In een doosje doen 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In een doosje doen 1"

Transcriptie

1 RUTH B E N S C H P In een dsje den 1 De rijke reductie van visuele waarneing in het psychlgisch experient Ik zn je het liefste in ten dsje willen den En dan telkens even kijken, heel vrzichtig even kijken Dan telkens even kijken, h (Dnaldjnesj ferceptieperse 'We are ften called upn t read signs fr a distance. Fr exaple, when I first ved t Santa Barbara, I was lking fr the freeway exit fr Carrill Street. Unfrtunately, I knew that within a shrt distance fr. Carrill Street, there was als a street called Cabrill Street. I knew that ne f the streets exited fr the right lane, and the ther fr the left lane, but I culd nt recall whether Carrill exited fr the right r the left. In the distance, I saw a sign indicating a right lane exit. Because the freeway was crwded, I had t decide fr quite far away whether the sign, said Carrill r Cabrill. Essentially, I was faced with Reicher's task: I had t decide whether the third letter was an R r a B. Experients 1- essentially siulated this situatin' (Prinzetal 1992,474). het srt experientele nderzek dat hij det naar visuele waarneing te intrduceren, vertelt de nderzeker Willia Prinzetal van zijn verwarring ver straatnaen. Vlgens he lijkt de situatie waarin hij zich bevindt eigenlijk heel veel p de situatie waarin een prefpersn, zich bevindt die Reicher's task et uitveren, het srt psychlgisch experient dat in dit artikel aan de rde is. In dergelijke experienten wrdt geprbeerd de waarneing te betrappen dr prefpersnen uit te ndigen in het labratriu en hen. steeds heel krt wrden te tnen die ze eten 24 prberen te herkennen. Krisis De nietsveredende lezer zal deze anekdte echter eerder pvatten als een illustratie van het idee dat wat we zien van eer afhangt dan de eigenschappen van nze gen. Juist de situatie waarin de autbilist zich bevindt, de drukte p de weg, dat hij ng aar net verhuisd is, dat hij zich wei iets kan herinneren aar niet alles, dat hij vertruwd is et de brden die bven de weg hangen en he de richting zullen wijzen - al dat srt dingen bepalen, edieren wat en he we zien. Dit idee is tegenwrdig geeenged. Wat we waarneen krijgt vr dr nze verwachtingen,

2 dr de cntext waarin we ns bevinden., dr ingesleten cnventies en dr de technieken die vrhanden, zijn. beter te kunnen, kijken. Maar wat betekent dit idee van de gekleurde blik vr pgingen inzicht te ver- 5 krijgen in. de visuele waarneing p zichzelf? De psychlgie - et nae het deel. dat 'functieleer- 5 heet - heeft juist de pretentie dat zij iddels ingenieus ingerichte expe- rienten kan ntdekken, he entale prcessen zals visuele perceptie in elkaar zit- ten ls van de specifieke kleur die een bepaalde tijd en cntext er nraal gesprken - aan geven. 2 Z draait een experient van Sperling uit i960 juist de vraag he te % bepalen wat prefpersnen hebben waargenen en k alleen dat. 'The prble f what can be seen in ne brief expsure, hwever, reains unslved. The difficulty is that the siple expedient f instructing the bserver f a single brief expsure t reprt what he has just seen is inadequate. When cplex stiuli cnsisting f a nuber f letters are tachistscpically presented, bservers enigatically insist that they have seen re than they can reeber afterwards, that is, reprt afterwards. The apparently siple questin: "What did yu see?" requires the bserver t reprt bth what he reebers and what he has frgtten 1 (Sperling i960, 1). Sperling ntwikkelde een ethde van nderzek die dr iddel van het heel krt (tachistskpisch) tnen van beelden aan prefpersnen deze vraag zu beantwrden znder daarbij infratie te verzaelen ver wat ieand zich herinnert gezien te hebben, He een pure visuele waarneing te vangen, dat was de pdracht. In dit artikel zullen experienten wrden nderzcht die in de vetspren treden van Sperlings nderzek. Deze zgenaade wrd superirity effect (WSE)-experienten nderzchten he wrden en letters wrden waargenen en pgeslagen. WSE-experienten behren tt een genre van psychlgie dat altijd al p stevige kritiek heeft kunnen rekenen. De geedieerde aard van waarneing is een van de stkpaardjes van deze critici. Experienten die in psychlgische labratria wrden uitgeverd, zuden vlgens hen ngeschikt zijn kennis ver perceptie te verkrijgen dat daar de fundaenteel geedieerde (en gesieerde) aard van waarneing niet alleen wrdt ntkend, aar k. zeep wrdt gehlpen. Als je kennis wilt verkrijgen van de enselijke waarneing etje iers een. aantal dingen vral niet den: ensen, p een vreede plek uitndigen waar je ze vraagt f ze ngewne dingen willen den, nder rare standigheden, vr nduidelijke redenen. Precies wat psychlgen den. In 1907 vergeleek Raynd Ddge leesexperienten al et 'read- 25 ing in a lightning str' (Ddge geciteerd in Prinzetal en Silvers 1994, 296), een tepasselijke vergelijking vr wie denkt aan de dnkere labratriuruiten van de psychlg, vl et ysterieuze apparaten die naflatend flitsbeelden afvuren p tcdsss nietsveredende prefpersnen. Een dergelijke pstelling leert ns niets ver de waarneing dat het een vlstrekt nnatuurlijke situatie is, z enen critici. 4 In tegenstelling tt wat de psychlg Prinzetal aan het begin van. dit artikel beweerde, lijkt het psychlgische experient juist veel te weinig p de verkeersdrukte waar-

3 in een autbilist de weg zekt. De labsituatie vervrt veeleer de waarneing dusdanig dat er slechts kennis wrdt gegenereerd ver een geïsleerd, nthand en daardr enigszins ntdaan bject. Een interessant vrbeeld van kritiek p de psychlgie is Edwin Hutchins* Cgnitin in the wild (1995a). In zijn antrplgisch nderzek p een grt arineschip laat Hutchins de fundaenteel ateriële en sciaal gedistribueerde aard van. cgnitie zien. Hij tnt he de cgnitieve prcessen die ndig zijn het schip te navigeren zich niet alleen afspelen in individuele hfden, aar ntstaan dr het saenspel van individuen, grepen ensen, instruenten, kaarten, etc.5 De gecbineerde en gedistribueerde activiteiten die gezaenlijk resulteren in het navigeren van het schip net Hutchins cgnitin in the wild. Hij zet deze wilde cgnitie aftegen cgnitie zals die in het labratriu, van de geiddelde psychlg wrdt geprduceerd (Hutchins 1995a, xiv). Cgnitie in het lab wrdt dr Hutchins alsvlgt gekarakteriseerd: - cgnitie in het lab is eenzaa en geïsleerd, 'unhked fr interactin with the wrld' (67); ~ in het lab wrden alle ateriële aspecten van cgnitie uitgefilterd ('bleached ut') en daardr zweeft cgnitie rnd in een iateriële, syblische wereld (65); - in het lab wrdt cgnitie zwaar gereduceerd. De prefpersn et eilijke pdrachten uitveren waaree hij ttaal nbekend is (67). Hutchins" beschrijving van cgnitie in het labratriu rept een gereduceerd en kerlijk beeld p. Als ik cgnitie was, dan wist ik het wel: het lab uit en de wildernis in! Hutchins' nderzek is ged ntvangen in het wetenschaps- en technieknderzek. Het cnceptualiseert en peratinaliseert iers de enselijke geest p z'n anier dat het tegankelijk wrdt vr het wetenschaps- en technieknderzek znder de nare bagage van het cgnitief-psychlgische nderzeksparadiga. De geest is niet langer verbrgen in het hfd, aar wrdt als het ware pgerekt en uitgespreid. ver hetergene bserveerbare eleenten buiten het hfd (Hutchins 1995b, zóó). Dit idee det denken aan Annearie Mls suggestie dat er vr de nderzeker z veel eer plekken zijn te kijken dan alleen in ieands hfd (Ml 199). Brun Latur heeft.hutch.ins, nderzek bijna verlekkerd geïnterpreteerd als de definitieve afrekening et de acadeische psychlgie als zdanig: 'Nthing, abslutely nthing f 26 what is cnsidered essential t the very existence f psychlgy is left in. the bk' (Latur 1996, 59). De geest is binnenstebuiten gekeerd en de hersenpan blijkt leeg en irrelevant. Het cgn.itiefipsychlgi.sche gebruik dr experienten te prberen Krisis 2005 I ' fundaentele entale prcessen, te ntdekken die zich in het hfd van prefpersnen afspelen. - niets dan een nzinnig en ls ritueel. En tch laten we Hutchins' wildernis even vr wat deze is. In het hier vlgende richt ik e p het schijnbaar verbdige labratriu en vraag ik e af he psychlgen er tch in lijken te slagen kennis te verkrijgen van visuele waarneing ais zda-

4 nig, en welke rl ediatie daarin speelt. Is het in het lab echt z slecht teven als critici beweren? Wrdt de geedieerde aard van waarneing daar werkelijk z ntta- keld dat er niets te leren, valt ver visuele perceptie? antwrd p deze vragen te 5 krijgen, zal ik de WSE-expericnten analyseren, erachter te ken wat vr een n srt bject ze eigenlijk nderzeken en he dit bject ttstandkt in het experi- ent. Ik zal daarte achtereenvlgens aandacht schenken aan drie aspecten die ken- [ erkend zijn vr dergelijke experienten: de theretische inzet, de experientele prcedure en de tachistskp, een van. de instruenten die in deze experienten wrden gebruikt. Dr gedetailleerd te kijken naar de experientele praktijk kan eteen de lkale cnstructie van een nieuw paradiga in de psychlgie wrden gevlgd, de vestiging van de klassieke cgnitieve psychlgie in de jaren zestig. De vraag waar ik ter afsluiting p in. zal gaan is he te reflecteren p deze cgnitieve, experientele praktijk, Meten we et Latur de labratriupsychlgie vaarwel zeggen en saen, et Hutchins de wildernis intrekken, f zijn andere reacties gelijk? JJ Q. r ' n> Pure perceptie 'Hw d experienced adult readers identify wrds? The answer t this questin, ay appear s bvius t the intelligent layan that research, is beside the pint. As ne f ur physicist clleagues put it, "Well, yu just see the wrd, and then yu knw it". There is nthing wrng with this answer as far as it ges; the catch is that we wuld like t understand hw the "seeing" and the "knwing 11 are accplished' (Besner en Jhnstn 1989, 291). Deze catch is de tr die het nderzek naar het wrd superirity effect steeds heeft vrtgestuwd. Het effect ntstnd vr het eerst in een experient van Gerard Reicher uit en kn zals twintig jaar later blijkt de geederen ng altijd verhitten. In de lp der tijd werden steeds subtielere iddelen ingezet en ntwikkelden zich aanpalende nderzeksinteresses naar nderwerpen zals patrnherkenning, het (icnisch) geheugen en aandacht. Het fundaentele debat in de cgnitieve wetenschap tussen het klassieke del van infratieverwerking en cnnectinistische dellen werd nder eer geverd teneinde het WSE-feneen te verklaren. 7 Vlgens sigen kwa et het cnnectinise van de jaren tachtig k een einde aan het effect. Vr anderen bleef het WSE intrigerende vragen pwerpen. 'The WSE has cntinued t defy explanatin by any thery f hw wrd perceptin wrks. The re we knw abut the WSE, the less adequate any siple explanatin sees t be. Study f the WSE thus cntinues t lead us t re cplex and, we hpe, Krisis re revealing theries f hw peple perceive printed wrds' 0hnstn 1981, 6^}. 27

5 Fixatin PkA Stiulus Ditpiay Matfcifcg Fi»id end Illustratie 1: Vrbeelden van de stiuli die in het experient van Reicher werden gebruikt (Wheeler 1970, 6if 28 Krisis 2005 In het eerste WSE-experient van Reicher kreeg de prefpersn heel krt één van de stiuli te zien die in afbeelding 1 wrden getnd? Vervlgens kn de prefpersn kiezen uit twee alternatieven: een letter die deel had uitgeaakt van de stiulus f één die er geen deel van had uitgeaakt (bijvrbeeld D f K). De prefpersn est aangeven welke van de twee letters vlgens he deel had uitgeaakt van de stiulus. Geheel tegen de verwachtingen in erkte Reicher dat prefpersnen vaker de juiste letter kzen wanneer deze deel was geweest van een wrd (bijvrbeeld LEUK), dan

6 wanneer de letter een deel was geweest van een. 'nnwrd' (bijvrbeeld ELUK), f als een enkele letter was getnd (bijvrbeeld &&&K). Het wrd superirity eject is sindsdien vaak gerepliceerd, aar bleef verwarring zaaien: 'It alst sees that the perceptual syste knws what it is ging t see befre it sees it? (Barn 1.978, 15). He anders zu het waarneingssystee beter presteren p wrden? Vlgens het klassiek cgnitivistische perspectief dat zich in deze peride aan het ntwikkelen was in de acadeische psychlgie, eten eerst letters v/rden waargenen vrdat dr het infratie verwerkend systee, bepaald kan wrden waar deze letters deel van uitaken. Het WSE kenerkt zich nu juist dr een vreede engeling van de basale waarneing van letters en de eer cplexe en. betekenisvlle eigenschappen van wrden. Vlgens de vrege cgnitieve psychlgie was het echter ngelijk dat deze twee prcessen dr elkaar liepen: visuele waarneing gaat vraf aan en is een vrwaarde vr de erp vlgende, eer cplexe en interpretatieve stadia van infratieverwerking. De acceptatie van. het WSE zu een afwijzing van het ntluikende cgnitieve perspectief inhuden. De ntaskering van het WSE als een verkeerd begrepen artefact, anderzijds, zu het prject van de cgnitieve psychlgie bestendigen. Het WSE raakte aan een kernidee van. het klassiek cgnitivise en liet de nderzekers niet ls. Maar waar kn. vlgens de vrege cgnitieve psychlgie die engeling van waarneing en verwerking die typisch is vr de WSE eigenlijk niet? Vlgens de klassiek cgnitivistische psitie is visuele waarneing een dulair prces. Infratie uit de buitenwereld kt het cgnitieve systee binnen via een vrij passief prces van intake f encding. Vervlgens wrdt deze infratie dr hgere, eer actieve cgnitieve prcessen bewerkt en (eer f inder langdurig) bewaard tensltte te kunnen, resulteren, in. utput als het beneen van. het waargenen, wrd in een experient. Dit dulaire schea vlgend, zu het 'wrdachtige' van een letterreeks geen invled eten hebben p de eerdere waarneing van letters. 00 Z X -. IMPUT EXTRACTIN STAGE INTERPRETATIN STAE Ettrct Fètu f Input L«tftr Mtch I f Ltts 29 Wrticrt Nut Mtqu Vi Qxilrn%j A? R? P? R 7r/ Krssis I 1 Illustratie 2: Vrbeeld van een klassiek cgnitivistisch dulair del van visuele perceptie (Sith en Spehr 1974, 2. Reprinted with perissin)

7 Deze definitie van visuele, perceptie is zichtbaar in de verbeelding van het klassieke del dat werd ntwikkeld cgnitieve prcessen te begrijpen. Het heeft de dulaire vr van een reeks blkjes waarbij pijlen aangeven he de infratie zich verplaatst van 'wrld t stiulus; stiulus t ikn; ikn t features; features t parsed units f se kind; thse units t shrt-ter ery; shrt-ter ery t anther cde where eaning is sehw incrprated, etc.' (Gibsn 1,977, 1.56). Visuele perceptie wrdt hier gedefinieerd in relatie tt hgere cgnitieve prcessen en niet ten pzichte van een (fysieke, sciale, culturele) geving waarin waarneing plaatsvindt. De externe geving wrdt in. deze dellen vaak weergegeven, dr iddel van een enkele pijl input. Alleen wat binnen gebeurt is relevant, De taak die de cgnitieve psychlgie zichzelf stelt is '(t) trace the fate f the input' (Neisser 1967, 4L 10 het raadsel van het WSE p te lssen, prberen de WSE-experienten de waarneing zelf te pakken te krijgen. Daarte et visuele waarneing nderscheiden, wrden van de hgere cgnitieve prcessen die vlgen p het initiële waarneingsprces en die dit prces zuden kunnen beïnvleden. Hgere cgnitieve verwerking est wrden uitgeslten zdat een puur waarneingseffcct zu verblijven. Waarneing verschijnt hier als een bject dat slechts dan te vangen is als het ged bescherd wrdt tegen crruperende invleden van bijvrbeeld de herinnering en dat cnstitutiefis vr hgere infratieverwerking. Net als Hutchins' beschrijving van geïsleerde en gereduceerde labratriucgnitie suggereerde, is het theretische del van de WSE-experienten pure perceptie te nderzeken. Daarte wrdt visuele perceptie gerelateerd aan en gedifferentieerd van hgere cgnitieve prcessen. We hebben de aandacht afgewend van de wereld ns heen en richten ns p wat er zich binnen in het hfd afspeelt. Maar deze binnenwereld te kunnen nderzeken et de buitenwereld - in dit geval de experientele situatie - eerst nauwkeurig wrden vrnige^even. Afsteen 11 Vrdat een WSE-experient kan beginnen, is er al veel gebeurd. Het experient is ntwrpen en ingericht. Er zijn vrstudies geweest, checks en verbeteringen. Intrductieteksten en prcedurehandleidingen zijn geschreven. Schea's en begrtingen zijn uitgewerkt. Prefpersnen hebben zich pgegeven p lijsten die daarvr zijn pgehangen en afspraken zijn ingepland. Het experient zelf begint et een 0 efensessie. Gedurende deze trainingsperide raakt de prefpersn vertruwd et de experientele prcedure. Hij went langzaerhand aan het srt beelden dat hij te zien zal krijgen en leert er p een gepaste anier p te reageren. Z leert hij he hij Krisis zich tijdens het experient hrt te gedragen. 12 Dat is belangrijk, want wat ag in een experient is vrij beperkt. De prefpersn et bijvrbeeld zijn gen gefixeerd huden p de stiuli en aandachtig blijven gedurende het hele experient. de aandacht en tivatie van prefpersnen vast te huden zu het gebruik van cputers geschikt zijn, z dachten nderzekers (Mezrich 197). Maar k de expe-

8 line Reasns Why Gerbrands Tachistscpes Are #1 In The Wrld Tday 1 Super fest cc' v>$~ * f^crr^'t-r* *srrp;i wïüft a spec*2* pt'csphs- te^g a r,k & w,d fa.! tre c* 20 rr-sresetc^d^ '\ Ge?fera^d& Tach st&ccpca «u.w th ^ '.r^p 2 Instak, push butters prcg'st-r-rz re? cubefset; patchcrds ST req«~td As/.srrstx sinrj'.^ c*rd chr*g fs fcr present,ng 4" \ 6' s-a'us card?» 4 D-g-ts 5 tiers w th accuracy c* * C05 Thurrb*h«$?1 swtches fr easy eper?.:;* > 5 Ccrrpuier ccrrpaibk;. fcv*. ve!t#gv, sc' d state Isrrp dnwrs wth cc^rrjc jsfy va " ab*e ;nlens-ty centre!* 6 Vers&tJe systes apprach aflws >cu t use sndepert óer.t cpnents fr ther purpses in the Usbr&ry. aki '^ 'f*'^ 9 G?' rj*v!. Y C* *J\Y> ^ C^" «i«* I Tt Si * *VM V; 1 jxf«ï*fd R* a\ D;;M c--- -^' D-i a S: T : r-ch Sr' 1 r*' *t <"~ i Tth«T ^v 2b\ &*,*r^ j. te~ «'. A ~:* p^* i rys «r» ' CCTp,/ J- Gerfends Tachftscpc Systes, The * 1 t&chist&epe In the wrld tday. ^aipk < &rhrandê Cpany t n x i/l n> Illustratie : Een advertentie waarp de prefleider, de prefpersn en de apparatuur (een tachistskp) staan afgebeeld (Ralph Gerbrands Cpany, geen datu) rientatr is van belang. Z vertelde de psychlg Van den Hut e tijdens een gesprek (verigens ver een. ander type experient) dat hij ineens ngerust werd ver een van zijn experientatren die p dat ent een experient uitverde. Hij was bezrgd dat ze niet streng geneg zu zijn. Ze was een beetje tiide en had een zachte ste. Misschien, zu ze er niet in slagen de juiste tivatie ver te brengen aan de prefpersnen zdat ze ged zuden presteren (Van den Hut 1996}. Prefpersnen wrden natuurlijk k betaald, f krijgen - ais het studenten betreft, wat vaak z is - studiepunten vr deelnae. Tijdens deze efenperide et vral gedrag wrden afgeleerd. De prefleider vertelt de prefpersn wat wel en wat niet te den. Daarnaast structureert de cputer die de efensessie uitvert een traject waarin de prefpersn p specifieke enten geacht wrdt te handelen. Saen et de apparatuur en de prefleider wrstelen, 'subjects (...) thrugh practice trials t decide hw t tackle the tasks we set 1 Krisis I

9 fr the.' (Marchetti en Mewhrt 1986, 4). Tijdens de efenperide wrdt het rite, het verlp en. de rele rde van het experient vergebracht p de prefpersn: dr te efenen en vertruwd, te raken et de experientele situatie leert de prefpersn he het hier hrt. Tijdens het eigenlijke experient blijven de nderzeker en de apparatuur de prefpersn vlgen. Geen van drieën gen ze afgaan wijken, van de rutine die in de efenperide is ingesleten. Elke verstring et wrden pgeerkt en. ngedaan wrden, geaakt. Dergelijke verstringen 'can be weeded ut in the data analysis, but it ay be wise t attend t these respnses during the experient. Perhaps trials n which anticipatry respnses were ade shuld be repeated, either iediately r at the end f the sessin, Als subjects wh give a large prprtin f anticipatry respnses are nt ding their jb prperly and need training r renstrance' (Green en Shwarz 1978., 791). Alleen als training f veraning geen effect srteren, zullen de resultaten van een prefpersn niet wrden gebruikt. Tijdens het experient blijven dus alle eleenten saenwerken het gede gedrag aan de prefpersn te ntlkken. efening van. tevren, bijsturing tijdens f uitsluiting achteraf eten dit gede gedrag zien te handhaven. Waar theretisch na wrdt gedacht ver het WSE, wrdt een bject van nderzek gedefinieerd: pure visuele waarneing. dit bject ls van kleurende invleden te kunnen pakken, wrdt het nderscheiden van hgere cgnitieve prcessen. Tijdens het experientele prces ntstaat een afsteing tussen prefleider, apparatuur en prefpersn die ervr zrgt dat de prefpersn de juiste srt reactie p het juiste ent genereert, net z vaak als ndig is. Znder de specifieke rganisatie van de buitenwereld - de rde van het experient, de instructies van de prefleider, het traject dat de cputer uitstippelt - zu de prefpersn zich niet p de geëigende anier kunnen gedragen en zu de pure perceptie die verbrgen zit in het hfd nbereikbaar blijven. Een dnkere ds De tachistskp is een instruent dat al vanaf het einde van de negentiende eeuw 2 gebruikt wrdt in experienten waar het g f de visualiteit bject van nderzek is. Hij laat steeds heel krt en p dezelfde plaats beeldjes zien. aan de prefpersn. Dit instruent, dat in de WSE-experienten werd gebruikt, heeft de vr van een Krisis I 1 ds. 1^ Aan één kant van de ds zit een pening waar de prefpersn in kan kijken. Aan twee andere zijden zitten vierkante uitsparingen waar kaartjes f dia's et stiuli vr kunnen wrden geschven. De binnenkant van de ds is zwart geverfd licht van buiten tegen te gaan. Tijdens het experient drukt de prefpersn zijn gezicht

10 tegen een asker dat aan de zijkant van de ds is vastgeaakt. Binnen in de ds zitten schtten die ervr dienen de blik van de prefpersn te begeleiden en te cncentreren (Menyan en Allen 1951,11 z). Dit is ndig ervr te zrgen dat de psi- 5 tie van de getnde beelden en het g dat deze beelden waarneet steeds stabiel zijn tijdens de reeksen, die aan de prefpersn wrden gepresenteerd. Het instruent et een nveranderlijke geving creëren waarin afstanden vaststaan, gen gecncentreerd zijn en waarneing geleid wrdt. Het asker dat aan de zijkant van het instruent zit, beperkt de prefpersn letterlijk, wat verblijft zijn de gen. aan de ene kant en het nbesette beeld aan de andere kant. Andere anieren waarp de prefpersn zu kunnen gaan et de taak die he gesteld wrdt, zijn er niet eer. Hij ag zijn. handen niet gebruiken, hij ag niet nadenken, «herinneren, aantekeningen aken, gereedschap f beken gebruiken. Z wrdt een experient van Sith en Haviland uit 1972 bekritiseerd dat prefpersnen de alternatieven waar ze tussen esten, kiezen buiten de tachistskp esten bekijken (Massar 197, 52-5). De gen van de prefpersn wrden dr de tachistskp vastgezet. Drdat de beelden heel krt wrden getnd, heeft hij geen tijd te knipperen. Visuele perceptie wrdt daardr een vaststaande, basale en stabiele blik p de wereld. Met het asker, de schtten, de zwartgeverfde binnenkant en het vierkante fraat creëert het instruent afstand tussen hetgeen waargenen et wrden en de waarneer. De waarneer verdwijnt dr deze cnstructie uit de waar te neen wereld, die wrdt gerepresenteerd dr de afbeeldingen p de kaartjes f dia s. De tachistskp zelf is k geen nderdeel eer van de waar te neen wereld, aar de ateriële vrwaarde vr de juiste waarneing. De prefpersn zit et zijn gezicht tegen de zwarte ds gedrukt, de gen gericht p reeksen letters die vrbij flitsen aan het andere eind van een dnkere tunnel: de geest zit binnen, de wereld is buiten et een verbrugbare klf in het idden. De tachistskp is die klf En z wrdt pure perceptie gelijk. Die ntstaat dr het bescheren van visuele perceptie tegen de besetting dr hgere entale prcessen; dr efening en afsteing van experientatr, techniek en prefpersn tijdens het experientele prces; en in de tachistskp die de gen van de prefpersn, z begeleidt dat hij ged zal zien. Het lijkt alleaal erg p Hutchins 7 beschrijving van cgnitie in het labratriu, een lege plek vr een schrale blik. Het lijkt nntkbaar, Hutchins heeft gelijk. Weg et de labratriupsychlgie en haar ngeedieerde entale prcessen en hup de paden p, de lanen in, daar waar de geest spntaan en welig tiert. fd w ' Een de paradijs Krisis 2005 \ 1 Critici wijzen erp he ngelijk het is. in. labratriuexperienten iets te weten te ken ver waarneing. Dergelijke situaties ntkennen en vernietigen dat wat ze willen nderzeken. ndertussen wrdt er in het psychlgisch lab verder

11 geëxperienteerd. Wat gebeurt er in die experienten? Welke rl speek ediatie en he eten we dergelijk nderzek evalueren? perceptie per se te kunnen pakken werd ten eerste bescherend theretisch werk verzet. Vervlgens knden tijdens het experient experientatr, techniek en prefpersn geleidelijk p elkaar afgested raken. Ten sltte zette de dnkere-ds van de tachistskp de blik van de prefpersn vast. De prefpersn legde zijn gezicht tegen het asker en liet de tachistskp zijn gen geleiden. Deze experientele situatie gaf het tep aan waaraan de prefpersn zich geefend kn vergeven. Mcht dat tch niet heleaal gladjes verlpen dan knden cputer en experientatr nderweg altijd ng een beetje bijsturen. De wereld werd z ingericht en afgesteld, de prefpersn, z geïnstrueerd en getraind dat er bijna niets van deze buitenwereld verbleef, slechts die ene gpslag gericht p die ene stiulus. Alle eleenten in het WSE-experient werkten saen dat te bewerkstelligen wat de nderzeker daarbinnen, zcht: pure perceptie. Maar lijkt dit echt p wat critici beschrijven? Mijn evcatie van het theretische, praktische en ateriële werk dat in het labratriu wrdt verricht dient iets anders vrstelbaar te aken. Met het zichtbaar wrden van. het gezaenlijke werk dat ndig is een heel specifieke situatie vr te geven, zien we ais we ged kijken geen kale, reducerende praktijk, geen nthande prefpersn, geen eenzae blik. Veel eerder zien we een prefpersn (en een experientatr en apparatuur en therie) die et ed, beleid en truw deel uit is gaan. aken van een rijke praktijk waarin afgebakende, geïsleerde, pure perceptie kan ntstaan: we zien de rijke reductie van visuele waarneing in het WSE-experient. He kt het dan tch dat critici als Hutchins z'n edelijden hebben et cgnitie in het lab? Dat kt drdat Hutchins twee ngelijksrtige enten van wetenschap et eikaar vergelijkt. Waar hij in zijn vergelijking cgnitie in het lab bespreekt, gebruikt hij een ntie van ready-ade wetenschap. Ais hij het heeft ver cgnitie in het wild, dan is dat k eteen cgnitie in the aking. 1^ De zielige, nnatuurlijke cgnitie die Hutchins in het lab ziet, is het resultaat van experienteel nderzek. Geen wnder dat dit srt cgnitie draatisch verschilt van wilde cgnitie! Ik bestrijd niet dat er verschil is, al blijft dat een epirische kwestie. Maar het verschil zit in het cntrast tussen het schrale beeld dat hrt bij achteraf bekeken allang klare kennis, tegenver de rijkd en variëteit van cgnitie die wrdt bestudeerd tijdens het prces waarin zij ttstandkt. Het relevante verschil is, et andere wrden, niet lab 4 tegenver wild, aar kant-en-klaar tegenver ng nderweg. Het lab van de cgnitief psychlg kan niet bij vrbaat uitgeslten wrden als een lcus vr nderzek naar wilde cgnitie, zelfs als het effect dat in het lab wrdt bewerkstelligd zelf niet Krisis 2005 t rijk, wild en vrij is. Wie cgnitie in the aking nderzekt, vindt in het lab isschien iets heel anders dan wat Hutchins cgnitin 'the wild net, aar niet inder wiid. 1^ Critici beweren dat de labsituatie te weinig lijkt p het gewne leven, te vreed is kennis p te leveren ver het zien zals de eesten van ns dat vrtdurend den. Dr naar de praktijk van de WSE-experienten te kijken, wrdt zichtbaar dat het lab

12 pas achteraf lijkt p de gereduceerde, ngeedieerdc blik die critici schetsen. Daarnaast wrdt k duidelijk dat zwel het lab als cle wilde werkelijkheid van nze alledaagse waarneing er beide anders uitzien dan. critici beweren. Wanneer critici ageren tegen labratriuexperienten, van de cgnitieve psychlgie hebben ze niet. alleen een clichéatig beeld dat gebaseerd is p het gereduceerde resultaat van. deze praktijk, ze hebben k een specifiek beeld van de situatie waarin kennis ver waarneing idealiter zu eten wrden, verkregen. Tegenver het lab staat een alternatief en tegengesteld beeld van een eer natuurlijk, vrijzwevend en a-dern bestaan. Critici van de psychlgie, zals sciaal-cnstrac- tinisten, zetten zich aftegen de reducerende, kwantitatieve, bjectiverende stijl, van wetenschap die de acadeische, cgnitieve psychlgie typeert. Daartegenver zetten "S r" ze aandacht vr het subject dat in saenspraak et anderen betekenis verleent aan zijn f haar wereld. Ze willen de geest bevrijden uit zijn benarde, gedeterineerde psitie en stellen daartegenver een. sciale wereld van betekenis, verhalen en cultuur. In hun gretigheid zich. te ntden van de beperkende zwaarte van. het lab, slaan ze dr naar een wel heel ijle gewichtlsheid. l6 Het lab van de psychlg blijft ver als icn, van de vernietiging van de van nature betekenis verlenende ens. Hutchins is als criticus van de gevestigde labratriupraktijk interessant dat hij zich iets anders dan z'n ijl. cliché vrstelt bij cgnitin in the wild. n rd n> ^ fö 'The phrase "cgnitin in the wild" refers t huan cgnitin in its natural habitat - that is, t naturally ccurring culturally cnstituted huan activity. I d nt intend "cgnitin, in the wild" t be read as siilar t Lévy-Strauss's penset sauvage, nt d I intend it t cntrast with Jack Gdy's (1977) ntin f the desticated ind. Instead, I have in ind the distinctin between the labratry, where cgnitin is studied in captivity, and the everyday wrld, where huan cgnitin adapts t its natural surrundings. I hpe t evke with this etaphr a sense f an eclgy f thinking in which huan cgnitin interacts with an envirnent rich in rganizing resurces"' (Hutchins 1995a, xiii-xiv). Net als andere critici van. de cgnitieve psychlgie besteedt Hutchins aandacht aan situaties waarin enselijke cgnitie van nature ntstaat. (Hij cntrasteert dit vral et het lab en zals ik bven heb betgd bedelt hij dan. vral het gereduceerde resultaat dat in het lab geprduceerd wrdt en niet de rijke reducerende praktijk van wetenschap-in-actie.j Zijn uitwerking van de natuurlijke geving waarin cgnitie 5 ntstaat richt zich echter niet p een sciale wereld van verhalen vertellende subjecten, aar juist p een cntext die bij uitstek hard. en dern en diepgaand technlgisch is: een arineschip. 1 7 te navigeren - de cgnitieve activiteit waar Hutchins Krisis in is geïnteresseerd - interacteren p het arineschip ensen behalve et elkaar, k et allerlei eer f inder geavanceerde apparatuur, van ptld, papier en navigatiekaarten tt gyrkpas en radar. Hutchins' kritiek p de labratriu.psychl.gie is niet gegrnd in een verwerping van de derne wetenschap die ns altijd en ver-

13 al zu reduceren, tt ntheede arinetten en. ns het vergen ntneet gesitueerd betekenis te geven aan nze wereld.. Juist in een archetypisch, derne, technlgische cntext ntdekt hij een sepele geest die saen kan werken - saen et werken - et alles wat hedendaagse wetenschap en. technlgie te bieden heeft. ndertussen lijkt er van de pretentie van functieleerpsychlgen dr iddel van hun experienten inzicht te verkrijgen in ngeedieerde visuele perceptie ng aar weinig ver te zijn. Deze pgingen blijken zelf een specifieke ediatie te rganiseren die ndzakelijk is het effect van ngeedieerdheid tt stand te brengen. Betekent dat dan. k dat deze experienten en. wat ze vertellen ver visuele perceptie verlren eite zijn? Nee, aar hun belang ligt wel ergens anders dan waar de psychlgen dat gewn zijn te zien. Het labratriu van de psychlg lijkt naelijk eer p het arineschip van Hutchins dan we isschien in eerste instantie geneigd zijn te denken. Iers, wie. zich heen kijkt en p zek gaat naar wat waarneing in het alledaagse leven tegenwrdig kenerkt, ziet zich eerder gecnfrnteerd et situaties die zwel sterk lijken p Hutchins' arineschip ais p het labratriu van de psychlg - et zijn jaren zeventig gangen in afgelegen kelders, et cputers, apparaten, draden, knppen, beeldscheren, stapels uitdraaien en kude kpjes kffie, et zijn ntne rites die gecncentreerde blikken prepen, et zijn instruenten die gen eeneen het dnker in - dan et, ik chargeer, een paradijselijke wereld van vrije verhalenvertellers. Daar, is Hutchins' nderzek in ijn gen niet zzeer de definitieve ntanteling van de labratriupsychlgie (Latur 1996) aar een gede heuristiek het labratriu van de psychlg in zijn eigen wilde frisheid te nderzeken. 6 Kris Is t Nten Dit artikel is een bewerking van hfdstuk vier van ijn prefschrift (Benschp 2001). De functieleer (in het Engels experiental psychlgy) is een deelgebied van de acadeische psychlgie dat zich richt p basale entale prcessen die de eesten. van ns kenerken, zals herinneren, hren en bewegen. Er is een verscheidenheid aan critici van de acadeische, experientele psychlgie. Katz wrdt geasscieerd et de gestaltpsychlgie en heeft het ver de tachistscpic ethd als *a kind f tepral agnifying glass" (Katz 1925/1989, 76). Hij bespreekt de beperkingen van zulk experienteel nderzek dat vanuit een atistisch perspectief wrdt gedaan. Gibsn (1.966,1979) vindt dat experienteel nderzek dat gebruikaakt van tachistskpen geen tegang biedt tt basale visuele waarneing, aar de visuele perceptie sterk verart. Sige critici zijn zelf experienteel psychlg en aken bezwaar tegen specifieke aspecten van deze vr van nderzek. Z hebben Prinzetal (1992) en Prinzetal en Silvers (1994) nderzek gedaan dat binnen het experientele paradiga blijft, aar in plaats van heel krt, heel lang beelden tnt. Andere critici, zals Merleau Pnty (1962), neen een veel fundaenteler standpunt in en verwerpen wetenschappelijk nderzek als zdanig. Vr een krt verzicht van algeene kritiek p

14 experientele psychlgie, zie Hearst 1979,6-7 en vr het debat ver gesitueerde cgnitie, zie het theanuer 17 {199) van Cgnitive Sriertce. In dit artikel gebruik ik de teren acadeische, cgnitieve f labratriupsychlgie dr elkaar. Dat de ik dat deze drie teren - zeker in de gen van veel critici van de psychlgie - naar hetzelfde nderzeksdein verwijzen. Het paradiga van de acadeische psychlgie is tegenwrdig verwegend cgnitief van aard, k al is dat erkbaarder in sige deelgebieden van de psychlgie dan In andere. Vral in het experientele nderzek dat dr functieleerpsychlgen wrdt uitgeverd dineert al geruie tijd een cgnitief denkkader. 4 Ter verdediging van tachistskpisch nderzek beweren psychlgen dat 'in a very real sense the tachistscpic situatin is nt an unnatural ne'' (Averbach en Criell i960, 09). De krte aanbieding die typisch Is vr tachistskpisch nderzek 'iitates and Islates a single eyefixatin' (Van der Heijden en Justra 1992, 51), zals vlgens hen k vrkt bij nraal lezen. 5 Sperlings experient was gericht p visuele perceptie, terwijl de eeste critici veel algeener spreken ver cgnitie. In het kader van dit artikel, is het vldende te weten dat het prces van waarneing waar Sperling in geïnteresseerd wat gld als (het begin van) een cgnitief prces. Het standpunt van de critici heeft dus zeker betrekking p het nderzek dat hier aan de rde Is. 6 The pint is that the tasks that are "typical" in labratry studies f thught are drawn fr a special categry f cultural aterials that have been Islated fr the cgnitive prcesses f the larger cultural syste.. This akes these tasks especially unrepresentative f huan cgnitin' (Hutchins 1995a, 67). 7 De klassiek-cgnitieve psitie begrijpt infratieverwerking als een relatief lineair, dulair prces dat basaal begint, waarna betekenis wrdt tegevegd dr verwerking dr hgere cgnitieve prcessen. De cnnectinistische kritiek, p deze klassieke psitie heeft eite et het idee van de hunculus - een geïpliceerd sturend echanise - dat ndanks pgingen zulks te vrken vlgens hen verbnden is et deze psitie. Cnnectinisten gaan er vanuit dat infratieverwerking fundaenteel anders verlpt. Zij gebruiken bilgische etafren de geest vr te stellen, als een web van eikaar stiulerende en inhiberende knppunten die als algeeen, resultaat een bepaalde interpretatie f betekenis kunnen pleveren. Patrnen, van Infratieverwerking ntstaan na verlp van tijd vanzelf en. zijn. niet afhankelijk van een verndersteld sturingsechanise f systee van regels. ver cgnitivise in verband et het srt nderzek dat in dit artikel aan de rde is, zie bijvrbeeld Massar 1988, ver cnnectinise, bijvrbeeld Seidenberg 199» 8 Reprinted fr Cgnitive Psychlgy 1, D.D. Wheeler, Prcesses in wrd recgnitin, pp , cpyright (1970) with perissin, fr Elsevier. 9 Het beeld werd heel krt getnd, vr geiddeld 5 tt 8^ sec (Reicher 1969, 277). een indruk te geven he krt dit is: Wheeler vreg zijn prefpersnen te vertellen wat ze dachten te hebben gedaan tijdens het nderzek dat hij had uitgeverd.. 'A few subjects had difficulty answering which Ite type they did better n because at the expsure duratins used they were nt able t tell the letter and wrd ites apart' (Wheeler 1970,78}. 00 Z n x 0 Q. in n>" CD 7 Krisls 2005 I 1

15 i Vlgens Bwers (1991, ) is de nadruk p innerlijkheid (saen niet individualise) een van de drie kernkarakteristieken van cgnitieve wetenschap. De andere twee zijn het Idee dat de geest gevuld is et representaties van de buitenwereld en het idee dat ensen infratieverwerkers zijn. 11 De beschrijving van de rganisatie en het verlp van de WSE-experi.en.ten is gebaseerd p de analyse van een grt aantal artikelen waarin verslag wrdt gedaan van. experienteel nderzek, zals dat van Jhnstn en McClelland 197, Marchetti en Mewhrt 1986, en Reicher 1969, en steunt k p interviews et nderzekers en bservaties In labratria, 12 Zals gebruikelij k in het ateriaal dat nderzcht Is een beschrijving van de experientele prcedure te genereren, wrdt de prefpersn aangeduid et 'hij'. Meestal bestaan de grepen die eeden aan experienten vr de helft uit vruwen en vr de helft uit annen, dit geeft de gelijkheid de Invled van sexe te nderzeken, wat bij WSE-experienten nit werd gedaan. 1 Zie bijvrbeeld Ddge 1907 en Merryan en Allen Zie Latur waarin ready-ade sdence nderscheiden wrdt van science in actin. 15 In reactie p recensies van Cgnitin in the wild lijkt Hutchins dit idee te bevestigen: 'The ain iplicatin f the thery cncerns hw we lk at cgnitin, nt where we lk fr it' (Hutchins 1996,66). En: 'It certainly seeed necessary t exaine cgnitin, in. the wild in rder t see the cultural nature f cgnitin. This is nt because labratry cgnitin, is a-cu.1- tural, but because the traditin that pursues cgnitin in the labratry has an investent in believing that the effects f culture can be cntrlled' (66). Cgnitie 'in the labratry is just as situated as any ther instance f cgnitin' (67). 16 Sciaai-cnstructinisten zijn bijvrbeeld Harre 1986 f Shtter en Gergen Hutchins heeft k p andere plekken nderzek gedaan, zals In een vliegtuig waar hij het geheugen van de cckpit (1995b) analyseerde. k hier gaat het een bij uitstek technlgische geving. 8 fcrïsis literatuur Averbach, E. en A.S. Criell (1961) Shrtter ery in visin. The Bell Syste "Technicalpiial 40, pp Benschp, R. (2001) Unassuing instruents, Tracing the tachistscpe in experiental psychlgy. Prefschrift Universiteit van Grningen. Grningen, ADNP. Barn, J. (1978) The wrd superirity effect. Perceptual learning fr reading. In: W.K. Estes (red.) Handbk f learning and cgnitive prcesses. Vlue 6 LinguisticJunctins in cgnitive thery. Hillsdale, New jersey, Lawrence Erlbau, pp Besner, D. en J.C. Jhnstn (1989) Reading and the ental lexicn. n the uptake f visual Infratin. In: W. Marsden- Wilsn (red.) Lexical representatin and prcess. Cabridge, Massachusetts, MIT, pp Bwers, J.M. (1991) Tie, representatin and pwer/knwledge. Twards a critique f cgnitive science as a knwledge-prducing practice. Thery & fsychkgy 1,4, pp Diverse auteurs {199) Special issue: Situated actin. Cgnitive Science 17. Ddge, R. (1907) An iprved expsure apparatus. Psychlgical Bulletin 4, pp

16 Gibsn, EX. (1977) Hw perceptin really develps. A view fr utside the netwrk. In: D. Laberge en. S.J. Sauels (red.) Basic prcesses in reading. Perceptin and cprehensin Hillsdale, New Jersey, Lawrence Erlbau, pp Gibsn, J.J. (1966) The senses cnsidered as perceptual systes. Lnden, Bstn, Hughtn Mifflin. Gibsn, J.J. (1979) The eclgical apprach t visual perceptin. Bstn, Hughtn Mifflin. Green, B.F. en S.P.Schwarz (1978) Cparative evaluatin f cputerbased tachistscpes. Behavir Research Methds & Instruentatin 10,6, pp ^. Harre, R. (1986) (red.) The scial cnstructin f etins. xfrd, Basil Blackwell. Hearst, E. (1979) ne hundred years. Thees and perspectives. In: E. Hearst (red.) The first century jexpcriniental psychlgy. Hillsdale, New Jersey, Lawrence Erlbau, pp Heijden, A.H.C, van der en A.J. Justra (1992) Selectieve aandacht in de visuele waarneing. Nederlands tijdschrift vr de psychlgie 47, pp Hut, M. van den (1996) Interview. Universiteit Maastricht. Hutchins, E. (1995a) Cgnitin in the wild. Cabridge, Massachusetts. MIT. Hutchins, E. (1995b) Hw a cckpit reebers lts speeds. Cgnitive Sdence 19, pp Hutchins, E. (1996) Respnse t reviewers. Mii, Culture, and Activity,1, pp Jhnstn, J.C. (1981) Understanding wrd perceptin. Clues fr studying the wrd superirity effect. In: J.L Tzeng en H. Singer (red.) Perceptin jprint Reading research in experiental psychlgy. Hillsdale, New Jersey, Lawrence Erlbau, pp Jhnstn, J.C. en J.L McClelland (197) Visual factrs in wrd perceptin. Perceptin & Psychphysics 14, 2, pp Kacz, D. (1925/1989) The wrld f uck Hillsdale, New Jersey, Lawrence Erlbau. Latur, B. (1987) Science in actin. Hw t fllw scientists and engineers thrugh sciety. Miltn Keynes, pen University Press. Latur, B. (1996) Cgit erg suus! r psychlgy swept inside ut by the fresh air f the upper deck. A review f Ed Hutchins' Cgnitin in the wild.. Cabridge, MA, The MIT Press, Mind, Culture, arid Activity, 1, pp Marchetti, F.M. en D.J.K. Mewhrt (1986) n. the wrd superirity effect. Psychlgical Review 48, pp Massar, D.W. (197) Perceptin f letters, wrds, and nnwrds. Jurnal f Experiental Psychlgy 1.00, 2, pp Massar, D.W. (1988) Se criticiss f cnnectinist dels f huan perfrance, jurnal f Mery and Language 17, pp , Merleau-Pnty, M. (1962) Phenenlgy jperceptin. Lnden, Rutledge. Merryan, J.G. en H.E. Allen (195) An iprved electrnic tachistscpe. The Aericanjual JPsychlgy 66 } pp Mezrich, J.J. (197) Utility f the cputer as tachistscpe in a particular psychphysical setting. Behavir Research Methds & instruentatin 5, 2, pp Ml, A. (199) Decisins n ne decides abut. Aneia In practice. Paper gepresenteerd p: Ethics in the clinic An Internatinal cnference n nrative and scilgical aspects f clinical, decisin aking. Maastricht, Rijksuniversiteit Liburg. Neisser, U. (1967) Cgnitive psychlgy. New Yrk, Appletn-Century-Crfts. Prinzetal, W. (1992) The wrd superirity effect des nt require a T-scpe. PerceptinfirPsychphysics 51, 5, pp Prinzetal, W. en B. Silvers (1994) The wrd withut the tachistscpe. Perceptin & Psychphysics ^,, pp Z n x w 'T?' Q. n> 9 Krisis 2005

17 Ralph Gerbrands Cpany (geen datu.) Nine reasns why Gerbrands tachistscpes are #i in the wrld tday. Arlingtn, Massachusetts. Reicher, G.M. {1969) Perceptual recgnitin as a functin f eaningfiilness f stiulus aterial Jurnal j Experiental Psychlgy 81,2, pp Seidenberg, M.S. (199) Cnnectinist dels and cgnitive thery. Psychlgical Science 4, 4, pp Shtter, J. en K. Gergen (1989) (red.) Texts f identity. Lnden, Sage. Sith, E.E. en. K.T. Spehr (1974) The perceptin f printed English. A theretical perspective. In.: B.H. Kantwitz (red.) Huan uifnnarxn prcessing. Tutrials in perfrancc and cgnitin Hillsdale, New Jersey, Lawrence Erlbau, pp Sperling, G. (i960) The infratin available in brief visual presentatins. Psychlgical Mngraph. General and Applied 74, 11, nr. 498, pp Vlkann, A.W. (:1859a) Das Tachistskp. Berichte ber dit Verhandluryen der Königlieh Siichsischen Gesellschaft der Wissenschaften zu Leipzig, Matheatisch-Physisdie Classe, 11, pp Wheeler, D.D. (1970) Prcesses in wrd, recgnitin. Cgnitive Psychlgy 1, pp. 59^5-4 Krisis

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int.

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int. Vrbeeld efentypes nline e-learningmdules CmmArt Int. In dit dcument wrdt verwezen naar de specifieke inhud van een van nze e- learningmdules. De efentypes wrden echter gebruikt in alle e-learningmdules

Nadere informatie

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF Onze grep bezekt de vrstelling p: LESBRIEF 1 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Geachte leerkracht, Deze lesbrief is bedeld

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF Onze grep bezekt de vrstelling p: LESBRIEF 1 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Geachte leerkracht, Deze lesbrief is bedeld

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Delstellingen Diepgaand inzicht krijgen in infrmatiebehefte m.b.t. WOII persnlijke betekenis WOII ntstaan interesse in WOII beiende/interessante thema s gebruik en

Nadere informatie

LOGBOEK van: klas: 1

LOGBOEK van: klas: 1 LOGBOEK van: klas: 1 Inhudspgave Inleiding en inhud van het lgbek Wat is de maatschappelijke stage? Delen van de maatschappelijke stage Waar de je maatschappelijke stage? Kaders waarbinnen de maatschappelijke

Nadere informatie

Marjolein Oldenburg heeft een succesvolle carriere bij een uitzendbureau

Marjolein Oldenburg heeft een succesvolle carriere bij een uitzendbureau Marjlein Oldenburg heeft een succesvlle carriere bij een uitzendbureau als ze p haar 29ste et de diagnse verspannenheid thuis kt te zitten, Ng geen jaar later is de diagnse echter heel anders. Marjlein

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Let op!! Niet zwemmen i.v.m. blauwalg. Leerdoelen: Kerndoelen Curriculum watereducatie SLO: NME leergebied: Werkvormen: Vakgebied: Niveau: Tijdsduur:

Let op!! Niet zwemmen i.v.m. blauwalg. Leerdoelen: Kerndoelen Curriculum watereducatie SLO: NME leergebied: Werkvormen: Vakgebied: Niveau: Tijdsduur: Let p!! Niet zwemmen i.v.m. blauwalg Vakgebied: Niveau: Tijdsduur: Bilgie, Aardrijkskunde klas 3 hav/vw ± 140 minuten Niet zwemmen i.v.m. blauwalg, we zien deze brden steeds vaker. Maar wat is blauwalg

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen

Vergaderen Informatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7. Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 1 van 7 Vergaderen Vergaderen Infrmatieblad (VP) IEV1 Bladzijde 2 van 7 Vergaderen Elke vergadering kent een vaste structuur en een vaste vlgrde. Deze structuur

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

Stap 4: 6. Droomsessie handleiding

Stap 4: 6. Droomsessie handleiding Stap 4: 6. Drmsessie handleiding 1 Del De drmsessie is een brainstrmtechniek die als del heeft m de deelnemers vlledig ut f the bx te laten denken. De deelnemers mgen hun fantasie de vrije lp laten gaan,

Nadere informatie

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam

OPLEIDING tot Verzorgende-IG. Ondersteuningsmagazijn Praktijk Beroepstaak E Startbekaam OPLEIDING tt Verzrgende-IG Ondersteuningsmagazijn Berepstaak E Startbekaam Albeda cllege Branche gezndheidszrg Kwalificatieniveau 4 Chrt: 2010-2011 Fase: Startbekaam Naam student:. P.E1-3.start.gesprek

Nadere informatie

Toetsen omzetten van Word naar Wintoets 4.0

Toetsen omzetten van Word naar Wintoets 4.0 WinTets Tetsmzetting - Uitgeverij De Rde Planeet 2012 Tetsen mzetten van Wrd naar Wintets 4.0 Veel ude tetsen zijn ntwikkeld binnen Micrsft Wrd. Dr ze m te zetten naar een itembank binnen WinTets, kunnen

Nadere informatie

Geavanceerde data wetenschappen

Geavanceerde data wetenschappen Master HI Geavanceerde data wetenschappen 1ste deel - inclusief pgelste efeningen Q uickprinter Kningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be 182 3.50 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kpen via www.quickprintershp.be

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

GEDRAGINGEN DIE GEASSOCIEERD WORDEN MET (HOOG)BEGAAFDHEID

GEDRAGINGEN DIE GEASSOCIEERD WORDEN MET (HOOG)BEGAAFDHEID De verschillen en vereenkmsten tussen (hg)begaafde kinderen en kinderen met ADHD Staat k in: Help een hgbegaafd kind - Artikelen Inhudspgave INLEIDING DSM-III-R diagnstische criteria vr het vaststellen

Nadere informatie

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken BBB BikeBard app BBB BikeBard: Z hrt een fiets applicatie te werken Na het intrduceren van Bluetth sensren en een vernieuwende smartphnehuder vrig jaar, knden we eigenlijk niet anders dan k een fietsapplicatie

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

Leer / ontwikkelingslijnen. Opleiding Helpende Zorg en Welzijn. BOL en BBL NAAM STUDENT:..

Leer / ontwikkelingslijnen. Opleiding Helpende Zorg en Welzijn. BOL en BBL NAAM STUDENT:.. Leer / ntwikkelingslijnen Opleiding Helpende Zrg en Welzijn BOL en BBL NAAM SUDEN:.. 1 2 Uitleg van het leerlijnenbekje Vr je ligt het leerlijnenbekje van je pleiding Helpende Zrg & Welzijn niveau 2. ijdens

Nadere informatie

Saxionstudent.nl CE 1

Saxionstudent.nl CE 1 Thema: Marktanalyse (semester 1) Prject: Desk en Fieldresearch 56357 Vrwrd Vr u ligt het plan van aanpak vr het prject Desk en Fieldresearch, vr het thema marktanalyse van semester 1. Het is de bedeling

Nadere informatie

Je weet nu op welke level je gaat lezen. Dit is wat je te doen staat: Kies een PENGUIN READER uit op jouw level, NIET lager!

Je weet nu op welke level je gaat lezen. Dit is wat je te doen staat: Kies een PENGUIN READER uit op jouw level, NIET lager! Dear Student Je weet nu p welke level je gaat lezen. Dit is wat je te den staat: Kies een PENGUIN READER uit p juw level, NIET lager! Lees het bek Vul de Reading Recrd in. Als je de Reading Recrd naar

Nadere informatie

Verkorte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013

Verkorte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013 Verkrte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013 Starten met OTIB-skillsmanager OTIB-skillsmanager is een instrument m het gesprek dat u gaat veren met uw leidinggevende vr te bereiden. U wrdt gevraagd

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

Uitwerking kerndoel 2 Nederlandse taal

Uitwerking kerndoel 2 Nederlandse taal Uitwerking kerndel 2 Nederlandse taal Tussendelen en leerlijnen Nederlandse taal Primair nderwijs In samenwerking met het expertisecentrum Nederlands Enschede, 1 juni 2006 Nederlands kerndel 2 Stichting

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

Trainingsopgaven Basistraining Evenementen Scouts Online

Trainingsopgaven Basistraining Evenementen Scouts Online Trainingspgaven Basistraining Evenementen Scuts Online Inhudspgave 1 Vrbereidingspgaven... 3 1.1 E-mailadres aanpassen... 3 1.2 Testfuncties tevegen... 3 2 Basispgaven... 4 2.1 Nieuw evenement aanmaken...

Nadere informatie

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5 Release Ntes Three Ships MbileApp Three Ships N@Tschl! versie 11.5 13-6-2012 Aan de gebruiker Wij stellen uw terugkppeling zeer p prijs. Met uw vragen en pmerkingen ver het prduct Three Ships N@Tschl!

Nadere informatie

Reader afval voor de middenbouw, samengesteld door MEC De Witte Schuur, 2006-1 -

Reader afval voor de middenbouw, samengesteld door MEC De Witte Schuur, 2006-1 - Reader afval vr de middenbuw, samengesteld dr MEC De Witte Schuur, 2006-1 - Milieu Educatie Centrum De Witte Schuur Wilhelminaplantsen 2 1601 LS Enkhuizen tel. (0228) 320 310 mec.dewitteschuur@znnet.nl

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Verkorte Handleiding Versie Leidinggevende Januari 2013

Verkorte Handleiding Versie Leidinggevende Januari 2013 Verkrte Handleiding Versie Leidinggevende Januari 2013 Starten met OTIB-skillsmanager OTIB-skillsmanager is een instrument m het gesprek dat u gaat veren met uw medewerker vr te bereiden. U ndigt uw medewerker

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Technieken die je hebt geleerd direct enthousiast toepassen

Technieken die je hebt geleerd direct enthousiast toepassen Technieken die je hebt geleerd direct enthusiast tepassen Delgrep: Mensen die (therapeutische) technieken leren en ze meer te willen passen. Inleiding "Tepassen wat je geleerd hebt" ks ik als nderwerp

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle Zrg p K.S.T.S. Temse-Velle Beste uders, De zrgwerking p nze schl bestaat al heel wat jaren en is vrtdurend in beweging. Enerzijds mdat de wetgeving i.v.m. zrg verandert, anderzijds mdat leerlingzrg zelf

Nadere informatie

OVERAL TAAL EDUCATIEF NT2-PAKKET DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALCK JO DE RAEDEMAECKER - JOHAN DONCKERS

OVERAL TAAL EDUCATIEF NT2-PAKKET DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALCK JO DE RAEDEMAECKER - JOHAN DONCKERS OVERAL TAAL EDUCATIEF NT2-PAKKET DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALCK JO DE RAEDEMAECKER - JOHAN DONCKERS In 2013 viert het Huis van het Nederlands in Antwerpen zijn 10-jarig bestaan. Om deze feestelijke gebeurtenis

Nadere informatie

PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN

PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN Leerlijn Cultureel Erfged Thema Identiteit Grep 5 en 6 Maart 2016 Cultuurnderwijs p zijn Haags Leerlijn Cultureel Erfged Thema Identiteit Grep 5 en 6 Maart 2016

Nadere informatie

Hoe zet ik een tent op?

Hoe zet ik een tent op? He zet ik een tent p? 1. Een Gede plek vinden en vrbereiden Zek een plek die hger ligt dan de rest Ga als het mgelijk is niet nder lfbmen staan. Bij regen druppelen deze namelijk lang na. Hud rekening

Nadere informatie

Stap 4: 4. Zelfevaluatie in de hand

Stap 4: 4. Zelfevaluatie in de hand Stap 4: 4. Zelfevaluatie in de hand 1 Del De 5 vinger methdiek is een brainstrmtechniek die als del heeft m de deelnemers de huidige werksituatie te analyseren, vanuit een ttaalverzicht, en tevens p zek

Nadere informatie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie RETS RESpedia Lkale subsidie vr energieprjecten Ec Centre Wales Jake Hllyfield Lkale subsidies vr energiebesparing en duurzame energie Diverse lkale verheden in Wales hebben uiteenlpende maatregelen genmen

Nadere informatie

STUDIEVAARDIGHEID OP MAAT

STUDIEVAARDIGHEID OP MAAT STUDIEVAARDIGHEID OP MAAT Muiswerk Studievaardigheid p maat richt zich p de belangrijkste deelvaardigheden die ndig zijn vr het studeren. Delgrepen Studievaardigheid p maat Muiswerk Studievaardigheid p

Nadere informatie

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte

Genderloopbaankloof: enkele voorzetten vanuit Persephone vzw, organisatie van vrouwen met een handicap of invaliderende chronische ziekte Genderlpbaanklf: enkele vrzetten vanuit Persephne vzw, rganisatie van vruwen met een handicap f invaliderende chrnische ziekte De genderlpbaanklf verdient aandacht van de beleidsmakers en de sciale partners.

Nadere informatie

Yut-Nol-E 1 (Uit: Kinderrechtenspelen)

Yut-Nol-E 1 (Uit: Kinderrechtenspelen) Yut-Nl-E 1 (Uit: Kinderrechtenspelen) Yut-Nl-E is een eeuwenud Kreaans gezelschapsspel dat traditineel p udejaarsavnd gespeeld wrdt. Typisch zijn het specifieke spelbrd en de "dbbelsteen" die uit 4 huten,

Nadere informatie

5.2.1 Jezelf losmaken uit overtuigingen

5.2.1 Jezelf losmaken uit overtuigingen Stap 5 Deel 2 Je met niet alles gelven wat je denkt Lesje 5.2.1 Jezelf lsmaken uit vertuigingen Je hebt eerder al pgeschreven welke gedachtes zijn uitgegreid tt vertuigingen: de beelden ver jezelf en anderen

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Groep 1-2A: Juf Jacqueline (maandag, dinsdag en woensdag) Juf Kathelijne (donderdag en vrijdag) Groep 1-2B: Juf Georgina (ma-vr)

Groep 1-2A: Juf Jacqueline (maandag, dinsdag en woensdag) Juf Kathelijne (donderdag en vrijdag) Groep 1-2B: Juf Georgina (ma-vr) RKBS Inghelsenberghe Wilhelminastraat 48 4564 AE Sint Jansteen tel: 0114-314380 inghelsenberghe@gperspect.nl www.inghelsenberghe.nl Infrmatie grep 1-2 Grepsleerkrachten: Grep 1-2A: Juf Jacqueline (maandag,

Nadere informatie

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS OUDERBLIK Een rugzak vl ideeën vr uders en schl SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS 2012 1. Schriftelijke cmmunicatie met anderstalige uders Schriftelijke cmmunicatie gaat ver alle cmmunicatie naar uders

Nadere informatie

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling

Protocol bij het overlijden van een gezinslid van een leerling Prtcl bij het verlijden van een gezinslid van een leerling Algemeen: Er wrden geen mededelingen aan de pers gedaan. Het lcatie aanspreekpunt f de directeur meldt alleen dat nze 1 ste zrg de nabestaanden

Nadere informatie

STRUCTUUR. Evaluatie Best Practice. Dit project werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds.

STRUCTUUR. Evaluatie Best Practice. Dit project werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds. STRUCTUUR Evaluatie Best Practice Dit prject werd mede mgelijk gemaakt dr een bijdrage uit het Eurpees Sciaal Fnds. 1/13 Structuur Evaluatie - 2007 STRUCTUUR Evaluatie Best Practice Samenstelling: Michel

Nadere informatie

LEERVRAAG 2. - Informatie: - informeren. - observeren. - middelen zoeken. - actie ondernemen. - evalueren

LEERVRAAG 2. - Informatie: - informeren. - observeren. - middelen zoeken. - actie ondernemen. - evalueren LEERVRAAG 2 Leervraag (wat is /he kan ik vraag) He krijg ik een vllediger beeld van de hulp die Daan krijgt? Activiteiten uit stappenpla n - infrmeren - bserveren - middelen zeken - actie ndernemen - evalueren

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

Hier volgen een aantal tips: Het huiswerk goed organiseren begint op school:

Hier volgen een aantal tips: Het huiswerk goed organiseren begint op school: ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON ONE Beste leerling! Hier is dan de eerste van de tien lessen Engels. Tien lessen die er vr meten zrgen dat je straks geen prblemen krijgt met het vak Engels. HEEL VERSTANDIG

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt.

Aan de hand van deze 3 lessen ontdekken de leerlingen dat er techniek in en om de Schelde, dus in onze regio, een erg belangrijke rol speelt. Techniek & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen ntdekken de leerlingen dat er techniek in en m de Schelde, dus in nze regi, een erg belangrijke rl speelt. Gerelateerde kerndelen Vlaanderen, Primair

Nadere informatie

Maatschappelijke Stage

Maatschappelijke Stage Maatschappelijke Stage 2 Inhud 1. Wat is MAS? 1.1 MAS algemeen. 1.2 MAS p het Gren van Prinstererlyceum 1.3 Deadlines 2. Stage zeken 2.1 De stage cördinatr p schl. 2.2 Masactief 3. De frmulieren 3.1 Aanvraagfrmulier

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

Project Ad-Power: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid

Project Ad-Power: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid 2012 Prject Ad-Pwer: Van reclamewijsheid naar weerbaarheid Fnds Mediawijzer.net 2011 Esther Rzendaal Universiteit van Amsterdam 1-10-2012 Inhud Achtergrnd prject Ad-Pwer 2 Onderzek 1 4 Onderzek 2 8 De

Nadere informatie

PROJECTBESCHRIJVING DIT BEN IK

PROJECTBESCHRIJVING DIT BEN IK PROJECTBESCHRIJVING DIT BEN IK Leerlijn Theater Thema Identiteit Grep 3 en 4 Maart 2016 Cultuurnderwijs p zijn Haags Leerlijn Theater Thema Identiteit Grep 3 en 4 Maart 2016 Deze prjectbeschrijving wrdt

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Metacognitieve Therapie

Metacognitieve Therapie Metacgnitieve Therapie MODULE 10: TERUGVALPREVENTIE 10.1 terugvalpreventie 10.2 Psychse/schizfrenie: diagnse f stigma? Het begrip psychse, respectievelijk schizfrenie, wekt bij veel mensen een verkeerde

Nadere informatie

Reflecties. Vormingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training coachingsgesprek. Bezoeker gecoachte

Reflecties. Vormingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training coachingsgesprek. Bezoeker gecoachte Vrmingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training cachingsgesprek Reflecties Bezeker gecachte Het gesprek heeft mij ngelfelijk veel deugd gedaan. Ik kreeg de bevestiging dat het ged is datgene waar ik mee

Nadere informatie

BIGGER, BETTER, FASTER

BIGGER, BETTER, FASTER BIGGER, BETTER, FASTER 6 September - 17 september 2010 Utrecht Schl f Art and Technlgy Jaar 1 GDD, GAR en IAD Design & Research 1 Crné van Delft Art 1 Dimme van der Hut Develpment 1 Crné van Delft Dimme

Nadere informatie

Presenteren met Impact:

Presenteren met Impact: Presenteren met Impact: Gelven Presenteren is geweldig! Ik geef te, de eerste keer dat ik vr een grep stnd had ik zweethanden en een rd hfd, maar de afgelpen jaren heb ik tientallen keren vr grepen gestaan

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers Oprep erkenning en subsidiëring van grepsgericht aanbd pvedingsndersteuning dr vrijwilligers In het kader van het versterken van aanbd pvedingsndersteuning in de Huizen van het Kind lanceert Kind en Gezin

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing Bintica Wrkshp Zelfredzaamheid & Zelfsturing Visie p Zelfredzaamheid & Zelfsturing Lgica van het gevel, Arnld Crnelis, 1998, ISBN 90-72258- 02-9 Het verbrgen prgramma vr het menselijk leren is aangebren

Nadere informatie

Godsdienstige stellingname collega

Godsdienstige stellingname collega Gdsdienstige stellingname cllega Je werkt p een penbare basisschl en hebt kinderen van verschillende natinaliteiten in je grep. Een van je cllega's draagt een hfddek. De kinderen uit haar grep scren ged

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Uitbreidingstips voor de kleuterklas

Uitbreidingstips voor de kleuterklas Uitbreidingstips vr de kleuterklas Natuurlijk inspelen p de zne van naaste ntwikkeling binnen een gewn aanbd in de kleuterklas De "zne van naaste ntwikkeling" is belangrijk: een kind kan leren wat nét

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken.

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken. Wat is het V-niveau? In het V-niveau f vrderingsniveau wrden kennis en vaardigheden verder ingeefend en uitgebreid. Hiervr steunt men p de verwrven basiskennis vanuit het initiatieniveau f de lagere schl.

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

Ontwerpverslag. Datum: 19 december 2008. Klas: IC1F. Door: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Johan Bult en Michiel Rheiter.

Ontwerpverslag. Datum: 19 december 2008. Klas: IC1F. Door: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Johan Bult en Michiel Rheiter. Ontwerpverslag Datum: 19 december 2008 Klas: IC1F Dr: Jeffrey Kleering van Beerenbergh, Jhan Bult en Michiel Rheiter. Inhudspgave Inleiding 3 Mindmap 4 Mdbard 4 Cncept beschrijving 6 Navigatin interactin

Nadere informatie

Presentatie eisen reisweek

Presentatie eisen reisweek Presentatie eisen reisweek Beste reisadviseurs, De aftrap is genmen. We zijn begnnen aan een spannende strijd m te bepalen he nze werkweek er in juni 2013 uit zal zien. Natuurlijk lijkt het een beetje

Nadere informatie

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen*

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen* *** Enquête *** Inleidend Als student van de Universiteit Twente de ik in het kader van mijn masterstudie Public Safety een (klik hier vr definitie) afstudeerscriptie ver de huidige elektrnische verbindingen*

Nadere informatie

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252

Infovergadering algemene offerteaanvraag 2012/10252 Infvergadering algemene fferteaanvraag 2012/10252 Onderwerp: een samenwerking realiseren p het vlak van strategie en creatie vr de cmmunicatie van de VDAB, m tt eenvrmigheid te kmen in de interne en externe

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten Pestprtcl basisschl Pieter Wijten Basisschl Pieter Wijten werkt aan een veilig schlklimaat waarin kinderen respectvl met elkaar mgaan. Ze hanteert drie principes: Ik zrg ged vr mezelf Ik zrg ged vr de

Nadere informatie

Een profiel maken voor [onderwerp]

Een profiel maken voor [onderwerp] MPA MindSnar Een prfiel maken vr [nderwerp] Wat det MPA, de denkstijltest? MPA legt u vragen en keuzes vr. Z zekt het naar patrnen in he u denkt. Van die patrnen maakt het grafieken en rapprten. Bvendien

Nadere informatie

Het Muiswerkprogramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die nodig is voor het leren van de Nederlandse spelling en zinsbouw.

Het Muiswerkprogramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die nodig is voor het leren van de Nederlandse spelling en zinsbouw. BASISGRAMMATICA Het Muiswerkprgramma Basisgrammatica bestrijkt de grammatica die ndig is vr het leren van de Nederlandse spelling en zinsbuw. Delgrepen Basisgrammatica Het cmputerprgramma Basisgrammatica

Nadere informatie

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor.

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor. Tussenrapprtage: plan van aanpak raadsenquête grndexplitatie Duivenvrdecrridr. Enquêtecmmissie grndexplitatie Duivenvrdecrridr 16 februari 2015 Inhudspgave: 1. Inleiding 2. Organisatie 3. Verfijning nderzeksvraag

Nadere informatie

Jaarverslag Cliëntenraad. Juvans Maatschappelijk Werk en Dienstverlening

Jaarverslag Cliëntenraad. Juvans Maatschappelijk Werk en Dienstverlening Jaarverslag 2014 Cliëntenraad Juvans Maatschappelijk Werk en Dienstverlening 2 Vrwrd Gewaardeerde lezer, Hierbij bieden we u het jaarverslag 2014 aan. Vr de cliëntenraad is het een interessant jaar geweest.

Nadere informatie

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten)

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten) Evaluatie-rapprt STEP In-husedag bij Ekelmans & Meijer Advcaten (Rechten) -- INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE. WOORD VOORAF. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING VÓÓR DE IN-HOUSEDAG. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING

Nadere informatie

Cursus Kinderen met motivatie problemen in het onderwijs, motiveren kun je leren 9

Cursus Kinderen met motivatie problemen in het onderwijs, motiveren kun je leren 9 Inhud Inleiding Pst-HBO pleiding Sensrische infrmatieverwerking Basiscursus Sensrische infrmatieverwerking Cursus Nieuwste behandelinzichten in de sensrische infrmatieverwerking Cursus Sensrische infrmatieverwerking

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Spelcompositie Sneeuwwitje (Groep 3-4) krijgt jaloezie een kans?

Spelcompositie Sneeuwwitje (Groep 3-4) krijgt jaloezie een kans? Spelcmpsitie Sneeuwwitje (Grep 3-4) Thema: krijgt jalezie een kans? Inhud Het sprkje Sneeuwwitje' wrdt vertellend en spelend uitgewerkt. De kinderen spelen verschillende rllen zals dwergen, jagers, heksen

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

1. Hoe Chemie en Samenleving tot stand kwam

1. Hoe Chemie en Samenleving tot stand kwam 1. He Chemie en Samenleving tt stand kwam Verschenen in: Chemie en Samenleving - Handleiding vr dcenten (1974) Auteur(s): L. Mlenaar en P. Kiman Literatuur: Cardwell, D.S.L., 1972. Technlgy, Science and

Nadere informatie

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies Satusverzicht. Cnsultatie Unitmanagers/Lcatiemanagers mei 2011 evaluatie Cnsultatie cliëntenraad Besluit Bestuursgrep 22 april 2003 OR Alleen m.b.t. vergedingen pedaggisch Instemming medewerkers (hfdstuk

Nadere informatie