De rentemarge van banken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rentemarge van banken"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR De rentemarge van banken Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Science in de Toegepaste Economische Wetenschappen: Handelsingenieur Jasper Dely Thomas Lambert onder leiding van Prof. dr. Rudi Vander Vennet, onder begeleiding van Valerie De Bruyckere

2 II

3 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR De rentemarge van banken Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Science in de Toegepaste Economische Wetenschappen: Handelsingenieur Jasper Dely Thomas Lambert onder leiding van Prof. dr. Rudi Vander Vennet, onder begeleiding van Valerie De Bruyckere III

4 - PERMISSION Ondergetekenden verklaren dat de inhoud van deze masterproef mag geraadpleegd en/of gereproduceerd worden, mits bronvermelding. Jasper Dely Thomas Lambert IV

5 Woord vooraf Onze dank gaat uit naar Professor Rudi Vander Vennet voor het aanbieden van dit uiterst interessant onderzoeksthema en het ter beschikking stellen van de noodzakelijke papers om ons onderzoek aan te vatten. Daarnaast willen we ook nog Valerie De Bruyckere bedanken voor de vele verhelderende antwoorden op al onze vragen. Als laatste wensen we ook onze ouders in de bloemetjes te zetten voor hun jarenlange steun gedurende onze opleiding en tijdens dit laatste masterjaar in het bijzonder. V

6 INHOUDSTAFEL LIJST VAN AFKORTINGEN... VIII LIJST VAN FIGUREN... IX LIJST VAN TABELLEN... IX 1 INLEIDING TRADITIONELE ROL VAN BANKEN Klassieke financiële intermediatie Financiële intermediatie en economische groei Vlotte verhandeling van goederen en diensten Mobiliseren van besparingen Allocatie van middelen Corporate control Risicobeheer Interpretatie netto interest marge VERSCHUIVING NAAR NIET-INTEREST ACTIVITEITEN EN SERVICES VANAF DE JAREN WERELDWIJDE FINANCIËLE CRISIS ( ) Aanzet financiële crisis Vastgoedbubbel US subprime crisis Uitbreiding op wereldschaal Wie draagt de verantwoordelijkheid? BACK TO THE BASICS OPZET ONDERZOEK OPSTELLEN MODEL EN HYPOTHESES Basismodel Ho en Saunders (1981) Eigen model voor de determinanten van de NIM Hypotheses METHODOLOGIE, DATA EN RESULTATEN Methodologie Single vs. Dual stage Fixed vs. Random effects Betrouwbaarheid model Data Databronnen Dummies Beschrijving data Resultaten Basisregressie Alternatieve regressies Impact financiële crisis Bankrisico en marktbeta VI

7 9 CONCLUSIE BIBILIOGRAFIE... X BIJLAGEN... XVII VII

8 LIJST VAN AFKORTINGEN ABS = Asset-Backed Security BBP = Bruto Binnenlands Product CAPM = Capital Asset Pricing Model CBFA = Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen CDO = Collateralized Debt Obligation CDS = Credit Default Swap ECB = Europese Centrale Bank EESA = Emergency Economic Stabilization Act FE = Fixed Effects FED = Federal Reserve MBS = Mortgage-Backed Security NIM = Netto Interest Marge RE = Random Effects ROE = Return On Equity SPV = Special Purpose Vehicle VIF = Variance Inflation Factor WACC = Weighted Average Cost of Capital VIII

9 LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Indirecte en directe financiering (Vander Vennet, 2007)... 2 Figuur 2: Financiële intermediatie en economische groei (Vander Vennet, 2007)... 6 LIJST VAN TABELLEN Tabel 1: Beschrijving variabelen...31 Tabel 2: Verwachte impact variabelen op NIM...32 Tabel 3: Gemiddelde, standaarddeviatie, minimum en maximum van de variabelen voor Tabel 4: Evolutie van de gemiddeldes per variabele voor Tabel 5: Gemiddelde van de variabelen per land voor Tabel 6: Regressieresultaten basisregressies...50 Tabel 7: Impact van de variabelen uit de basisregressie...53 Tabel 8: Regressieresultaten crisisregressie...57 Tabel 9: Regressieresultaten bankrisico...60 Tabel 10: Regressieresultaten marktbeta...61 Tabel 11: Regressieresultaten bankrisico en marktbeta...62 IX

10 1 INLEIDING Reeds sinds het begin van onze academische carrière werden we ten volle geconfronteerd met wat volgens velen beschouwd kan worden als de ergste financiële crisis sinds 1929 (Barack Obama, 2008). Dit leidde ertoe dat in vele cursussen bijzondere aandacht werd besteed aan dit actuele onderwerp. Op deze manier werd onze interesse in de financiële crisis en zijn gevolgen optimaal gestimuleerd. Toen we de mogelijkheid kregen een masterproef te schrijven die nauw aansloot bij dit onderwerp, waren we dan ook meteen enthousiast om ons hierin te verdiepen. Concreet bestuderen we in deze masterproef de determinanten van de netto interest marge (NIM) van banken waarbij speciale aandacht wordt besteed aan de impact van de financiële crisis. De eerste 4 hoofdstukken behandelen de traditionele rol van banken, de evolutie naar een hoger aandeel niet-interest inkomsten bij de banken, het ontstaan van de financiële crisis en de daaropvolgende wereldwijde tendens om terug back to the basics in bankieren te gaan. Na deze literatuurstudie gaan we over tot het opstellen van een eigen model voor het verklaren van de NIM en formuleren we hypotheses omtrent de opgenomen determinanten en de invloed die de crisis op deze NIM heeft. Daarnaast worden twee extra variabelen die betrekking hebben op de aandelenmarkt - bankrisico en marktbeta - in het model geïntroduceerd. Ons model wordt vervolgens getest op een sample West-Europese banken en de resultaten van dit onderzoek worden gerapporteerd. 1

11 2 TRADITIONELE ROL VAN BANKEN In dit eerste hoofdstuk behandelen we de traditionele rol van banken en gaan we dieper in op de relatie tussen financiële intermediatie en economische groei. Ook de interpretatie van de netto interest marge (NIM) komt aan bod. 2.1 Klassieke financiële intermediatie We gaan van start met een korte bespreking van de traditionele rol van banken, dit is financiële intermediatie tussen spaarders of uitleners en besteders of ontleners. Deze financiële intermediatie vindt plaats tussen de verschillende macro-economische actoren die binnen een economie voorkomen: gezinnen, ondernemingen, overheid en buitenland. Actoren met een overschot of surplus kunnen hun overtollig geld ofwel via directe ofwel via indirecte kanalen ter beschikking stellen van actoren met een tekort of deficit aan cash. Wanneer dit via indirecte kanalen wordt gedaan, doen zij een beroep op financiële intermediairs zoals banken, beleggingsfondsen etc. die de middelen van spaarders werven en ze vervolgens doorsluizen naar verschillende besteders. Wanneer dit via directe kanalen gebeurt, verloopt de transactie niet via een financieel intermediair maar spreken de ontleners de spaarders direct aan, hetzij via financiële markten, hetzij rechtstreeks. Figuur 1 geeft dit schematisch weer (Vander Vennet, 2007). Figuur 1: Indirecte en directe financiering (Vander Vennet, 2007) 2

12 Financiële intermediatie vormt de eigenlijke basisactiviteit van banken en genereert inkomsten doordat banken een spread hanteren tussen de rente die ze betalen aan hun depositohouders en de rente die ze verdienen op hun leningen. Deze spread zorgt voor opbrengsten die - na aftrek van de operationele rentekosten - leiden tot winst. Het verschil tussen de renteopbrengsten en de rentekosten als percentage van de totale renteopbrengende activa wordt gedefinieerd als de netto interest marge (NIM). Terwijl de interpretatie van de NIM aan bod zal komen in punt 2.3, zullen de specifieke determinanten van de NIM besproken worden in punt Financiële intermediatie en economische groei Sommige economen stellen dat het financieel systeem - met de financiële intermediairs, markten en instituties - een cruciale en causale invloed uitoefent op de groei van de economie (Bagehot, 1873). Financiële systemen hebben primair namelijk één functie: ze vergemakkelijken de allocatie van middelen, zowel over tijd als over ruimte, in een omgeving gekenmerkt door onzekerheid (Merton & Bodie, 1995, p.12). Levine (1997) splitst deze primaire functie op in 5 afzonderlijk te onderscheiden basisfuncties: vlotte verhandeling van goederen en diensten, mobiliseren van besparingen, allocatie van middelen, corporate control en risicobeheer. De vervulling van deze 5 basisfuncties door financiële systemen - in dit geval financiële intermediairs - maakt ondermeer een efficiëntere kapitaalaccumulatie en meer technologische innovatie mogelijk, zoals we verder zullen illustreren. Deze kapitaalaccumulatie en technologische innovatie vormen op hun beurt de motor voor economische groei (Lucas, 1988; Romer, 1990). Men kan stellen dat in een economie zonder fricties financiële intermediatie overbodig is: wanneer markten perfect en compleet zijn, dan is de allocatie van middelen Pareto-efficiënt en is er geen ruimte voor intermediairs om de welvaart te verhogen (Allen & Santomero, 1998, p. 1462). Indien er dus geen informatie- of transactiekosten verbonden zijn aan het uitwisselen van middelen tussen de verschillende economische actoren, dan is er geen nood aan extra instituties of instellingen om een optimale allocatie te verwezenlijken: deze zal door directe marktwerking spontaan en efficiënt tot stand komen. In een economie zonder fricties betekent de tussenkomst van extra instellingen immers een verspilling van middelen zonder dat er extra voordelen worden gegenereerd, wat inefficiënt is en een negatieve invloed heeft op economische ontwikkeling en groei. Het feit dat deze fricties in de reële economie wel aanwezig zijn zorgt voor het bestaan van financiële systemen die deze informatie- en transactiekosten voor de verschillende economische actoren proberen te reduceren (Leland & Pyle, 1977; Benston & Smith, 1976). 3

13 In wat volgt worden de 5 basisfuncties van financiële systemen - zoals gedefinieerd door Levine (1997) - meer gedetailleerd besproken Vlotte verhandeling van goederen en diensten In de eerste plaats zorgen financiële systemen ervoor dat de uitwisseling van goederen en diensten op een vlotte en goedkope manier kan gebeuren. Terwijl men vroeger beroep moest doen op ruilhandel om goederen en diensten van andere actoren te verwerven, kan men deze producten tegenwoordig kopen met geld. Een groot deel van de informatiekosten inherent verbonden aan ruilhandel - het inschatten van de subjectieve waarde van de producten of diensten die worden geruild - kan op deze manier worden gereduceerd. Dit maakt specialisatie binnen organisaties mogelijk: gespecialiseerde organisaties hebben nood aan een groot aantal transacties en hebben dus een voorkeur voor efficiënte en goedkope transacties. Het was Adam Smith (1776) die al vroeg aantoonde dat specialisatie leidt tot hogere productiviteit en innovatie Mobiliseren van besparingen Onder het mobiliseren van besparingen verstaat men het poolen van het geld van verschillende spaarders door de financiële intermediairs. Op die manier kunnen de intermediairs een voldoende grote som spaargeld investeren zodat de ontlenende organisaties hun projecten en productieprocessen op een economisch efficiënte schaal kunnen implementeren (Sirri & Tufano, 1995). Indien spaarders hun geld individueel zouden investeren zou het voor organisaties veel moeilijker zijn om hun projecten op een efficiënte schaal te verwezenlijken, wat economisch niet optimaal is Allocatie van middelen Informatiekosten zorgen verder voor een suboptimale allocatie van middelen. Het is voor de individuele spaarder of belegger zeer duur om betrouwbare informatie te bemachtigen over iedere organisatie waarin hij/zij eventueel geïnteresseerd is. Dit zorgt ervoor dat bepaalde investeringen in beloftevolle projecten vaak niet doorgaan wegens een tekort aan betaalbare informatie aan de zijde van de spaarders. Deze hoge informatiekosten vormen een stimulans voor de ontwikkeling van financiële intermediairs (Boyd & Prescott, 1986). Deze instellingen hoeven slechts éénmalig te investeren in de ontwikkeling van kennis en het verwerven van de nodige informatie om deze vervolgens ter beschikking te kunnen stellen van hun spaarders. Op die manier kunnen spaarders en beleggers informatie tegen beperkte kost verkrijgen wat leidt tot betere investeringen en dus een betere allocatie van middelen (Levine, 1997). 4

14 2.2.4 Corporate control Financiële intermediairs nemen verder ook de taak van corporate control op zich waardoor ze het probleem van moral hazard - waarbij door de ontleners beslissingen worden genomen die nadelig zijn voor de spaarders omdat de ontleners niet zelf instaan voor de gevolgen en risico s van hun beslissingen - proberen te beperken. Het is immers verre van zeker dat de ontlener zich aan de gemaakte afspraken met betrekking tot het gebruik van het geld zal houden eens de transactie is voltooid. Wanneer dit risico niet wordt ingeperkt zullen spaarders niet geneigd zijn om hun geld te investeren. De financiële intermediairs vervullen dus de rol van delegated monitors (Diamond, 1984): ze voeren de noodzakelijke monitoring en controle uit als één enkele partij, in naam van de verschillende spaarders die in de organisatie hebben geïnvesteerd. Op die manier worden de kosten gespreid, eerder dan door iedere individuele belegger afzonderlijk te worden betaald Risicobeheer Risicobeheer heeft betrekking op liquiditeitsrisico en niet-systematisch of specifiek risico. Liquiditeit betekent dat spaarders en beleggers altijd in de mogelijkheid verkeren om hun investeringen snel, gemakkelijk en zonder - al te veel - verlies in geld om te zetten. Liquiditeitsrisico ontstaat door het voorkomen van asymmetrische informatie en transactiekosten (Levine, 1997). Bij asymmetrische informatie beschikt één bepaalde partij over meer of betere - en vaak meer cruciale - informatie dan de tegenpartij waardoor de kans op het nemen van beslissingen met een negatieve weerslag op de minder geïnformeerde partij sterk wordt verhoogd. Financiële intermediairs reduceren dit liquiditeitsrisico door te investeren in een mix van korte termijn, liquide projecten enerzijds en lange termijn, illiquide, zeer winstgevende projecten anderzijds. De winst uit de korte termijn projecten wordt gebruikt om aan de onmiddellijke vraag naar cash geld van de spaarders te kunnen voldoen. Het overtollig spaargeld dat niet meteen door de spaarders zal worden opgevraagd wordt in lange termijn projecten van verschillende organisaties geïnvesteerd. Deze lange termijn projecten genereren - meestal - hogere winsten dan korte termijn projecten. Niet-systematisch of specifiek risico is het risico dat verbonden is aan één enkele organisatie en dat niet opgenomen is in het systematisch of marktrisico. Financiële intermediairs reduceren dit risico door het poolen en vervolgens gediversifieerd investeren van de spaargelden van hun spaarders. Op die manier worden de spaarders enkel blootgesteld aan het systematisch risico en zullen risico-averse economische agenten ook bereid zijn te investeren. Aangezien banken hier een belangrijke functie in vervullen is het nodig dat er additionele controleorganen aanwezig zijn die toezien op de rol van de bank als risicobeheerder. Deze controleorganen kunnen en moeten onder meer toezien op het feit dat de managers van een 5

15 bepaalde financieel intermediair geen eigen winstbejag nastreven door enkel hoog risicovolle projecten met verwachte superwinsten aan te gaan. Vaak liggen deze projecten - aangegaan door deze managers - niet in lijn met de verwachtingen van de spaarders omtrent hun spaargeld - het zogenaamde principaal-agent probleem. Een tweede voordeel is dat door een efficiënter toezicht op de financiële intermediairs op een eenvoudige manier in kaart kan gebracht worden welke instanties te kampen hebben met potentiële solvabiliteitsen/of liquiditeitsproblemen. Indien de bovenstaande problemen met betrekking tot asymmetrische informatie echter niet gedeeltelijk ingeperkt of verholpen worden is het mogelijk dat in geval van financiële steunverlening door een centrale bank deze niet efficiënt en effectief zal verlopen. Dit heeft vooral te maken met het feit dat men niet zeker is of de bank kampt met liquiditeits- of solvabiliteitsproblemen (Nikolaou, 2009). Een nadeel is echter wel dat het opzetten en hanteren van dergelijke efficiënte en effectieve controlemechanismen en organen vaak een tijdsintensieve en kostelijke bezigheid is (Nikolaou, 2009). De hierboven beschreven relatie tussen financiële intermediatie en economische groei wordt in Figuur 2 geïllustreerd (Vander Vennet, 2007). Figuur 2: Financiële intermediatie en economische groei (Vander Vennet, 2007) 6

16 2.3 Interpretatie netto interest marge Zoals reeds in punt 2.1 vermeld, wordt de netto interest marge (NIM) gedefinieerd als het verschil tussen de renteopbrengsten en de rentekosten als percentage van de totale renteopbrengende activa. Over de vraag of de NIM hoog dan wel laag zou moeten zijn bestaan er evenwel verschillende opinies. Een lage NIM betekent over het algemeen dat de banksector efficiënt werkt: sterke competitie tussen banken creëert neerwaartse druk op operationele- en intermediatiekosten en er worden weinig taksen en/of belastingen opgelegd van hogerhand (Saunders & Schumacher, 2000). Vanuit maatschappelijk en sociaal welvaartsstandpunt is dit het geprefereerde scenario aangezien spaarders in dit geval weinig moeten betalen voor financiële intermediatie (Maudos & de Guevara, 2004). Een lage(re) NIM heeft echter ook een belangrijke keerzijde: de speelruimte van de financiële intermediairs wordt sterk beperkt en de winsten gegenereerd uit interestactiviteiten vallen eerder laag uit. Een hoge NIM zorgt daarentegen - ceteris paribus - voor een hogere financiële stabiliteit van de banken. Banken die een hogere winst behalen kunnen hun kapitaalbasis versterken waardoor ze beter bestand zijn tegen schokken op macro-economisch niveau. Daarnaast kan een lage(re) gehanteerde NIM ook het gevolg zijn van een - te - sterke competitie tussen banken onderling waardoor de impact van bepaalde determinanten van de NIM - default risico, kredietrisico etc. - maar ten dele of helemaal niet naar de spaarders en/of ontleners wordt doorgerekend, wat de financiële stabiliteit van banken ondermijnt (Podpiera, 2004). Een hoge NIM kan ook een indicatie zijn van een economie waarin de bankregulering onvoldoende ontwikkeld is en waar een hoge mate van informatie-asymmetrie aanwezig is (Claeys & Vander Vennet, 2008). In landen waar het financieel systeem nog in ontwikkeling is - bv. Centraal- en Oost-Europese landen - kan een hoge NIM dus eerder een goede zaak zijn. We hebben in dit eerste hoofdstuk geprobeerd te illustreren wat de basisrol van een bank inhoudt en hoe hiermee opbrengsten en winst kunnen worden gerealiseerd. Daarnaast werd de cruciale rol van financiële instellingen voor de groei van de economie benadrukt en werd de trade-off tussen een hoge en een lage NIM verduidelijkt. In het volgende deel bespreken we hoe en waarom banken in de jaren 1990 afweken van deze traditionele activiteiten. 7

17 3 VERSCHUIVING NAAR NIET-INTEREST ACTIVITEITEN EN SERVICES VANAF DE JAREN 90 Na de bespreking van de traditionele rol van banken zullen we in dit hoofdstuk weergeven welke de achterliggende redenen waren die geleid hebben tot het uitoefenen van meer nietinterest activiteiten door de banken. Vanaf het begin van de jaren 90 was er vooral binnen de commerciële banken een duidelijke evolutie merkbaar met betrekking tot het aandeel niet-interest inkomsten in verhouding tot de totale inkomsten. Onderzoek heeft aangetoond dat dit aandeel steeg van 26% in 1989 tot 41% in 1998 (ECB, 2000). Deze sterke procentuele toename toont duidelijk aan dat banken zich niet meer tevreden stelden met de inkomsten voortkomend uit de uitvoering van hun traditionele intermediatiefunctie. Mede doordat ze in de jaren 90 moesten fungeren in een uiterst competitieve omgeving kon er via de traditionele kanalen - het aantrekken van spaargelden en het ontlenen ervan - weinig marge geboekt worden. Langs de ene kant werden er wel hoge depositorentes aangeboden, maar langs de andere kant lagen de uitleenrentes betrekkelijk laag, wat zorgde voor een relatief lage NIM. De banken waren dus - wegens winstbejag en onder druk van hun aandeelhouders - geneigd een groter belang te hechten aan niet-traditionele activiteiten: er werd geprobeerd extra opbrengsten te genereren door middel van trading activiteiten en niet-interest genererende producten, het verkrijgen van commissies en het aanbieden van services op basis van zowel vaste als variabele vergoedingen. In één paper wordt het als volgt verwoord: In het bijzonder compenseren inkomsten uit niet-traditionele activiteiten (wat niet-interest inkomsten bevat), in bepaalde mate, voor de lagere interestmarge ten gevolge van de sterke competitie in het traditionele segment (deposito s/leningen) (Carbó & Rodriguez, 2007, p. 2058). Of deze diversificatie in het aanbod van bankproducten aanzienlijke voordelen met zich mee zou brengen was echter betwijfelbaar, een duidelijke risk-return relatie was immers nog uitermate onzeker. Toch wordt er dikwijls verondersteld dat - op lange termijn - inkomsten gegenereerd door niet-interest gerelateerde activiteiten een stabielere basis bieden dan inkomsten louter voortkomend uit pure financiële intermediatie. Dit wordt dan vooral verklaard door te stellen dat een grotere verscheidenheid in de bankactiviteiten leidt tot een meer gediversifieerde portfolio van opbrengende producten. Op deze manier kunnen lagere inkomsten in mindere periodes - gekenmerkt door dalende interestinkomsten - 8

18 gecompenseerd worden door inkomsten afkomstig uit niet-interest producten. Als we veronderstellen dat wijzigingen in de interest inkomsten van financiële intermediairs niet gecorreleerd zijn met wijzigingen in hun niet-interest inkomsten, zowel op het vlak van de grootte als de richting van de wijzigingen, blijkt diversificatie inderdaad een positieve invloed te hebben op het risico van de volledige portfolio. Een belangrijke factor die hierbij niet uit het oog mag verloren worden is echter de manier waarop een specifieke intermediair zelf omspringt met zijn niet-interest inkomsten (Feldman & Schmidt, 1999). Het aannemen van een té risicovolle houding ten aanzien van de nietinterest inkomsten leidt in de realiteit immers vaak tot een andere situatie: een verschuiving van de focus op traditionele inkomsten naar een grotere focus op inkomsten gehaald uit services en activiteiten die commissies genereren gaat vaak gepaard met een sterke toename in de volatiliteit van de bankinkomsten. Het is immers zo dat klanten die reeds een lening bij één bank afgesloten hebben minder geneigd zijn om naar een andere bank over te stappen voor andere bankactiviteiten omwille van de voordelen die verbonden zijn aan het aangaan van een bankrelatie op lange termijn - hierbij denken we vooral aan het vermijden van additionele informatie- en veranderingskosten. Deze klantenretentie zorgt ervoor dat banken vrij zeker kunnen zijn van een continue inkomstenstroom gegenereerd door de rentes betaald op de leningen. Hiertegenover staan dan de niet-interest activiteiten die in de meeste gevallen gebaseerd zijn op minder sterke en minder stabiele - en dus meer onzekere - klantenrelaties (DeYoung & Roland, 2001). We kunnen dus stellen dat er een verband bestaat tussen het aanbieden van betalende bankservices en de netto interest inkomsten die een bank genereert. Vooral tijdens de jaren 90 blijkt deze correlatie sterk toegenomen te zijn, onder andere door het ruimer aanbod aan services en niet-interest producten. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat niet-interest producten de schommelingen van economische variabelen - zoals de interestvoeten of het bruto binnenlands product (BBP) - weinig tot niet volgen (Feldman & Schmidt, 1999). Dit alles had tot gevolg dat des te meer betalende bankservices er werden aangeboden en commissies verdiend werden, des te lager de NIM van de banken werd. Deze trade-off geldt vooral voor betalende bankservices op basis van commissies, eerder dan voor niet-interest inkomsten uit trading activiteiten (Lepetit, Nys, Rous, Tarazi, 2008; Stiroh, 2004). Opmerkelijk hierbij is ook dat er een duidelijk negatief verband bestaat tussen het aandeel van de niet-interest services en de effectieve opbrengsten per eenheid risico dat genomen wordt. Trading activiteiten blijken hierbij een heel sterk negatief verband te tonen, resulterend in een sterk dalende winstmarge per risico-eenheid (Stiroh, 2004). Hierbij kan men zich finaal de vraag stellen of de uitbreiding van een portfolio met grote hoeveelheden niet-interest inkomsten echt een 9

19 stabiliserend effect heeft op de totale inkomsten en de daarmee verbonden winstgevendheid van de bank, of eerder een additionele risicofactor voor de bank vertegenwoordigt. Een ander belangrijk te vermelden punt is dat de traditionele intermediatie-activiteiten van banken gebonden zijn aan normen inzake minimumvoorzieningen die moeten worden aangelegd binnen het eigen vermogen - bv. minimum kapitaalvereisten opgelegd door de Basel normen. Deze verplichtingen beperken de vrijheid van handelen voor de banken. Omzeiling hiervan is wel mogelijk door een grotere nadruk te leggen op de niet-interest opbrengende activiteiten - deze activiteiten beperken in de meeste gevallen slechts in geringe mate de bewegingsvrijheid van banken (DeYoung & Roland, 2001). Deze beperkte - of soms zelfs onbestaande - kapitaaleisen en -verplichtingen kunnen echter een nefaste invloed hebben op de solvabiliteit en kredietwaardigheid van de banken. Dit wordt in hoofdstuk 4 verder in detail besproken aangezien dit als één van de hoofdredenen van de huidige financiële crisis kan worden beschouwd. Lepetit et al. (2008) toonden in hun onderzoek aan dat het tijdens de jaren 90 mogelijk was te concurreren op de traditionele intermediatiemarkt door middel van cross-subsidization. Dit betekent dat de banken hun minieme winstmarge - voortkomend uit traditionele intermediatie - probeerden te compenseren door het uitoefenen van heel winstgevende nietinterest activiteiten. Op deze manier konden de commerciële banken zich zelfs gedragen als een loss-leader op de traditionele intermediatiemarkt: uitleenrentes werden sterk verlaagd om de stimulering van andere - niet-interest - inkomsten teweeg te brengen. Deze lagere uitleenrentes werden mogelijk gemaakt door een systematische en bewuste onderschatting van de risicoprofielen van de klanten. Compensatie voor deze lagere rente-inkomsten werd geacht verkregen te worden door de aanbieding van gekoppelde niet-interest services en activiteiten - advies etc.. Tevens ging men er ook vanuit dat door het aanbieden van deze lagere uitleenrentes nieuwe klanten aangetrokken zouden worden zodat het hele proces zichzelf min of meer in stand zou houden. De gedachte was dus dat een indekking tegen een hoger risicoprofiel van een bepaalde klant kon bekomen worden door het vragen van een hogere vergoeding voor commissie-gebaseerde services en voor andere niet-interest opbrengende producten. Deze bevindingen worden eveneens gestaafd in het onderzoek van Carbó en Rodriguez (2007): banken gespecialiseerd in leningen blijken zich tevreden te moeten stellen met een lagere winst dan banken die een gediversifieerd aanbod aanbieden naast hun traditionele intermediatie-activiteiten. Daarnaast zullen banken die geconfronteerd worden met risicovolle leningen dit risico trachten in te dekken. Aangezien men zich door de sterke concurrentie op 10

20 de markt niet kon veroorloven de rente voor leningen op te drijven begon men met het aanbieden van extra services en niet-interest activiteiten en producten. De verwachting was dat deze activiteiten en producten bepaalde inkomsten zouden teweegbrengen die ook effectief zouden verworven worden. Nu we de onderliggende mechanismen en oorzaken van de verschuiving in activiteiten van banken tijdens de jaren 90 hebben besproken, kunnen we overgaan tot de bespreking van het ontstaan en de oorzaken van de financiële crisis van

21 4 WERELDWIJDE FINANCIËLE CRISIS ( ) In dit hoofdstuk behandelen we kort de voornaamste factoren die geleid hebben tot de financiële crisis van We zullen ook aangeven welke instanties gefaald hebben of tekortgeschoten zijn in de preventie hiervan. 4.1 Aanzet financiële crisis Zoals reeds werd aangegeven in het vorige hoofdstuk begonnen banken de tendens die ze gecreëerd hadden in de jaren 90 - het zoeken naar alternatieve niet-interest producten en bankservices - steeds verder uit te diepen. Aangetrokken door de verhoopte realisatie van extreme returns werden steeds meer risico s genomen die niet meer in verhouding stonden tot de effectief gerealiseerde inkomsten. Risicoprofielen werden hierbij op systematische wijzig grondig onderschat (Lepetit et al., 2008). Doordat de banken steeds meer van hun middelen begonnen te besteden aan niet-interest producten die weinig of niet verzekerd werden door opgelegde minimumkapitaalvereisten ontstond een situatie gekenmerkt door overdreven benutting van het eigen vermogen (DeYoung & Roland, 2001). Tal van banken begonnen minimumstandaarden te hanteren inzake veilige niveaus van het aan te houden eigen vermogen. Deze lage niveaus brachten echter een gevaarlijk risico met zich mee: het solvabiliteitsrisico - dit is het niet kunnen bieden van een voldoende kapitaalgarantie voor de uitstaande leningen. Langs de andere kant werden door de focus op niet-interest inkomsten de inkomsten voortvloeiend uit de klassieke intermediatiefunctie van banken verwaarloosd. Al te gemakkelijk werden leningen tegen lage interestvoeten toegekend, zelfs onder risicovolle omstandigheden waarbij er een hoge kans was op niet-terugbetaling van de klant - en dus met een hoog default risico. Mede doordat de risico s hiervan onderschat werden zag men de ernst van deze situatie niet in. De banken begonnen echter steeds meer van hun kredietwaardigheid te verliezen. 4.2 Vastgoedbubbel Naast de voornoemde uitbreiding naar niet-interest producten en diensten bij banken voerden de Amerikaanse centrale bank (FED) en de Europese centrale bank (ECB) een zeer los monetair beleid om een diepe recessie - een gevolg van verschillende crisissen in Oost- Azië, Rusland, Argentinië, Brazilië en Turkije - niet in de hand te werken. Door dit losse monetair beleid ontstond een vastgoedbubbel - een periode van economische glorieschijn. Deze bubbel leidde tot een jarenlange stijging van de vastgoedprijzen en gelijklopende investeringen in vastgoed (Diamond & Rajan, 2009). 12

Belfius slaagt met glans voor de. van de ECB. Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers

Belfius slaagt met glans voor de. van de ECB. Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers Belfius slaagt met glans voor de comprehensive Versie 1 19 assessment 08 12:00 (CA) van de ECB Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers Brussel, 26 oktober 2014 Soliditeit van Belfius bevestigd

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur Hoofdstuk 5 De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur 5.1 Inleiding In de vorige hoofdstukken hebben we het vreemd vermogen en het eigen vermogen van een onderneming besproken. De partijen

Nadere informatie

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2013 Portfolio Management Ostrica BV Februari 2013 Rendementsverwachtingen Ostrica 2013 In dit document wordt een onderbouwing gegeven van de rendementsverwachtingen

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Inhoudstafel. Winstdelingsreglement Allianz Invest V896 NL Ed. 04/13 2

Inhoudstafel. Winstdelingsreglement Allianz Invest V896 NL Ed. 04/13 2 Inhoudstafel HOOFDSTUK I WINSTDELINGSREGLEMENT...3 1. Doel van het reglement...3 2. Quotiteit van de verzekerde prestaties gebonden aan elk van de gekantonneerde fondsen...3 3. Bepaling van het globaal

Nadere informatie

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2014

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2014 Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2014 Portfolio Management Ostrica BV Januari 2014 Rendementsverwachtingen Ostrica 2014 In dit document wordt een onderbouwing gegeven van de rendementsverwachtingen

Nadere informatie

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1 Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie Financial Forum Gent, 29 mei 1 Agenda 19.00u. Welkomstwoord 19.15u. Presentatie door Michel Vermaerke, Gedelegeerd Bestuurder Febelfin

Nadere informatie

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Vastgoed financieren In een commerciële omgeving Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Welkom in de commerciële bancaire wereld Businessplannen Bancaire normen Business plan Focus aanbrengen

Nadere informatie

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009

Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Uitkomsten DNB macro-stresstest zomer 2009 Stresstesting wordt door DNB al een aantal jaren gebruikt als instrument voor het financiële stabiliteitsbeleid en het prudentiële toezicht. Deze zomer is opnieuw

Nadere informatie

Business Valuation : groeiend belang

Business Valuation : groeiend belang Business Valuation : groeiend belang Inleiding Vandaag de dag worden we steeds vaker geconfronteerd met de vraag hoeveel een onderneming waard is en of ze gelet op de huidige crisis financieel gezond is.

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Deel 1: oplossingen vragen en opdrachten

Deel 1: oplossingen vragen en opdrachten Deel 1: oplossingen vragen en opdrachten Hier vindt u de oplossingen van de vragen en opdrachten uit het boek (grijze kaders zonder icoon). Hoofdstuk 2 p. 21 Voor het nemen van die risico s worden de banken

Nadere informatie

De Knab Participatie in het kort

De Knab Participatie in het kort De Knab Participatie in het kort De Knab Participatie in het kort Let op! De Knab Participatie in het kort geeft antwoord op vragen die je mogelijk hebt over de participatie. Als je overweegt om de Knab

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 31 371 Kredietcrisis Nr. 327 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 19 maart 2010

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Peter Vlaar Hoofd ALM modellering APG VBA ALM congres 5 november 2009 Agenda Karakteristieken van de kredietcrisis? Hoe kunnen we

Nadere informatie

Ja, hier ben ik mee bekend. Voor mijn reactie op dit bericht verwijs ik naar de antwoorden op de onderstaande vragen.

Ja, hier ben ik mee bekend. Voor mijn reactie op dit bericht verwijs ik naar de antwoorden op de onderstaande vragen. 2015Z03278 Vragen van de leden Aukje de Vries en Van der Linde (beiden VVD) aan de ministers van Financiën en voor Wonen en Rijksdienst over het bericht "ABN AMRO CFO: Nieuwe kapitaalbodems kunnen buffer

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Instelling. Onderwerp. Datum

Instelling. Onderwerp. Datum Instelling Moore Stephens Informatief 148 www.moorestephens.be Onderwerp Welke interest mag u nu betalen op uw rekening-courant? Datum 24 september 2014 Copyright and disclaimer De inhoud van dit document

Nadere informatie

Abnormale of goedgunstige voordelen toch geen minimale belastbare basis?

Abnormale of goedgunstige voordelen toch geen minimale belastbare basis? Abnormale of goedgunstige voordelen toch geen minimale belastbare basis? Aan de hand van bepaalde transacties wordt binnen groepen van vennootschappen soms gepoogd om winsten te verschuiven naar de vennootschappen

Nadere informatie

Marktrisico Non-life risico Tegenpartij kredietrisico Operationeel risico Correlatie effecten totaalniveau 500,0% 400,0% 300,0% 200,0% 100,0% 0,0%

Marktrisico Non-life risico Tegenpartij kredietrisico Operationeel risico Correlatie effecten totaalniveau 500,0% 400,0% 300,0% 200,0% 100,0% 0,0% Aan: Van: Directie, XYZ verzekeraar Arcturus Datum: 25 oktober 2010 Betreft: Rapportage QIS 5 op basis boekjaar 2009 (FICTIEF) Management Samenvatting DNB heeft in augustus 2010 verzekeraars gevraagd om

Nadere informatie

Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed

Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed Nederlandse banken doorstaan Europese stresstest goed 23 juli 2010 De vier Nederlandse banken die in samenwerking met De Nederlandsche Bank (DNB) hebben deelgenomen aan de stresstest van het Europese Comité

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Mei 212 Jan van Nispen Inleiding De start van de financiële crisis ligt nu al enkele jaren achter ons, maar in 211 voelden we nog steeds de

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

Principe. Daarom heeft de wetgever 2 belangrijke beperkingen ingevoerd. Beperking 1: maximumstand rekening-courant

Principe. Daarom heeft de wetgever 2 belangrijke beperkingen ingevoerd. Beperking 1: maximumstand rekening-courant Welke interest mag u nu betalen op uw rekening-courant? Welke interest mag u nu betalen op uw rekening-courant?... Principe... Beperking 1: maximumstand rekening-courant... Een voorbeeld verduidelijkt

Nadere informatie

Experiment economie HAVO / VWO gooi maar in mijn bed

Experiment economie HAVO / VWO gooi maar in mijn bed Experiment economie HAVO / VWO gooi maar in mijn bed Nr. 15 Achtergrond: Economische verschijnselen hangen met elkaar samen. Daarbij zijn meerdere verbanden mogelijk. Bijvoorbeeld: 1. Chronologische volgorde.

Nadere informatie

Strategy Background Papers

Strategy Background Papers november 2013 Beleggen in vastgoed Huurder of eigenaar, iedereen krijgt in het dagelijkse leven te maken met vastgoed. De meeste eigenaars van een huis zien hun woning meer als een vorm van comfort dan

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Algemene vergadering van Aandeelhouders. 15 mei 2014

Algemene vergadering van Aandeelhouders. 15 mei 2014 Algemene vergadering van Aandeelhouders 15 mei 2014 Agendapunt 2a Bericht van de Raad van Commissarissen Agendapunt 2b Jaarverslag van de Raad van Bestuur over 2013 2013 hoofdpunten Winstherstel in 2013

Nadere informatie

Financiering Nederlandse woningmarkt onder druk

Financiering Nederlandse woningmarkt onder druk Position paper Financiering Nederlandse woningmarkt onder druk November 2011 De financiering van de hypotheekmarkt geschiedt voor een deel door middel van spaargeld. Voor het andere gedeelte zijn banken

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies

Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies Financieren anno 2015 BDO M&A - Debt Advisory Strategisch financieringsadvies drs. Roel van der Sar RC RV Manager Corporate Finance Debt Advisory Introductie drs. Roel van der Sar RC RV Senior Manager

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift bestudeert het gebruik van handelskrediet in de rijstmarkten van Tanzania. 18 We richten ons daarbij op drie aspecten. Ten eerste richten we ons op het

Nadere informatie

SAMENVATTING. Toepasselijk recht. Op het aanbod is Nederlands recht van toepassing. Rechten verbonden aan de certificaten van aandelen

SAMENVATTING. Toepasselijk recht. Op het aanbod is Nederlands recht van toepassing. Rechten verbonden aan de certificaten van aandelen SAMENVATTING Dit hoofdstuk is een samenvatting (de Samenvatting) van de essentiële kenmerken en risico s met betrekking tot de Uitgevende instelling(stichting administratie kantoor aandelen Triodos Bank),

Nadere informatie

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt

Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt Toenemende concurrentie op de Nederlandse hypotheekmarkt FEBRUARI 2016 www.dmfco.nl Met de toenemende beleggingen van Nederlandse pensioenfondsen in Nederlandse hypotheken kent de hypotheekmarkt nu drie

Nadere informatie

Wall Street of niet, dat is de vraag

Wall Street of niet, dat is de vraag Wall Street of niet, dat is de vraag 1. Beleggers hebben geen leuke tijd achter de rug. 2011 was een moeilijk beleggingsjaar. Het begon goed, alsof het ingezet herstel na het bloedbad van 2008/2009 zich

Nadere informatie

bankfinanciering / bedrijfswaardering

bankfinanciering / bedrijfswaardering bankfinanciering / bedrijfswaardering Masterclass Internationaal ondernemen in de tuinbouw 4 November 2015 H.A.Rijken 1 MKB financiering: bankiersperspectief 1 Relatieve kredietwaardigheid in het MKB 2

Nadere informatie

Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013

Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013 Persbericht 27 februari 2014 Rabobank boekt 2,0 miljard euro nettowinst in 2013 De Rabobank Groep boekte in 2013 een nettowinst van 2.012 miljoen euro. Dit is 46 miljoen euro of 2% minder dan in 2012.

Nadere informatie

OEFENINGEN HOOFDSTUK 6

OEFENINGEN HOOFDSTUK 6 OEFENINGEN HOOFDSTUK 6 1 OEFENING 1 EEN INDIVIDU NEEMT EEN BELEGGING IN OVERWEGING MET VOLGENDE MOGELIJKE RENDEMENTEN EN HUN WAARSCHIJNLIJKHEDEN VAN VOORKOMEN: RENDEMENTEN -0,10 0,00 0,10 0,0 0,30 WAARSCHIJNLIJKHEID

Nadere informatie

:Rendabiliteit van de categorieën van verzekeringsprodukten LEVEN.

:Rendabiliteit van de categorieën van verzekeringsprodukten LEVEN. 57.620/PC4/VK Brussel, 3 december 1992. MEDEDELING D. 104. Betreft :Rendabiliteit van de categorieën van verzekeringsprodukten LEVEN. I. INLEIDING. In het raam van de a posteriori controle, is het van

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Essentiële Beleggersinformatie

Essentiële Beleggersinformatie Essentiële Beleggersinformatie Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1!

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1! Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! Top Rendement Invest is een individuele levensverzekering (tak 21) van AG Insurance. Raadpleeg de Financiële

Nadere informatie

Delhaize Groep N.V. Osseghemstraat 53 1080 Brussel - België Rechtspersonenregister: 0402.206.045

Delhaize Groep N.V. Osseghemstraat 53 1080 Brussel - België Rechtspersonenregister: 0402.206.045 Delhaize Groep N.V. Osseghemstraat 53 1080 Brussel - België Rechtspersonenregister: 0402.206.045 UITGIFTE VAN 250.000.000 EUR CONVERTEERBARE OBLIGATIES TERUGBETAALBAAR IN 2009 MET OPHEFFING VAN HET VOORKEURRECHT

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2014 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF

NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF NIBE-SVV, 2013 OEFENEXAMEN ALGEMENE OPLEIDING BANKBEDRIJF 1. Bij welke activiteit handelt een bank NIET op de financiële markten? A. Bij activiteiten uit hoofde van de transformatiefunctie. B. Bij activiteiten

Nadere informatie

Essentiële Beleggersinformatie 19 februari 2014

Essentiële Beleggersinformatie 19 februari 2014 Essentiële Beleggersinformatie 19 februari 2014 Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

ABN AMRO Groenbank B.V. ENKELVOUDIGE JAARREKENING 2012

ABN AMRO Groenbank B.V. ENKELVOUDIGE JAARREKENING 2012 ABN AMRO Groenbank B.V. ENKELVOUDIGE JAARREKENING 2012 INHOUDSOPGAVE Directieverslag 2012 3 Enkelvoudige balans per 31 december 2012 6 Enkelvoudige winst- en verliesrekening over 2012 7 Overige gegevens

Nadere informatie

Treasury reglement. 4 juni 2014. 1 van 5

Treasury reglement. 4 juni 2014. 1 van 5 Treasury reglement 4 juni 2014 1 van 5 01. Inleiding In het licht van de Code Goed Bestuur Publieke Dienstverleners heeft Spaarnelanden een Treasuryreglement opgesteld. Dit reglement de stelt de aandeelhouder

Nadere informatie

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling 7 Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling ing Jos van Heiningen Publicatiedatum CBS-website: 27 maart 28 Voorburg/Heerlen, 28 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Investeer nu in een duurzame toekomst.

Investeer nu in een duurzame toekomst. Investeer nu in een duurzame toekomst. Investeer in de groei van Bij werkt uw geld aan een duurzame samenleving waarin levenskwaliteit centraal staat. U kunt daaraan bijdragen door certificaten van aandelen

Nadere informatie

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig?

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Bekaert West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Lieselot Denorme sociaaleconomisch beleid, WES Ondanks de recente economische crisis zijn de West-Vlaamse bedrijven er globaal in geslaagd

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis

Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis 7 Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis Jos van Heiningen Publicatiedatum CBS-website: 12 december 28 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

Krediet en risico. Risicoprofiel van de onderneming. 1. Wat is de betekenis van krediet? 2. Hoe komt een krediet tot stand? 3. Wat is kredietrisico?

Krediet en risico. Risicoprofiel van de onderneming. 1. Wat is de betekenis van krediet? 2. Hoe komt een krediet tot stand? 3. Wat is kredietrisico? Krediet en risico Risicoprofiel van de onderneming 1. Wat is de betekenis van krediet? Van Dale: krediet = vertrouwen dat gesteld wordt in het vermogen tot betalen van een persoon of een onderneming, bereidwilligheid

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN

COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN COMMISSIE VOOR BOEKHOUDKUNDIGE NORMEN CBN-advies 2013/14 De boekhoudkundige verwerking van de uitgestelde belastingen bij gerealiseerde meerwaarden waarvoor de uitgestelde belastingregeling geldt en bij

Nadere informatie

Voorontwerp van Wet tot verdere versterking van de stabiliteit van de Belgische banksector. Bankenwet - Minister van Financiën Koen Geens

Voorontwerp van Wet tot verdere versterking van de stabiliteit van de Belgische banksector. Bankenwet - Minister van Financiën Koen Geens Voorontwerp van Wet tot verdere versterking van de stabiliteit van de Belgische banksector Bankenwet - Minister van Financiën Koen Geens Overzicht Wat voorafging Europese achtergrond Doelstellingen: stabiliteit

Nadere informatie

Equitisation and Stock-Market Development

Equitisation and Stock-Market Development Samenvatting In deze dissertatie worden twee belangrijke vraagstukken met betrekking tot het proces van economische hervorming in Vietnam behandeld, te weten de Vietnamese variant van privatisering (equitisation)

Nadere informatie

TiGenix Naamloze vennootschap Romeinse straat 12 bus 2 3001 Leuven BTW BE 0471.340.123 RPR Leuven (de Vennootschap )

TiGenix Naamloze vennootschap Romeinse straat 12 bus 2 3001 Leuven BTW BE 0471.340.123 RPR Leuven (de Vennootschap ) TiGenix Naamloze vennootschap Romeinse straat 12 bus 2 3001 Leuven BTW BE 0471.340.123 RPR Leuven (de Vennootschap ) BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OVEREENKOMSTIG ARTIKELEN 596 EN 598 VAN HET

Nadere informatie

HEFBOOMPRODUCTEN (FACTOR CERTIFICATEN) NYSE Euronext in samenwerking met Commerzbank. NYSE Euronext. All Rights Reserved.

HEFBOOMPRODUCTEN (FACTOR CERTIFICATEN) NYSE Euronext in samenwerking met Commerzbank. NYSE Euronext. All Rights Reserved. HEFBOOMPRODUCTEN (FACTOR CERTIFICATEN) NYSE Euronext in samenwerking met Commerzbank NYSE Euronext. All Rights Reserved. Gestructureerde producten markt van NYSE Euronext NYSE Euronext Brussel NYSE Euronext

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten

Uitdagingen lokale. Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten Uitdagingen lokale banksector Eric Matto Centrale Bank van Curacao en Sint Maarten 3 november 2011 Inhoud 1. Kenmerken lokale l banksector 2. Recente schokken 3. Effecten op de lokale banksector 4. Uitdagingen

Nadere informatie

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer Uitkomen voor de beste resultaten DB Star Performer Gestimuleerd rendement Voordelen Hoe het werkt Simulatie aan de hand van historische gegevens geeft consistente resultaten op lange termijn Voordelen

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Gestructureerde obligatie

Gestructureerde obligatie Gestructureerde obligatie Een obligatie met een eigen karakter Inhoud Inleiding 5 Aard van de belegging 7 Voordelen en nadelen 7 Prestatiemechanismen 8 Met of zonder kapitaalbescherming 8 Op basis van

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2010 2011 Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren Frederik Verplancke onder leiding van Prof. dr. Gerrit

Nadere informatie

Persmededeling vanwege de Argenta Groep

Persmededeling vanwege de Argenta Groep Persmededeling vanwege de Argenta Groep Ook in 2008 hebben 100.000 nieuwe cliënten voor Argenta gekozen Datum 27-03-2009 Tijdstip 10:30uur Bericht Pers 2009/01 Argenta Bank- & Verzekeringsgroep nv Belgiëlei

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de omgang met markt- en tegenpartijrisico s in de standaardformule

Richtsnoeren voor de omgang met markt- en tegenpartijrisico s in de standaardformule EIOPA-BoS-14/174 NL Richtsnoeren voor de omgang met markt- en tegenpartijrisico s in de standaardformule EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Vergelijking verzekeraars en banken

Vergelijking verzekeraars en banken Vergelijking verzekeraars en banken Level playing field vanuit toezicht en kapitaaleisen? Presentatie door drs. Juriaan Borst AAG ACIS Symposium - Universiteit van Amsterdam 5 september 2014 2014 Towers

Nadere informatie

Groeien in De Kempen. Rabobank De Kempen Roeland Verbeet Manager Grootzakelijk 09-06-2015

Groeien in De Kempen. Rabobank De Kempen Roeland Verbeet Manager Grootzakelijk 09-06-2015 Groeien in De Kempen Rabobank De Kempen Roeland Verbeet Manager Grootzakelijk 09-06-2015 NL: Hevig debat over gebrek aan kredietverlening in MKB Selectie nieuwsberichten over kredietverlening door banken

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

VERSLAG AAN DE KONING

VERSLAG AAN DE KONING VERSLAG AAN DE KONING Sire, Het besluit dat wij de eer hebben aan de handtekening van Uwe Majesteit voor te leggen regelt de uitvoering van de wet van 24 maart 2003 tot wijziging van de wet van 12 juni

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Januari 2012 Jan van Nispen Inleiding Sinds 2008 zijn woorden zoals crisis, financieringsproblemen, waarborgen en bailouts niet meer uit de

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/15 Macro & Markten, strategie 1. Rente en conjunctuur : EUROPA De Europese rentevoeten zijn historisch laag, zowel op het korte als op het lange einde, en geven de

Nadere informatie

Resultaten 1H 2014. Versie 1 19 08 12:00. Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers

Resultaten 1H 2014. Versie 1 19 08 12:00. Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers Resultaten 1H 2014 Versie 1 19 08 12:00 Informatie gebaseerd op niet-geauditeerde cijfers Brussel, 10 september 2014 Trots op onze resultaten Vertrouwen in onze toekomst Brussel, 10 september 2014 Kernboodschappen

Nadere informatie

De bank is zelf nog altijd het beste financieringsalternatief voor het MKB

De bank is zelf nog altijd het beste financieringsalternatief voor het MKB De bank is zelf nog altijd het beste financieringsalternatief voor het MKB Seminar alternatieve financieringsvormen MKB Modulair MBA Nyenrode ism LLTB 1 juli 2014, Breukelen H.A. Rijken Vrije Universiteit

Nadere informatie

KBC IFIMA Note op 5 jaar gelinkt aan de 5Y EUR CMS rente

KBC IFIMA Note op 5 jaar gelinkt aan de 5Y EUR CMS rente KBC IFIMA op 5 jaar gelinkt aan de 5Y EUR CMS rente De 5 jaar KBC IFIMA uitgifte gelinkt aan de 5Y EUR CMS rente is een uitgifte in euro ( EUR ) met een jaarlijkse coupon verbonden aan de 5Y EUR CMS rente.

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Jaarbericht Weller Wonen Holding BV 2014

Jaarbericht Weller Wonen Holding BV 2014 Jaarbericht Weller Wonen Holding BV 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2 2. Jaarrekening 3 2.1 Balans per 31-12-2014 (voor winstbestemming) 3 2.2 Winst en verliesrekening over 2014 4 2.3 Kasstroomoverzicht

Nadere informatie

Rentabiliteitsratio s

Rentabiliteitsratio s 18 Rentabiliteitsratio s Nu we de begrippen balans, resultatenrekening en kasstromentabel onder de knie hebben, kunnen we overgaan tot het meer interessante werk, nl. het onderzoek naar de performantie

Nadere informatie

http://ccff02.minfin.fgov.be/kmweb/document.do?method=printselecteddocuments...

http://ccff02.minfin.fgov.be/kmweb/document.do?method=printselecteddocuments... Page 1 of 5 Home > Résultats de la recherche > Circulaires > Circulaire nr. Ci.RH.231/532.259 (AAFisc Nr. 3/2013) dd. 25.01.2013 Algemene administratie van de FISCALITEIT - Centrale diensten Personenbelasting

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

De solvabiliteitsratio van het Nederlandse bankwezen

De solvabiliteitsratio van het Nederlandse bankwezen De onrust op de financiële markten heeft tot verscherpte aandacht geleid voor de solvabiliteit van banken, de mate waarin hun vermogen de mogelijke verliezen op (risicogewogen) activa dekt en een voldoende

Nadere informatie

BELEGGINGSPROFIEL. Naam cliënt: Cliëntnummer: Rekening nummer: Datum: Referentie:

BELEGGINGSPROFIEL. Naam cliënt: Cliëntnummer: Rekening nummer: Datum: Referentie: BELEGGINGSPROFIEL Naam cliënt: Cliëntnummer: Rekening nummer: Datum: Referentie: Beleggingsadvies impliceert in de eerste plaats dat wij een voldoende inzicht krijgen in uw risico-profiel, uw kennis en

Nadere informatie