Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012"

Transcriptie

1 Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012

2 Voorwoord (1): Deze Energiemonitor is in eerste instantie opgesteld in opdracht van de Regio Groningen-Assen als input voor een verkenning naar de energiekansen in deze regio*. In overleg met de stichting Energy Valley is de monitor vervolgens uitgebreid voor de totale Energy Valley regio**. De gegevens voor de Regio Groningen-Assen en de Energy Valley regio zijn in deze eindversie gecombineerd. Deze energiemonitor biedt een overzicht van relevante feiten en cijfers uit bestaande databronnen. Het is een kwantitatieve schets van de noordelijke energiesector, zonder verdere kwalitatieve analyses, interpretaties of waardeoordelen. Om inzicht te krijgen in de dynamiek is zoveel mogelijk een vergelijk gemaakt tussen data uit 2000 en 2010 (meest actuele data). Tevens zijn de regionale gegevens zoveel mogelijk vergeleken met de nationale situatie om het geheel in perspectief te plaatsen. De onderzoeksmethodiek en gepresenteerde cijfers zijn gevalideerd door de Rijksuniversiteit Groningen en EDIaal. De monitor zal periodiek worden geactualiseerd om inzicht te houden in de ontwikkeling van de noordelijke energiesector. De energie-investeringen in de Energy Valley regio zijn afgelopen jaren sterk toegenomen en zullen ook komende jaren verder doorgroeien. Duurzame energie neemt daarbij een steeds grotere rol in. Dit forse en langlopende investeringprogramma is goed voor veel nieuwe energiebanen en -bedrijvigheid. De energiewerkgelegenheid is in 10 jaar tijd ruim twee keer zo sterk gegroeid als landelijk en ook de bedrijvigheid in de energiesector kent een bovennationale groei. De grootste concentratie energiegerelateerde werkgelegenheid bevindt zich in de Regio Groningen-Assen, waar de energiesector ten opzichte van de totale werkgelegenheid eveneens het sterkst vertegenwoordigd is. In dit voorwoord zijn de belangrijkste elementen uit de energiemonitor uitgelicht: * = De Regio Groningen-Assen (afgekort RGA) bestaat uit de volgende gemeenten: Assen, Bedum, Groningen, Haren, Hoogezand-Sappemeer, Leek, Noordenveld, Slochteren, Ten Boer, Tynaarlo, Winsum en Zuidhorn. ** = De Energy Valley regio (afgekort EV-regio) bestaat uit Fryslân, Groningen, Drenthe en Noord-Holland Noord.

3 Voorwoord (2): Energie-investeringen Het totaal aan energie-investeringen in de Energy Valley regio is geraamd op 26 miljard voor de periode Een deel daarvan ( 6,2 miljard) is inmiddels gerealiseerd en 19,8 miljard betreft gecommitteerde en geplande investeringen die komende jaren zullen plaatsvinden. Het aandeel duurzame investeringen neemt komende jaren sterk toe. In totaal heeft tweederde ( 17,7 miljard) betrekking op investeringen in conventionele energie en infrastructuur t.b.v. de leveringszekerheid en energietransitie. Ongeveer een derde ( 8,1 miljard) betreft directe investeringen in duurzame energie en energiebesparing. Energiebanen De noordelijke energiesector telt in 2010 bijna banen, het zwaartepunt ligt in de regio Groningen-Assen zowel absoluut in aantal banen (6.619) als relatief in vergelijking met de totale werkgelegenheid in de regio (+7.6%). Inschatting is dat het totale werkgelegenheidseffect van de energiesector vele malen groter ligt. Deels omdat energie bij veel bedrijfstakken een belangrijke activiteit betreft, maar dit niet uit de data is af te lezen. Deels omdat veel werk wordt aanbesteed bij bedrijven die niet tot de energiesector gerekend worden. Gezien de toename van crosssectorale energietechnologieën (agro-energie, slimme energiesystemen, energie uit water, e.d.) en het kapitaalintensieve karakter van de energiesector mogen grote spillover en spin-off effecten worden verwacht. De exacte bepaling hiervan behoeft nader onderzoek. Dit valt buiten de scope van de energiemonitor. De energiewerkgelegenheid is in met 17,6% gestegen in de Energy Valley regio (t.o.v. 8,5% landelijk). De groei in de Regio Groningen-Assen (28%) zit vooral in de dienstverlening. In Fryslân zit de stijging (34%) vooral in energieproductie/levering en energietechnologie. De stijging in Groningen (36,1%) bevindt zich vooral in de energieproductie/levering en energiediensten. De groei in Drenthe (1,5%) en Noord-Holland Noord (3,3%) wordt gedempt door een beperkt aantal grote mutaties. In Drenthe met name vanwege vertrek/krimp van een aantal grote bedrijven in de afvalverwerking (met name inzameling/recycling) en energietechnologie. In Noord-Holland Noord vooral door afname van de werkgelegenheid in de gaswinning en energietransport. Zonder deze grote mutaties zou de werkgelegenheidsgroei aanzienlijk hoger liggen. * = De energiesector is niet eenduidig geclassificeerd in bestaande databronnen voor bedrijfsvestigingen en werkgelegenheid. De bedrijvigheid is derhalve bepaald op basis van een (gewogen) selectie van bedrijfsklassen die aantoonbaar actief zijn op energiegebied. Hierbij is onderscheidt gemaakt tussen productie en levering van energie (kern), productie en installatie van energietechnologie (schil 1) en dienstverlening aan de energiesector (schil 2). Dit betreft enkel directe energiebedrijvigheid. Bedrijven in andere sectoren die deels actief zijn op energiegebied (bijv. agro-industrie, bouw, ICT, e.d.) zijn niet meegenomen omdat dit niet uit bestaande databronnen is op te maken. Een overzicht van de bedrijfsklassen en de gehanteerde methodologie is in de energiemonitor bijgevoegd.

4 Voorwoord (3): Energiebedrijvigheid De Energy Valley regio telt in 2010 bijna bedrijven die tot de energiesector gerekend worden (13,4% van Nederland). Het aantal bedrijven in is met 83% gestegen (t.o.v. 60% landelijk). In de Regio Groningen- Assen is het aantal bedrijven zelfs met 169% gestegen. Het aantal bedrijven in de energieproductie/levering is ruim 10 keer zo sterk toegenomen als landelijk. Deze groei zit vooral in Fryslân en Groningen. De groei van energiediensten zit zowel in Drenthe, Fryslân als Groningen. De grootste groei van energietechnologie bedrijven zit in Noord-Holland Noord en Groningen. Energieproductie De Energy Valley regio is een grote energieleverancier in Nederland. Het merendeel van de Nederlandse gaswinning op land (97%) en ondergrondse gasopslagcapaciteit (84,2%) is in het Noorden geconcentreerd. Tevens is Schoonebeek het belangrijkste wingebied voor Nederlandse olie. De huidige grote centrales in de regio leveren circa 20% van de nationale stroomproductie. Dit aandeel zal sterk toenemen met de bouw van 4 nieuwe centrales. In de regio Groningen-Assen wordt op meerdere locaties gas gewonnen, er bevinden zich echter geen elektriciteitscentrales en oliewingebieden in deze regio. De Energy Valley regio produceert eveneens ruim een kwart (28%) van de Nederlandse duurzame energie. Voor groen gas / biogas en wind op land vindt zelfs een derde of meer van de nationale productie in de Energy Valley regio plaats. Daarmee wordt een substantiële bijdrage geleverd aan de nationale energiedoelen. De duurzame energieproductie in de regio Groningen-Assen is beperkt. Grootschalige windmolenparken en biobrandstoffabrieken ontbreken, bovendien wordt nergens op grote schaal biomassa bijgestookt. Wel wordt op enkele locaties biogas/groen gas geproduceerd. Gedetailleerde gegevens over zonne-energie zijn niet beschikbaar omdat dit veelal wordt geproduceerd door particulieren waarover geen informatie beschikbaar is.

5 Voorwoord (4) CO2-prestatie Ruim 12% van de totale Nederlandse CO2-uitstoot komt uit de Energy Valley regio (in 2009). Dit is een stijging van circa 16,5% ten opzicht van Op provinciaal niveau kent alleen Fryslân een daling. De CO2-prestaties worden beïnvloed door vele factoren (beleid, economische structuur, groei/krimp, e.d.). Een gedetailleerde analyse hiervan valt buiten de scope van de energiemonitor, dit vergt nader onderzoek. Op hoofdlijnen komt de stijging in Groningen vooral door uitbreiding van de stroomproductie (Eemscentrale), in Drenthe door afvalverwerking en in Noord-Holland Noord door een stijging bij meerdere sectoren (o.a. agro, diensten en verkeer/vervoer). In de Regio Groningen-Assen is vooral in de stad Groningen een sterke daling van de CO2-uitstoot zichtbaar, dit is toe te wijzen aan de sluiting van de Hunzecentrale. Regio Groningen-Assen Jaap Wijma Stichting Energy Valley Gerrit van Werven

6 Inhoudsopgave: H 1: Energievraag H 4: Bedrijven en werkgelegenheid 1.1 Primaire energievraag - mondiaal 1.2 Primaire energievraag - Europa 1.3 Primaire energievraag - Nederland 1.4 Finale energievraag Nederland 1.5 Finale energievraag regionaal 1.6 C02 uitstoot Totaalbeeld 4.2 Kern 4.3 Schil Schil H 2: Fossiele energieproductie H 5: Kennissector 2.1 Gaswinning 2.2 Oliewinning 2.3 Conventionele stroomproductie 2.4 Restwarmte/warmtenetten H 2: 5.1 Kennisinstellingen 61 H 3: Hernieuwbare energieproductie H 6: Toegevoegde waarde en investeringen 3.1 Totaalbeeld 3.2 Bijstook biomassa 3.3 Windenergie 3.3 Zonne-energie 3.4 Bio-energie: Biogas 3.5 Bio-energie: Groen gas 3.6 Bio-energie: Biofuels Toegevoegde waarde 6.2 Aardgasbaten 6.3 Investeringen Bijlage: Begrippenlijst en methodologische verantwoording

7 Hoofdstuk 1 Energievraag Om in de toekomst een stabiele energievoorziening te kunnen garanderen die in de vraag naar energie kan voorzien, is het noodzakelijk een beeld te hebben van de toekomstige ontwikkeling van de energievraag. In het komend decennium neemt de mondiale energievraag sterk toe. Opkomende economieën als China en India hebben een groeiende energiebehoefte. Ook op Europese en nationale schaal stijgt de vraag naar energie het komend decennium. Deze trend leidt tot de de verwachting dat de energieproductie ook in de komende jaren moet blijven groeien. 1 van 68

8 1.1 Primaire energievraag mondiaal (2010) PJ PJ in OECD Amerika OECD Europa OECD Azië Niet-OECD Europa en Eurasia Niet-OECD Azië Niet-OECD Overig - Wereldwijd zal de vraag naar energie met 47% toenemen in de periode Deze stijging wordt voornamelijk veroorzaakt door een stijgende vraag uit opkomende economieën als China (83%) en India (107%). Bron: U.S. Energy Information Administration 2 van 68

9 1.2 Primaire energievraag Europa (2010) PJ PJ in OECD Europa Rusland Overige - In Europa wordt voor de toekomstige energievraag een stijging verwacht van 18% in de periode Ondanks de Renewable Energy Directive, een Europese richtlijn die o.a. als doel heeft om de energievraag in de Europese Unie te verminderen, wordt ook in de Europese OECD landen nog een groei van 18% verwacht in deze periode. Bron: U.S. Energy Information Administration 3 van 68

10 1.3 Primaire energievraag Nederland (2010) PJ PJ in Nederland - In Nederland wordt in de periode een groeiende energievraag verwacht van circa 7%. In de periode hierna stabiliseert de primaire energievraag. Bron: CBS en Monitweb.energie.nl 4 van 68

11 1.3.1 Energiebalans Nederland (2010) Invoer 9594 PJ 8300 PJ Uitvoer Winning 2935 PJ Primaire energievraag 3492 PJ 729 PJ Bunkers Voorraadmutatie 8 PJ 511 PJ 2981 PJ 14% van het finale energetische energieverbruik moet in 2020 uit hernieuwbare energie komen. Energetisch Finaal energieverbruik 2265 PJ 716 PJ Energieomzetting Nietenergetisch Bron: CBS 5 van 68

12 1.4 Finale energievraag Nederland (2010) 97 PJ Totaal NL: 2981 PJ 620 PJ 479 PJ 1293 PJ 492 PJ Energiesector Vervoer Landbouw, visserij & dienstverlening Nijverheid (geen energiesector) Huishoudens Bron: CBS 6 van 68

13 1.5 Finale energievraag regionaal (2010) PJ 2981 PJ 475 PJ 91 PJ % 3% 3.0% Nederland EV-regio RGA Bron: Nederlandse emissieregistratie en Klimaatmonitor 7 van 68

14 CO2 uitstoot CO2 is internationaal erkend als één van de belangrijkste veroorzakers van klimaatverandering. Door het gebruik van fossiele bronnen is in de laatste 100 jaar veel CO2 in de atmosfeer terechtgekomen die daarvoor miljoenen jaren in de bodem was opgeslagen. Door het gebruik van duurzame bronnen komt enkel CO2 uit de korte koolstofkringloop vrij, waardoor het totale CO2 percentage in de atmosfeer niet verder stijgt. De CO2 uitstoot ten opzichte van het peiljaar 1990 is één van de belangrijkste indicatoren in het voornemen van overheden om minder fossiele energie te gebruiken. 8 van 68

15 1.6 Nederlandse CO2 uitstoot naar herkomst (2009) (mln. ton) % % 11.6% 9.3% 6.9% 4.9% 4.7% 6.4% % 0.3% 0.0% Afvalverwijdering Bouw Chemische Industrie Consumenten Drinkwatervoorziening Handel, diensten en overheid Landbouw Overige Industrie RWZI s/awzi s Raffinaderijen Verkeer en vervoer Energiesector Bron: Nederlandse emissieregistratie en Klimaatmonitor 9 van %

16 1.6.1 CO2 uitstoot NL, EV en RGA (2009) (mln. ton) 100% mln mln. 2.1 mln mln.* % 1.3% Nederland EV-regio RGA * = Nederlandse C02 doelstelling in 2020 Bron: Nederlandse emissieregistratie en Klimaatmonitor 10 van 68

17 1.6.2 CO2 uitstoot EV-regio per provincie (2009) (mln. ton) mln. 3.0 mln. 3.7 mln. 3.2 mln mln.* 6 4 é 4.4 mln.* mln.* 2.4 mln.* 51.7% 14.6%. 18.0% 15.7% Groningen Drenthe Fryslân Noord-Holland noord * = C02 uitstoot in 1990 Bron: Nederlandse emissieregistratie en Klimaatmonitor 11 van 68

18 1.6.3 CO2 uitstoot per gemeente RGA (2009) (ton) Zuidhorn 3.0% * Winsum 2.3% * Tynaarlo 5.2% * Ten Boer 2.5% * Slochteren 6.5% * Noordenveld 5.5% * Leek Hoogezand-Sap. 3.5% 14.3% * * Haren 2.7% * Groningen Bedum 3.0% 40.4% * * (ton) Assen * = C02 uitstoot in % * Bron: Nederlandse emissieregistratie en Klimaatmonitor 12 van 68

19 Hoofdstuk 2 Fossiele energieproductie Nederland is voor het overgrote gedeelte van haar energievoorziening afhankelijk van conventionele energiebronnen. Sinds de ontdekking van het Groningenveld in 1959, met een geschatte omvang van miljard kubieke meter gas, bekleedt de EV-regio een prominente positie als gasproducent in Europa. Voorts ligt bij Schoonebeek het belangrijkste on-shore oliewinningsgebied van Nederland. Tenslotte is de EV-regio een cruciale schakel in de Nederlandse elektriciteitsvoorziening. In o.a. de Eemshaven staan meerdere elektriciteitscentrales die gezamenlijk miljoenen huishoudens van stroom voorzien. 13 van 68

20 2.1 Gaswinning (2010) Productielocaties - In de EV-regio werd in 2010 op 90 locaties gas gewonnen. - De aardgaswinning in de EV-regio bedroeg in 2010 in totaal 58.5 miljard m3 aardgas. Het overgrote deel is gewonnen uit het Groningen gasveld (53 miljard m3). De EV-regio is verantwoordelijk voor 97% van de totale Nederlandse gaswinning op land. Hoeveelheid energie - In totaal is in 2010 in de EV-regio PJ gas gewonnen. Dit komt overeen met 53% van de totale Nederlandse primaire energievraag. - In Europa is de EV-regio de 4de producent van aardgas. Alleen in Rusland, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk wordt meer gas gewonnen. Toekomstige productie - De bewezen aardgasreserves in het Groningen gasveld bedragen 980 miljard m3 aardgas. Dit is 75% van de totale Nederlandse gasvoorraad (zowel continentaal als territoriaal). - Hiermee kan op het huidige productieniveau tot tenminste 2030 gas uit het Groningenveld worden gewonnen. Bron: NLOG.nl 14 van 68

21 2.1.1 Ondergrondse gasopslaglocaties (2010) Doordat de aardgasreserves in Nederland langzaam afnemen, ontstaat er minder druk in de huidige aardgasvelden. De druk is inmiddels dusdanig laag, dat wanneer er een extreme piekvraag is, er niet voldoende gas uit de bodem kan worden gehaald om op korte termijn aan de vraag te voldoen. In de zomer ligt de productiecapaciteit beduidend hoger dan de vraag, het overtollige gas kan dan worden opgeslagen in opslaglocaties zoals lege gasvelden, zoutcavernes of aquifiers. In de winter kan deze buffer worden aangesproken om de toelevering van aardgas op te schalen om een stabiele gasvoorziening te garanderen. Op een aantal plaatsen in Nederland en vlak over de grens in Duitsland zijn gasopslag locaties die worden benut voor de Nederlandse gasvoorziening. Gasopslaglocaties Werkvolume (in mld. m3) Werkvolume (% totaal) Type Grijpskerk 1,5 24,3% Gasveld Norg 3,0 48,5% Gasveld Zuidwending 0,2 3,2% Zoutcaverne Alkmaar 0,5 8,1% Gasveld Totaal EV-Regio 5,2 84,2% Epe (Duitsland) 0,4 6,5% Zoutcaverne Kalle (Duitsland) 0,2 3,2% Acquifer Epe (Duitsland) 0,1 1,6% Zoutcaverne Epe (Duitsland) 0,28 4,5% Zoutcaverne Totaal 6,18 100% Bron: Gas Infrastructure Europe (GIE) 15 van 68

22 2.1.2 Ondergrondse gasopslaglocaties EV-regio (2010) Op dit moment wordt op 4 locaties in de EV-regio gas ondergronds opgeslagen om piekvragen op te kunnen vangen. Vanaf 1997 kan er gas worden opgeslagen op de locaties Grijpskerk, Norg en Alkmaar. Sinds 2011 is een vierde locatie in gebruik genomen, Zuidwending nabij Veendam. In Grijpskerk wordt gas voor industrieel gebruik opgeslagen (H-gas), op de drie andere locaties wordt L-gas opgeslagen. In mei 2012 is bekend geworden dat het lege gasveld Bergermeer tussen Alkmaar en Bergen eveneens geschikt wordt gemaakt voor gasopslag. Grijpskerk (1997) Norg (1997) Alkmaar (1997) Zuidwending (2011) Werkvolume: 1.5 miljard m3 Werkvolume: 3 miljard m3 Werkvolume: 500 miljoen m3 Werkvolume: 200 miljoen m3 Max. dagelijkse injectie: 12 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse injectie: 24 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse injectie: 3.5 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse injectie: 28.8 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse productie: 55 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse productie: 51 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse productie: 36 miljoen m3 per dag Max. dagelijkse productie: 38.4 miljoen m3 per dag Bron: NLOG.nl, Gasuniezuidwending.nl en NAM.nl 16 van 68

23 2.2 Oliewinning (2010) Productielocaties - In de periode van 1996 tot en met 2010 werd er geen olie gewonnen in de EV-regio. - Sinds 2011 is de oliewinningslocatie in Schoonebeek (Drenthe) opnieuw in productie genomen, dit is de enige plek in de EV-regio waar olie wordt gewonnen. Hoeveelheid energie - Er zijn nog geen cijfers beschikbaar van de hoeveelheid gewonnen olie uit het Schoonebeek veld in Toekomstige productie - De verwachting is dat de capaciteit gaat oplopen tot vaten olie per jaar. Hieruit kan 26.8 PJ energie worden geproduceerd. Hiermee wordt Schoonebeek het belangrijkste wingebied voor Nederlandse olie. - De verwachting is dat de NAM tot 2036 in totaal 120 miljoen vaten olie uit het Schoonebeek veld gaat produceren. Bron: NLOG.nl en NAM 17 van 68

24 2.3 Conventionele stroomproductie (2010) Productielocaties - Momenteel staan er 6 conventionele elektriciteitscentrales in de EVregio met een elektrisch vermogen van 3785 MW. De Eemscentrale is met een vermogen van 2400 MW het grootst. - Alle operationele elektriciteitscentrales in de EV-regio zijn gascentrales. Hoeveelheid energie - Gezamelijk produceren deze centrales 16 miljoen MWh aan stroom. Dit komt overeen met 58.4 PJ. - Hiermee is de EV-regio verantwoordelijk voor ongeveer 20% van de totale Nederlandse stroomproductie. Toekomstige productie - Momenteel worden 4 nieuwe energiecentrales gebouwd in de EV-regio door verschillende energiebedrijven: NUON (1200 MW, gereed 2012), NAM (130 MW, gereed 2012), RWE/Essent (1600 MW, gereed 2013) en Eneco (49 MW, gereed 2013). In 2014 zal worden gestart met de bouw van een vijfde nieuwe centrale in de EV-regio van Advanced Power/Siemens (1200 MW, gereed 2017). Door de vijf nieuwe centrales zal het elektrisch vermogen in de EV-regio meer dan verdubbelen. Bron: Divers 18 van 68

25 Restwarmte Warmte die vrijkomt na energieomzetting wordt ook wel restwarmte genoemd. Deze restwarmte wordt nauwelijks efficiënt gebruikt en veelal geloosd, waardoor de geproduceerde energie niet maximaal wordt benut. Dit kan worden opgelost door warmtenetten. Deze leggen een verbinding tussen de bron van de warmte en de vraag naar warmte en dragen zodoende bij aan een efficiëntere benutting van energie. De restwarmte vervangt zo een energiedrager die anders gebruikt zou zijn om warmte te produceren. Op deze manier dragen warmtenetten bij aan een efficiëntere en duurzamere energievoorziening. 19 van 68

26 2.4.1 Aanbod restwarmte Nederland (2010) <120 C 120 C- 200 C > 500 TJ/Jaar > 500 TJ/Jaar > 500 TJ/Jaar > Geen data Deze kaart laat de grootste restwarmtebronnen in Nederland zien. Het grootste restwarmtepotentieel ligt buiten de EV-regio. Dit geldt vooral voor hoogwaardige restwarmte (>120 C). Toch zijn er in de EV-regio een aantal grote restwarmtelocaties zoals Alkmaar, Burgum, Eemshaven en Wijster. In de regio Groningen-Assen zijn geen grote restwarmtebronnen. Bron: Warmteatlas Agentschap NL 20 van 68

27 2.4.2 Warmtenetten in de EV-regio (2011) 1 Leeuwarden Koppeling van industriele bron en RWZI aan woonomgeving. 2 Alkmaar 1 Stadwarmtenet. 3 Meppel Warmtenet via een LDEB* Hoogeveen Warmtenet via een LDEB*. * = Lokaal Duurzaam Energie Bedrijf Bron: Divers 21 van 68

28 Hoofdstuk 3 Hernieuwbare energieproductie Energie uit hernieuwbare bronnen is in opkomst. Lidstaten van de Europese Unie hebben zich gecommitteerd aan doelen gericht op het gebruik van hernieuwbare energie. De verschillende decentrale overheden hebben deze doelen vaak vertaald naar eigen doelstellingen. Dit maakt dat veel overheden inzetten op een groeiende energievoorziening uit duurzame bronnen. Er zijn vele manieren om energie te produceren uit hernieuwbare bronnen, bijvoorbeeld via zon PV, windmolens, waterkracht, vergisting, verbranding en vergassing. Veel van deze technieken zijn op dit moment nog niet rendabel zonder subsidie te exploiteren. Mede daarom blijft de productie achter bij de productie van energie uit fossiele bronnen. In deze monitor worden energie uit wind, zon en biomassa behandeld. 22 van 68

29 3.1 Totaalbeeld duurzame energieproductie (2010/2011) (PJ) PJ 14.0% 86.4 PJ 17.4 PJ 0.51 PJ % 100% 50 28%* 1%* Aandeel hernieuwbare energie Nederland Nederland EV-regio RGA Doelstelling 2020 aandeel hernieuwbare energie % Aandeel hernieuwbare energie in finaal energetisch verbruik Biomassa- en afvalverbranding Huidige aandeel hernieuwbare energie Windenergie, biogas, groen gas en biofuels Overige technieken** * = Het aandeel hernieuwbare energie in de EV-regio en RGA t.o.v. het Nederlandse totaal is gebasseerd op technieken waar regionale data voor beschikbaar zijn. Overige technieken en zonne-energie zijn voor de EV-regio en RGA niet meegenomen. ** = Waterkracht, bodemenergie, waterpompen, houtketels, houtkachels, verbranding van papierslib en biomassa in cementovens e.d. Bron: Divers 23 van 68

30 3.1.1 Opbouw duurzame energieproductie* (2010/2011) Nederland: 86.4 PJ EV-regio: 17.4 PJ** RGA: 0.51 PJ** PJ 22.5 PJ 14.9 PJ 16.2 PJ 5.3 PJ 1.2 PJ 3.9 PJ 5.9 PJ 0.22 PJ 11.3 PJ 15.0 PJ 2.0 PJ 2.9 PJ 1.7 PJ PJ 12.9 PJ 2.3 PJ 0.7 PJ Wind Zon Biogas Groen gas Biofuels Bijstook biomassa AVI s Overige technieken * = Waterkracht, bodemenergie, waterpompen, houtketels, houtkachels, verbranding van papierslib en biomassa in cementovens e.d. ** = Het aandeel hernieuwbare energie in de EV-regio en RGA t.o.v. het Nederlandse totaal is gebasseerd op technieken waar regionale data voor beschikbaar zijn. Overige technieken en zonne-energie zijn voor de EV-regio en RGA niet meegenomen. Bron: Divers 24 van 68

31 Bijstook biomassa Vaste biomassa (zoals snoeiafval en industrieel resthout) kan nuttig worden gebruikt voor duurzame energieopwekking. Verbranding van biomassa in elektriciteitscentrales of afvalverwerkingsinstallaties heeft het grootste aandeel in de huidige duurzame energieproductie in Nederland. Naast verbranding kan vaste biomassa door vergassing eveneeens worden omgezet in energie. Hierbij wordt de biomassa door verhitting zonder zuurstof omgezet in gas, dat vervolgens omgezet kan worden in elektriciteit en warmte. Deze techniek wordt nog niet grootschalig toegepast, maar kan in de komende jaren een toenemende bijdrage leveren aan een duurzame energievoorziening. 25 van 68

32 3.2.1 Bijstook biomassa in elektriciteitscentrales (2010) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 30 Aantal installaties 4 Aantal installaties - Energieproductie 12.9 PJ Energieproductie 2.9 PJ Energieproductie - Bron: CBS en 26 van 68

33 3.2.2 Bijstook biomassa in AVI s* (2010) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 12 Aantal installaties 4 Aantal installaties - Energieproductie 11.3 PJ** Energieproductie 3.9 PJ** Energieproductie - * = Afvalverwerkingsinstallaties ** = Alleen de energie geproduceerd door het verbranden van het biogene deel van het afval telt mee bij als hernieuwbare energie. Bron: CBS en 27 van 68

34 Windenergie Windenergie is onder te verdelen in off-shore wind (op zee) en on-shore wind (op land). Momenteel staat het overgrote deel van de Nederlandse windturbines on-shore. De trend is dat de turbines in vermogen toenemen. Waar enkele jaren geleden nog over het aantal KW werd gesproken zijn er nu off-shore turbines op de markt van 6 à 7 MW. Na energie uit biomassa, wordt in Nederland de meeste hernieuwbare energie uit wind geproduceerd. 28 van 68

35 3.3 Windenergie (2010) Nederland EV-regio RGA Aantal turbines 1976 Aantal turbines 758 Aantal turbines 23 Capaciteit 2220 MW* Capaciteit 720 MW* Capaciteit 3 MW* Energieproductie 16.2 PJ Energieproductie 5.86 PJ Energieproductie PJ * = De grote van de rode cirkels correspondeert met het opgesteld vermogen. Bron: 29 van 68

36 Zonne-energie De zon is in potentie de grootste energiebron voor de aarde. De energie die de aarde bereikt is maal groter dan de wereldwijde energievraag. In toenemende mate wordt gebruik gemaakt van zonnepanelen om elektriciteit op te wekken. Belangrijke ontwikkeling hierin is het stijgende vermogen van de panelen en de scherpe prijsdaling van de afgelopen jaren. Terugverdientijden van zonnepanelen zijn korter en hierdoor ook voor particulieren en het midden- en kleinbedrijf interessant. 30 van 68

37 3.4 Zonne-energie (2010) Productielocaties - In de EV-regio zijn geen grootschalige zonneweide s zoals in Duitsland of kleinschalige zonneweides zoals Solarpark Azewijn (Installatiecapaciteit 1.8 MW) in Gelderland. Hoeveelheid energie - Zonne-energie in de EV-regio wordt enkel opgewekt middels dakgebonden zonnepanelen op woningen en bedrijfspanden. - De landelijke productie van zonne-energie bedroeg in 2010 ruim MWh elektriciteit. Dit komt overeen met 1.2 PJ. Toekomstige productie - Er zijn geen data beschikbaar over de productie van zonne-energie op provinciaal en gemeentelijk niveau, doordat veel zonne-energie wordt geproduceerd door particulieren. - De verwachting is dat de productie van zonne-energie de komende jaren sterk gaat toenemen door een sterk dalende prijs van zonnepanelen. In de afgelopen 2.5 jaar is de prijs van Duitse zonnepanelen met 55% gedaald van 2.39 per Wp in juli 2009 naar 1.07 in januari 2012*. * = Groothandelsprijzen voor Duitse kristallijn PV-modules (bron: Photon International, 2012). Bron: CBS 31 van 68

38 Bio-energie: Biogas Biogas is een gasmengsel dat ontstaat door vergisting van organische materialen. Materiaal van bijvoorbeeld afval, mest of rioolwater wordt in een anaëroob proces door enzymen omgezet in biogas. Dit biogas bestaat voor ongeveer 60% uit methaan. Door de aanwezige methaan heeft biogas een energieinhoud die nuttig aangewend kan worden door het gas te verbranden en daarmee om te zetten in een andere energiedrager. Biogas is niet geschikt om in het gasnet te voeden, omdat het een andere chemische samenstelling heeft als aardgas (er zit bijvoorbeeld te veel water in). Biogas wordt dan ook hoofdzakelijk gebruikt om elektriciteit mee te produceren door middel van warmtekrachtkoppelingen. 32 van 68

39 3.5.1 Bio-energie: Stortgas (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 22 Aantal installaties 3 Aantal installaties 1 Capaciteit 14.3 MW Capaciteit 0.85 MW Capaciteit 0.18 MW Energieproductie 0.35 PJ Energieproductie 0.02 PJ Energieproductie PJ Bron: 33 van 68

40 3.5.2 Bio-energie: Biogas uit RWZI/AWZI* (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 71 Aantal installaties 12 Aantal installaties 2 Capaciteit 38.6 MW Capaciteit 3.3 MW Capaciteit 1.72 MW Energieproductie 1.11 PJ Energieproductie 0.10 PJ Energieproductie 0.05 PJ * = Rioolwaterzuiveringsinstallatie/afvalwaterzuiveringsinstallatie Bron: 34 van 68

41 3.5.3 Bio-energie: Biogas uit GFT* (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 5** Aantal installaties 1 Aantal installaties - Capaciteit 9.1 MW Capaciteit 2.5 MW** Capaciteit - Energieproductie 0.26 PJ Energieproductie 0.07 PJ Energieproductie - * = Groente-, fruit- en tuinafval ** = Vier van de negen installaties (o.a. de installaties in Groningen en het Noord-Hollandse Middenmeer) werken biogas op tot groen gas, deze installaties zijn in deze monitor meegenomen als groen gas installaties en niet als biogas installaties. Bron: 35 van 68

42 3.5.4 Bio-energie: Biogas uit VGI* (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 9 Aantal installaties 3 Aantal installaties 1 Capaciteit 16.0 MW Capaciteit 3.3 MW Capaciteit 1.5 MW Energieproductie 0.46 PJ Energieproductie 0.09 PJ Energieproductie 0.04 PJ * = Voedings- en genotsmiddelenindustrie Bron: 36 van 68

43 3.5.5 Bio-energie: Biogas uit co-vergisting (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 93 Aantal installaties 48 Aantal installaties 8 Capaciteit MW Capaciteit 50.3 MW Capaciteit 6.2 MW Energieproductie 3.08 PJ Energieproductie 1.45 PJ Energieproductie 0.18 PJ Bron: 37 van 68

44 Bio-energie: Groen gas De helft van de Nederlandse energie wordt geproduceerd uit aardgas. Echter de aanwezigheid van gas in de Nederlandse bodem is eindig. Om niet volledig afhankelijk van import te worden zijn andere bronnen nodig om gas te produceren. Groen gas is het hernieuwbare alternatief voor aardgas. Groen gas is gereinigd biogas en heeft dezelfde chemische samenstelling als aardgas. Hierdoor kan groen gas, in tegenstelling tot biogas, in het aardgasnet worden gevoed. Eenmaal in het gasnet is groen gas niet meer te onderscheiden van aardgas en kan het voor dezelfde toepassingen worden gebruikt (bijvoorbeeld transport). Via certificaten kan de groenwaarde van het gas worden bewaard en verhandeld tegen een meerprijs. 38 van 68

45 3.6 Bio-energie: Groen gas (2011) Nederland EV-regio RGA Aantal installaties 15 Aantal installaties 5 Aantal installaties 1 3 M per jaar 57.5 mln* 3 M per jaar 20.0 mln* 3 M per jaar 6.1 mln* Energieproductie 2.02 PJ Energieproductie 0.70 PJ Energieproductie 0.22 PJ * = Geproduceerde hoeveelheid groen gas is gebaseerd op de maximale capaciteit van de installaties, vooral voor nieuwe installaties ligt de daadwerkelijke productie lager. Bron: 39 van 68

46 3.6.1 Tankstations (groen) gas (2012) Nederland EV-regio RGA Aantal tankstations 94 Aantal tankstations 25 Aantal tankstations 5 Tankstation open Tankstation in aanbouw Bron: 40 van 68

47 Bio-energie: Biofuels Biofuels zijn een duurzaam alternatief voor fossiele brandstoffen en worden gewonnen uit natuurlijke producten. Biofuels zijn onder te verdelen in eerste en tweede generatie biobrandstoffen. Voor de eerste generatie (bv. uit koolzaadolie) is landbouwareaal nodig. Hierdoor kunnen eerste generatie biobrandstoffen concurreren met voedselproductie en een opdrijvend effect hebben op de voedselprijzen. De tweede generatie biobrandstoffen richt zich daarom op biofuel productie uit restproducten van voedeselproductie zoals frituurvet en landbouwproducten die niet als voedsel worden gebruikt. De Europese biofuel markt ondervindt concurrentie vanuit de Verenigde Staten. In de V.S. wordt de productie van biofuels stevig gesubsidieerd. Dit leidt er toe dat op de Europese markt veel Amerikaanse biofuels worden aangeboden. Hierdoor ligt in Nederland de daadwerkelijke productie beduidend lager dan de capaciteit. 41 van 68

48 3.7 Bio-energie: Biofuels (2010) Nederland EV-regio RGA Productielocaties 7* Productielocaties 2 Productielocaties - Capaciteit (ton) Capaciteit (ton) Capaciteit (ton) - Gerealiseerd PJ** Gerealiseerd PJ** Gerealiseerd (ton) - Energieproductie PJ Energieproductie 2.26 PJ Energieproductie - * = Het betreft de grote productielocaties in Nederland gepubliceerd in de catalogus van Nederlandse brandstofinitiatieven (AgentschapNL, 2010). ** = Gebaseerd op een gerealiseerde productie van 29.2% van de totale capaciteit voor Nederland als geheel (CBS, 2010). Bron: AgentschapNL/CBS/biofuelsproducenten 42 van 68

49 Hoofdstuk 4 Bedrijven & Werkgelegenheid De energiesector is een belangrijke bron van werkgelegenheid in Fryslân, Groningen, Drenthe en Noord-Holland Noord en bestaat uit verschillende type arbeid die meer of minder direct is gekoppeld aan de productie van energie. In deze monitor is de energiesector onderverdeeld in een kern en twee omliggende schillen. De kern van de werkgelegenheid in de energiesector bestaat uit de productie en levering van energie. Deze kern is nader uitgesplitst in bedrijven die up-, mid- of downstream in de waardeketen van energie opereren. In de eerste schil bevindt zich de energiegerelateerde werkgelegenheid. In deze schil wordt arbeid geleverd gericht op de productie en installatie van energietechnologie. De buitenste schil bestaat uit de dienstverlenende werkgelegenheid. Dit zijn de ontwerp-, advies- en ingenieursbureaus die zich op energiegerelateerde activiteiten richten.* * De methode voor berekening van arbeidsplaatsen en bedrijven is gevalideerd met Rijksuniversiteit Groningen. 43 van 68

50 4.1 Opbouw energiesector Schil 2 Schil 1 Kern: Producenten en leveranciers van energie - Exploratie en winning - Handel/logistiek - Levering eindgebruik Kern Totaal Upstream Midstream Downstream Schil 1: Productie en installatie van energie technologie - Vervaardiging - Installatie - Reparatie en onderhoud Totaal Schil 2: Dienstverlening gericht op energie activiteiten - Ontwerp - Advies Totaal 44 van 68

51 4.1.1 Totaal bedrijven (2010) Nederland EV-regio N-H Noord Fryslân Groningen Drenthe RGA Eemsdelta Kern Schil Schil Totaal % t.o.v. Nederland % 4.1% 3.8% 2.7% 2.9% 2.5% 0.3% Groei % 83.0% 56.4% 88.0% 171.4% 67.2% 169.3% 112.7% Bron: LISA 45 van 68

52 4.1.2 Totale werkgelegenheid (2010) Schil 2 Nederland EV-regio N-H Noord Fryslân Groningen Drenthe RGA Eemsdelta Kern Schil Schil Totaal % t.o.v. Nederland % 2.3% 3.6% 3.2% 3.5% 3.7% 0.3% Groei % 17.6% 3.3% 34.0% 36.1% 1.5% 28.3% 2.6% Bron: LISA 46 van 68

53 4.1.3 Grootste bedrijven kern energiesector* (2010) * = Bedrijven staan in willkeurige volgorde Bron: LISA 47 van 68

54 4.2 Kern: Totaal (2010) Producenten en leveranciers van energie Nederland: Fryslân: Groningen: Eemsdelta regio Bedrijven: Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 224 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 150 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 27 Arbeidsplaatsen: 377 Noord-Holland Noord: Drenthe: Regio G-A Bedrijven: 190 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 174 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 124 Arbeidsplaatsen: Bron: LISA 48 van 68

55 4.2.1 Kern: Upstream (2010) De exploratie en winning van energie Nederland: Fryslân: Groningen: Eemsdelta regio Bedrijven: Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 94 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 45 Arbeidsplaatsen: 603 Bedrijven: 13 Arbeidsplaatsen: 196 Noord-Holland Noord: Drenthe: Regio G-A Bedrijven: 81 Arbeidsplaatsen: 828 Bedrijven: 69 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 35 Arbeidsplaatsen: Bron: LISA 49 van 68

56 4.2.2 Kern: Midstream (2010) Handel en logistiek van energiebronnen Nederland: Fryslân: Groningen: Eemsdelta regio Bedrijven: 648 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 24 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 14 Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 2 Arbeidsplaatsen: 10 Noord-Holland Noord: Drenthe: Regio G-A Bedrijven: 26 Arbeidsplaatsen: 158 Bedrijven: 15 Arbeidsplaatsen: 720 Bedrijven: 15 Arbeidsplaatsen: Bron: LISA 50 van 68

57 4.2.3 Kern: Downstream (2010) Levering energie aan eindgebruikers Nederland: Fryslân: Groningen: Eemsdelta regio Bedrijven: Arbeidsplaatsen: Bedrijven: 106 Arbeidsplaatsen: 625 Bedrijven: 91 Arbeidsplaatsen: 568 Bedrijven: 12 Arbeidsplaatsen: 171 Noord-Holland Noord: Drenthe: Regio G-A Bedrijven: 83 Arbeidsplaatsen: 386 Bedrijven: 90 Arbeidsplaatsen: 426 Bedrijven: 74 Arbeidsplaatsen: 330 Bron: LISA 51 van 68

58 4.2.4 Kern: Ontwikkeling aantal bedrijven (2000 t/m 2010) Totaal EV regio: +37% +3% +17% +48% +19% +90% +68% +125% Nederland: Fryslân: Groningen: Eemsdelta regio 2000: : : : : : : : 27 Noord-Holland Noord: Drenthe: Regio G-A 2000: : : : : : 124 Bron: LISA 52 van 68

Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012

Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012 Energiemonitor Energy Valley en Regio Groningen-Assen 2012 Voorwoord (1): Deze Energiemonitor is in eerste instantie opgesteld in opdracht van de Regio Groningen-Assen als input voor een verkenning naar

Nadere informatie

Energiemonitor Noord-Nederland 2013

Energiemonitor Noord-Nederland 2013 Energiemonitor Noord-Nederland 2013 Voorwoord (1): Deze is in opdracht van Stichting Energy Valley en Regio Groningen-Assen opgesteld als update van de eerste Energiemonitor uit 2012. De energiemonitor

Nadere informatie

Energiemonitor Noord-Nederland 3 e editie

Energiemonitor Noord-Nederland 3 e editie Energiemonitor NoordNederland 3 e editie Voorwoord: Dit is de 3e editie van de Energiemonitor NoordNederland, met feiten en cijfers over energie in Drenthe, Fryslân, Groningen en NoordHolland Noord. Deze

Nadere informatie

Energiemonitor Noord-Nederland 2013

Energiemonitor Noord-Nederland 2013 Energiemonitor Noord-Nederland 2013 Voorwoord (1): Deze is in opdracht van de Stichting Energy Valley en de Regio Groningen - Assen opgesteld als update van de eerste Energiemonitor uit 2012. De energiemonitor

Nadere informatie

Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014)

Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014) Werkgelegenheid energiesector in de Energy Valley regio (verslagjaar 2014) Inhoudsopgave Inleiding 2 Bevindingen 3 1.1. Totale energiesector 4 1.1.1 Vestigingen energiesector 5 1.1.2 Werkgelegenheid energiesector

Nadere informatie

Energiemonitor Noord-Nederland 4 e editie (verslagjaar 2013)

Energiemonitor Noord-Nederland 4 e editie (verslagjaar 2013) Energiemonitor NoordNederland 4 e editie (verslagjaar 2013) Voorwoord In deze energiemonitor wordt een overzicht gegeven van feiten & cijfers over de energiesector in de Energy Valley regio: Drenthe, Fryslân,

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030

Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Juni 2015 ECN-N--15-013 Energie en emissies Drenthe 2020, 2023 en 2030 Gerdes, J. 2 Inhoud 1 Samenvattende inleiding dichter bij emissiedoel 2020 5 2 Geraamd energieverbruik en emissies Drenthe 2020 gedaald

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek: Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2013 Auteur: C J Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 22 augustus 2014 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 EJ = 10 18 PJ = 10 15 TJ = 10 12 GJ = 10 9 MJ = 10 6 KJ = 10 3 1 w

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Debets b.v. - Stadskanaal vs april PV als alternatief voor wind. Windmolenpark v.s. zonneweide

Debets b.v. - Stadskanaal vs april PV als alternatief voor wind. Windmolenpark v.s. zonneweide Windmolenpark v.s. zonneweide Een vergelijking tussen twee opties voor duurzame energieproductie. Door Debets b.v. op verzoek van de gemeente Stadskanaal. Versie: april 2014 1 Inleiding. De gemeente Stadskanaal

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012

Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 17/11/2014 Tool Burgemeestersconvenant Actualisatie nulmeting 2011 & inventaris 2012 Kadering» VITO actualiseert jaarlijks, in opdracht van LNE, CO 2 -inventaris gemeenten» Taken voorzien in actualisatie

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen we door middel van duurzame energieopwekking op eigen Nederlandse productielocaties.

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Afbakening energiesector voor de NEV2014

Afbakening energiesector voor de NEV2014 Afbakening energiesector voor de NEV2014 7-10-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS 2014 Scientific Paper 1 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Scope van de energiesector 4 2.1 Bestaande afbakeningen voor de energiesector

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 9400 AC Assen Dit is een gezamenlijk persbericht van de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Noord- Holland, de gemeenten

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 38490 4 november 2015 Regeling van de Minister van Economische Zaken van 2 november 2015, nr. WJZ/15147884, tot vaststelling

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie