Verduurzaming MKB: drijfveren en de rol van gemeenten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verduurzaming MKB: drijfveren en de rol van gemeenten"

Transcriptie

1 Verduurzaming MKB: drijfveren en de rol van gemeenten Onderzoek in opdracht van Agentschap NL Uitgevoerd door mauritsgroen.mgmc (drs W. Verhoog) Datum:

2 Inhoud 1.Inleiding Opdracht en kader Het onderzoek Dit rapport 2.Verslag 2.1 Inspelen op bedrijven Van energiebesparen tot Mvo-ambitie Achterblijvers, middenmoters en koplopers Relatie met bevoegd gezag 2.2 De rol(len) van de gemeente Reguleren en handhaven Informeren en adviseren Faciliteren Duurzaam inkoper/launching customer 2.3 Rol weggelegd voor andere partijen? De koploper De branche-organisatie De ondernemersvereniging Kamer van Koophandel Parkmanagement Installateurs e.a. rond een bedrijf Opleidingen Divers Rijksoverheid Provincie 2.4 Hoe vul je de gemeentelijke rol(len) succesvol in? Bestuurlijke betrokkenheid, verankering Integraal werken Op het raakvlak met de buitenwereld 2.5 Communiceren over verduurzaming Communiceren met bedrijven Communicatie met/tussen gemeenten Bijlagen: Bijlage1: Geïnterviewde personen Bijlage2: Vragen als leidraad bij het gesprek 2

3 1. Inleiding Opdracht en kader Vanuit het themateam Duurzame Bedrijven is geconstateerd dat gemeenten op diverse manieren vorm geven aan het verduurzamen van hun lokale MKB. Om de ervaringen hierover beter te ontsluiten heeft Agentschap NL opdracht gegeven aan MGMC om deze ervaringen door middel van interviews te verzamelen, vanuit het persperctief van zowel gemeenten als (koepels van) bedrijven. Doel is bij te dragen aan: inzicht in wat MKB-bedrijven kan bewegen/beweegt om met duurzaamheid aan de slag te gaan, en - in relatie daarmee - : inzicht in de manier waarop gemeenten die beweging het beste in gang kunnen zetten/ kunnen ondersteunen. Het onderzoek Dit onderzoek bestond uit een beperkte literatuurstudie en interviews met tien personen bij (negen) organisaties die m.b.t. het thema verduurzaming (of energie) met bedrijven in contact staan. Het idee achter dit onderzoek - van een omvang die moeilijk kwantitatieve uitspraken rechtvaardigt - was dat het een rol kon spelen in de eventuele actualisatie van eerdere uitkomsten en dat het daarop ook aanvullende gezichtpunten zou kunnen opleveren. Gegeven het aantal interviews dat in het kader van deze opdracht kon worden afgenomen, is ervoor gekozen geen gesprekken te voeren met bedrijven. De nu geïnterviewde personen konden - zij het indirect - voor wat betreft een veel groter aantal bedrijven een beeld schetsen. Vanwege dit voordeel is het risico voor lief genomen dat het beeld via deze informatieroute ook enigszins vertekend kon raken. Een lijst met geïnterviewden en de vragen die als leidraad in de gesprekken zijn gebruikt zijn als bijlagen aan dit verslag toegevoegd. Dit rapport Dit stuk doet verslag van verzamelde input (literatuur en interviews), gerangschikt langs de interviewvragen, en geeft daarop een beschouwing. Op grond van de bevindingen is tevens, separaat van dit verslag, een beknopte communicatiestrategie opgesteld. Deze geeft op grond van de bevindingen in het onderzoek aan hoe partijen op strategische wijze kunnen communiceren rond het onderwerp energiebesparing/verduurzaming. 3

4 2. Verslag 2.1 Inspelen op bedrijven De eerste serie vragen hebben informatie opgeleverd over de belevingswereld en drijfveren van bedrijven m.b.t. duurzaam ondernemen en over de wijze waarop de overheid daarop kan inspelen. Van energiebesparen tot Mvo-ambitie Wat bedrijven zelf oppakken, en om welke reden ze dat doen, loopt volgens diverse geïnterviewden weliswaar uiteen, maar energie is volgens hen wel vaak de trigger voor bedrijven om zelf contact te zoeken, het eerste dat bij ondernemers zelf naar boven komt bij verduurzaming. Dit is ook logisch vanwege de relatie met mogelijke kostenbesparing: het mes snijdt aan twee kanten. Bedrijven zitten daarbij nog op verschillende ambitieniveaus. Energiecentrum MKB onderscheidt drie niveaus: de groep die tegen verspilling is (dit is voor naar schatting 80% van MKB-bedrijven de ambitie); besparen om rendement te verbeteren (15% van de bedrijven); aandacht voor de maatschappelijke rol van het bedrijf, MVO-drijfveren (5% van de bedrijven). Energiecentrum MKB sluit daarop aan in de communicatie door met verschillende (deel)boodschappen te komen voor de drie ambitieniveaus. s-hertogenbosch heeft in convenanten met grote bedrijven, hoewel die al bezig zijn met MVO, gefocust op energie, want als je over alles afspraken maakt gaat het uiteindelijk nergens echt over. Voor deze convenanten heeft ze het heel open gehouden: iedereen kan er z n eigen bovenwettelijke doelen stellen en ook de eigen al bestaande doelen erin onderbrengen. Dit laatste doet ook recht aan bedrijven die uit eigen beweging al met verduurzaming bezig waren. De geïnterviewde bij DHV maakt in de acties die bedrijven ondernemen een onderscheid tussen aspecten die te maken hebben met een interne gerichtheid, en aspecten die veel meer een externe gerichtheid van bedrijven vragen. Die externe oriëntatie, een breder begrip van duurzaam ondernemen, waarmee je een onderscheidend imago kunt verwerven, kunt innoveren en nieuwe markten kunt blootleggen, is groeiende maar de meeste bedrijven zijn volgens haar nog intern gericht. Energiebesparing is zo n aspect dat dicht bij hen staat omdat het ook kostenbesparing oplevert. In de contacten met bedrijven daagt DHV deze uit om - ook al beginnen ze op onderwerpen als energiebesparing - verder te kijken. Ik raad de bedrijven aan om met stakeholders te gaan praten, praten over wat je aan het doen bent, niet over hoe goed je bent. Ik vraag ook hoe ze denken dat hun bedrijf er vijf tot tien jaar uit ziet: dan ben je waarschijnlijk niet met alleen energiebesparing bezig. Het helpt soms ook om terug te gaan naar de ideeën waarmee ze ooit met het bedrijf begonnen zijn. Dat ging ook over meer dan een zak geld verdienen. Als er zaken als leegloop en vergrijzing in hun regio spelen, zaken die visie vereisen, kun je ook daarmee verbindingen leggen. 4

5 In koploperprojecten (ondersteund door advies- en ingenieursbureau DGMR), momenteel in het Noorden van het land (gemeente Opsterland e.a.), wordt in de benadering van bedrijven direct over duurzaam ondernemen in de volle breedte gesproken. DGMR: Het gaat om actie en visie tegelijk. Hier wordt de insteek nadrukkelijk verbonden aan strategisch ondernemen, in de toekomst ook nog kunnen floreren. Je moet als bedrijf een goed verhaal hebben over duurzaam ondernemen in de volle breedte: dat is wat je klanten ook vragen, niet alleen hoeveel led-lampjes je hebt ingedraaid. Eerder adviseerde Nyenrode op basis van onderzoek (Nyenrode ) dat het goed is naar het bedrijfsleven het commerciële voordeel van MVO, de business case MVO, uit te dragen en daarmee het bedrijfsleven aan te spreken. Oftewel: voor de ondernemers de vraag: what s in it for me? te beantwoorden (en dat liefst door een andere ondernemer te laten doen). De Club van 30 2 bevestigt dit - zij met een lichte nuancering: de business case is een golflengte waarop je kunt communiceren. Bedrijven zijn er wel gevoelig voor, maar houd er rekening mee dat veel kleinere ondernemers zelf nog niet in die termen denken. In plaats van met kostenbesparing zijn die eerder bezig met het idee om meer klanten te winnen. Ze worden meer in beslag genomen door investeringsbeslissingen zoals de vraag of ze al dan niet een advertentie in het Parool moeten plaatsen. Eenmaal begonnen, schuiven bedrijven eenvoudig op in ambitieniveau, zo merkt Energiecentrum MKB. Ook klein beginnen (vermijden dat bedrijven door het bos de bomen niet meer zien) is dus zinnig. Een vliegwielwerking wordt ook geconstateerd in DHV-onderzoek (DHV ): Opvallend is dat hoe verder een bedrijf is in duurzaam ondernemen, hoe meer het gestimuleerd wordt door efficiencyverbetering en een proactieve opstelling en lange termijn visie. De laatste is voor koplopers zelfs de voornaamste stimulans. Dat overigens niet alles draait om eigen motivatie van bedrijven maar dat zeker ook klanten en overheid belangrijk zijn als motiverende partij, wordt ook duidelijk uit eerder genoemd DHV-onderzoek (DHV 2010). Bedrijven geven zelf aan dat externe prikkels zoals vragen of eisen van klanten (16,8%) en van de overheid (12,1%) de belangrijkste stimulans vormen om met duurzaam ondernemen aan de slag te gaan. Daarna zijn commerciële motieven zoals profilering in de markt (9,2%) en efficiencyverbetering (9%) een stimulans. De geïnterviewde van DHV (destijds projectleider van het DHV-onderzoek) vult dit aan: Ik merk elke dag bij ondernemers dat duurzaamheidsvragen rond aanbesteding er bij hen inhakken. Uiteindelijk hoop je dat de diverse drijfveren gaandeweg weer bij elkaar komen. 1 Onderzoek naar bevordering van duurzaam ondernemen en duurzame innovaties in het MKB door provincies en gemeenten. G. Keizers et al., Nyenrode Club van 30 BV is een projectbureau nieuwe stijl dat voor opdrachtgevers bedrijfsprocessen verduurzaamt. Dit doet zij door inhoudelijke experts vanuit producenten en leveranciers zodanig in te zetten dat duurzaamheid vanuit een integrale oplossing maximaal milieurendement heeft én een aantrekkelijke business case vormt. Uitvoering staat daarbij centraal. 3 Meting Duurzaam Ondernemen (2010) MD-SU DHV, DHV-onderzoeksrapport in opdracht van Provincie Gelderland. 5

6 Achterblijvers, middenmoters en koplopers Ten aanzien van de vraag op welke bedrijven achterblijvers, middenmoters of koplopers- de focus te richten, wijst DHV-onderzoek (DHV 2010) de groep middenmoters als meest kansrijke categorie aan. Het is een grote groep, er is al een intentie aanwezig en er is slechts een duwtje in de rug nodig. Ze adviseert om niet te veel energie (meer) te steken in het stimuleren van achterblijvers: deze groep bleek in dit onderzoek in omvang sterk geslonken, met daarbij aanwijzingen dat de groep tegelijkertijd hardnekkiger is geworden in haar afwijzing. Het onderzoek leerde ook dat er in elke sector achterblijvers, middenmoters en subtoppers zitten, waardoor het niet mogelijk is een branche expliciet aan te wijzen voor de focus. Mogelijk is de bedrijfsgrootte een factor in de ontvankelijkheid. DHV-onderzoek (DHV 2010) signaleert dat 200+ bedrijven relatief het meeste open stonden voor deelname aan haar onderzoek. Een andere waarneming uit dit onderzoek is dat er relatief veel koplopers en middenmoters te vinden zijn op bedrijventerreinen. Relatie met bevoegd gezag Voor een categorie bedrijven zouden voor hen geldende wettelijke verplichtingen uit het Activiteitenbesluit, en de mogelijkheid dat daarop wordt gehandhaafd, een stok achter de deur kunnen zijn. Diverse geïnterviewden zeggen echter dat de notie en kennis bij bedrijven niet actief aanwezig is. Handhaven kan deze categorie wel motiveren, is de gedachte in onder meer Nijmegen en s-hertogenbosch. Deze steden hebben voor deze handhavingslijn gekozen, zij het dat ze wel rekening houden met de uitgangssituatie bij bedrijven: door als tussenstap de bedrijven de mogelijkheid te bieden zich eerst te laten informeren en adviseren, en door bedrijven een redelijke tijd te geven waarin ze moeten aantonen met maatregelen bezig te zijn, maar waarin nog niet op eindresultaat (energie) wordt gehandhaafd. Rotterdam ziet in de handhavingsrol de manier om sowieso bij bedrijven binnen te komen. Ook bij het eerste bezoek is de insteek al het houden van toezicht (signaleren wat mis is/verbeterd kan worden) en wordt meteen duidelijk gemaakt dat het om wettelijke verplichtingen gaat. Wel wordt met het bedrijf tijdens dit (aangekondigde) bezoek gekeken naar energiebesparingsmogelijkheden en worden maatregelen niet direct (zonder meer) opgelegd. (Zie verder.) In Amsterdam is handhaven een stok achter de deur om met bedrijven afspraken te maken, die dan liefst worden ondergebracht in eigen keurmerken die de markt kent (zie verder). Beschouwing van de uitkomsten v.w.b. de insteek richting bedrijven Energie- en daarmee kostenbesparing is een onderwerp dat dicht bij de bedrijven staat. Een startpunt voor vaak vanzelf doorgroeiende ambities op energiegebied en voor meer ambities op het bredere terrein van duurzaamheid. Energiebesparing is voor een aanzienlijk aantal bedrijven ook gewoon verplicht (veel bedrijven vallen onder het Activiteitenbesluit), maar een verplichting die bij hen weinig bekendheid geniet. Bij een aantal gemeenten (zie ook verderop in dit verslag) is te zien dat de gemeente zich rekenschap geeft van die kennislacune door weliswaar handhavers in te zetten, maar deze hierin tactisch te laten opereren. Met het aanwijzen van energiebesparing als geschikte binnenkomer, is niet gezegd dat richting bedrijven altijd op een beperkt, down to earth -niveau moet worden ingestoken. Waar bedrijven zoeken naar (of overtuigd kunnen worden van uitzicht op) een onderscheidende positie in de markt, overlevingskansen op de langere termijn, of - 6

7 collectiever- bezorgd zijn over de welvaart en toekomst van de eigen regio, kan het succesvol zijn om deze grotere vraagstukken met het grotere duurzaamheid te verbinden en een project juist meer visionair in te gaan. Bedrijven zijn ook in belangrijke mate gevoelig voor externe prikkels van klanten en overheid. Waar de markt/overheid duidelijk om duurzaamheid vraagt zal ook duidelijk te maken zijn dat een verhaal over (alleen) energiebesparing te mager is. Elke branche kent bedrijven in het gehele spectrum van achterblijver tot koploper, er zijn in dit opzicht geen grote verschillen die voor een bepaalde focus zouden pleiten. Projectmatige aanpak, met telkens de focus op een bepaalde branche, kan wel nuttig zijn om andere redenen: om binnen zo n branche momentum te creëren en om vooraf aan overheidszijde voldoende expertise over de specifieke branche op te bouwen. 2.2 De rol(len) van de gemeente Wat moet de gemeente doen als (eventuele) regulerende, kaderstellende; faciliterende; informerende tot adviserende partij; of als marktpartij/launching customer? Reguleren en handhaven In eerder aangehaald Nyenrode-rapport (Nyenrode 2007) wordt gesteld: Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) wordt door vele definities beschreven en door het bedrijfsleven gezien als bovenwettelijk en is daarmee niet door wetgeving af te dwingen. Dit betekent niet dat gemeenten geen rol hebben in het stimuleren van bedrijven om invulling te geven aan de sociale, maatschappelijke en milieuaspecten van hun activiteiten - ofwel invulling te geven aan MVO. Of dat ambtenaren in een handhavende functie geen rol kunnen hebben in het aanzwengelen van discussie en overdenking m.b.t. MVO-maatregelen door bedrijven. Hiertoe kunnen gemeenten verschillende instrumenten ontwikkelen en inzetten. [ ] De effectiviteit van dit instrumentarium zit ook in de lange termijn planning van bedrijven, die rekening kunnen houden met het verstrengen van eisen en normen op de lange(re) termijn, en de dreiging van regulering wanneer zelfsturing niet voldoende resultaat oplevert. De lat wordt steeds hoger gelegd en stimuleert vooral bedrijven die niet van zichzelf geneigd zijn tot vernieuwing. Ook de Haarlemse Energiecoach bevestigt een rol voor handhavers, Ik ga nu wel op verzoek mee met een handhaver om op gebied van energiebesparing en /of duurzame toepassingen te ondersteunen. Mijn rol is dan adviserend en stimulerend naar de ondernemer. De geïnterviewde bij DHV stelt: Regelgeving is iets om de beunhazen mee aan te pakken; je kunt er een ondergrens mee opschuiven. Het zal nooit innovatie bevorderen, bedrijven die al wat verder zijn stimuleren. De gemiddelde ondernemer krijgt bij wetgeving direct de reflex om er zo snel en zo gemakkelijk mogelijk vanaf te willen komen. In eerder door DHV uitgevoerd onderzoek (DHV 2010) wordt gesteld: Het hebben van een milieuvergunning houdt verband met de mate van duurzaam ondernemen: bedrijven met een vergunning zitten vaak in een hogere categorie van duurzaam ondernemen dan bedrijven zonder een milieuvergunning. Het aantal gemeentelijke milieuvergunningen zal in de toekomst steeds verder afnemen door de verschuiving naar het gebruik van AMvB s. Negatief 7

8 beeld uit deze resultaten is dat die laatste categorie opvallend minder koplopers en meer achterblijvers bevat. Een Verslag Doelgroepanalyse Energiebesparing Ziekenhuizen van de VROM-Inspectie (VROM-Inspectie ) geeft inzicht in onder meer de nalevingsrisico s bij ziekenhuizen m.b.t. de energiebesparingsverplichtingen uit het Activiteitenbesluit waaronder deze vallen. Hier wordt onder meer geconcludeerd dat het aankomt op borging in de organisatie omdat het onderwerp anders alleen speelt bij verbouw/bouw, lees: aanpassing van de milieuvergunning. Ook de handhaver moet langskomen en erom vragen. Uit de praktijk meldt Energiecentrum MKB dat er nu weinig gehandhaafd wordt: bedrijven zoeken zelden contact omdat de handhaver is langsgekomen. Handhaven bij zoveel bedrijven zou ook nogal duur zijn, terwijl de productiviteit daarvan nog maar de vraag is. Handhaven is vooral goed voor de achterblijvers die duidelijk niets willen. s-hertogenbosch heeft de pijlen vooral gericht op de Activiteitenbesluit-bedrijven (750 van de bedrijven bleken verantwoordelijk voor 60 % van het energiegebruik van de totale groep) en daarbij de handhavingslijn gekozen ( immers vreemd als je gaat stimuleren, waar sprake is van een wettelijke verplichting ). Ze deed dat, nadat voor de energiescan tegen laag tarief nauwelijks belangstelling bleek te bestaan. De handhavingslijn start wel met een vriendelijke insteek. Bedrijven kunnen bij een eerste bezoek van de handhaver kiezen: zich laten informeren of direct worden geconfronteerd met handhavend optreden. Ook Nijmegen startte met het aanbieden van energiescans: eerst op basis van no cure no pay (vrijwel geen reacties), daarna met 100 gratis scans (die wel snel vergeven waren). Bedrijven kwamen echter niet tot maatregelen. De handhavingslijn (Activiteitenbesluit) is nu prominent aanwezig. Activiteitenbesluit-bedrijven die geen belangstelling toonden voor scans zijn direct gehandhaafd: projectmatig, omdat je eerst veel kennis van bijvoorbeeld de zorginstellingen of de supermarkten moet hebben. Bij weigerachtige bedrijven zijn dwangsommen toegepast ( geen zin om eindeloos te blijven discussiëren over terugverdientijden ). Bij welwillende bedrijven speelt toch nog een onbekendheid met de verplichting: Ook al dateren de eerste verplichtingen uit de Wet milieubeheer al van 19 jaar geleden; het is een valkuil te denken dat bedrijven weten waarvoor je langskomt. Je moet toch eerst door de stap heen duidelijk te maken dat het een verplichting is. Rotterdam liet DCMR uitzoeken waar voor de MKB bedrijven de grootste energiewinst te halen zou zijn. Ook hier is de conclusie: bij de bedrijven die onder het Activiteitenbesluit vallen en die daarop dus gehandhaafd kunnen worden. Vanuit handhaving (ook een taak die de gemeente door DCMR laat uitvoeren) kom je sowieso binnen bij deze bedrijven. Bij het eerste bezoek is al de insteek het houden van toezicht (signaleren wat mis is/verbeterd kan worden) en wordt meteen duidelijk gemaakt dat het om wettelijke verplichtingen gaat. Het is vooral de insteek van het gesprek die veelal adviserend van aard is (hoewel DCMR stelt dat adviseren misschien niet helemaal de juiste term is gelet op het andersoortige specialisme dat - 4 Vergadering 9 september 2010, met als doel om samen met (ervarings)deskundigen middels de zogenaamde Tafel van 11 -methode een beeld te krijgen van de kans van slagen van de huidige wettelijke energiebesparingverplichtingen voor ziekenhuizen. Contactpersoon: Gerard Majoor, projectleider energie, VROM- Inspectie. 8

9 een handhaver daarvoor weer zou moeten hebben 5 ). Zo wordt samen met een gebouwbeheerder gekeken waar energie bespaard kan worden en maatregelen worden niet (direct) zonder meer opgelegd. Ook worden van te voren afspraken voor bezoeken gemaakt, normaal gesproken is toezicht onverwacht. En ten slotte wordt ten opzichte van normaal toezicht een extra stap gezet in het traject, namelijk dat de bedrijven en instellingen eerst de mogelijkheid krijgen om het besparen van energie zo veel mogelijk naar eigen inzicht in te passen. Amsterdam gebruikt de handhavingslijn als stok achter de deur, die ze verstandig rekkelijk wil inzetten. Ze weegt de mogelijkheid om handhavend snel maar beperkt resultaat te halen af tegen het voordeel van een bedrijf/branche dat zelf in actie komt, met mogelijke voordelen als bovenwettelijke ambities, doelen op meer terreinen dan alleen energie en de start van een eigen proces van continue verbetering. (Voor meer hierover:zie onder Convenanten, keurmerken ). Het heeft zich ook bewezen bij de Green Key voor hotels, waarbij inmiddels meer dan 50% van de bedden is aangesloten. De stok achter de deur geldt volgens deze gemeente ook voor de bedrijven met een energieverbruik onder de grenswaarden in het Activiteitenbesluit, omdat dan nog steeds krachtens dit besluit een zorgplicht geldt waar sprake is van evidente verspilling. De geïnterviewde acht het zeker de moeite waard om ook de gebruikswaarde van deze zorgplicht in de praktijk te beproeven. DGMR daarentegen zegt in het model voor koploperprojecten (momenteel in het Noorden van het land) handhaving en vergunningverlening juist nadrukkelijk buiten beeld te houden. In de koploperprojecten leggen we de nadruk op positieve samenwerking tussen gemeente en bedrijven in het belang van je bedrijf (strategisch ondernemen, de toekomst van je bedrijf) en de lokale economie. En niet op de handhavende rol van de gemeente. In eerdergenoemde Verslag Doelgroepanalyse Energiebesparing Ziekenhuizen van de VROM-Inspectie (VROM-Inspectie 2010) wordt gesteld dat voor naleving de regel zelf wel moet duidelijk zijn ( wanneer doe ik genoeg? ), waarbij zaken als terugverdientijd of energieonderzoek niet voor discussies, verschillende interpretaties vatbaar mogen zijn. Het probleem dat er bij een handhavende aanpak discussies kunnen optreden over terugverdientijden is ook bekend in Rotterdam, en in Amsterdam dat meldt dat berekeningen van de handhavende partij in twijfel worden getrokken. Twijfel die wordt ondersteund door modellen van bureaus die altijd ver weg liggen van de waarde van die handhavende partij. Convenanten, keurmerken s-hertogenbosch heeft met 24 grote bedrijven convenanten afgesloten, waarin deze zich (uiteraard) verbinden aan het wettelijk verplichte en aan een extra, bovenwettelijk deel. Voor deze convenanten heeft ze het heel open gehouden: iedereen kan er z n eigen doel stellen en ook de eigen doelen erin onderbrengen. Het laatste doet ook recht aan bedrijven die uit eigen beweging al met verduurzaming bezig waren. In Nijmegen is een convenant (Nijmeegse Energie Convenant) afgesloten met 15 grote bedrijven en instellingen voor de periode Deze gaan gedurende 3 jaar jaarlijks een procent meer dan de verplichte 2% energie besparen. Ze dragen ook bij aan kennisontwikkeling en communicatie, het uitdragen naar andere bedrijven. 5 zie verder onder Informeren en adviseren 9

10 Belangrijk is dat ook de overheid levert : Een medewerker van Agentschap NL 6 meldt ten aanzien van het convenant Meerjarenafspraken energie-efficiency (MJA) dat bedrijven graag zouden zien dat ook de gemeenten hun afspraken ook nakomen. Zo moeten vanuit MJAafspraken gemeenten bijvoorbeeld binnen 6 weken na ontvangst van het advies van Agentschap NL hun oordeel geven over het energie-efficiencyplan van een bedrijf. Een groot deel van de gemeenten reageert nu helemaal niet. Ook moeten gemeenten zich (afspraak uit het Klimaatakkoord) richten op niet-mja bedrijven. Amsterdam richt zich, vaak met andere gemeenten die ze erbij betrekt, op het afsluiten van convenanten. Het idee hierachter is dat de gemeente de verantwoordelijkheid bij voorkeur teruglegt bij de bedrijven. Bedrijven mogen zelf plannen maken en die invullen; de gemeente zit dan in een toetsende rol achteraf. De gemeente brengt de wettelijke eisen graag onder in de eigen keurmerken voor duurzaamheid die de markt kent, bijvoorbeeld als niveau brons van zo n bestaand keurmerk. Het voordeel: als het bronsniveau de wettelijke eisen bevat, komen via zilver en goud ook bovenwettelijke ambities in beeld; waar bedrijven vanuit een gecertificeerd zorgsysteem aan verbetering gaan werken, ontstaat zo een continue verbeteringscyclus i.p.v. inspanningen om aan de (energie)eisen van de overheid te voldoen. Bovendien gaan de keurmerken over veel meer dan energie (bijvoorbeeld ook afval en vervoer). Voorbeelden van keurmerken: Green Key; Milieubarometer voor de zorgsector (in ontwikkeling met SMK); BREEAM In Use (gemeente heeft het plan om daar meer mee te gaan doen). Het Activiteitenbesluit is een stok achter de deur. Deze is al gebruikt (tot aan RvS), bijvoorbeeld toen overleg met supermarktketens vastliep. Met de uitspraken van RvS in de hand heeft de gemeente evenwel weer contact gezocht met de bedrijven met de boodschap: we kunnen het doorzetten maar is dat handig? Het heeft geleid tot convenanten met 8 grote concerns in diverse gemeenten (uiteindelijk waren 113 gemeenten bij dit project betrokken). Rotterdam haakt, net als Amsterdam, graag aan bij keurmerken van de markt zelf. Ze heeft hotelbedrijven in de stad bijvoorbeeld geïnformeerd en geadviseerd m.b.t. Green Key. Onze wettelijke eisen zitten daarin, maar het gaat direct over meer dan energiebesparing. En de branche is er enthousiast over vanwege de commerciële communiceerbaarheid van zo n label. Rotterdam zet dergelijke bedrijven ook in het zonnetje, bijvoorbeeld met het uitbrengen van een groene toeristische gids voor Rotterdam. Beschouwing van de uitkomsten v.w.b. de regulerende & handhavende gemeente Als een geconstateerde correlatie (DHV-onderzoek 2010) tussen het hebben van een milieuvergunning en mate van duurzaamheid mag worden verklaard vanuit de hoeveelheid aandacht die bedrijven vanuit het bevoegd gezag krijgen, pleit dit er voor om richting bedrijven (ook) werk te maken van het Activiteitenbesluit (dat volgens een van de geïnterviewden - bovendien op meer bedrijven van toepassing is dan nu in de praktijk wordt aangenomen). Verschillende gemeenten zetten inderdaad flink in op handhaving van het Activiteitenbesluit, mede vanuit de onderbouwing dat met een focus op de desbetreffende bedrijven direct ook het leeuwendeel aan energiebesparing te realiseren valt. Handhaving (in de zin van handhavend optreden) is onbetwistbaar iets voor bedrijven die niets willen. Bij onwetende maar welwillende bedrijven kan de handhaver starten vanuit een informerende rol, met het Activiteitenbesluit en de mogelijkheid daarop te 6 mededeling per , Juliette Vandeweijer 10

11 handhaven als stok achter de deur. Zo wordt rekening gehouden met de onbekendheid van de verplichtingen en daarmee samenhangende (contraproductieve) reflexen van verzet die onmiddellijke handhaving mogelijk oproept. Ook mag de mogelijkheid om met handhavend optreden een snel - maar beperkt - resultaat te halen worden afgewogen tegen de voordelen in het geval dat een bedrijf/branche zelf een ontwikkeling inzet en vooruit gaat kijken. Keurmerken van de markt zelf (waarbij de overheid met haar eisen kan aanhaken) zijn hiervan een goede illustratie: naast wettelijke verplichtingen (ondergebracht in een niveau brons ) komen direct ook al bovenwettelijke ambities (zilver en goud) bij de bedrijven in beeld; start een eigen proces van continue verbetering; en er wordt doorgaans gewerkt aan veel meer dan alleen energiebesparing. Het op deze rekkelijke manier hanteren van handhavingsmogelijkheden blijkt geen zwaktebod: diverse geïnterviewden melden dat de respons van bedrijven aanmerkelijk beter is dan in perioden dat werd gewerkt met alleen informatiecampagnes en het aanbieden van goedkope scans op no cure no pay-basis. Waar convenanten worden afgesloten kunnen de wettelijke vereisten de harde kern daarvan vormen. Ook hier brengt de overheid dan haar eisen in een omgeving waar tegelijkertijd méér mogelijk is. Informeren en adviseren Natuurlijke informatie- en adviesmomenten Vanuit DHV-onderzoek (DHV 2010) wordt geconcludeerd dat informatiebehoefte voornamelijk aanwezig is bij achterblijvers en middenmoters. Sommige respondenten geven aan dat de mogelijkheid tot persoonlijk advies van iemand die zich kan verplaatsen in de situatie van het bedrijf voor hen veel waardevoller is dan algemene informatie. Vanuit hetzelfde onderzoek wordt gesteld dat informatie op natuurlijke momenten het meest zinvol is, bijvoorbeeld op het moment van uitbreiding of verhuizing van het bedrijf. De geïnterviewde bij DHV: In ons rapport - voor de Provincie hebben we gezegd: Ga als provincie niet zelf contact zoeken met de bedrijven. Help liever de gemeenten te professionaliseren om het gesprek aan te gaan met de ondernemers op het moment dat ze daarmee in contact staan. Dat gebeurt vaak: bij vergunningverlening, handhaving, bij verbouwen nieuwbouwplannen, gronduitgifte. Daaronder dus ook contacten met de ondernemer vroeg in het traject, op een moment dat hij nog erg flexibel is. Op handhaving als niet-vrijblijvend kader voor bedrijven om zich te laten informeren/adviseren is hierboven al gewezen. Zo is handhaving een belangrijke stok achter de deur in Nijmegen, s-hertogenbosch, Amsterdam en Rotterdam. Ook timing in informeren en adviseren is belangrijk Uit onderzoek van Rescon research & consultancy (Rescon ) komt de noodzaak van een goede timing naar voren: Het is niet reëel is om er van uit te gaan dat de ondernemer structureel direct te beïnvloeden is. Het lijkt zinvoller om de aandacht te richten op het ontwikkelen 7 Rescon research & consultancy (R. Jonkers, K. Hillen,R. Hoevenagel, C. Bertens, A. v/d Dool, H. v/d Mortel) De energieke MKB ondernemer, (on)mogelijkheden rond (on)bewust energiezuinig handelen, rapport in opdracht van SenterNovem (Agentschap NL). 11

12 van ondersteunend indirect instrumentarium voor partijen die in de directe omgeving van de ondernemer opereren en hen te faciliteren en ertoe te bewegen ondernemers meer energiebesparingsmaatregelen te laten nemen op natuurlijke momenten. In Amsterdam is de straatmanager van winkelstraten 8 degene die bedrijven bij vestiging, verbouw, verhuizing wijst op het unieke moment dat dan ontstaat: bijvoorbeeld om als nieuwe huurder gebruik te maken van je riante positie (zeker in de nu slappe verhuurmarkt) van waaruit je eisen kunt stellen aan de energiezuinigheid van je nieuwe pand. Ook genoemd als instrument: Kansen bij Verkassen van stichting Stimular 9. De Haarlemse Energiecoach bevordert (zonder preferred supliers list, wel met eventuele verwijzing naar andere bedrijven die goed zijn geholpen) contacten tussen bedrijven en installatiebureau s. Het is de kunst te bereiken dat ondernemers anticiperen op een noodzakelijke offerte ( wees voorbereid op het plotseling moeten vervangen van de verwarming of koeling ) waarin ook een duurzame variant is uitgewerkt. Gaat dat pas spelen in een noodsituatie, dan willen bedrijven vooral snel een oplossing hebben. De overheid als adviseur Energiecentrum MKB stelt: bedrijven zullen de overheid hierin niet vertrouwen. Ze hebben liever advies van anderen zoals een shared servicecentrum. Doe het niet zelf, leg liever de verbindingen tussen bedrijven en partijen met deskundigheid.. Gemeente Haarlem schuift op haar website (degroenemug.nl) richting bedrijven de E-coach naar voren. Deze is verbonden aan de Stichting Parkmanagement Waarderpolder en bereikbaar voor alle ondernemers in Haarlem. DGMR stelt dat de gemeente niet de adviseur, de kennisleverancier is. Dat heb je nooit in huis, zeker niet met zoveel bezuinigingen in het verschiet. DCMR (Rotterdam) stelt dat de toezichthouders signaleren wat mis is/verbeterd kan worden, en dat ze een gesprek voeren met een adviserende insteek, hoewel ze erbij aantekent dat dit misschien niet helemaal de juiste term is: Ze geven geen adviezen over welke techniek moet worden gebruikt als vervanging. Daar hebben ze ook niet de kennis voor, aangezien dat zeer specialistisch is (voor een goed verlichtingsadvies heb je een goede verlichtingsadviseur nodig). Toezichthouders zijn specialisten op het gebied van wetgeving en het is niet realistisch om te verlangen dat ze dat ook op alle energiegebieden zijn. M.b.t. de kennis in huis wordt in enkele interviews wel de vorming van RUD s als mogelijk positieve ontwikkeling genoemd. De geïnterviewde van de gemeente Nijmegen wijst erop dat de keuze van maatregelen de verantwoordelijkheid blijft van de bedrijven. Je kunt zover gaan dat je het type oplossing aangeeft, maar niet waar je ze haalt of hoe je zaken installeert. Los van de afstand die je moet houden tot de commercie: straks heb jij het als handhaver gedaan! Uiteraard moet je wel verstand hebben van de maatregelen om te beoordelen hoe een bedrijf bezig is, maar niet om vanuit die kennis te adviseren Dit instrument kan overigens alleen gebruikt worden door bedrijven of instellingen die gevestigd zijn/zich gaan vestigen in een partner-gemeente van de stichting of lid zijn van een partner-brancheorganisatie. 12

13 De afstand die de overheid sowieso moet houden tot de commercie wordt vaker genoemd. De Club van 30 stelt: De overheid is er voor de lange termijnvisie, het duurzaam veiligstellen van belangen. Ze zet de kaders. In de uitwerking kan de overheid daarentegen niet concreet worden, omdat ze nu eenmaal geen preferred suppliers mag aandragen. Je kunt een bedrijf adviseren om iets te doen aan verlichting, maar de ondernemer staat dan nog voor de lastige klus om een keuze te maken uit vier systemen en tig aanbieders. Daar help je ze niet echt mee. Laat het dan helemaal aan de bedrijven over. De gemeente draagt veel meer bij als ze een aantrekkelijke horizon creëert, bijvoorbeeld korting op de WOZ-waarde als bedrijven bepaalde targets halen. De adviesrol van de Haarlemse E-coach komt neer op het in feitelijkheden vaststellen wat kansrijk is om verder te laten onderzoeken en/of direct te wijzigen. Ook referenties van andere bedrijven aandragen ( vraag daar hoe, met hulp van wie ze het hebben opgepakt en wat de ervaringen zijn ) is zijn zachte vorm van advisering. Bij nieuwbouw of vervanging wordt uitdrukkelijk gewezen op de duurzame variant van bouwen, zelf energie opwekken en zorgvuldig gebruik van energie. Ook de mogelijkheden van het gebruik van ondergrondse warmte koude opslag komt aan de orde. Ook in Rotterdam zijn de adviezen nooit gekoppeld aan een concreet bedrijf dat voor een dienst of product kan worden ingeschakeld. Stel je ook niet te veel voor van zo n adviesgesprek: laaghangend fruit, grote lijnen, een vergelijking maken met branchegenoten. Eerder een bewustwordingsgesprek, waarna je het bedrijf vraagt eigen conclusies te trekken en afscheid neemt met de aankondiging dat je over een jaar terugkomt voor een echt handhavingsbezoek. De geïnterviewde bij DHV: Het is goed om als vragende partij tegelijk informatie te kunnen aandragen over wat er voor de bedrijven te halen is: advies in de vorm van voorbeelden, meerdere partijen waar je mee in gesprek kunt gaan. Daar kun je je als overheid toch geen buil aan vallen? Beschouwing van de uitkomsten v.w.b. de informerende en adviserende gemeente Gemeenten hebben feitelijk goud in handen vanwege de vele natuurlijke contactmomenten met bedrijven. Handhaving is zo n binnenkomer die direct niet-vrijblijvend kader schept waarin partijen ontvankelijker zijn voor informatie en adviezen. Minstens zo belangrijk is het om tegelijkertijd ook die andere contactmomenten (van niet-handhavers) te benutten, juist omdat men daar vaak met een goede timing duurzaamheidsaspecten kan aankaarten. Er zijn in enkele interviews wel kritische opmerkingen geplaatst ten aanzien van de gemeente als geschikte, betrouwbare afzender van die informatie en adviezen. Vanuit deze gedachte staat een Energie-coach, verbonden aan een het parkmamagement van een bedrijventerrein, of een winkelstraatmanager (tenminste in de beleving) al wat verder van de gemeente af. Voor zover de argwaan van bedrijven specifiek de afdeling Milieu van een gemeente betreft, onderstreept dit de rol die bijvoorbeeld een bedrijvenaccountmanager (EZ) kan spelen. Enkelen vragen zich ook af in hoeverre de gemeente wel een zware adviesrol kan invullen vanwege de capaciteit in huis of vanwege de afstand die ze nu eenmaal tot marktpartijen moet houden. Gemeenten die bedrijven op weg willen helpen, zullen het om dergelijke redenen aan anderen willen overlaten in de concretiseringfase speci- 13

14 fieke oplossingen/producten aan te dragen of marktpartijen aan te bevelen. Daarmee komt ze in die fase alsnog tegemoet aan het eerst genoemde standpunt van enkele geinterviewden, namelijk dat de gemeente zich als niet- vertrouwde partij van advisering afzijdig zou moeten houden. Faciliterende rol Energiecentrum MKB stelt dat ambtenaren zich vooral bezig moeten houden met de regels. Een ondernemer wil het voor de rest zelf uit kunnen maken, daar is ie ondernemer voor. Als je hem op ideeën wilt brengen, oplossingen wilt aandragen, moet je hem het gevoel geven dat hij het zelf verzonnen heeft, dan wordt ie enthousiast. De overheid heeft te sterk de neiging om te opereren vanuit de eigen boodschap dat ze een groot maatschappelijk vraagstuk aan het oplossen is. In de contacten met convenantpartijen in s-hertogenbosch (24 grote bedrijven onder de ca. 750 bedrijven die vallen onder het Activiteitenbesluit) werkt de gemeente sterk faciliterend: ze organiseert - bij voorkeur op locatie bij de bedrijven - bijeenkomsten, werkgroepen; brengt contacten tot stand tussen partijen. Bijvoorbeeld rond restwarmte. Of rond zonnepanelen: door een lokaal bedrijf dat converters maakt in contact te brengen met bedrijven die denken over zonnepanelen op het dak. ( Zo n bedrijf heeft er alle belang bij om er vervolgens zelf flink achter aan te gaan. ). Vanuit DHV-onderzoek (DHV 2010) is gemeld dat koplopers (naast financiële ondersteuning) willen samenwerken. Ketenprojecten en innovatiemakelaars kunnen voor pro-actieve bedrijven aantrekkelijk zijn. De geïnterviewde bij DHV: Koplopers hebben nadrukkelijker behoefte aan samenwerking in netwerken, weten al veel beter waar ze mee bezig zijn, kijken nu om zich heen naar kansen, zowel in de eigen keten als daarbuiten, bijvoorbeeld rond restwarmte. De overheid kan een rol spelen in het samenbrengen van interessante partijen. Een belangrijk deel van het werk van de Haarlemse Energiecoach (weliswaar bewust opererend op afstand van de gemeente) betreft ook faciliteren. (Zie voor nadere informatie over deze E-coach: het stukje onder Rol andere partijen.) In het DGMR-model voor koplopersprojecten faciliteert de gemeente om te beginnen met onderzoek, betaalt ze een traject van doorlichting door een adviesbureau. Ze is de initiatiefnemer die vervolgens dit adviesbureau het werk laat doen en vaak ook zichzelf als gelijke laat scannen. In werkgroepen van bedrijven die aan de slag gaan zorgt men voor diversiteit ( van de lokale melkveehouder tot de plaatselijke rolstoelfabrikant ) en zorgt men er voor geen bedrijven te combineren die elkaars concurrent zijn. Overigens: met het aan bedrijven aanbieden van scans als stand alone actie hebben diverse geïnterviewden slechte ervaringen. De respons op een briefing is doorgaans bedroevend. Rotterdam stelt bedrijven de Milieubarometer van Stichting Stimular ter beschikking. Daarbij speelt wel op de achtergrond dat de gemeente al een gespreksbasis heeft vanwege de mogelijke handhaving in het kader van het Activiteitenbesluit. Eigen acties worden zeer gewaardeerd: Rotterdam is gespitst op mogelijkheden voor coproductie en participatie, zetjes in de goede richting geven. 14

15 Faciliteren met subsidies DHV (DHV 2010) stelt dat alle categorieën bedrijven (van achterblijver tot koploper) een faciliterende rol verwachten, waarbij bijna de helft van alle bedrijven behoefte heeft aan financiële middelen en dan voornamelijk voor de aanschaf van energiezuinige apparatuur en de ontwikkeling van duurzame producten of diensten. Over de huidige mogelijkheden m.b.t. subsidies zijn respondenten kritisch: er is niet goed duidelijk wat waarvoor te verkrijgen is, zo menen bedrijven, en het aanvragen van subsidies kost veel tijd en moeite. Advies in dat rapport: subsidies moeten bij voorkeur eenvoudig opgezet worden, via één loket te verkrijgen zijn, met bij voorkeur ook de mogelijkheid om in een persoonlijk gesprek de mogelijkheden te verkennen. Om aan te sluiten bij de drijfveer van kostenefficiency lijkt het beschikbaar stellen van subsidies een goed middel, mits helder, eenvoudig en snel te verkrijgen. De geïnterviewde bij DHV: Elk bedrijf wil graag subsidie, elke ondernemer zal dat hokje aankruisen. Het kan net die financiële drempel genoeg verlagen. Ze lopen echter tegen een muur op bij het aanvragen, vandaar onze aanbeveling. Overigens niet het enige wat een overheid kan doen: denk ook aan aantrekkelijke financieringsconstructies, of aan de rol van de overheid in aanbestedingen en als launching customer. De Haarlemse Energiecoach stelt daarentegen dat bedrijven subsidies op energiebesparing geen onderdeel laten zijn van de bedrijfsvoering, ze vormen hooguit een meevaller. De regelingen wisselen elkaar ook te veel af om er echt op te rekenen en het is binnen de regeling van het moment of je nu wel of niet hulp kunt krijgen van een loket - ook nog altijd onzeker of je ook daadwerkelijk subsidie krijgt. Te veel accent op subsidies, die feitelijk onzeker zijn, kan dit aspect ook tot een show stopper maken. Ook de Club van 30 (een B2B-projectbureau) werkt bij voorkeur aan een gezonde business case, waarbij ze de subsidiemogelijkheden wel aanstipt, aanbiedt op dat punt eventueel te willen ontzorgen, maar er bewust weinig accent op legt. Energiecentrum MKB stelt dat subsidies een laatste druppel zijn, maar niet meer dan dat. Is 400 euro de moeite waard om formulieren in te vullen? Ik raad het vaak gewoon af. Krediet is volgens Energiecentrum MKB veel belangrijker. De overheid kan hierin een waardevolle rol spelen omdat banken een kredietbedrag onder de euro vaak niet eens de moeite waard vinden om in actie te komen (hun vaste kosten bij zo n transactie zijn dan in verhouding te hoog). Het is ook belangrijk dat de lening buiten de normale kredietlijn blijft, zodat de lening geen invloed heeft op de ruimte om geld te lenen voor andere bedrijfsinvesteringen. Volgens Energiecentrum MKB wordt nu bij verschillende provincies gewerkt aan aantrekkelijke regelingen. Rotterdam werkt niet zelf met subsidies. Een praktische reden is dat je als verstrekker financieel erg snel op subsidies kunt leeglopen. Iedereen kan subsidie aanvragen, terwijl wij liever de aanjagers zijn van koplopers, liever die stimuleren en zo nodig ook financieel ondersteunen. Beschouwing van de uitkomsten voor wat betreft de faciliterende rol van de gemeente Faciliteren (in het Montessori-onderwijs heet dat: help me het zelf te doen ) past goed bij de cultuur van ondernemers. De overheid die in een sfeer van kansen partijen bij elkaar brengt die elkaar mogelijk iets te bieden hebben zal bij hen beter overkomen dan de overheid die hen vanuit een groot maatschappelijk probleem de oplossingen opdient. Meerwaarde van de overheid als facilitator is dat ze in contact 15

16 met meerdere bedrijven en vanuit overzicht ook verbindingen kan leggen (denk bijvoorbeeld aan restwarmtebenutting) die vanuit individuele bedrijven gedacht minder voor de hand liggen. Subsidiebehoefte komt vaak terug, gekoppeld aan opmerkingen dat subsidieregelingen tegelijkertijd nog veel onzekerheden en rompslomp opleveren. De reflex om het de ondernemer in ieder geval gemakkelijker te maken subsidie aan te vragen wordt in dit onderzoek door enkele mensen kritisch bekeken: zijn de subsidies echt zo belangrijk in het business model, bevestigen ze niet het beeld dat er bij duurzaamheid geld bij moet? En leidt de koppeling aan het al dan niet verkrijgen van subsidies zo niet tot afstel van maatregelen die ook zonder die subsidies best aantrekkelijk zijn? Een laatste mogelijk argument tegen subsidies is dat je er als verstrekker financieel erg snel op kunt leeglopen. Iedereen kan subsidie aanvragen, terwijl je mogelijk - selectiever - bedrijven wilt helpen die echt de nek uitsteken in een interessante ontwikkeling. Duurzaam inkoper/launching customer Uit DHV-onderzoek (DHV 2010): bedrijven die aangeven zich duidelijker te willen profileren op duurzaamheidgebied worden reactief gedreven (door eisen van klanten of overheid) of willen proactief inspelen op nieuwe markten. Beide groepen zijn gebaat bij een overheid als professionele duurzame inkoper. De geïnterviewde bij DHV ziet een belangrijke rol (en nu ook al invloed) van de overheid in aanbestedingen en als launching customer. Ze is tegelijkertijd bezorgd over de politieke discussie rond duurzaam inkopen en de afnemende financiële armslag van gemeenten, wat toch een prikkel kan zijn om toch maar voor het goedkoopste te gaan. Energiecentrum MKB stelt dat duurzaam inkopen een deceptie is geworden voor bedrijven die daarop anticipeerden. Ook in de gevallen dat gemeenten nu duurzaam inkopen is het jammer dat de criteria boterzacht zijn uitgevallen. De schuld daarvoor ligt bij NMA, maar ook gevoerde rechtszaken (denk aan Sara Lee versus Max Havelaar) hebben een sfeer gecreeerd waarin de overheid toch voorzichtiger is. De Haarlemse Energiecoach merkt op zijn werkterrein dat de rol van de gemeente als duurzaam ondernemer kritisch gevolgd wordt: Maak je als gemeente op dit punt in ieder geval niet kwetsbaar voor kritiek. Geef het goede voorbeeld! In Amsterdam weet de markt dat duurzaamheid wordt meegenomen in aanbestedingen. Zo is bij de gronduitgifte in Amsterdam-Noord een koppeling gemaakt met het ambitieniveau op duurzaamheid in de plannen van gegadigden: dat levert nu de eerste klimaatneutrale wijk op. Beschouwing van de uitkomsten v.w.b. de gemeente als inkoper/launching customer De gesprekken bevestigen dat de overheidsdoelstelling om zelf duurzaam te gaan inkopen door het bedrijfsleven uiterst serieus is genomen, dat hiervan een enorme invloed uitging en dat daarin ook de eerste teleurstellingen zijn opgelopen. Minimaal gezegd: maak je als gemeente met duurzaamheidsambities voor de lokale bedrijven op dit punt ten minste niet kwetsbaar voor kritiek. 16

17 Opereren als gemeente of als gemeenten? Los van in welke verbanden men zit (klimaatgemeenten, provincie) kan er de overweging zijn om lokaal te opereren vanuit een functioneel wij-gevoel : onze gemeente klimaatneutraal, koploper, etc.. Amsterdam is in de uitvoering richting bedrijven opvallend gericht op het vormen van coalities: een bredere geografische blik vanuit het idee dat je met bedrijven bij voorkeur direct afspraken maakt die overal van kracht zijn, en vanuit het idee dat het goed is een groter blok te vormen. Ook moeten sommige obstakels sowieso al landelijk worden opgelost. Bijvoorbeeld in het geval dat winkeliers melden dat ze het licht s nachts wel aan moeten houden vanwege eisen in de verzekeringspolis. In MJA-overleg, waar ook banken en verzekeraars aan tafel zitten, weet Amsterdam verzekeraars te bewegen tot een onderzoek naar zo n vermeende doorwerking van hun polisvoorwaarden. 2.3 Rol weggelegd voor andere partijen? In een rapport van Nyenrode (Nyenrode 2007) wordt gewezen op het nut van koplopers als afzender. Ook samenwerking met andere partijen (te denken valt aan bijvoorbeeld ondernemersverenigingen, Kamer van Koophandel of banken) is volgens dit rapport nuttig om MVO onder de aandacht van ondernemers te brengen. In een dergelijke samenwerking heeft de gemeente regelmatig een faciliterende rol en betrekt de partner het bedrijfsleven erbij. Rescon (Rescon 2001) wijst op het belang van bedrijven om het bedrijf heen, zoals installateurs. Een paar geïnterviewden noemen ook opleidingen als route om (in de bedrijven waar studenten gaan werken) aandacht voor duurzaamheid te genereren. De koploper Vanuit Nyenrode-onderzoek (Nyenrode 2007) wordt aangesloten bij het idee van de ambassadeursrol van koplopers. Gesteld wordt dat een goede toegang tot het bedrijfsleven belangrijk is voor het welslagen van MVO-stimulering. Daarom worden vaak de bedrijven benaderd die bij de gemeente al bekend zijn, en waar goede contacten mee zijn. Deze bedrijven zijn vervolgens het gezicht naar de andere ondernemers in de gemeente met het doel hen ook te betrekken. Het onderzoek onderstreept het belang van de business to business relaties ook in succesfactoren die worden genoemd: De beste partij om een ondernemer aan te spreken op MVO, is een andere ondernemer. De gemeente is niet altijd een geloofwaardige of interessante partij voor ondernemers om het gesprek over MVO aan te gaan. Het kan daarom verstandig zijn om de boodschap door andere ondernemers te laten vertellen, waarbij zij ook duidelijk maken waarom zij met MVO aan de slag zijn gegaan. Ook de geïnterviewde bij DHV bevestigt het nut van koplopers. Voorbeelden op lokaal of provinciaal niveau: ga je de meest voorbeeldige voorbeelden op landelijke schaal selecteren, dan krijg je koplopers waarvan andere bedrijven denken: dat lukt mij nooit. In relatie tot het uitreiken van duurzaamheidsprijzen als communicatiemiddel zegt ze iets vergelijkbaars, namelijk dat zoiets landelijk mogelijk minder werkt: Het wordt een ver van je bed show voor bedrijven. Landelijk gaan grote bedrijven die iets heel bijzonders hebben gedaan met de prijs aan de haal, maar die hebben dan geen voorbeeldfunctie voor andere bedrijven. 17

18 Ook Rotterdam onderstreept het belang van met name de lokale koplopers; Die kun je ook goed en op een natuurlijke manier als gemeente in het zonnetje zetten door je communicatieinstrumentarium aan te bieden. (Koplopers brengt de gemeente - overigens niet 1 op 1 geschakeld met het verduurzamingsprogramma - bij elkaar in onder andere een pioneernetwerk van innovatieve parijen in de stad. De gemeente organiseert voor hen bijeenkomsten om te netwerken, kennis uit te wisselen. Een en ander goed gefaciliteerd door de gemeente, met enige regelmaat de wethouder erbij en - ook buiten de bijeenkomsten om - met ruime publiciteit die ook op de deelnemers afstraalt.). Ook DGMR, momenteel adviseur in koploperprojecten in het Noorden van het land stelt: Het beste is met lokale koplopers voorbeelden te creëren: het zijn dan bedrijven die men kent via verenigingen, via businessclubs. Als je de meest voorbeeldige landelijke voorbeelden aandraagt kan het zijn dat die koplopers zo ver vooruitlopen dat de afstand voor bedrijven onoverbrugbaar lijkt. Het helpt als het relatieve koplopers zijn en lokale bedrijven die ze zelf kennen. In de koplopersprojecten in het Noorden wordt in de overeenkomsten met bedrijven die meedoen vastgelegd dat ze ook ambassadeur worden. Ook in s-hertogenbosch en Nijmegen is in de convenanten het element opgenomen dat de deelnemende bedrijven ook andere bedrijven stimuleren. De branche-organisatie s-hertogenbosch stelt dat het inschakelen van (landelijke) brancheorganisaties niet zo in de lijn ligt van een lokaal convenant. Wel als het om zoiets generieks gaat als winkeldeuren. Ook DGMR stelt dat een branchevereniging qua schaal niet aansluit op een gemeentelijk project. De geïnterviewde bij DHV zag iets vergelijkbaars op provinciaal niveau: een Provincie die het niet vindt passen om te betalen voor een project met de (landelijke) branchevereniging omdat ze zo dan ook uitgaven doet voor bedrijven buiten de eigen provincie. Energiecentrum MKB trekt bij voorkeur intensief met brancheverenigingen op: is er net als die brancheverenigingen voor de bedrijven, en publiceert bewust ook veelvuldig in hun media. Amsterdam zoekt de branches ( het zijn ook lobbypartijen ) ook wel op met de boodschap dat er iets op ze af komt, bijvoorbeeld dat de gemeente jurisprudentie gaat opbouwen voor een bepaald probleem en zet het daar op die manier op de agenda. Rotterdam ziet in de branche toch de organisatie van alle ondernemers, terwijl het er hier om gaat juist ten opzichte van de rest te versnellen, met specifiek Rotterdamse ondernemers werken aan CO 2 - reductie voor ons specifieke gebied. Niet dat dat heel erg met elkaar op gespannen voet staat, maar voor ons zijn lokale coalities in het gebied toch belangrijker. Ondernemersvereniging s-hertogenbosch noemt als sterk punt dat ze de uitnodiging tot deelname aan een convenant samen met WG-vereniging naar de bedrijven heeft verstuurd. Energiecentrum MKB noemt de ondernemersverenigingen, waaronder winkeliersverenigingen, als nuttige intermediairen. DGMR meldt dat in de koploperprojecten in het Noorden ondernemersorganisaties worden ingeschakeld om de lokale koploperbedrijven te vinden, en later andere bedrijven te betrek- 18

19 ken. Deze organisaties hebben de juiste schaal voor een gemeentelijk project. Dit helpt bij het vinden van de juiste bedrijven en ook voor de verspreiding van de resultaten. De mate waarin deze organisaties worden ingeschakeld verschilt per gemeente. Rotterdam benut bedrijvenverenigingen in voor het (per branchetype) organiseren van kennisbijeenkomsten voor bedrijven. Parkmanagement Voor de Haarlemse Waarderpolder is het parkmanagement-bureau de logische insteek geworden. Elke ondernemer heeft daar al mee te maken: voor het regelen van collectieve beveiliging, afvalinzameling, groenvoorziening, contacten met de overheid over infrastructuur, etc. Hoewel de gemeente Haarlem in het bestuur van het parkmanagement vertegenwoordigd is, zien ondernemers dit management als een partij die er duidelijk voor hen is. Aan het parkmanagementbureau is een Energiecoach verbonden, ingehuurd uit het bedrijfsleven (Joulz). De gemeente Haarlem (en bij de start de provincie NH) stelt subsidie beschikbaar om dit mogelijk te maken. De E-coach is bewust niet als apart, nieuw fenomeen geïntroduceerd: zijn aanstelling is meegenomen in de reguliere communicatie van het parkmanagementbureau. De E-coach adviseert ( in feitelijkheden vasttellen wat kansrijk is om te onderzoeken en/of direct te wijzigen ), legt contacten ( geen prefered suppliers list, wel wijzen op referenties van andere bedrijven in de buurt ), helpt bij subsidieaanvragen, is duidelijk één van hen en is in uitingen per se niet verbonden met handhaving ( ook al zijn er contacten met de gemeente, ook met de gemeentelijke handhavers ). De energiecoach heeft ook intensief contact met de gemeente Haarlem om terugkoppeling te geven. De gemeente Haarlem levert input voor de jaarplannen en activiteiten. Het moet immers de klimaatambities van de gemeente Haarlem versterken. De E-coach maakt ook gebruik van de lokale cultuur van elkaar als bedrijven op 1 terrein willen leren kennen, de locale business willen versterken door elkaar iets te gunnen Dat betekent bijvoorbeeld dat een presentatie van E-maatregelen bij bedrijven wordt meegenomen tijdens polderborrels die afwisselend bij een bepaald bedrijf worden gehouden Hij organiseert bijvoorbeeld ook een bijeenkomst waarop bedrijven de lokale aanbieder van E- vervoer en de lokale laadpalen-producent ontmoeten; of hij nodigt de lokale installateurs uit op een reguliere bedrijvenbijeenkomst. De E-coach is er ook voor bedrijven buiten het terrein, en wordt bijvoorbeeld ook op het bedrijvengedeelte van de gemeentelijke website (www.degroenemug.nl) als hun onafhankelijk adviseur naar voren geschoven. Het aantal parkmanagementorganisaties in Nederland is beperkt, doch groeiende. De E-coach raadt aan zo n organisatie op te zetten voor terreinen. Een overkoepelende organisatie voor meerdere regionale kleinere bedrijventerreinen is ook een goede optie. Ook Energiecentrum MKB noemt parkmanagement van bedrijventerreinen als waardevolle partij (zo ook: het management van een winkelcentrum). Ook als die deels betaald worden door gemeente hebben ze een door bedrijven erkende intermediaire functie. Nijmegen heeft (samen met provincie Gelderland en gemeente Beuningen) een gebiedsgericht project opgezet voor het bedrijventerrein NijmegenWestenWeurt. Het gaat hierbij o.a. om verbetering van de milieukwaliteit en om duurzaamheidsprojecten m.b.t. mobiliteit en energiebesparing. Bedrijven worden gestimuleerd om mobiliteitsplannen en CO 2 - footprints voor hun bedrijven op te stellen. De gemeente heeft ook nut en noodzaak van de energie- 19

20 coach onderzocht. Hieruit bleek dat een coach wel meerwaarde zal hebben, maar hierover is nog geen beslissing genomen. DCMR meldt dat binnen het Rotterdamse een aantal parkmanagers al bezig zijn met het helpen van de bedrijven op hun parken om duurzamer te worden. Ze heeft bijvoorbeeld vorig jaar De Zakenpartner (parkmanagement) en Grontmij (kunnen budgetneutraal energiemaatregelen nemen voor bedrijven) aan elkaar voorgesteld. Deze partijen gaan nu een eerste gesprek aan om te zien of ze op energiegebied samen op kunnen trekken. Kamer van Koophandel De Kamer van Koophandel wordt in de interviews zelden actief genoemd. In s-hertogenbosch is de ervaring dat de KvK als bedrijf niet wilde meedoen aan een convenant omdat de KVK geen hoofdvestiging in deze stad heeft. De Haarlemse E-coach stelt dat bij bedrijven niet erg bekend wat de KvK doet, laat staan op gebied duurzaamheid. De KvK profileert zich wel naar de gemeente als ondersteuner van de duurzaamheidsambities. Energiecentrum MKB stelt dat de KvK een boodschapper kan zijn, maar dat bedrijven er niet altijd wat mee hebben, de KvK zelfs wel als ballast beschouwen. DGMR stelt dat de KVK qua schaal vaak niet aansluit op een gemeentelijk project. De KvK is volgens dit bureau op zich een geschikte partij om te betrekken, maar meer voor projecten op regionale schaal. De geïnterviewde bij DHV zegt wel met de KvK in verduurzamingsprojecten te hebben samengewerkt, maar ze ziet dat deze organisatie - ook al heeft ze een convenant ondertekend met MVO-Nederland - onder druk staat om zich tot kerntaken te beperken. In Rotterdam heeft de Kamer van Koophandel zich wel gecommitteerd aan verduurzaming, maar ze heeft daarin nog geen zichtbare rol gespeeld. Installateurs en andere bedrijven rond een bedrijf Zoals eerder geciteerd uit een Rescon rapport: Het lijkt zinvoller om de aandacht te richten op het ontwikkelen van ondersteunend indirect - instrumentarium voor partijen die in de directe omgeving van de ondernemer opereren en hen te faciliteren en ertoe te bewegen ondernemers meer energiebesparingsmaatregelen te laten nemen op natuurlijke momenten." Eerder genoemd is ook het voorbeeld van Haarlem waar de E-coach contacten tussen installateurs en bedrijven bevordert, ook op momenten dat er nog niets stuk is. Het is aan te bevelen dat bijvoorbeeld installateurs, dakdekkers, aannemers altijd een vrijblijvende meer duurzame variant offreren. De klant krijgt dan de keuze. In Amsterdam werd voor een project tegen open winkelpuien een deurenfabrikant gezocht die met zijn kennis en vanuit zijn belang het project wilde trekken. Deze zocht en vond voor de gemeente in eigen klantenkring ook een geïnteresseerde ondernemer voor een pilotproject. De geïnterviewde bij DHV vraagt zich wel af in hoeverre installateurs e.d. die rol zelf oppakken en kunnen invullen. Kennen deze bedrijven de duurzame opties van wat ze aanbieden? Hier ligt een mogelijke overheidsrol als inkopende partij om hen bij die eigen inkoop met duurzaamheidseisen op dat spoor te zetten. 20

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Activiteitenbesluit Wet milieubeheer

Activiteitenbesluit Wet milieubeheer Activiteitenbesluit Wet milieubeheer De kennis, knoet en honingversie! Praktijkseminar Installatiesector 11 oktober 2011 p.teunissen@dmb.amsterdam.nl Wet milieubeheer Bescherming milieu Voormalige Hinderwetaspecten:

Nadere informatie

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid Memo Aan : Van : Rienk Sijbrandij Bureau : Ruimtelijke Ordening, Wonen en Milieu Datum : 29 november 2011 Onderwerp : Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid De gemeenteraad van Strijen

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3

Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Doordacht energie-efficiencyplan leidraad voor MJA3 Deze folder bevat informatie over nut en noodzaak van een doordacht energie-efficiencyplan (EEP). Bovendien staat er in welke hulpmiddelen beschikbaar

Nadere informatie

Hoe bedrijven over te halen om energie te gaan besparen

Hoe bedrijven over te halen om energie te gaan besparen Hoe bedrijven over te halen om energie te gaan besparen Of: "DE UTRECHTSE MIX" Presentatie FUMO 10 september 2015 Even voorstellen Naam: Ruben van Brenk (Gemeente Utrecht) Utrecht heeft alleen haar basistakenpakket

Nadere informatie

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Investering grootste drempel om energie te besparen

Investering grootste drempel om energie te besparen Digitale nieuwsbrief juni 2013 MKB Green Deals in trek bij ondernemers De MKB Green Deals blijken een succes. Er doen 625 mkb-bedrijven mee aan het project, samen goed voor een besparingspotentieel vergelijkbaar

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Managementsamenvatting adviesrapport

Managementsamenvatting adviesrapport Managementsamenvatting adviesrapport Onderzoek succesfactoren, knelpunten en ondersteuningsbehoeften van Nederlandse Gemeenten rond MVO-stimulering, verduurzaming van de bedrijfsvoering en duurzaam inkopen

Nadere informatie

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Naheffing orm Jaarreken Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Duurzaam ondernemen in het mkb Duurzaam of maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) is niet alleen een thema

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonne - panelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonnepanelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 3.0

Projectplan MKB Roadmaps 3.0 Projectplan MKB Roadmaps 3.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. Wegens succes

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Het Nationale Klantbelevingsonderzoek 2012. Beleef en beïnvloed de klant!

Het Nationale Klantbelevingsonderzoek 2012. Beleef en beïnvloed de klant! Het Nationale Klantbelevingsonderzoek 2012 Beleef en beïnvloed de klant! Klantenbinding is essentieel voor organisaties om te overleven. Klanten worden steeds veeleisender; naast een goede functionele

Nadere informatie

Graag willen we hierover met u in gesprek.

Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten portfolio producten en diensten. Uw kenmerk Ons kenmerk

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven

Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven Financieringsvoorwaarden ondersteuning Samenwerkingsafspraken energiebesparing bij bedrijven Inleiding In september 2013 is door een groot aantal partijen, waaronder de rijksoverheid, werkgevers- en werknemersorganisaties,

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Het is belangrijk dat kinderen al jong kennis maken met bedrijven en beroepen. Roefelen maakt dat mogelijk. De in 2011 opgerichte

Nadere informatie

Een duurzaam en lokaal aanbod

Een duurzaam en lokaal aanbod Een duurzaam en lokaal aanbod Lelystad, 26 juni 2013 1 Met deze samenwerking beoogt AGCE, Eneco /Joulz een duurzame visie in praktijk te brengen en biedt voor de ondernemer: Een duurzaam en lokaal aanbod

Nadere informatie

De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu.

De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. Amsterdamse ziekenhuizen zetten in op de

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Vanaf 9.15 werd het druk bij Cubiss in Tilburg. Zo n 45 co-creanten verzamelden zich in de vergaderruimte om mee te denken over de Online Academy,

Nadere informatie

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek.

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten voorstel tot samenwerking energie bespaarconcept Uw kenmerk

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn In gesprek: I. Duurzame Overheid Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn Duurzame gemeente is: hoe de stad er een generatie later uit ziet! Niet afwentelen maar zelf doen Dit kan: want we zijn grote gemeente!

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Evaluatie training Internetonderzoek voor toezichthouders en handhavers

Evaluatie training Internetonderzoek voor toezichthouders en handhavers Evaluatie training Internetonderzoek voor toezichthouders en handhavers Inleiding De deelnemers van de training Internetonderzoek voor toezichthouders en handhavers zijn ongeveer 3 maanden na het volgen

Nadere informatie

Prestatieladder Socialer Ondernemen (PSO) Stichting PSO-Nederland

Prestatieladder Socialer Ondernemen (PSO) Stichting PSO-Nederland Prestatieladder Socialer Ondernemen (PSO) Stichting PSO-Nederland February 16, 2015 Presentatie PSO Nederland 1 Iedereen kent MVO February 16, 2015 Presentatie PSO Nederland 2 Waarom sociaal ondernemen?

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 Projectgegevens Opsteller TAJ van Deijzen Versie 2015-1 Status Definitief Datum CO2 verantwoordelijke TAJ van Deijzen 6-8-2015 Directievertegenwoordiger

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

ECONOMISCHE STIMULANS

ECONOMISCHE STIMULANS DE ZZP ER CENTRAAL Arnhem is een ondernemende stad. Met name het aantal ZZP ers is de afgelopen jaren spectaculair toegenomen. Bij elkaar opgeteld zijn het meer mensen dan het grootste bedrijf in Arnhem

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie Titel: CO2-Prestatieladder Participatieplan Rapport: CO2-2014/R-05; rev. 0; d.d. 07-04-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Vervolgblad : 1 van 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

Milieu, marktonderzoek en NEN-EN-ISO 14001. Introductie

Milieu, marktonderzoek en NEN-EN-ISO 14001. Introductie Milieu, marktonderzoek en NEN-EN-ISO 14001 Introductie September 2010 Inleiding In toenemende mate vragen opdrachtgevers aan marktonderzoekbureaus, met name bij aanbestedingen, hoe zij omgaan met het aspect

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Communicatieplan Breur IJzerhandel

Communicatieplan Breur IJzerhandel Communicatieplan Breur IJzerhandel 4 Oktober 2014 4 OKT 2014 Communicatieplan Breur IJzerhandel 1. Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken uit onze dagelijkse

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Participatie Deelname en initiatieven m.b.t. energiereductie Genap B.V.

Participatie Deelname en initiatieven m.b.t. energiereductie Genap B.V. Participatie Deelname en initiatieven m.b.t. energiereductie Genap B.V. Dit document is tot stand gekomen in samenwerking met Will2Sustain Copyright 2015 Genap B.V. Inhoud Inleiding... 2 1 Deelname en

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Inhoud 1. Maak van uw gemeente een Energieke Regio... 2 2. De start... 3 3. Het vervolg... 4 4. Aanbod... 5 1 1. Maak van uw gemeente een Energieke

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels E-panel Met de uitkomsten van de enquête over second opinion Nr. 18 - januari 2011 Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels We weten bijna allemaal

Nadere informatie

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Samenvatting Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Datum 15 augustus 2013 Status Definitief Pagina 1 van 1 Colofon Projectnaam Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Projectnummer

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie

Advies. Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie DIENST Advies over en ondersteuning bij het (initieel) inrichten/optimaliseren van de structuur van de(it Service Management)organisatie Advies over en ondersteuning bij het initieel inrichten/optimaliseren

Nadere informatie

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA

Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Hans Timmers, voorzitter Bestuur NWEA Wie we zijn: De branchevereniging voor Windenergie op Land en Windenergie op Zee. Behartiger van allerlei bedrijven in de keten, primair belang windenergie in Nederland.

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Groen Dichterbij 8 november 2014 Jan Hassink, Carlijn Wentink en Evelien Janssen Jan.hassink@wur.nl Voorbeelden van groene burgerinitiatieven

Nadere informatie

De energieprestatiekeur EPK

De energieprestatiekeur EPK De energieprestatiekeur EPK Ron Ongenae Michiel Steerneman Van EEI naar IEE Energy Experts International B.V. POWERS SUSTAINABILITY Michiel Steerneman Opleidingen Milieukunde Onafh. warmtewetdeskundige

Nadere informatie

STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL

STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL STAPPENPLAN AANSCHAF ZONNE-COLLECTOREN INDIVIDUEEL Introductie De ontwikkelingen op het gebied van zonne-energie staan nooit stil. Heeft u ook belangstelling, dan kunt u zich als deelnemer aansluiten bij

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Inzicht en acties naar aanleiding van de enquête.

Inzicht en acties naar aanleiding van de enquête. Inzicht en acties naar aanleiding van de enquête. Bureau Architectenregister heeft in het voorjaar van 2015 een onderzoek onder de ingeschrevenen in het register laten uitvoeren. Aan alle bij Bureau Architectenregister

Nadere informatie

Toerisme en recreatie in zicht. Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010)

Toerisme en recreatie in zicht. Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010) Toerisme en recreatie in zicht Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010) Colofon Uitgever: Kronenburgsingel 525 Postbus 9292 6800 KZ Arnhem internet: www.arnhem.kvk.nl Auteurs: Drs.

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015

Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015 Regionale Energieagenda terugblik werksessies 30-10-2015 Verslag bijeenkomst regionale energieagenda 30 oktober 2015, Amersfoort 2 Regionale energieagenda 30-10-2015 Regionale Energieagenda terugblik werksessies

Nadere informatie

Onderzoek Ondernemerspanel: Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Onderzoek Ondernemerspanel: Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2012 1 (15) Onderzoek Ondernemerspanel: Auteur Tineke Brouwers Het onderzoek Op 26 april 2012 kregen alle leden van het Ondernemerspanel van dat moment (352 personen) een e-mail met de vraag of zij digitaal

Nadere informatie

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000 Resultaat break-out sessies 2 september: toekomst van ISO 26000 1 Inhoud A. Integratie groep 1 B. Integratie groep 2 C Erkenning D. Branchespecifiek E: MVO en innovatie 2 De vragen per focusgebied 1. Wat

Nadere informatie

Projectvoorstel: Pilot Leek

Projectvoorstel: Pilot Leek 1 Projectvoorstel: Pilot Leek Opdrachtgever Kader Projectleider : Provincie Groningen en alle Groninger gemeenten : Implementatieproject van het SER Energieakkoord : Otto Huisman, Omgevingsdienst Groningen

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1 LEKKER BETROKKEN! Projectvoorstel voor het verduurzamen van de zorgsector wat betreft het aanbod van duurzame producten alsmede verduurzaming van de processen en de mens daarbinnen, uitgaande van het brede

Nadere informatie

SALARISADMINISTRATIE

SALARISADMINISTRATIE SALARISADMINISTRATIE Zelf doen of uitbesteden? Leuk dat je ons partner kennisdocument hebt gedownload. In kennisdocumenten in samenwerking met horecabranche experts brengen wij je op de hoogte van de voor

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

BURGERPANEL CAPELLE OVER...

BURGERPANEL CAPELLE OVER... BURGERPANEL CAPELLE OVER... profiel nieuwe burgemeester Mei 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de 15 e peiling met het burgerpanel van Gemeente Capelle aan den IJssel. Deze peiling

Nadere informatie

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland

Masterclass Energie op bedrijventerreinen. Provincie Zuid Holland Masterclass Energie op bedrijventerreinen Provincie Zuid Holland 2 Consortium 3 STEM regeling De STEM (Samenwerken Topsector Energie en Maatschappij) regeling is een subsidie van de topsector Energie.

Nadere informatie

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Uneto-VNI BIA traject Doel: Branche Innovatie Agenda s voor thema s uit Radar 2020 Vijf technische

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Reglement financiële bijdrage energieonderzoek MKB Energiescan Overijssel, bekend onder de naam Nieuwe energie in bedrijf.

Reglement financiële bijdrage energieonderzoek MKB Energiescan Overijssel, bekend onder de naam Nieuwe energie in bedrijf. Deelnemersreglement project Nieuwe energie in bedrijf Reglement financiële bijdrage energieonderzoek MKB Energiescan Overijssel, bekend onder de naam Nieuwe energie in bedrijf. Versie: 1 januari 2014 De

Nadere informatie