zijn. Als de uitgaven voor die prestaties stijgen, moet ook de financiering ervan meegaan. In de voorbije 30 jaar periode van ontgrijzing - stegen de gezondheidsuitgaven met gemiddeld 4,5% per jaar (reëel, buiten inflatie). Voor de komende jaren periode van vergrijzing - voorziet de Vergrijzingscommissie minder dan 4,5% jaarlijkse groei. Dat zou en zal waarschijnlijk meer moeten zijn als we het aandeel van de verplichte ziekteverzekering op peil willen houden, als we een verdere privatisering willen afhouden en als we de sociale gezondheidskloof niet nog wijder willen maken. Bonus bij Het pensioenspook van Gilbert De Swert (EPO, 2011) 7

Barometer kinesitherapie 2013

Barometer kinesitherapie 2013 Barometer kinesitherapie 2013 Ingevolge de nomenclatuurhervorming van 2002, lag het uitgavenniveau voor kinesitherapie in 2003 op het laagste niveau sinds 1991. Vanaf 2004 beginnen de uitgaven opnieuw

Nadere informatie

medische verzekeringen sinds 1944 AMMA VERZEKERINGEN 18-02-1998-De Huisarts BUITENBEENTJE AMMA VERZEKERINGEN medische verzekeringen sinds 1944

medische verzekeringen sinds 1944 AMMA VERZEKERINGEN 18-02-1998-De Huisarts BUITENBEENTJE AMMA VERZEKERINGEN medische verzekeringen sinds 1944 AMMA VERZEKERINGEN 18.02.1998 De Huisarts BUITENBEENTJE AMMA VERZEKERINGEN medische verzekeringen sinds 1944 onderlinge verzekeringsonderneming toegelaten door de Controledienst voor de Verzekeringen onder

Nadere informatie

Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg

Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Vergrijzing, gezondheidszorg en ouderenzorg Prof. dr. Jozef Pacolet Design Charles & Ray Eames - Hang it all Vitra Inhoud Betaalbaarheid van de zorg versus vrees, onzekerheid en twijfel Afbakening: nieuwe

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Lesbrief Jong en Oud 3 e druk

Lesbrief Jong en Oud 3 e druk Hoofdstuk 1. 1.16 C. School of baantje 1.17 a. 200/ 10 = 20 keer. b. Zie figuur. c. Zie figuur. d. 15 keer naar de bioscoop kost hem 150. Er blijft dan nog 50 over voor tijdschriften. Hij kan nog 50/5

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES VERTEGENWOORDIGING & STUDIES EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES Eind 2013 hebben de Onafhankelijke Ziekenfondsen een analyse gemaakt van de concentratie van de uitgaven

Nadere informatie

Internationaal onderzoek naar de relatie tussen medische technologie en zorguitgaven. FHI Symposium Medische technologie; gouden ei of kostenpost?

Internationaal onderzoek naar de relatie tussen medische technologie en zorguitgaven. FHI Symposium Medische technologie; gouden ei of kostenpost? Internationaal onderzoek naar de relatie tussen medische technologie en zorguitgaven FHI Symposium Medische technologie; gouden ei of kostenpost? 26 september 2013 Paul Besseling Programmaleider Zorg Inhoud

Nadere informatie

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding:

Dossier regionale luchthavens. 0. Aanleiding: Dossier regionale luchthavens 0. Aanleiding: In 2004 presenteerde het Vlaams Forum Luchtvaart een rapport en aanbevelingen aan de Vlaamse regering over de luchtvaart in Vlaanderen [2]. Belangrijk onderdeel

Nadere informatie

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan?

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de economische crisis van 2009 en 2012 doorstaan? Die twee jaar bedraagt de economische groei respectievelijk -2,8% en

Nadere informatie

Overzicht: de wet op de private ziekteverzekeringsovereenkomsten

Overzicht: de wet op de private ziekteverzekeringsovereenkomsten Overzicht: de wet op de private ziekteverzekeringsovereenkomsten Hoewel de Wet Verwilghen voornamelijk de niet beroepsgebonden ziekteverzekeringsovereenkomsten behandelt, legt ze ook een aantal communicatieverplichtingen

Nadere informatie

ONS ENGAGEMENT VOOR UW TOEKOMST ONTCIJFERD

ONS ENGAGEMENT VOOR UW TOEKOMST ONTCIJFERD ONS ENGAGEMENT VOOR UW TOEKOMST ONTCIJFERD UW TOEKOMST ONTCIJFERD we creëren sociale welvaart met vier bouwstenen 1 meer jobs 2 stijgende koopkracht 3 sociale zekerheid voor iedereen 4 een toekomst voor

Nadere informatie

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN

ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN ONDERWERP PRESENTATIE IS EEN STELSELWIJZIGING IN BELANG VAN U ALS DEELNEMER? GENOEMDE ONTWIKKELINGEN / PROBLEMEN OM ONS PENSIOEN STELSEL TE WIJZIGEN 1 GEVOLGEN DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN 2 REKENRENTE,

Nadere informatie

Armoedebarometer 2012

Armoedebarometer 2012 Armoedebarometer 2012 Jill Coene An Van Haarlem Danielle Dierckx In opdracht van Decenniumdoelen 2017 Armoede in cijfers Kinderen geboren in een kansarm gezin verdubbeld tot 8,6% op tien jaar tijd - Kwalijke

Nadere informatie

Kritische bedenkingen over de vooruitzichten van de budgettaire kosten van de vergrijzing Gert Peersman Frederick Van Gysegem

Kritische bedenkingen over de vooruitzichten van de budgettaire kosten van de vergrijzing Gert Peersman Frederick Van Gysegem Kritische bedenkingen over de vooruitzichten van de budgettaire kosten van de vergrijzing Gert Peersman Frederick Van Gysegem Universiteit Gent Analyse Bedenkingen over de vooruitzichten van de budgettaire

Nadere informatie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie studie Ziekte van Alzheimer Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling van geneesmiddelen De ziekte van Alzheimer is een groot probleem voor onze volksgezondheid, niet alleen omdat er zoveel

Nadere informatie

Het Inkomen van Chronisch zieke mensen

Het Inkomen van Chronisch zieke mensen Het Inkomen van Chronisch zieke mensen een uiteenzetting door: Greet Verbergt voor t Lichtpuntje & Vlaamse pijnliga 18 april 2009 Greet Verbergt is navorser en collega van Prof. Bea Cantillon aan het Centrum

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Vergrijzing. Impact en uitdagingen voor de lokale besturen

Vergrijzing. Impact en uitdagingen voor de lokale besturen Vergrijzing Impact en uitdagingen voor de lokale besturen Robert Petit Het departement Research van Dexia heeft een bijzonder interessante studie gepubliceerd voor de gemeentelijke beleidsvoerders die

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

De Belgische kinesitherapeut verdient 33.000 euro per jaar, een tandarts 103.000 en een huisarts 165.000.

De Belgische kinesitherapeut verdient 33.000 euro per jaar, een tandarts 103.000 en een huisarts 165.000. De Belgische kinesitherapeut verdient 33.000 euro per jaar, een tandarts 103.000 en een huisarts 165.000. De afgelopen tien jaar is het gemiddelde inkomen van de Belgische kinesitherapeut met 40% gestegen,

Nadere informatie

Beroepsbevolking 2005

Beroepsbevolking 2005 Beroepsbevolking 2005 De veroudering van de beroepsbevolking is duidelijk zichtbaar in de veranderende leeftijdspiramide van de werkzame beroepsbevolking (figuur 1). In 1975 behoorde het grootste deel

Nadere informatie

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014

Van goede zorg verzekerd. Zorgverzekering. Oegstgeest 27 september 2014 1 Van goede zorg verzekerd Zorgverzekering Oegstgeest 27 september 2014 Volksgezondheid Toekomst Verkenningen VTV 2013 Uitgangspunten zorgverzekeraars Zorgverzekeraars: Hanteren solidariteit en voor iedereen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2007-I 4 Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 twee van de volgende voorbeelden

Nadere informatie

Patiënten als partners:

Patiënten als partners: Patiënten als partners: Pleidooi voor verandering Alain Grijseels KPMG Advisory 12 oktober 2013 Inhoud 1. Landschap zorgverstrekking 2. Geldstromen 3. Kosten gezondheidszorg 4. Patiëntenparticipatie 5.

Nadere informatie

Lesbrief Europa 2 e druk

Lesbrief Europa 2 e druk Hoofdstuk 1. 1.13 1.14 1.15 1.16 A A B D Waar produceren? 1.17 a. Door loonmatiging dalen de productiekosten en kunnen de prijzen dalen. Dan verbetert de internationale concurrentiepositie en zal de export

Nadere informatie

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Juli 2013 De evolutie van de werkende beroepsbevolking te Brussel van demografische invloeden tot structurele veranderingen van de tewerkstelling Het afgelopen

Nadere informatie

Ontstellende cijfers: de 9 e armoedebarometer

Ontstellende cijfers: de 9 e armoedebarometer Ontstellende cijfers: de 9 e armoedebarometer Persconferentie Welkom door Jos Geysels, voorzitter Decenniumdoelen Ontstellende cijfers: de 9 e armoedebarometer door Michel Debruyne, coördinator Decenniumdoelen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Als je moet kiezen welk plaatje je op je cijferlijst zou willen hebben,

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Zorg in perspectief. Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis 26 september Albert van der Horst

Zorg in perspectief. Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis 26 september Albert van der Horst Zorg in perspectief Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis Albert van der Horst 10 8 6 4 2 0 Zorguitgaven stijgen sneller dan ons inkomen... share gdp 14% 13% 12% 11% 10% 9% 8% 7% 1972 1976 1980 1984

Nadere informatie

ADVIES NR. 109 VAN DE COMMISSIE GENDER EN GEZONDHEID EN DE COMMISSIE GENDER EN OUDEREN BETREFFENDE DE TOEPASSING VAN GENDER MAINSTREAMING BIJ HET

ADVIES NR. 109 VAN DE COMMISSIE GENDER EN GEZONDHEID EN DE COMMISSIE GENDER EN OUDEREN BETREFFENDE DE TOEPASSING VAN GENDER MAINSTREAMING BIJ HET ADVIES NR. 109 VAN DE COMMISSIE GENDER EN GEZONDHEID EN DE COMMISSIE GENDER EN OUDEREN BETREFFENDE DE TOEPASSING VAN GENDER MAINSTREAMING BIJ HET ANTWOORD VAN DE BELGISCHE REGERING OP DE VRAGENLIJST OVER

Nadere informatie

De zorg: hoeveel extra is het ons waard?

De zorg: hoeveel extra is het ons waard? De zorg: hoeveel extra is het ons waard? Ieder jaar geven we meer geld uit aan zorg Waarom? Wat zijn de gevolgen? Is dat erg? Wat kunnen we hieraan doen? Een doorsnee gezin betaalt ruim 11.000 euro per

Nadere informatie

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2011

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2011 Kerncijfers verzekeren in Nederland september 2011 Nederlandse verzekeraars hebben in 2010: een premieomzet van 78 miljard euro, 70 miljard euro aan personen en bedrijven uitgekeerd, een winst geboekt

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

notarisbarometer 101,6 99, ,2 99,8 94,1 Belgisch vastgoed zet de economische crisis een hak

notarisbarometer 101,6 99, ,2 99,8 94,1 Belgisch vastgoed zet de economische crisis een hak notarisbarometer Vastgoed, vennootschappen, familie www.notaris.be A B C D E n 11 Oktober - december Trimester 4 - Vastgoedactiviteit in België Prijsevolutie Registratierechten Vennootschappen De familie

Nadere informatie

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2014

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2014 Kerncijfers verzekeren in Nederland september 2014 In 2013 hebben Nederlandse verzekeraars: dagelijks gemiddeld zo n 200 miljoen euro uitgekeerd aan personen en bedrijven; 75 miljard euro aan premies ontvangen;

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo I

Eindexamen economie vwo I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave maximumscore 2 Door de vermindering van

Nadere informatie

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Beschaving Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 25, 25 september 215 Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Meer welvaart = langer leven Bbp per capita en levensverwachting 6 55 5 45 4 Wereld 8 7 6 17

Nadere informatie

Zorg voor innovatie! Sneller Beter - Innovatie en ICT in de curatieve zorg

Zorg voor innovatie! Sneller Beter - Innovatie en ICT in de curatieve zorg Zorg voor innovatie! Bijlage Sneller Beter - Innovatie en ICT in de curatieve zorg Bijlage eindrapportage KPN juni 2006 Dit is een bijlage bij het rapport Zorg voor innovatie! Innovatie en ICT in de curatieve

Nadere informatie

Btw-verhogingen en indexsprong... Een explosieve cocktail voor de koopkracht

Btw-verhogingen en indexsprong... Een explosieve cocktail voor de koopkracht PVDA Studiedienst Februari 2015 M. Lemonnierlaan 171 1000 Brussel http://pvda.be/pvda/studiedienst Btw-verhogingen en indexsprong... Een explosieve cocktail voor de koopkracht Volgens de regering heeft

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Een meer gelijke verdeling van beroepsarbeid en beroepsinkomen tussen mannen en vrouwen in Vlaanderen, maar...

Een meer gelijke verdeling van beroepsarbeid en beroepsinkomen tussen mannen en vrouwen in Vlaanderen, maar... Een meer gelijke verdeling van beroepsarbeid en beroepsinkomen tussen mannen en vrouwen in Vlaanderen, maar... Van Dongen, W. 2010. Naar een meer democratische verdeling van beroepsarbeid en beroepsinkomen

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-073 13 december 2012 9.30 uur Potentiële beroepsbevolking blijft straks op peil dankzij 65-plussers Geen langdurige krimp potentiële beroepsbevolking

Nadere informatie

KERNCIJFERS VERZEKEREN IN NEDERLAND. december 2016

KERNCIJFERS VERZEKEREN IN NEDERLAND. december 2016 KERNCIJFERS VERZEKEREN IN NEDERLAND december 2016 1 IN 2015 HEBBEN NEDERLANDSE VERZEKERAARS: Dagelijks gemiddeld zo n 200 miljoen euro uitgekeerd aan personen en bedrijven > p. 3 47.000 mensen in dienst

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Van Wijk tot Wetenschap 2016 Workshop kosteneffectiviteit. Peter Dijkshoorn, GGZ Nederland, NJi, Accare Hermien Dijk, Rijksuniversiteit Groningen

Van Wijk tot Wetenschap 2016 Workshop kosteneffectiviteit. Peter Dijkshoorn, GGZ Nederland, NJi, Accare Hermien Dijk, Rijksuniversiteit Groningen Van Wijk tot Wetenschap 2016 Workshop kosteneffectiviteit Peter Dijkshoorn, GGZ Nederland, NJi, Accare Hermien Dijk, Rijksuniversiteit Groningen AANLEIDING: TRANSITIE JEUGDZORG Hoge kosten Complex systeem

Nadere informatie

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht Cel Externe Communicatie Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T. 02-2773408 GSM 0473-916424 Persbericht Datum: 26 november 2007 Betreft: Bijna 200 indicatoren geven

Nadere informatie

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan

Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Doelmatigheid als panacee, makkelijker gezegd dan gedaan Laura van Geest Overzicht 1. Historische trends 2. Toekomstscenario s CPB overzicht is meer zorg een probleem? meer zorg en meer solidariteit? 3.

Nadere informatie

Informatie over zorgverzekeringen in Duitsland

Informatie over zorgverzekeringen in Duitsland Informatie over zorgverzekeringen in Duitsland Gezondheid in Duitsland Als u in Duitsland werkt (sozialversicherungspflichtig) dient u zich in Duitsland te verzekeren. Duitse Gezondheidszorg De Duitse

Nadere informatie

Kerncijfers verzekeren in Nederland. augustus 2012

Kerncijfers verzekeren in Nederland. augustus 2012 Kerncijfers verzekeren in Nederland augustus 2012 Nederlandse verzekeraars hebben in 2011: dagelijks gemiddeld 197 miljoen euro uitgekeerd aan personen en bedrijven, 79 miljard euro aan premies ontvangen,

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

Naar een Vlaamse sociale bescherming?

Naar een Vlaamse sociale bescherming? Naar een Vlaamse sociale bescherming? Jürgen Vanpraet Universiteit Antwerpen Het Vlaamse Regeerakkoord Basisdecreet Vlaamse sociale bescherming - De bestaande zorgverzekering - Uitvoering maximumfactuur

Nadere informatie

Hospitalisatieverzekeringen: recente ontwikkelingen. Prof. B. Weyts Hoofddocent Universiteit Antwerpen Advocaat Balie Brussel

Hospitalisatieverzekeringen: recente ontwikkelingen. Prof. B. Weyts Hoofddocent Universiteit Antwerpen Advocaat Balie Brussel Hospitalisatieverzekeringen: recente ontwikkelingen Prof. B. Weyts Hoofddocent Universiteit Antwerpen Advocaat Balie Brussel 1 Geen verplichte verzekering Maar ruim verspreid. Talrijke problemen in praktijk:

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod Oefening 1: Verklaar bondig waarom de prijzen in onderstaande tekstjes veranderd zijn door middel van een grafiek met vraag- en aanbod(wijzigingen). a. Stijging olieprijs

Nadere informatie

ONDERLINGE S-GRAVENHAGE

ONDERLINGE S-GRAVENHAGE delen gevoel vertrouwen gevonden avontuur genieten ONDERLINGE S-GRAVENHAGE Momenten vrienden verhuizen afscheid leven huwelijk samen 2 blijdschap verrassing Verzekerde groeikracht Iedereen hoopt op een

Nadere informatie

BETAALBARE EN TOEGANKELIJKE GEZONDHEIDSZORG

BETAALBARE EN TOEGANKELIJKE GEZONDHEIDSZORG ONS ENGAGEMENT VOOR BETAALBARE EN TOEGANKELIJKE GEZONDHEIDSZORG 1STEKLAS EERSTEKLAS ZORG VOOR IEDERS PORTEMONNEE We investeren 800 miljoen extra in solidaire zorg Hiermee betalen we extra zorg terug via

Nadere informatie

Woon- en Zorgcentrum De Wingerd. www.wingerd.info

Woon- en Zorgcentrum De Wingerd. www.wingerd.info Woon- en Zorgcentrum De Wingerd www.wingerd.info Woon- en Zorgcentrum De Wingerd demografie & dementie uitdagingen voor Vlaanderen www.wingerd.info Vergrijzing in Vlaanderen Ontgroening en vergrijzing

Nadere informatie

Welkom bij uw apotheker

Welkom bij uw apotheker Welkom bij uw apotheker Eerstelijnsgezondheidswerker De apotheker Als volwaardige zorgverstrekker neemt de apotheker een centrale plaats in binnen ons gezondheidsstelsel. Hij is steeds bereikbaar zonder

Nadere informatie

Klaverblad Verzekeringen. Uitvaartverzekering

Klaverblad Verzekeringen. Uitvaartverzekering Klaverblad Verzekeringen Uitvaartverzekering Deze folder bevat een beperkte weergave van de polisvoorwaarden. Aan deze weergave kunnen geen rechten worden ontleend. Wilt u precies weten wat er onder de

Nadere informatie

STANDPUNT VERZEKERINGEN

STANDPUNT VERZEKERINGEN Illustratie 1 logo vrouwenraad STANDPUNT VERZEKERINGEN De Richtlijn 2004/113/EG verbiedt discriminatie op grond van geslacht bij de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten. Er mag dus geen gebruikgemaakt

Nadere informatie

Administratiekosten van de verzekeringsinstellingen

Administratiekosten van de verzekeringsinstellingen Administratiekosten van de verzekeringsinstellingen Alain Conrath Stafmedewerker Directie - strategisch adviseur Hervé Avalosse, Naïma Regueras, Pauline Van Cutsem, Michiel Callens departement Onderzoek

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Arm maakt ziek, ziek maakt arm

Arm maakt ziek, ziek maakt arm SOCIALE BESCHERMING VOOR IEDEREEN Arm maakt ziek, ziek maakt arm Thomas Rousseau Beste politieke leider van een land in Sub-Sahara-Afrika, in uw land leeft het overgrote deel van de burgers in extreme

Nadere informatie

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen.

Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste reden om te wisselen. Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Margreet Reitsma-van Rooijen, Anne Brabers & Judith de Jong. Bijna 8% wisselt van zorgverzekeraar. Premie is de belangrijkste

Nadere informatie

Belangrijkste evoluties van de Centrale voor kredieten aan particulieren aan het einde van het derde kwartaal 2012

Belangrijkste evoluties van de Centrale voor kredieten aan particulieren aan het einde van het derde kwartaal 2012 Oktober 2012 Belangrijkste evoluties van de Centrale voor kredieten aan particulieren aan het einde van het derde kwartaal 2012 Analyse uitgevoerd door het Observatorium Krediet en Schuldenlast Duvivier

Nadere informatie

Eindexamen economie havo I

Eindexamen economie havo I Opgave 1 Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. 1 Voorbeeld van een juiste berekening: 47,5 27,5 100% = 72,73% 27,5

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod 1. Studeer opnieuw de leerstof van vraag en aanbod in. Tracht steeds zeer inzichtelijk te studeren: ga na dat je alle redeneringen die we in de klas / cursus maakten snapt.

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden Jean-Michel Kupper Bestuurder Directeur AG Employee Benefits & HC De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden 1 29/04/2015 Agenda De uitdagingen van het wettelijke pensioen De uitdagingen van

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo II

Eindexamen economie pilot havo II Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat

Nadere informatie

De zorg: hoeveel extra is het ons waard?

De zorg: hoeveel extra is het ons waard? De zorg: hoeveel extra is het ons waard? Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Inleiding...4 2. Constatering 2.1 Stijgende zorguitgaven...7 2.2 Internationaal verschijnsel...9 2.3 Meer medewerkers in de zorg...11

Nadere informatie

De Rijksbegroting voor dokters

De Rijksbegroting voor dokters Medisch Contact Live 11 december 2013 De Rijksbegroting voor dokters Marco Varkevisser Universitair hoofddocent Economie en Beleid van de Gezondheidszorg Erasmus Universiteit Rotterdam Contact: varkevisser@bmg.eur.nl

Nadere informatie

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context CRB 2016-0510 SR/LVN 03.02.2016 Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context 2 CRB 2016-0510 Overzicht groei sinds 1996 Onder invloed van de conjuncturele

Nadere informatie

Vrouwenraadinfofiche 2016

Vrouwenraadinfofiche 2016 Vrouwenraadinfofiche 2016 Drie decennia deeltijds werk en de gevolgen voor vrouwen Evolutie deeltijdse arbeid De overheid en de sociale partners zijn deeltijds werk (gebaseerd op een deeltijdse arbeidsovereenkomst)

Nadere informatie

De macro-economische vooruitzichten voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan

De macro-economische vooruitzichten voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan Economie en onderneming De macro-economische vooruitzichten 2006-2012 voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan Meyermans, E. & Van Brusselen, P. (2006).

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers Vlaams Gewest Gepubliceerd op: http://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers.aspx - oktober 2007 Door: Cloots Heidi, De Kind Herwin, Kongs Anne, Smets Hilde Afdeling Informatie & Ondersteuning Inhoudsopgave...

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 30 september 2013

PERSBERICHT Brussel, 30 september 2013 PERSBERICHT Brussel, 30 september 2013 Licht herstel van de arbeidsmarkt? Arbeidsmarktcijfers tweede kwartaal 2013 67,5% van de 20- tot 64-jarigen is aan het werk. Dat percentage stijgt met 0,8 procentpunten

Nadere informatie

Toelichting bij het document opnameverklaring bij opname in een psychiatrisch ziekenhuis 1

Toelichting bij het document opnameverklaring bij opname in een psychiatrisch ziekenhuis 1 Toelichting bij het document opnameverklaring bij opname in een psychiatrisch ziekenhuis 1 U kan als patiënt een aantal keuzes in verband met uw opname in het ziekenhuis maken die een belangrijke invloed

Nadere informatie

Hypotheek Index Q1 2017

Hypotheek Index Q1 2017 Hypotheek Index Q1 2017 De Hypotheker vergeleek de cijfers in 2017 met die van 2016. Ontwikkeling rentevaste periode Ten opzichte van een jaar geleden wint een hypotheek met een rentevaste periode van

Nadere informatie

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. 1 Er was onvoldoende voeding, de arbeidsomstandigheden waren slecht, verzekeren tegen ziektekosten was nauwelijks

Nadere informatie

Productinformatie WGA Eigenrisicodragerschap

Productinformatie WGA Eigenrisicodragerschap Productinformatie WGA Eigenrisicodragerschap 1. Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen De WIA bestaat uit twee onderdelen: De regeling Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten (IVA) De regeling

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja Een voorbeeld van een juiste

Nadere informatie

Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire

Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire Pagina 1 Aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Postbus 20011 2500 EA Den Haag Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire Met deze handout wil consumentenbond Unkobon u feitelijke

Nadere informatie

POL juli 2017: +17,7

POL juli 2017: +17,7 Ieder kwartaal peilen VKW Limburg en UNIZO Limburg naar het aanvoelen van de Limburgse ondernemers en bedrijfsleiders over de economische gang van zaken in de bedrijven. De resultaten van deze bevraging

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Toelichting bij de opnameverklaring

Toelichting bij de opnameverklaring Toelichting bij de opnameverklaring U kan als patiënt een aantal keuzes maken die een belangrijke invloed hebben op de uiteindelijke kostprijs van uw ziekenhuisopname. Deze keuzes maakt u aan de hand van

Nadere informatie

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit. PERSBERICHT 09 juli 2012 TREVI Group J. Hazardstraat 35 1180 Brussel Tel. +32 2 343 22 40 / Fax +32 2 343 67 02 TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Andijk Opmeer Medemblik Wervershoof Enkhuizen Stede Broec Koggenland Hoorn Drechterland Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2

Nadere informatie

Huishoudensprognose : ontwikkelingen naar type en grootte

Huishoudensprognose : ontwikkelingen naar type en grootte Huishoudensprognose 5: ontwikkelingen naar type en grootte Andries de Jong Het aantal huishoudens neemt de komende decennia fors toe, van 6,9 miljoen in naar 8, miljoen in 5. Deze groei wordt vooral bepaald

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk Hoofdstuk 1. 1.12 1.13 1.14 1.15 1.16 B D B A B Werken of vrije tijd 1.17 a. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt en het aantal vrouwen met een grote deeltijdbaan is het sterkst gestegen in de periode

Nadere informatie

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen?

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Presentatie VGE Masterclass, 14 april 2011 Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Erik Schut 2 Vragen Wat is het probleem? Welke oplossingen? Gaan die werken? Zo niet, wat dan? 3 Wat is het probleem?

Nadere informatie

Inleiding. Sabine Drieskens

Inleiding. Sabine Drieskens Inleiding Sabine Drieskens Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 50 25 E-mail : sabine.drieskens@wiv-isp.be

Nadere informatie