MINDER GELD POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? INHOUD WAT STAAT ER IN DEZE KRANT? ONDERWIJSKRANT VMBO

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MINDER GELD POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? INHOUD WAT STAAT ER IN DEZE KRANT? ONDERWIJSKRANT VMBO"

Transcriptie

1 ONDERWIJSKRANT VMBO POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? istockphoto.com MINDER GELD Je hebt het vast al gehoord: Nederland moet bezuinigen. De overheid heeft minder geld om uit te geven. Dit komt door de kredietcrisis. INHOUD WAT STAAT ER IN DEZE KRANT? Minder geld 1 Begrotingswijzer 2 Wat is belasting? 2 Bezuinigen in Nederland 3 Bezuinigen in het buitenland 3 Politieke keuzes Doordat er minder geld is moet de overheid keuzes maken. De politieke partijen in de Tweede Kamer moeten een beslissing nemen. Deze krant gaat over het maken van deze keuzes. Want hoe maak je politieke keuzes? Moeten de belastingen omhoog of moet je minder uitgeven? In één keer of in kleine beetjes? Elke partij wil weer iets anders. Een linkse partij zal andere keuzes maken dan een rechtse partij. Toch moeten ze samenwerken om een beslissing te kunnen nemen. De minister van Financiën beheert de Nederlandse schatkist, zeg maar de portemonnee van Nederland. De meerderheid van de Tweede Kamer beslist waar de minister zijn geld aan uit mag geven. Kredietcrisis De kredietcrisis begon in 2007 in Amerika. Een belangrijke bank ging failliet. Veel mensen hadden geld geleend bij deze bank om een huis te kopen. Het lukte ze niet om de schuld terug te betalen. De bank besloot om dan maar de huizen van deze mensen te kopen. De bank had toen wel veel huizen, maar geen geld. De huizen verkopen lukte niet, want bijna niemand had meer geld om een huis te kopen. Na 2007 kwamen er in de hele wereld banken in de problemen. Banken durfden geen geld meer te lenen aan andere banken. Dan is er echt een probleem. Banken hebben nog wel huizen, maar geen geld meer. De overheid moest veel betalen om te zorgen dat de banken uit de problemen kwamen. We noemen dat een kredietcrisis. Be zui ni gen Minder geld uit geven (of zorgen dat je meer inkomsten krijgt), zodat je schulden kleiner worden. Hypotheekrenteaftrek 3 Wel of niet bezuinigen? 4 Politici aan het woord 6 Wat kost dat? 7 Wat kost jij? 7 Wie beslist waar het geld naar toe gaat? 8 Begrotingsspel 8 Puzzel 8 POLITIEKE KEUZES. HOE GAAN WE BEZUINIGEN? 1

2 BEGROTINGSWIJZER Be gro ting Een plan waarin staat hoeveel geld je denkt te ontvangen en uit te geven. Stel je voor dat jij de begroting mag maken voor jouw eigen gemeente. Waar geef jij dan geld aan uit? En hoe kom je aan dat geld? Hieronder staat een begroting van een gemeente. Het is een voorbeeld. Jij mag een paar keuzes maken. Wil je meer camera s op straat of een extra wijkagent? En waar betaal je dat van? Inkomsten Uitgaven Je krijgt , van de nationale overheid. Je hebt nog , nodig. Wat kies je? 1, 2 of 3? Je mag vier keer , uitgeven. Er zijn verschillende mogelijkheden. Kies per onderwerp wat jij belangrijk vindt. flickr / martijn de visser Overheid Inkomsten nationale overheid , Parkeergeld duurder , Veiligheid 1 extra wijkagent , 3 extra bewakingscamera s , Sociale zaken 1 extra voedselbank , Gratis zwemles voor kinderen , uit arme gezinnen flickr / screenpunk Inwoners moeten 0,50 cent , per vuilniszak gaan betalen Milieu 5 nieuwe inzamelpunten voor oud papier/glas/plastic , Deel centrum autovrij maken , flickr / gerard stolk Eigenaren van een gebouw moeten , meer gemeentebelasting betalen (OZB) , Vervoer 1 extra fietsenstalling bij station , 1 keer per maand een nachtbus , op zaterdagavond , flickr / antoon s foobar WAT IS BELASTING? Belasting is geld dat mensen moeten betalen aan de overheid. Met dit geld betaalt de overheid van alles. Iedereen die in Nederland woont of op bezoek is betaalt belasting. Jij ook. Bijvoorbeeld als je kleren koopt of een mp3- speler. Van het geld dat jij betaalt in de winkel, gaat een deel naar de overheid. Er zijn verschillende soorten belasting. Hier een paar voorbeelden: Belasting die je betaalt als je geld verdient. Op je loonstrookje kun je zien hoeveel geld er naar de overheid gaat. Belasting die je betaalt als je spullen koopt. Dit noemen we btw. Belasting die je moet betalen als je een loterij wint. Dit noemen we kansspelbelasting. Belasting die je betaalt als je een auto of motor hebt. Belasting die je extra betaalt als je sigaretten, alcohol of benzine koopt. Dit heet accijns. De belastingen hierboven moet je allemaal aan het land betalen. Er zijn ook belastingen die je aan de gemeente moet betalen waar je woont. Dit is bijvoorbeeld hondenbelasting. In sommige gemeenten moet iedereen die een hond heeft geld betalen aan de gemeente. flickr / mystic mabel Wat doet de overheid met belastinggeld? Bijna alles wat de overheid doet wordt betaald van belastinggeld. Het gaat vaak om dingen waar iedereen gebruik van maakt. Zoals bijvoorbeeld het leger, gevangenissen, scholen, dijken en autowegen. Ook gaat er in Nederland belastinggeld naar mensen die zich niet zo goed voor zichzelf kunnen zorgen. Bijvoorbeeld omdat ze een handicap hebben, oud zijn of geen werk kunnen vinden. Deze mensen krijgen geld van de overheid. Politieke partijen bepalen samen hoeveel geld deze mensen krijgen. Ze zijn het niet altijd met elkaar eens. Zo vinden sommige politieke partijen dat mensen zonder werk minder geld moeten krijgen. Andere partijen vinden juist dat ze meer geld moeten krijgen. 2 ONDERWIJSKRANT VMBO

3 BEZUINIGEN IN NEDERLAND In de Nederlandse politiek heeft een partij (bijna) nooit in zijn eentje de meerderheid in de Tweede Kamer. Partijen moeten dus samenwerken. Tijdens de verkiezingen vertellen de partijen aan het volk wat hun plannen zijn. Na de verkiezingen worden er afspraken gemaakt tussen de partijen die samen een kabinet vormen. De VVD en het CDA vormen nu een kabinet met gedoogsteun van de PVV. Ze willen 18 miljard euro bezuinigen. Maar allereerst moesten ze het eens worden over de plannen. Alle drie partijen wilden de hypotheekrenteaftrek houden. Dat was dus makkelijk. Over andere plannen waren ze het niet eens. Ze moesten lang onderhandelen voordat ze een gezamenlijk plan hadden. Hieronder zie je drie voorbeelden waarover onderhandeld werd. BEZUINIGEN IN HET BUITENLAND Ook in het buitenland moeten er politieke keuzes gemaakt worden. Hoe doen andere landen dat? flickr / jos van zetten CDA: 67 jaar VVD: 67 jaar PVV: blijft 65 jaar AOW Kabinet: 66 jaar EIGEN RISICO IN DE ZORG istockphoto.com flickr / ciotka flickr / dfid CDA: 230 euro VVD: 300 euro PVV: 210 euro ONTWIKKELINGSSAMENWERKING CDA: 0,7% BBP VVD: 0,4% BBP PVV: Alleen noodhulp Kabinet: 210 euro Kabinet: < 0,8% BBP Verenigde Staten Het Amerikaanse leger wil binnen 5 jaar 100 miljard dollar bezuinigen. Vijftig generaals en admiraals moeten een nieuwe baan zoeken. Ook verliezen duizenden mensen in het leger hun baan. Roemenië In Roemenië heeft de overheid de salarissen van ambtenaren vanaf juni 2010 met 25% verlaagd. Docenten en verpleegsters hebben geprotesteerd tegen deze grote verlaging van hun inkomen. Frankrijk In Frankrijk heeft de overheid de pensioenleeftijd verhoogd. Veel Fransen protesteerden tegen deze maatregel. IJsland IJslanders moeten meer belasting op sigaretten, alcohol en benzine betalen. Een glas bier in IJsland kost ongeveer 4 euro. BBP Het BBP is het bruto binnenlands product. Dat is het bedrag dat er in Nederland in een heel jaar door iedereen samen verdiend is. Duitsland De Duitse regering wil een vliegbelasting invoeren. Dat zorgt er voor dat vliegtickets duurder gaan worden. HYPOTHEEKRENTEAFTREK Je hoort veel over hypotheekrenteaftrek, maar wat is dat eigenlijk? In het woord hypotheekrenteaftrek zitten drie woorden aan elkaar: hypotheek, rente en aftrek: Hypotheek Als mensen een huis kopen, kunnen ze dat niet in één keer betalen. Daarom lenen ze geld bij een bank. Die lening heet een hypotheek. Ze spreken met de bank af dat ze elke maand een deel van het bedrag terugbetalen. Na twintig of dertig jaar hebben ze dan het hele bedrag betaald. Rente Als je geld leent, moet je rente betalen. Dat moet dus ook bij een hypotheek. Mensen met een hypotheek moeten dus ook elke maand rente betalen: de hypotheekrente. Aftrek Iedereen die in Nederland woont of werkt, moet belasting betalen. Soms kun je korting krijgen, dan hoef je dus minder belasting te betalen. Dat heet belastingaftrek. Bijvoorbeeld als je veel reiskosten hebt voor je werk. Maar ook als je een eigen huis hebt! De hypotheekrente die je elke maand aan de bank betaalt,mag je aftrekken van het bedrag waarover je belasting moet betalen. Dat maakt het leven een stuk goedkoper! Hypotheekrenteaftrek is dus een regeling waardoor je minder belasting hoeft te betalen als je een eigen huis hebt (en als je daarvoor hypotheekrente betaalt aan de bank). De regeling is bedoeld om het makkelijker te maken om een huis te kopen. istockphoto.com POLITIEKE KEUZES. HOE GAAN WE BEZUINIGEN? 3

4 WEL OF NIET AUTOWEGEN Nederland heeft goede wegen en openbaar vervoer nodig, zodat iedereen snel en makkelijk naar zijn werk kan (of naar school). Het is zonde van de tijd als mensen lang in de file moeten staan. Hoe moet de regering dat probleem oplossen? Sommige partijen willen meer wegen bouwen, andere partijen vinden dat geen goed idee. AOW Nu heb je recht op een AOW-uitkering als je 65 jaar wordt. Sommige partijen willen die leeftijd verhogen naar 67 jaar. Niet op bezuinigen SP, PVV 65 moet 65 blijven. Mensen hebben er recht op om uit te kunnen rusten als ze een leven lang hebben gewerkt. Mensen met een zwaar beroep en met een laag inkomen leven korter en hebben eerder een slechte gezondheid. Het is onmenselijk als zij voortaan tot hun 67-ste moeten doorwerken. Trouwens, voor werklozen tussen de 50 en 65 is het vreselijk moeilijk om een baan te krijgen. Van de 64-jarigen werkt nog maar 13%. Deze partijen vinden dat er niets moet veranderen aan de AOW-leeftijd. Wel op bezuinigen VVD, CDA, PVV, PvdA, D66, Partij voor de Dieren Omdat mensen steeds ouder worden, krijgen ze steeds langer AOW. In 2040 is 25 procent van de bevolking 65-plusser. Dat wordt te duur. Er moet iets veranderen. Deze partijen willen dat mensen pas recht krijgen op een AOW - uitkering als ze 67 jaar zijn. flickr / adam jones Niet op bezuinigen VVD, PVV en SGP Er zijn nu twee keer zoveel auto s als twintig jaar geleden, maar er zijn niet twee keer zoveel wegen. Er moeten veel meer wegen bijkomen. Deze partijen willen meer geld steken in het aanleggen van nieuwe wegen. Wel op bezuinigen PvdA, GroenLinks, SP, D66, Partij voor de Dieren, CU en CDA Files zijn een groot probleem. Maar nieuwe wegen gaan ten koste van het milieu en het landschap. We moeten dus zorgen dat meer mensen met de fiets, de bus of de trein gaan reizen. Of nog beter: dat mensen thuis kunnen werken, zodat ze minder vaak hoeven te reizen. Deze partijen willen niet dat er meer geld wordt uitgegeven aan extra wegen. GroenLinks GroenLinks vindt dat iedereen na 45 jaar werken recht moet hebben op een AOW-uitkering. Mensen die vroeg zijn begonnen, kunnen dan ook eerder stoppen. Een bouwvakker die op zijn 18e begint, krijgt dan AOW als hij 63 wordt. Dokters en advocaten studeren langer en werken daarom ook langer door, bijvoorbeeld tot ze 70 jaar zijn. flickr / inyucho 4 ONDERWIJSKRANT VMBO

5 BEZUINIGEN? EIGEN RISICO IN DE ZORG Als je naar het ziekenhuis moet, hoef je de kosten daarvan niet zelf te betalen. Iedereen in Nederland is namelijk verzekerd voor zorg. Sinds een paar jaar heb je wel een eigen risico. Dat is een klein bedrag dat je zelf moet betalen als je zorg nodig hebt. In 2010 is dat bedrag 165 euro. Het eigen risico is ingevoerd om patiënten zuiniger met zorg te laten omgaan. Voorbeeld: Als jij in 2010 medicijnen nodig hebt van 65 euro, dan betaal je die zelf. Als je daarna naar de tandarts moet voor 100 euro, betaal je dat ook nog zelf. Maar als je daarna weer nieuwe medicijnen nodig hebt, hoef je die niet meer zelf te betalen. Je hebt dat jaar bij elkaar dan namelijk al 165 euro betaald. HYPOTHEEKRENTE - AFTREK De hypotheekrenteaftrek is een maatregel waardoor je minder belasting hoeft te betalen als je een eigen huis hebt. Dat maakt het makkelijker om zelf een huis te kopen. De hypotheekrenteaftrek kost ons land elk jaar 11 miljard euro. flickr / hans van de b Niet op bezuinigen SP Het eigen risico is asociaal. Als de plannen doorgaan, durven arme mensen straks geen zorg meer te vragen. Dan kunnen ze nog veel zieker worden. Misschien gaan er dan zelfs mensen dood, omdat ze niet op tijd om hulp gevraagd hebben! De SP wil het eigen risico helemaal afschaffen. Zij vinden dat de verzekering alles moet betalen. Wel op bezuinigen CDA, VVD, PVV Het eigen risico mag wel iets hoger worden. PVV wil dat het 210 wordt, CDA vindt 230 een goed bedrag en de VVD denkt aan 300 euro. PvdA, GroenLinks, ChristenUnie, D66, SGP Rijke mensen kunnen meer betalen dan arme mensen. Het eigen risico van rijke mensen moet dus ook hoger zijn dan dat van arme mensen. Deze partijen willen dus dat het eigen risico afhangt van hoe rijk je bent. Bijvoorbeeld 150 euro als je arm bent, en 600 euro als je rijk bent. Niet op bezuinigen VVD, CDA en PVV Het is goed als mensen een eigen huis kopen. Als je de hypotheekrente - aftrek afschaft, moeten huizenbezitters meer gaan betalen. Dan durft dus niemand meer een huis te kopen. Dat is slecht voor de huizenmarkt. Deze partijen willen dat er niets verandert aan de hypotheekrenteaftrek. Wel op bezuinigen PvdA, SP, Partij voor de Dieren, SGP, CU en D66 Mensen met dure huizen hebben meer voordeel van de hypotheekrenteaftrek dan mensen met goedkope huizen. Dus hoe hoger de hypotheek is die je hebt, hoe meer voordeel je hebt. Dat is niet eerlijk. Deze partijen willen dat de hypotheekrenteaftrek wordt aangepast. Ze willen dat gewone mensen de rente af kunnen blijven trekken van de belasting, maar rijke mensen moeten meer zelf gaan betalen. GroenLinks GroenLinks vindt de hypotheekrenteaftrek ook oneerlijk. Deze partij wil de hypotheekrenteaftrek binnen 25 jaar helemaal afschaffen. flickr / isafmedia POLITIEKE KEUZES. HOE GAAN WE BEZUINIGEN? 5

6 POLITICI AAN HET WOORD JOINT STRIKE FIGHTER ONTWIKKELINGS - SAMENWERKING KUNST EN CULTUUR flickr / aereimilitariorg flickr / julien harneis istockphoto.com Niet bezuinigen! Nederland heeft als handelsnatie belang bij een veiligere en betere wereld. Een krijgsmacht is nodig om op te treden tegen diverse dreigingen, zoals het terrorisme. Het luchtwapen is voor onze militairen onmisbaar. De F-16 s komen na meer dan dertig jaar aan het einde van hun levensduur. Het CDA wil ze vervangen door het beste toestel, voor de beste prijs, met de beste kansen voor de industrie. Dat is de JSF. Deelname aan het JSF-project biedt Nederland perspectief op miljardenorders en duizenden banen. En dat in tijden van economische crisis! De komende jaren willen we eerst een tweede testtoestel kopen. Pas later komt het moment om de rest van de vliegtuigen aan te schaffen. Niet bezuinigen! Van elke 10 euro die we in Nederland verdienen gaven we altijd 8 cent aan mensen die het een heel stuk slechter hebben dan wij. De PvdA vindt het niet goed dat de nieuwe regering daarop wil bezuinigen. Mensen in arme landen in Afrika, Zuid-Amerika en in Azië hebben het geld ook erg hard nodig. Natuurlijk moeten we ervoor zorgen dat dat geld goed terechtkomt en niet in de zakken van de verkeerde mensen komt. Het lukt niet altijd, maar in Nederland gaat ook niet altijd alles goed. We doen ons best. Met het geld dat wij als Nederland geven gaan veel kinderen in Afrika naar school en krijgen mensen medicijnen tegen ziektes als aids. Niet bezuinigen! De bezuinigingen op cultuur maken veel meer kapot dan ze opleveren. Het is slecht voor de Haagse economie en het is ook slecht voor de internationale reputatie van Den Haag. Een open en democratische samenleving geeft ruimte en vrijheid aan kunst en cultuur. Om ons aan onze geschiedenis te herinneren, maar ook om de toekomst te leren kennen. Deze bezuinigingen zijn een grove belediging voor alle hardwerkende (maar vaak slecht betaalde) muzikanten, dansers en kunstenaars. Straks is Haags talent wel in het buitenland te zien, maar niet meer in Den Haag. Hanke Bruins Slot CDA-Kamerlid Sjoera Dikkers, PvdA-Kamerlid Heleen Weening GroenLinks, gemeenteraad Den Haag Wel bezuinigen! De JSF is een miljardenverslindend project. Volgens de SP is er geen enkele noodzaak tot vervanging van de huidige gevechtsvliegtuigen, aangezien die nog tot na 2020 meekunnen. Bovendien, welke vijanden gaan we met deze nieuwe bommenwerpers bestoken? Daar komt nog bij dat we de 800 miljoen euro die voor deelname nodig is en de ruim 6 miljard euro die de aanschaf uiteindelijk zal kosten, veel beter kunnen gebruiken voor investeringen in de gezondheidszorg, het onderwijs, het openbaar vervoer en de veiligheid op straat. Kortom, stop met de aanschaf van de JSF. Wel bezuinigen! Jouw ouders werken hard voor hun geld en jij (binnenkort) ook. En als je hard werkt voor je geld wil je dat jouw geld goed wordt besteed. Dus ook als Nederland geld uitgeeft aan ontwikkelingssamenwerking, moet dat geld goed worden gebruikt. De VVD wil dat Nederland slimmer omgaat met jouw geld en zorgt dat mensen in die landen later voor zichzelf kunnen zorgen. Het geld dat wij aan de arme landen geven moet direct bij de mensen daar terecht - komen, en niet bij de corrupte overheden. Op die manier krijgen de mensen die het echt nodig hebben wat ze verdienen; een steuntje in de rug. Wel bezuinigen! De PVV in Den Haag wil graag bezuinigen op subsidies voor kunst en cultuur. Niet omdat we tegen kunst of cultuur zijn, maar omdat we vinden dat burgers zélf moeten bepalen waar ze hun zuurverdiende geld aan uitgeven. In een economische crisis als deze moeten we andere prioriteiten stellen, zoals het verbeteren van het ondernemersklimaat en het verlagen van belastingen. Zodoende houden mensen meer geld in de portemonnee om iets leuks mee te doen, bijvoorbeeld van kunst genieten. Bovendien komt zo de beste kunst boven drijven: Rembrandt en Mondriaan kregen ook geen subsidie, maar zijn nu wereldberoemd! Jasper van Dijk SP-Kamerlid Klaas Dijkhoff VVD-Kamerlid Sietse Fritsma PVV, gemeenteraad Den Haag 6 ONDERWIJSKRANT VMBO

7 WAT KOST DAT? WAT KOST JIJ? Hoeveel moet de overheid betalen? Zoek het goede bedrag bij elke uitgave van de overheid. Boom planten Koningshuis (per jaar) Joint Strike Fighter gevechtsvliegtuig De publieke omroep (per jaar) 1 kilometer snelweg 1 dag in het ziekenhuis 278, Behalve je school betalen je ouders nog allerlei andere kosten. Hieronder kun je zien hoe duur de gemiddelde jongere is. Stel je voor: je ouders moeten 10% bezuinigen op de kosten die ze voor jou maken. Op welke zaken zou jij bezuinigen? Woonlasten 80 Energie en water 28 Verzekeringen 11 Skatebaan Lantaarnpaal Kinderbijslag 16-jarig kind (per maand) 1 vmbo-leerling (per jaar) 2,5 miljoen 70 miljoen 110 miljoen 700 miljoen Telefoon en internet 10 Schoolkosten 68 Contributies en abonnementen 9 Fiets 5 Kleedgeld 100 Zakgeld 50 Meubels en alle andere spullen in huis 20 Vrije tijd en vakantie 110 Persoonlijke verzorging 20 Eten 50 TOTAAL (100%) (90%) bron: flickr / michel coumans POLITIEKE KEUZES. HOE GAAN WE BEZUINIGEN? 7

8 WIE BESLIST WAAR HET GELD NAARTOE GAAT? Elk jaar maakt ons land een nieuwe begroting. Waar gaan we als land geld aan verdienen? En waar betalen we geld aan? In dit schema kun je zien hoe de begroting wordt gemaakt: De ministers onder - handelen over waar het geld naar toe moet. De minister-president schrijft de plannen op in een verhaal. Dit noemen we de troonrede. De koningin leest de troonrede voor op Prinsjesdag. Dit is altijd op de derde dinsdag in september. De minister van Financiën heeft in een koffertje alle getallen die bij dit verhaal horen. Hij geeft deze getallen aan het parlement. In het parlement denken ze na: zijn ze het eens met de plannen, of willen ze de plannen veranderen? Ten slotte stemmen ze of de begroting goed is. De nieuwe regering Rutte op het bordes van Paleis Huis ten Bosch. anp royal images copyright hendrik jan van beek BEGROTINGSSPEL In dit spel van het ministerie van Financiën ben je de minister van Financiën. Je moet allerlei moeilijke beslissingen nemen over onderwijs, veiligheid en de zorg in Nederland. Maar je moet ook zorgen dat de begroting op orde blijft. Je wordt beoordeeld door een jury van de EU, Tweede Kamer en de burgers. 1 In welk land is de kredietcrisis begonnen? 2 Elk jaar overleggen alle waar ze geld aan uit willen geven. Ze maken samen een begroting voor het hele land: de rijksbegroting. 3 De Tweede en Eerste Kamer moet instemmen met de begroting voordat de plannen kunnen worden uitgevoerd. Hoe noemen we de Eerste en de Tweede Kamer ook wel? 4 Hoe noemen we de dag waarop de regering de rijksbegroting en de miljoenennota presenteert? 5 Geld dat je verplicht moet betalen aan de overheid noemen we. 6 Als je geld spaart bij de bank, dan krijg je vaak wat extra geld van de bank. Hoe noemen we dit extra geld? 7 De koningin leest op Prinsjesdag de troonrede voor. In welke zaal leest ze die voor? 8 Elke politieke partij maakt andere keuzes om op te bezuinigen. In de afgelopen tijd is er veel discussie geweest over de AOW. Dit gaat over de leeftijd waarop je kunt stoppen met. 9 Als je sigaretten, alcohol of benzine koopt, dan betaal je extra geld dat naar de overheid gaat. Hoe heet deze belasting? PUZZEL Oplossing Hoeveel euro moet Nederland bezuinigen volgens veel politieke partijen? Colofon Samenstelling en tekst Bas Banning, Berdien Jager en Sandra Boersma Vormgeving Puntspatie [bno], Amsterdam Druk Dijkman, Diemen Instituut voor Publiek en Politiek Prinsengracht KD Amsterdam T E I Het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP) betrekt mensen bij politiek en samenleving. 8 ONDERWIJSKRANT VMBO

Belangen: Macht van de Eerste Kamer

Belangen: Macht van de Eerste Kamer Belangen: Macht van de Eerste Kamer Korte omschrijving werkvorm: Aan de hand van een werkblad ontdekken leerlingen dat de plannen van het kabinet waarschijnlijk wel door de Tweede Kamer komen, maar niet

Nadere informatie

Prinsjesdag A Tradities

Prinsjesdag A Tradities Prinsjesdag A Tradities Tradities De gouden koets, de Koningin, een grote troon, dames met prachtige hoeden op, de minister van Financiën met het koffertje. Het is weer Prinsjesdag. Op deze dag vertelt

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Prinsjesdag. Kerntaak 3- Maatschappelijke betrokkenheid Participeert in het politieke domein, in besluitvorming en beleidsbeïnvloeding.

Prinsjesdag. Kerntaak 3- Maatschappelijke betrokkenheid Participeert in het politieke domein, in besluitvorming en beleidsbeïnvloeding. Prinsjesdag Kerntaak 3- Maatschappelijke betrokkenheid Participeert in het politieke domein, in besluitvorming en beleidsbeïnvloeding. Waarom deze leerwerkprestatie? Prinsjesdag: de dag van de Troonrede

Nadere informatie

Onderzoek uitwerking Lenteakkoord

Onderzoek uitwerking Lenteakkoord Onderzoek uitwerking Lenteakkoord Over het onderzoek Aan het onderzoek deden ruim 15.000 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 16 tot en met 17 mei 2012. Over het EenVandaag

Nadere informatie

Tekort of overschot vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73822

Tekort of overschot vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73822 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 29 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73822 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland

Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland Verdieping: Het huishoudboekje van Nederland Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm leren leerlingen meer over de inkomsten en uitgaven van Nederland. In 2015 heeft de Nederlandse regering voor het

Nadere informatie

Dit is het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie. Dit vindt de ChristenUnie belangrijk voor Nederland. Lees maar!

Dit is het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie. Dit vindt de ChristenUnie belangrijk voor Nederland. Lees maar! Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 12 september Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks

Nadere informatie

Stem ook! Woensdag 12 september Tweede Kamerverkiezingen

Stem ook! Woensdag 12 september Tweede Kamerverkiezingen Tweede Kamerverkiezingen Wil jij weten welke politieke partij bij jou past? Geef je mening over de stellingen op www.stemwijzer.nl. Ontdek welke politieke partij het best bij jou past. Woensdag 1 september

Nadere informatie

Economie Elementaire economie 3 VWO

Economie Elementaire economie 3 VWO Economie Elementaire economie 3 VWO Les 13 Introductie overheid Ontwerp power point: Henk Douna docent: Jeannette de Beus De komende weken: de overheid Consumenten De markt Producenten Bijvoorbeeld Goederenmarkt

Nadere informatie

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs

André Rouvoet ChristenUnie. Foto: Marie Cecile Thijs Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 9 juni. Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks ook

Nadere informatie

Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt

Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt Onderzoek verkiezingsthema Woningmarkt Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 27.953 leden van het EenVandaag Opiniepanel mee. Het onderzoek vond plaats van 22 tot en met 28 augustus 2012. Over het

Nadere informatie

WIE BESTUURT DE GEMEENTE?

WIE BESTUURT DE GEMEENTE? WIE BESTUURT DE GEMEENTE? De gemeente dichtbij Dagelijks heeft u met de gemeente te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw vuilnis wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden aangelegd. Bij

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

Prinsjesdag Theorie en woordenlijst

Prinsjesdag Theorie en woordenlijst Maatschappijleer: Prinsjesdag Theorie en woordenlijst Don van Baar Murmelliusgymnasium Leerjaar 2011-2012 Murmellius2014 www.compudo.nl/murmellius2014 Maatschappijleer Prinsjesdag Theorie Prinsjesdag verloopt

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

Omgaan met geld. Budgetteren

Omgaan met geld. Budgetteren Omgaan met geld We leven in een consumptiemaatschappij. Overal worden goederen en diensten aangeboden. Via reclames word je aangemoedigd om steeds meer te kopen. Maar als consument moet je op je hoede

Nadere informatie

Uitgaven overheid vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62184

Uitgaven overheid vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62184 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62184 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een

Ga naar www.nibud.nl klik bij Test en spel op: Alle tests en spellen Doe de test: Wat voor geldtype ben jij? Uitslag: je bent een kritisch consument Geld genoeg? In deze opdracht ga je je eigen inkomsten vergelijken met leeftijdgenoten, je maakt een overzicht van je inkomsten en uitgaven. Daarna laat je zien hoe belangrijk reclame

Nadere informatie

Verdieping: Eerste reactie partijen

Verdieping: Eerste reactie partijen Verdieping: Eerste reactie partijen Korte omschrijving werkvorm: Uit de berekeningen van het CPB blijkt dat het begrotingstekort van Nederland in 2013 en 2014 niet onder de door de EU gestelde 3%-norm

Nadere informatie

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING 3 ONDERZOEKSREEKS NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek

Nadere informatie

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking 3 onderzoeksreeks NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek bewustzijn

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Inkomsten en uitgaven vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73698

Inkomsten en uitgaven vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/73698 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 22 March 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73698 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze?

Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Workshop C Waarom is stemmen belangrijk en hoe maak ik mijn keuze? Korte omschrijving workshop In deze workshop ontdekken de deelnemers

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Publiekstekst Wet investeren in jongeren

Publiekstekst Wet investeren in jongeren Publiekstekst Wet investeren in jongeren Juni 2009 Deze publicatie is gemaakt door Stimulansz in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Stimulansz spreekt haar dank uit aan alle

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

DE EUROPESE UNIE EERSTE EN DE WERKVORM IN HET KORT

DE EUROPESE UNIE EERSTE EN DE WERKVORM IN HET KORT DE EUROPESE UNIE JANUARI 2016 - POLITIEK IN PRAKTIJK #1 EERSTE EN WAT HEB JE NODIG Grote letters A, B en C Aftelklok (op digibord) 50 sterren, uitgeprint op geel papier Circa 4 grote enveloppen Een prijsje

Nadere informatie

special MILJOENENNOTA 2014 uitgaven 267,0 miljard inkomsten 249,1 miljard De miljoenennota en uw portemonnee.

special MILJOENENNOTA 2014 uitgaven 267,0 miljard inkomsten 249,1 miljard De miljoenennota en uw portemonnee. MILJOENENNOTA 2014 special De miljoenennota en uw portemonnee. inkomsten 249,1 miljard uitgaven 267,0 miljard Het kabinet heeft op Prinsjesdag bekend gemaakt hoe de begroting, met daarin het bezuinigingspakket

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Aanrechtsubsidie afschaffen en investeren in duurzaamheid

Aanrechtsubsidie afschaffen en investeren in duurzaamheid Aanrechtsubsidie afschaffen en investeren in duurzaamheid Politieke Barometer week 7 nader toegelicht Om de gevolgen van de kredietcrisis te bestrijden worden momenteel stimuleringsmaatregelen overwogen.

Nadere informatie

Jij wilt een beter Brabant? Wij ook! Verkiezingsprogramma Partij voor de Vrijheid uitgelegd voor mensen met een verstandelijke beperking

Jij wilt een beter Brabant? Wij ook! Verkiezingsprogramma Partij voor de Vrijheid uitgelegd voor mensen met een verstandelijke beperking Jij wilt een beter Brabant? Wij ook! Verkiezingsprogramma Partij voor de Vrijheid uitgelegd voor mensen met een verstandelijke beperking Verkiezingsprogramma Op 2 maart mag je kiezen. Stemmen noemen we

Nadere informatie

POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? INHOUD ONDERWIJSKRANT HAVO/VWO

POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? INHOUD ONDERWIJSKRANT HAVO/VWO ONDERWIJSKRANT HAVO/VWO POLITIEKE KEUZES HOE GAAN WE BEZUINIGEN? WAAROM BEZUINIGEN? istockphoto.com Door de wereldwijde economische crisis zijn de inkomsten van de overheid gedaald en de uitgaven gestegen.

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies?

Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Wat moet ik weten als ik een hypotheek kies? Ga niet over één nacht ijs... 1 Hoeveel kan ik lenen?... 2 Vaste of variabele rente?... 3 Rente kort of lang vastzetten?... 4 Hoogte van de rente... 4 Hoe zit

Nadere informatie

Stem dan ChristenUnie. André Rouvoet ChristenUnie

Stem dan ChristenUnie. André Rouvoet ChristenUnie Over een paar weken kiest Nederland een nieuwe regering. Op 22 november. Jij kunt ook kiezen. Stemmen noemen we dat. Als je stemt, kies je voor de politieke partij die jij het beste vindt. Jij kunt straks

Nadere informatie

Wie bestuurt de gemeente?

Wie bestuurt de gemeente? Wie bestuurt de gemeente? De gemeente iedereen heeft er op een of andere manier mee te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw huishoudelijk afval wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden

Nadere informatie

WIJ en jij Wet investeren in jongeren

WIJ en jij Wet investeren in jongeren Ik heb een WW-uitkering. Krijg ik een werkleeraanbod? Je krijgt pas een werkleeraanbod als je WW-uitkering is afgelopen. Zolang je een WW-uitkering krijgt, geldt voor jou de sollicitatie- en reintegratieplicht

Nadere informatie

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1 Inhoudsopgave 1...1 2 Hoofdsectie...2 1 In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen met betrekking tot ouderen van 55 + en de arbeidsmarkt?...2 2 Oudere werknemers moeten goedkoper

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Veelgestelde vragen Wet WIJ

Veelgestelde vragen Wet WIJ Veelgestelde vragen Wet WIJ Wat is de WIJ? WIJ staat voor Wet investeren in jongeren (WIJ). Deze nieuwe wet gaat in per 1 oktober 2009 en moet ervoor zorgen dat alle jongeren tot 27 jaar een opleiding

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

Kwaliteitscheck. Heeft de adviseur jou van tevoren uitgelegd welke stappen je moet doorlopen om een hypotheek af te sluiten?

Kwaliteitscheck. Heeft de adviseur jou van tevoren uitgelegd welke stappen je moet doorlopen om een hypotheek af te sluiten? Kwaliteitscheck 1.)Verloop en tijdsduur Voordat je een hypotheek afsluit, moet de adviseur met jou een aantal stappen doorlopen. Hij moet jou van tevoren uitleggen welke stappen dat zijn. De stappen die

Nadere informatie

Vraag: Vraag: Vraag: Vraag: Aapjes, konijntjes en ander lieve beestjes zijn er om:

Vraag: Vraag: Vraag: Vraag: Aapjes, konijntjes en ander lieve beestjes zijn er om: Aapjes, konijntjes en ander lieve beestjes zijn er om: 1) Je cosmetica en medicijnen op uit te proberen. Je wil toch geen prikkende ogen of risico lopen bij de dokter? 2) Niet voor proeven. 3) Ze moeten

Nadere informatie

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u?

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? Onafhankelijke informatie voor consumenten Wat is renterisico? Als u geld nodig heeft, kunt u een lening afsluiten. U moet het geleende geld wel terugbetalen.

Nadere informatie

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur Paragraaf 7.1 Groeit de economie? BBP = Bruto Binnenlands Product, de totale productie in een land in één jaar Nationaal inkomen = het totaal van alle inkomens in een land in één jaar Inkomen = loon, rente,

Nadere informatie

Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje

Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje September 2009 Inhoudsopgave 1 Wat gebeurt er op Prinsjesdag? 2 Het koffertje, wat zit er in? 3 Waarom de derde dinsdag van september? Prinsjesdag, de Miljoenennota en het koffertje De Koningin, de gouden

Nadere informatie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie 10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie Nederland zit in een grote economische crisis. Het consumentenvertrouwen is dramatisch laag. Nederlanders zijn onzeker over hun baan, hun huis,

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. economie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2007 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur economie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens Overheid H2 De overheid De grote herverdeler van inkomens Ontvangsten: belasting en premies De overheid Uitgaven: uitkeringen en subsidies De grote herverdeler van inkomens 2 De Nederlandse overheid Belangrijke

Nadere informatie

Analyse enquête StemWijzer

Analyse enquête StemWijzer Analyse enquête StemWijzer Om te bepalen over welke onderwerpen stellingen in de StemWijzer zouden moeten worden opgenomen, is onderzoek gedaan naar de vraag: Op welke onderwerpen baseren mensen op welke

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest?

Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Wat je moet weten als je een hypotheek kiest? Als je een hypotheek af gaat sluiten, moet je aan een heleboel dingen denken. We hebben een aantal vragen voor je op een rijtje. Klik op de doorlinks hiernaast

Nadere informatie

Wet investeren in jongeren (WIJ)

Wet investeren in jongeren (WIJ) Wet investeren in jongeren (WIJ) WIJ staat voor Wet investeren in jongeren (WIJ). Dit is een nieuwe wet die ervoor moet zorgen dat alle jongeren tot 27 jaar een opleiding volgen of werken. Wat is de WIJ?

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Lespakket over Prinsjesdag voor leerlingen van groep 8 van de basisschool. Gemaakt door Ronald Koster van Chr.MAVO de Saad uit klas 2f.

Lespakket over Prinsjesdag voor leerlingen van groep 8 van de basisschool. Gemaakt door Ronald Koster van Chr.MAVO de Saad uit klas 2f. Werkboek van groep. cijfer! Lespakket over Prinsjesdag voor leerlingen van groep 8 van de basisschool. Gemaakt door Ronald Koster van Chr.MAVO de Saad uit klas 2f. V oorwoordje Hallo, docent en leerlingen

Nadere informatie

Lesmateriaal voor het (V)MBO

Lesmateriaal voor het (V)MBO Lesmateriaal voor het (V)MBO Binnenkort nemen uw leerlingen deel aan een Jongerengemeenteraad. Het project Jongerengemeenteraad laat jongeren in de leeftijd van 14 19 jaar zien hoe beleid tot stand komt

Nadere informatie

Werken bij de. Wil je werken bij de Rijksschoonmaakorganisatie? Lees dan deze folder!

Werken bij de. Wil je werken bij de Rijksschoonmaakorganisatie? Lees dan deze folder! Werken bij de Rijksschoonmaakorganisatie Wil je werken bij de Rijksschoonmaakorganisatie? Lees dan deze folder! 2 Werken bij de Rijksschoonmaakorganisatie Inhoud 1. De Rijksoverheid gaat zelf schoonmaken.

Nadere informatie

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld Les 1 Omgaan met Geld eze les leren jullie een aantal woorden die met het omgaan van geld te maken hebben, gaan jullie praten over geld en gaan

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL - COMPEX

Examen VMBO-GL en TL - COMPEX Examen VMBO-GL en TL - COMPEX 2008 tijdvak 1 woensdag 28 mei totale examentijd 2 uur economie CSE GL en TL COMPEX Vragen 1 tot en met 22 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek Ontwerp power point; Henk Douna De grootste financiële beslissing in een mensenleven 2 520.000.000.000,- ( 520 mrd) Totale hypotheekschuld van Nederlandse huishoudens

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBOGL en TL 2008 tijdvak 2 economie CSE GL en TL 8000452608b Schuld en boete Informatiebron 1 Kredietkosten Geleend geld Rente per maand 15.000 125,00 20.000 150,00 25.000 187,50 15.000 150,00

Nadere informatie

Met hart voor ouderen

Met hart voor ouderen Met hart voor ouderen Met hart voor ouderen Nederland telt steeds meer ouderen. Daar moeten we voor alles blij mee zijn. Het is een grote, sociale verworvenheid dat steeds meer mensen een hoge leeftijd

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 28. De belastingaanslag. Wat leert u in deze les? Informatie over uw inkomsten begrijpen. Informatie over uw uitgaven begrijpen.

Nadere informatie

Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009

Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009 Factsheet Stand.tv - meting 25 - maart 2009 Stand.tv (voorheen De Maatschappelijke Barometer) Regelmatig peilt Motivaction - in samenwerking met Netwerk - via een vaste set vragen 'de stand van het land'.

Nadere informatie

Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking

Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking Politiek en Sociaal vertrouwen & Internationale Samenwerking NCDO heeft in de Barometer 2011 1 een aantal vragen opgenomen over sociaal en politiek vertrouwen. Het vermoeden bestaat dat er een relatie

Nadere informatie

Maak uw eigen Miljoenennota

Maak uw eigen Miljoenennota Maak uw eigen Miljoenennota Er is weer economische groei, de huizenmarkt trekt aan, en volgens de rijksbegroting gepresenteerd op Prinsjesdag gaat bijna iedereen er volgend jaar financieel op vooruit.

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. De heilige koe Bij de beantwoording van de vragen 1 tot en met 5 moet je soms gebruikmaken van de informatiebronnen 1 en 2. Nederlanders

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld

Vroeg wijs met geld. gemeente www.heumen.nl. Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld Vroeg wijs met geld Informatie over hoe u uw kind helpt slim en verstandig om te gaan met geld gemeente www.heumen.nl Heumen HU.090 brch vroeg wijs met geld.indd 1 04-02-14 09:30 Inhoudsopgave Zakgeld

Nadere informatie

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen

Gezond met geld. Zo doe je dat. Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Uitkomen met je inkomen in duidelijke stappen Gezond met geld Zo doe je dat Tineke Post Uitgeverij Gelderland Voorwoord Crisis in Europa crisis in Nederland. Bezuinigen, bezuinigen.

Nadere informatie

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8

Tweede Kamerverkiezingen. groep 7 en 8 Tweede Kamerverkiezingen groep 7 en 8 inhoud blz. 1. Inleiding 3 2. Democratie 4 3. Politieke partijen 5 4. De Tweede Kamer 6 5. Kiezen 7 6. De uitslag 8 7. De meerderheid 9 8. Het kabinet 10 9. De oppositie

Nadere informatie

Prinsjesdag in het nieuws 2014 - Primair onderwijs

Prinsjesdag in het nieuws 2014 - Primair onderwijs Prinsjesdag in het nieuws 2014 - Primair onderwijs Inhoudsopgave Toelichting voor docenten 3 Toelichting voor docenten: Antwoorden 4 1. Prinsjesdag 7 2. Van wie zijn de plannen? 8 3. Troonrede 13 4. Het

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Cliptoetsen Derde Kamer docentenhandleiding

Cliptoetsen Derde Kamer docentenhandleiding Kamer Cliptoetsen Derde Kamer docentenhandleiding Derde Kame Derde Kam Wie is de baas van Nederland? Hoe werken de verkiezingen? Wat is een Grondwet? En waarom is Prinsjesdag zo belangrijk? In het lespakket

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Starters Renteregeling

Starters Renteregeling Starters Renteregeling De sleutel naar jouw eerste koophuis! Waarom de Starters Renteregeling? De Starters Renteregeling maakt een eigen woning mogelijk voor mensen die met hun huidige inkomen de maandelijkse

Nadere informatie

DE WERKVORM IN HET KORT

DE WERKVORM IN HET KORT PRINSJESDAGBINGO SEPTEMBER 2015 AAN DE SLAG MET #6 DE WERKVORM IN HET KORT Een combinatie van een ouderwetse bingo en een kennisquiz. Leerlingen moeten de antwoorden aankruisen. Jij stelt een vraag, zij

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015

Ontwikkeling politieke voorkeur in 2015 Een politiek systeem in ontbinding De peiling van vandaag laat zien in welke bijzondere electorale situatie Nederland eind 2015 is beland. Deze resultaten kunnen geplaatst worden in het verlengde van het

Nadere informatie

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel)

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Als voorbereiding op de opdracht kunt u onderstaande tekst lezen. Wat heb jij aan Europa Europa een ver van je bed show? Nee hoor. Je eten, je kleding, de prijs

Nadere informatie

WIJ-Wet Investeren in Jongeren

WIJ-Wet Investeren in Jongeren WIJ-Wet Investeren in Jongeren Afdeling Samenleving Bezoekadres: 1 e bezoek: Publiekscentrum Raadhuisplein 2 Krimpen aan den IJssel Openingstijden: Maandag; 08.30 12.30 uur Dinsdag; 08.30 12.30 uur Woensdag;

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit?

Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Hoofdstuk 2: Kom je ermee uit? Een middagje shoppen. a 75 209 x 100% = 35,9%. b 209 : 3,72 = 56,18. Dus zij moet 57 uur werken om de nieuwe jas te kunnen kopen. c Zij had eerst kunnen sparen of zij had

Nadere informatie