ProfielWerkstuk De uitvoering van het Nederlandse verdediging in mei 1940, succes of mislukking?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ProfielWerkstuk De uitvoering van het Nederlandse verdediging in mei 1940, succes of mislukking?"

Transcriptie

1 Verdedigingslinies ProfielWerkstuk De uitvoering van het Nederlandse verdediging in mei 1940, succes of mislukking? Kazematten Kornwerderzand Museum 2012 Ramon Besseling Raymon van Os Jan Overtoom V6A V6B V5C Datum

2 INHOUD Hoofdstuk 1 Het verdedigingsplan..blz Geschiedenis van het verdedigingsplan..blz Keuzes en doelstellingen blz Verdedigingsplan mei 1940 boven de Grote rivieren blz Verdedigingsplan mei 1940 onder de rivieren blz Conclusie.blz.12 Hoofdstuk 2 Inlichtingen blz Belangrijke inlichtingen en gebeurtenissen voor mei blz Belangrijkste inlichtingen vanaf 1 mei tot 14 mei.blz Houding tegenover inlichtingen.blz Verzoek om hulp naar de Franse en Engelse legerleiding.blz Conclusie Inlichtingen.blz.16 Hoofdstuk 3 De voorbereidingen blz De 10 jaar voor blz Voorbereidingen Mobilisatie.blz Mobilisatie..blz De Luchtverdediging blz Uitrusting. blz Staat van Beleg.blz Marine..blz De bouw van stellingen.blz De laatste voorbereidingen.blz Conclusie De voorbereidingen blz.23 Hoofdstuk 4 De Meidagen. blz Mei blz Mei...blz Mei blz Mei blz Mei.blz.35 2

3 4.6 De strijd om Zeeland...blz Successen en mislukkingen tijdens de meidagen van 1940.blz.41 Hoofdstuk 5 Praktijkonderzoek blz De Kazematten.blz De middelen van het Leger.blz De Veteranen Vertellen.blz Conclusie.blz.46 Hoofdstuk 6 Conclusie blz Herhaling deelconclusies blz Conclusie.blz. 49 Literatuurlijst.blz.50 Bijlage 1 blz.51 Bijlage 2 blz.52 Bijlage 3 blz.53 Bijlage 4 blz.54 Bijlage 5 blz.55 Bijlage 6 blz.56 3

4 INLEIDING Wij, Ramon Besseling, Jan Overtoom en Raymon van Os, hebben als onderwerp de meidagen van 1940 gekozen. Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat wij alle drie grote interesse hebben in de Tweede Wereldoorlog. Over de Tweede Wereldoorlog is veel geschreven, maar weinig over de meidagen. Daarom wilden wij onderzoek doen naar deze meidagen. Onze hoofdvraag luidt: De uitvoering van het Nederlandse verdedigingsplan in mei Succes of mislukking? Wij hebben vier deelvragen gesteld. Deze zijn: 1. Was het Nederlandse verdedigingsplan in mei 1940 in theorie een goed plan? 2. Wat deed het hoofdkwartier met de inlichtingen voor en tijdens de meidagen van 1940? 3. Hoe verliepen de voorbereidingen en de mobilisatie vóór 10 mei 1940? 4. Hoe verliepen de meidagen van 1940? Wij hebben een literatuuronderzoek en een praktijkonderzoek gedaan. Het literatuuronderzoek bevat het grootste deel van het onderzoek. De reden hiervoor is dat er weinig meer over is van de verdedigingswerken. Het literatuuronderzoek is bedoeld om een goed beeld te krijgen van de gebeurtenissen voor en tijdens de inval. Na deze informatie te hebben genoteerd, zijn we begonnen met het onderzoek. Door het literatuuronderzoek konden we enkele conclusies trekken over het Nederlandse verdedigingsplan, de inlichtingen, de voorbereidingen en de meidagen van Na elk hoofdstuk ziet u dan ook de conclusies die getrokken zijn op basis van de informatie in het hoofdstuk. Dit vullen we aan door het praktijkonderzoek. In het praktijkonderzoek komen onze bevindingen van ons bezoek aan de kazematten, de bunkers op de Afsluitdijk, een analyse van de militaire middelen en een analyse van filmmateriaal. Uit het filmmateriaal hebben we onder andere de motivatie en eigen ervaringen van soldaten kunnen halen. Ons werkstuk bestaat uit zes hoofdstukken, die elk uit een aantal paragrafen bestaan. Hoofdstuk één gaat over het Nederlandse verdedigingsplan in mei 1940 en het tot stand komen van dit plan. Wij beschrijven eerst de geschiedenis van het verdedigingsplan, gevolgd door de keuzes die het opperbevel moest maken en wat de doelstellingen waren, daarna komt het verdedigingsplan boven de grote rivieren en als laatste paragraaf het verdedigingsplan onder de grote rivieren. Het tweede hoofdstuk gaat over de inlichtingen tijdens en voor de inval. De eerste paragraaf gaat over de inlichtingen en gebeurtenissen die voor mei 1940 plaatsvonden. De tweede paragraaf gaat over berichten van 1 mei 1940 tot 14 mei 1940 die het algemeen hoofdkwartier ontving, de paragraaf is opgedeeld uit kopjes die elk belangrijke inlichtingen per dag beschrijft. De derde paragraaf gaat over de houding van de Nederlandse generale staf tegenover de inlichtingen. De vierde paragraaf gaat over de verzoeken voor hulp die naar respectievelijk Engeland en Frankrijk gestuurd werden. Het derde hoofdstuk gaat over de voorbereidingen. De eerste paragraaf beschrijft de eerste tien jaar voor 1940 en alle kosten die bij de mobilisatie gemoeid werden. De tweede paragraaf is over de voorbereidingen die getroffen zijn voor de mobilisatie. De derde paragraaf licht de lezer in over mobilisatie en alles wat daar mee te maken had. De vierde paragraaf benoemd alle voorbereidingen die getroffen waren tegen vijandelijke vliegtuig-aanvallen. De vijfde paragraaf gaat over de uitrusting van de Nederlandse soldaat. De zesde paragraaf gaat over de staat van beleg. De zevende paragraaf gaat over de marine, de achtste paragraaf over de bouw van de stellingen en de laatste, en waarschijnlijk belangrijkste, paragraaf gaat over de laatste dagen voor Nederland aangevallen werd. Het vierde hoofdstuk geeft een beschrijving per dag van de oorlog wat er gebeurde, de paragraafs-onderwerpen gaan over de dagen 10 tot en met 14 mei 1940 en de laatste paragraaf gaat over de strijd in Zeeland. In het vijfde hoofdstuk staat ons praktijk onderzoek. Elk hoofdstuk heeft een eigen deelconclusie, behalve de hoofdstukken 6, want hoofdstuk 6 is de conclusie. Na de samenvatting komt onze literatuurlijst en een aantal bijlagen. 4

5 HOOFDSTUK 1 HET VERDEDIGINGSPLAN 1.1 GESCHIEDENIS VAN HET VERDEDIGINGSPLAN Nederland kende 2 verschillende verdedigingsplannen. De Oude en de Nieuwe. De oude was een verdedigingsplan in de tijd dat Nederland nog niet bestond maar de Republiek der Zeven Nederlanden heette. Het verdedigingsplan van toen was verdeeld over de zeven gewesten. Dat wil zeggen, dat elke gewest een eigen verdedigingsplan had. De steden hadden een eigen schutterij en een burgerwacht. Het leger van de Nederlanden gezamenlijk heette het Staatse leger. Dit omdat de Staten Generaal het Staatse leger betaalde en inzette. Deze verdedigingsplannen werden echter in de 19 de eeuw gewijzigd door de nieuwe manier van vechten. Zo konden forten niet meer op tegen de nieuwe kanonnen. Ook moest er een nieuw verdedigingsplan komen voor de hele Nederlanden, omdat Nederland na de overheersing van Napoleon een eenheidsstaat was geworden. In het nieuwe verdedigingsplan kwam het plan om de belangrijkste steden te voorzien van een ring van forten. Hierdoor ontstond er een Hoofdverdediging rond het hart des lands, de Hollandse Waterlinie. Deze linie liep van de Zuiderzee om Utrecht naar de Waal bij Gorkum (Gorinchem). De grote rivieren ten zuiden van het hart des lands verdedigden tegen een aanval uit het Zuiden. Daarnaast kreeg Amsterdam een eigen verdediging, die de Stelling van Amsterdam werd genoemd. Om de rest van het land te verdedigen kwam er een plan om de vijand te hinderen. De eerste hindernis zou langs de IJssel komen te liggen. De functie van deze hindernis was om de Waterlinie de tijd te geven om haar inundaties vol te laten lopen. Door de inundaties vol te laten lopen ontstaat Vesting Holland. De tweede functie was om Nederland niet zomaar onder de voet te laten lopen. Het veldleger kon Vesting Holland pas innemen wanneer de vijand een grote overmacht had en deze niet meer te stuiten was. De Zuidelijke Provincies kregen daarnaast enkele extra verdedigingslinies om daar te verdedigen. In deze tijd hadden de Noordelijke provincies geen nationale verdedigingsplannen. Maar er ontstond een probleem. Toen men besloot om de Afsluitdijk te bouwen, werd de dijk een achteringang voor Vesting Holland. Om dit te voorkomen ging het leger in 1916 akkoord met de dijk. De voorwaarde was om 2 verdedigingslinies op de Dijk te bouwen en die kwamen er ook. Ze dienden ter bescherming van Vesting Holland en de Stelling Den Helder. Hierdoor was het idee van Vesting Holland niet aangetast. 1 Nieuwe Hollandse Waterlinie 1 Geschiedenis van de verdedigingswerken, stichting Kornwerderzand, blz

6 1.2 KEUZES EN DOELSTELLINGEN Op 6 februari nam Winkelman de functie van Opperbevelhebber van het leger op zich. Dit zou gevolgen hebben voor het verdedigingsplan dat zou worden gebruikt tijdens de Duitse inval in mei De generaal stond voor verschillende keuzes en kreeg daarnaast ook doelstellingen mee van de regering. DOELSTELLINGEN: We zullen nu de doelstellingen behandelen die Generaal Winkelman en zijn voorganger Reynders moesten zien te halen. Er waren drie doelstellingen: 1. Wanneer er een aanval op Nederland komt, zal de verdediging in de eerste plaats gericht zijn op de verdediging van het hart des land. In de rest van het land zal de voortgang van de Vijand gehinderd moeten worden. 2. Wanneer een buitenlandse mogelijkheid door Nederland wil marcheren, zal het Nederlandse leger de opmars actief tegenwerken, als de veiligheid van het hart des lands niet in gevaar komen 3. Wanneer er een schending van de Neutraliteit heeft voorgedaan, moet het leger alles doen om tot samenwerking met een buitenlandse mogelijkheid te komen. Deze doelstellingen kwamen van de Nederlandse Regering. Het opperbevel van de Nederlandse Strijdkrachten moest hun verdediging op deze doelstellingen baseren en uitwerken. Generaal Winkelman moest daarvoor nieuwe keuzes maken in de landsverdediging. 2 KEUZES Wanneer een Inval in Nederland plaats vond, moest het hart van het land verdedigd worden. Hiervoor waren verschillende opties beschikbaar. Generaal Winkelman kon kiezen uit 2 Linies: De Grebbelinie of het Oostfront van Vesting Holland. Generaal Winkelman had zijn voorkeur liggen op het Oostfront van de Stelling van Holland. De argumenten die hij daarvoor had waren, dat de stellingen veilig waren voor een effectieve aanval van de vijandelijke artillerie door de brede inundatie die voor de stellingen lagen en de stelling was vele malen korter dan de Grebbelinie. inundatie 2 Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 29, blz. 54 6

7 Generaal Winkelman onderzocht beide stellingen in de maand van februari 1940 met de auto en vanuit de lucht. Hij verklaarde dat de Grebbelinie de beste linie was om te verdedigen. De argumenten waren als volgt: Ondanks dat de bredere inundaties van het Oostfront van Vesting Holland beter waren dan die van de Grebbelinie had deze zwakke plekken, bij bijvoorbeeld Utrecht. Het bestaan van vliegtuigen zorgde ervoor dat stellingen zouden worden gebombardeerd. Vesting Holland was daar echter niet op gebouwd. De Grebbelinie bood betere camouflage tegen de vijanden waardoor de verplaatsing van troepen en opstellingen van munitiedepots en levensmiddelendepots beter geplaatst konden worden dan aan het Oostfront van Vesting van Holland. Het Oostfront van Stelling Holland gaf de vijand de gelegenheid voor een gedekte legering aan de overkant van de inundaties. De Grebbelinie lag op de Utrechtse heuvelrug, Uit de linie kon je het hele voorterrein overkijken De Grebbelinie zou een groter deel van het land verdedigen dan het Oostfront van Vesting Holland De Grebbelinie bood meer tactische mogelijkheden. Een keuze om het Oostfront van Vesting Holland betekende een gehele hergroepering van het leger richting de Kust Om deze redenen heeft Generaal Winkelman de Grebbelinie als Hoofdverdediging aangewezen. Daarnaast maakte Generaal Winkelman een beslissing over een hardnekkige verdediging van de Peel- en Raamstelling die als verlenging van de Grebbelinie werd gezien. De linie had veel voordelen. Zo zou een groter deel van het land verdedigd worden en konden Franse troepen optrekken om deze linie te versterken. Er waren slechts een paar redenen die deze linie overbodig maakten. De linie liep bij de Belgische grens niet over in een Belgische linie. Hij stopte daar. De dichtstbijzijnde Belgische linie lag 40 km verderop. De Duitsers konden om die redenen om de linie heen trekken en de linie van achteren aanvallen. Bovendien was de linie te lang waardoor de linie te zwak bezet werd. Generaal Winkelman heeft daarop besloten dat het derde legerkorps en de Lichte Divisie zouden plaatsnemen in deze linie. Bij een aanval zouden deze troepen zich terugtrekken naar het Zuidfront van Vesting Holland. Dit werd pas bij een aanval gedaan omdat het anders leek dat Nederland zich aan het voorbereiden was tegen een aanval en dat zou hun neutraliteitspolitiek geen goed doen. Het derde Legerkorps en de Lichte divisie stonden daar al langere tijd opgesteld. Naast deze keuzes moest Generaal Winkelman nog één belangrijke keuze maken: De nieuwe verdeling van de troepen. Winkelman paste het beleid van zijn Voorganger aan, aan het nieuwe verdedigingsplan waar de voorgenoemde stellingen een grote rol in speelden. In de Grebbelinie kwam de hoofdverdediging en daarvoor moesten de militaire onderdelen zich verplaatsen ten gunste van deze stelling. Voor het aantreden van Winkelman was het Oostfront van Vesting Holland de hoofdverdediging en was de verdeling van troepen daarop gericht. 3 Het Resultaat van deze nieuwe verdeling kunt u lezen in de volgende 2 paragrafen. De Grebbelinie 3 Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, hoofdstuk IV, De nieuwe opzet,, blz

8 1.3 VERDEDIGINGSPLAN MEI 1940 BOVEN DE GROTE RIVIEREN In mei 1940 had generaal Winkelman het volgende plan qua verdediging van de Nederlandse provincies ten noorden van de grote rivieren. Dit deel van het verdedigingsplan heeft betrekking op de volgende provincies: Friesland, Groningen, Drenthe, Gelderland, Overijssel, Utrecht, Zuid- en Noord-Holland. FRIESLAND, GRONINGEN, DRENTHE. In het verdedigingsplan werd in het Noorden de nadruk gelegd op de verdediging van de Afsluitdijk. Bij de grens had het Nederlandse grenswachters die zouden uitkijken naar Duitse soldaten. In Groningen en Drenthe was er een vertragingslinie gebouwd, van Dollard tot aan Meppel. Deze linie zou de vijand tegen houden zodat de Nederlandse troepen achter deze linie zich terug konden trekken over de Afsluitdijk. Wanneer deze verdedigingslinie zou worden doorbroken zouden alle legereenheden in de provincies Drenthe, Friesland en Groningen zich terug trekken over de Afsluitdijk. De troepen zouden tijdens de inval bruggen moeten vernielen en obstakels voor de Duitsers opstellen. 4 Voor de Afsluitdijk lag een tweede linie om de kop van de Afsluitdijk te beschermen en terugtrekkende troepen te beschermen, de Wonsstelling. Deze stelling was negen kilometer lang en liep via Zurich, Gooium, Hajum en Wons naar Makkum. Deze besond uit loopgraven, schuilplaatsen en eenvoudige versterkingen van aarde en hout. Voor de Wonstelling zouden de weilanden vol met water worden gezet. Als de troepen zich uit Drenthe, Groningen en Friesland hadden teruggetrokken, en de stelling van Wons, de Wonsstelling niet meer te houden was, zouden de troepen zich terug trekken over de Afsluitdijk. De ingang van de Afsluitdijk werd bewaakt door de enige echte verdediginglinie van het Noorden: Kornwerderzand. Deze linie had tot doel de vijand tegen te houden om Noord- Holland binnen te trekken. De linie zou klaar gemaakt worden in de tijd dat de vijand door Groningen, Friesland en Drenthe marcheerde. Het schootsveld moest worden verbeterd door de gebouwen voor de linie af te breken. In deze beschikbare tijd moesten de Nederlandse soldaten de linie klaarmaken door mijnen neer te leggen en tankversperringen op te stellen. Nadat de Nederlanders zouden zijn teruggetrokken over de Afsluitdijk zou de brug over het vaarkanaal ondoorgankelijk worden gemaakt door hem te laten exploderen, zodat de Afsluitdijk los was gekomen van Friesland. 5 In Friesland, Drenthe en Groningen waren 7 bataljons actief. De Wonsstelling en Kornwerderzand werden bezet als onderdeel van de Stelling van Den Helder door troepen van de 5 Bataljons die daar gelegerd waren. 6 OVERIJSSEL EN GELDERLAND TEN NOORDEN VAN DE RIJN In Overijssel en Gelderland bevonden zich 10 bataljons. 8 van deze bataljons zouden de IJssel verdedigen. Dat zouden ze doen door de linie van betonnen kazematten die op een lijn van 100 km langs de IJssel lagen. De rest van de bataljons zouden de Duitsers moeten vertragen. Samen met de troepen die in Drenthe de Duitsers zouden vertragen. Ook zouden er troepen uit Drenthe komen als men achtte dat de vertraging in Overijssel en Gelderland meer nut had dan de vertraging in Friesland en Groningen. 7 4 Geschiedenis van de verdedigingswerken, stichting Kornwerderzand, blz Geschiedenis van de verdedigingswerken, stichting Kornwerderzand, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz Enquêtecommissie, 1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz

9 NOORD-HOLLAND EN ZUID-HOLLAND Noord Holland kende de belangrijkste en laatste verdediginglinie van Nederland: De Stelling van Amsterdam. Deze stelling was bedoeld om de Hoofdstad te verdedigen en de regering en koningshuis tot het laatst te beschermen. Deze stelling zou worden ingenomen als Vesting Holland zou vallen en Nederland zou verder vechten 8. Daarnaast had je in Noord- Holland de stelling van Den Helder. Deze stelling is al ter sprake gekomen in het stukje van Friesland-Groningen. Hierin waren 5 bataljons gelegerd en zij beschermden de Marinebasis en de Waddeneilanden. Nadat de Afsluitdijk was gebouwd kreeg zij de taak van de bescherming van de Dijk erbij. 910 Daarnaast behoort de Stelling van Amsterdam tot de stelling van Holland. Deze stelling bestaat het Zuid-Holland en het zuidelijke Deel van Noord-Holland tot de Noordelijkste stellingen van de Stelling van Amsterdam. De stelling moet het Hart des Land verdedigen. De stelling van Holland werd onderverdeeld in 3 delen: Westfront, Zuidfront en Oostfront. Het Oostfront van de stelling van Holland zou als terugvallinie worden gebruikt als de Grebbelinie werd doorbroken (zie Utrecht).Voor het Oostfront van de stelling van Holland zou het land onder water worden gezet. Uit veiligheidsoverwegingen zaten hier 19 bataljons en 18 batterijen(artillerie). Het Zuidfront van Vesting Holland was niet direct onder aanval van het Duitse leger als de Duitsers zouden aanvallen. Voordat de Duitsers deze linie konden bereiken moesten ze eerst langs de Peel en Raamstelling in Noord-Brabant. De bezetting zou in het begin dus niet sterk hoeven zijn, desnoods om parachutisten tegen te gaan. Wanneer een Duitse aanval zou plaatsvinden zouden delen van het 1 ste Legerkorps de linie gaan versterken met een regiment en een afdeling van hun artillerie. Bij het Westfront stonden degelijk ook troepen. Niet tegen de Duitsers, maar tegen de Engelsen. IJmuiden en Hoek van Holland waren belangrijke punten en daar was dan ook kustgeschut geïnstalleerd en er waren mijnenvelden aangelegd. Als er een aanval vanaf zee kwam verwachtte men troepen van het Oostfront van de stelling Holland,Gelderland en Overijssel te halen voor een versterking van het leger tegen een vijand van zee. De troepen die als reserve overbleven werden in Vesting Holland geplaatst voor het handhaven van de orde in de stelling en de locale verdediging. Hieronder bevond zich ook de Koloniale Reserve 11 UTRECHT In Utrecht, vanaf de Zuiderzee tot aan de Rijn, lag een stelling die de Hoofdverdediging van de Nederlandse strijdkrachten zou worden: de Valleistelling, ook wel de Grebbelinie genoemd. 12 De Grebbelinie zou hardnekkige weerstand tegen de Duitse strijdkrachten moeten bieden. De linie beschermde het hart des Lands en Utrecht tegen een aanval uit het Oosten. De linie werd zwaar bezet door 44 bataljons en 52 batterijen 13. De linie werd bij een aanval direct klaargemaakt voor een aanval. Voor de linie zou er water worden gepompt zodat de Duitsers niet snel met tanks bij de linie konden komen. Op 3 plekken zouden plaatsen zijn waar de vijand over kon lopen, bij de Grebbeberg, Amersfoort en Veenendaal. Hier zaten veel troepen om die Duitse troepen tegen te houden. 14 Wanneer de linie zou worden doorbroken zouden de troepen zich terug trekken naar het Oostfront van de stelling van Holland. De verdediging zou hier verdergaan met reserves en de troepen uit de Grebbelinie Forteiland Pampus,(geen datum) informatiebordjes aan de muren, Muiden. * 9 Enquêtecommissie, 1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz Stichting Kornwerderzand, informatiebronnen uit het Kazemattenmuseum, Kornwerderzand, Bezoekerscentrum/ Kazemat XIV 11 Enquêtecommissie, 1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz. 101 * = (Niet opgenomen in logboek, bezoek was niet in teken van PWS) 12 Star Busmann, C.W., De Bange Miedagen van 40 ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama 13 Enquêtecommissie, 1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz Star Busmann, C.W., De Bange Miedagen van 40 ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama 15 Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz

10 1.4 VERDEDIGINGSPLAN MEI 1940 ONDER DE RIVIEREN In mei 1940 had generaal Winkelman het volgende plan qua verdediging van de Nederlandse provincies ten zuiden van de grote rivieren. Dit deel van het verdedigingsplan heeft betrekking op de volgende provincies: Limburg, Noord- Brabant en Zeeland. Ook wordt er in deze paragraaf aandacht besteed aan de geallieerde verdedigingsplannen voor deze provincies. LIMBURG Limburg zou door 2 linies worden verdedigd. Ten eerste zouden er troepen aan de grens liggen. Zij moesten meteen terugtrekken bij een Duitse aanval. Deze soldaten kon men dus beschouwen als waarschuwende voorposten. De 2 e linie zou uit de Maaslinie bestaan. Dit zou het zwaartepunt van de verdediging van Limburg zijn. De Maaslinie zou van de plaats Mook (Noord-Limburg) tot en met Maastricht lopen. De Maaslinie moest de Duitsers vertragen zonder zware wapens of reserves. De Nederlandse soldaten zouden de Duitsers vertragen door de bruggen over de Maas te laten exploderen. In Zuid-Limburg zou er een andere situatie zijn dan langs de rest van de Maaslinie. Hier zouden de soldaten de Maas achter zich hebben. Achter het Julianakanaal was er een linie van kazematten gebouwd. Voor deze linie zouden troepen liggen die vernieling moesten aanrichten. In Maastricht zou een bataljon reservetroepen liggen. Er zouden 5 bataljons gelegerd zijn in Zuid-Limburg. De Peel-Raamstelling zou weinig invloed op Limburg hebben, al loopt deze linie deels door Limburg. Dit komt doordat deze langs de grens van Limburg en Noord-Brabant liep. Dus zou Limburg al grotendeels veroverd zijn voordat de Duitsers bij de Peel-Raamstelling komen. Limburg zelf zou wel belangrijk zijn voor de Peel-Raamstelling. Dit kwam doordat de troepen in de Maaslinie de Duitsers zo lang mogelijk moesten vertragen, zodat de Peel-Raamstelling zich goed kon voorbereiden. 16 De verdedigingslinies in Limburg 16 en boek: Amersfoort, H van, Mei 1940 strijd op Nederlands grondgebied, blz en Enquêtecommissie Regeringsbeleid , Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Bijlage 59, blz. 98,101 10

11 NOORD-BRABANT Noord-Brabant zou zeer belangrijk zijn voor de geallieerden en Nederland. Samen met Limburg vormden zij een gebied waardoor de Duitsers vanaf de Rijn, door Limburg en Noord-Brabant naar België en Noord-Frankrijk kunnen. Bovendien kunnen de Fransen en de Belgen via Limburg en Noord-Brabant naar het Rijnland en het Roergebied gaan. De belangrijkste verdedigingslinie voor Noord-Brabant is de Peel-Raamstelling. Deze stelling ligt achter de Maaslinie en loopt van Grave naar de Belgische grens bij Weert. De Peel-Raamstelling zou een weerstandslinie zijn en moest de Duitsers dus tegenhouden. De Peel-Raamstelling zou bezet zijn door 15 bataljons zonder artillerie. De meeste bataljons zouden uit de Peeldivisie komen. Achter de Peel- Raamstelling zouden het III e legerkorps en de Lichte Divisie liggen. Het III e legerkorps zou bij s Hertogenbosch liggen en de Lichte Divisie zou bij Eindhoven liggen. Het III e legerkorps zou niet alleen vanuit deze positie gebruikt kunnen worden bij een aanval uit het oosten, maar het kon ook gebruikt worden wanneer Nederland werd aangevallen vanuit het zuiden. Deze moesten de schijn opwekken dat zij in Noord-Brabant de Duitsers zouden aanvallen. In de nacht van de eerste- op de tweede oorlogsdag zou de Lichte Divisie naar het I e legerkorps gaan, die tussen Hoek van Holland en Haarlem gelegerd zou zijn, en samen zouden zij een strategische reserve vormen. Het III e legerkorps moest naar de Lingestelling. Daardoor zouden de Duitsers, nadat zij door de Maaslinie waren gebroken, tegenover een verspreide Peeldivisie staan. Door de zwakke bezetting van de Peel-Raamstelling zou de Peeldivisie zoveel mogelijk tijd moeten rekken, zodat de Fransen, als zij ons hielpen, meer tijd hadden om naar Nederland te komen. Er zouden 16 bataljons in de Peel-Raamstelling liggen, 8 bataljons van de Peeldivisie, 6 bataljons van het III e Legerkorps, 1 bataljon van 29 Regiment Infanterie en 1 bataljon van Grensbataljon Jagers. Niet alleen de Peel- Raamstelling zou belangrijk zijn, maar ook de bruggen van Moerdijk en Keizersveer zouden belangrijk zijn, omdat de Lichte Divisie, als Nederland aangevallen zou worden, via deze bruggen naar Vesting Holland moest. Daarom zouden er troepen liggen voor en achter de bruggen, er was een batterij luchtdoelartillerie gelegerd, er zou een kazemat met politietroepen op de bruggen liggen. Ook zou het 6 e Grensbataljon, als er een Duitse aanval kwam, vanaf Breda naar de bruggen gaan. Naast de bruggen van Moerdijk en Keizersveer, waren de bruggen over het Maas-Waalkanaal ook van belang. Er warenacht bruggen die belangrijk waren als de Duitsers Nederland gingen aanvallen. Dit omdat deze bruggen de tweede toegang vormden tot Noord-Brabant. Daarom zou het Maas-Waalkanaal verdedigd worden door 2 bataljons en zouden zij beschikken over 80 kazematten met mitrailleurs die langs de hele lengte van het kanaal stonden. 17 ZEELAND Zeeland was ook een belangrijke provincie voor de geallieerden, maar dan vanwege een andere reden. Ten eerste zou Groot-Brittannië Zeeland kunnen gebruiken om troepen naar Nederland te brengen door middel van landingen op de Zeeuwse kust. Ten tweede zou men door de verdediging van Zeeland de haven van Antwerpen kunnen afsluiten of de haven openen. De verdediging van Zeeland moest zich op de kust en op het oosten richten. Dit kwam doordat Zeeland bij een aanval van Groot-Brittannië of Frankrijk in de eerste linie lag en bij een aanval van Duitsland in de tweede linie lag. In Zeeland zouden 8 bataljons en 3 artilleriebatterijen zijn gelegerd, die hardnekkig weerstand zouden moeten bieden bij een aanval op Nederland. De verdediging van Zeeland bij een aanval uit het oosten zou plaats vinden in verschillende stellingen. Deze zouden in het smalle gedeelte van Zuid-Beveland liggen. De belangrijkste stelling zou de Zanddijkstelling bij Hansweert zijn. Deze stelling zou gedekt worden door inundaties. Ook de Bathstelling en rond de stad Tholen zouden er inundaties plaats vinden. De Bathstelling zou bij het dorpje Bath aan het Schelde-Rijnkanaal liggen. Dit ligt bij de grens met België en bij de grens van Zeeland en Noord- Brabant en boek: Amersfoort, H. van, Mei 1940 strijd op Nederlands grondgebied, blz en Enquêtecommissie Regeringsbeleid , Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Bijlage 59, blz. 96, 100, 101, Enquêtecommissie Regeringsbeleid , Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Bijlage 27, blz. 51 Bijlage 59, blz., 96, 97, 101, 103 en boek: Amersfoort, H. van, Mei 1940 strijd op Nederlands grondgebied, blz

12 FRANSE EN BRITSE PLANNEN Ook de Fransen hadden samen met de Britten een plan gemaakt hoe zij een eventuele Duitse opmars door Nederland en België konden stoppen. De Franse opperbevelhebber, generaal Gamelin, had plan D, ook wel plan Dyle genaamd, ontwikkeld. In dit plan zouden Britse en Franse troepen België binnen trekken, als dit land werd aangevallen. Zij zouden dan oprukken naar het midden van België om de Duitsers daar tegen te houden, want Gamelin dacht dat het zwaartepunt van de Duitse aanval, net als in de Eerste Wereldoorlog, op Vlaanderen gericht was. Een onderdeel van Plan Dyle was Plan Breda. Het 7 e Armée zou op de eerste oorlogsdag via Antwerpen naar Nederland gaan. Eerst zouden er 2 gemotoriseerde divisies en 1 lichte tankdivisie naar Nederland gaan. Later zouden er nog 3 divisies naar Nederland gestuurd worden. Er waren twee redenen voor plan Breda. Ten eerste konden de Fransen op die manier het Nederlandse leger helpen. Ten tweede konden de Fransen op die manier gedeelten van Walcheren en Zuid-Beveland bezetten CONCLUSIE Wij kunnen concluderen dat het verdedigingsplan dat op 10 mei 1940 van kracht ging, in theorie een goed verdedigingplan was. Alle provincies hadden een doel in de verdediging. Ook werden de belangrijkste gebieden verdedigd door een linie die hardnekkige weerstand moest en kon bieden. De vertragingstactiek was een goed idee om de verdedigers in de weerstandslinie tijd te geven. Het gebruik van inundaties was slim, maar er kleefden wel een aantal risico s aan, waardoor de inundaties overbodig konden zijn. Er waren ook een paar punten in het verdedigingsplan die slecht waren of waar geen rekening gehouden mee was. De zwakke verdediging van de belangrijke provincies Limburg en Noord-Brabant kon men als een groot nadeel zien van het plan, waardoor het hele verdedigingsplan kon mislukken. Daarnaast was er weinig rekening gehouden met een parachutistenaanval. Alleen rond Den Haag zou een parachutistenaanval opgevangen kunnen worden. Alles te samen was het een goed plan in theorie. Nederlandse stellingen op 9 mei Enquêtecommissie Regeringsbeleid , Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Bijlage 24, blz. 46 (het zijn citaten uit Memoires over de tweede wereldoorlog, deel II, van Winston Churchill en boek: Amersfoort, H. van, Mei 1940 strijd op Nederlands grondgebied, blz

13 HOOFDSTUK 2 DE INLICHTINGEN Tegenwoordig is de inlichtingendienst de AIVD, maar ten tijde van de inval in Nederland was het de GSIII. De GSIII heeft een kwalijke rol gespeeld bij de inval in Nederland. 2.1 BELANGRIJKE INLICHTINGEN EN GEBEURTENISSEN VOOR MEI Op 9 november raakte een Nederlandse geheim agent, Dirk Klop, betrokken bij een operatie van de Engelse geheime dienst. Zij werden in een hinderlaag gelokt net over de grens bij Venlo. Na een vuurgevecht werd Dirk Klop met zijn Engelse collega s gevangen genomen. In een Duits douanekantoor ontdekten de Duitsers dat Klop een Nederlander was. Hierdoor had Nederland zijn neutraliteit geschonden. De Duitsers gebruikten dit als argument om Nederland binnen te vallen. Op 10 januari 1940 moest een Duits gevechtsvliegtuig van het type ME-108, een noodlanding maken bij de plaats Kwaadmechelen. Nabijgelegen Belgische troepen renden snel naar de plek waar het vliegtuig landde. Toen zij daar aankwamen zagen zij een zeer zenuwachtige man in grijs uniform. Achter een heg zagen zij rookpluimen, daar was de andere man aan het proberen documenten te verbranden. De Belgische soldaten pakten de man achter de heg vast en doofden de vlammen. De piloot, majoor Hoenmann, was door het slechte weer de richting kwijt geraakt en moest door een gebrek aan brandstof landen. Zijn passagier was majoor Reinberger. In de commandopost probeerde Reinberger nog de papieren te verbranden, maar de Belgische kapitein Roderique kon de papieren op tijd uit het vuur halen. Daarna probeerde Reinberger de revolver van Roderique te pakken, maar dat mislukte. Toen stootte Reinberger een paar keer met zijn hoofd tegen de muur en zei: Voor mij is het afgelopen. Dit vergeven ze me nooit. Toen ik uw revolver probeerde te grijpen was dat om mezelf voor de kop te schieten. Het document dat de Duitsers probeerden te verbranden was Operatie Fall Gelb, het Duitse aanvalsplan op het Westen. Het plan begon als volgt: 20 Het Duitse leger in het westen zal de aanval beginnen tussen de Noordzee en de Moezel, met sterke steun van de luchtmacht, boven het grondgebied van België en Luxemburg, met als doel..zoveel mogelijk belangrijke eenheden van het Franse leger en zijn..de forten van Luik en..ingesloten.verder is het de bedoeling het grondgebied van Nederland te bezetten met uitzondering van Vesting Holland enz.. Bron: Boek: Star Busmann, C.W., De bange meidagen van 40, ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz. 82 Br Bron: De Bange Meidagen van 40, auteur: C.W. Star Busmann, blz. 82 Deels verbrande papieren van operatie Fall Gelb 20 Boek: Star Busmann, C.W., De bange meidagen van 40, ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz. 82 en 13

14 2.2 BELANGRIJKSTE INLICHTINGEN VANAF 1 MEI TOT 14 MEI. Op 1 mei 1940 kwam er een brief binnen over het feit dat er veel Duitsers logeerden in het Grebbegebied. Onder de Duitse toeristen was ook een Duitse officier. Deze officier was de chef van de staf van het invallende Duitse leger. De officier logeerde 14 dagen in Veenendaal, van waar hij de Nederlandse stellingen kon bevestigen. Dit kon plaats vinden, omdat de militaire autoriteiten geen maatregelen mochten en konden nemen. Hierdoor konden de Duitsers onze stellingen goed bekijken. Op 9 mei 1940 gaf het Algemeen Hoofdkwartier de opdracht om de bruggen ten oosten van de Maas op te blazen. Bovendien stond er een opdracht in om kleine objecten te vernietigen. Ook zonden ze een bericht uit waarin ze om extra paraatheid vroegen Uit Brabant kwam een bericht binnen dat de Peel-Raamstelling volledig bemand was. De hindernissen waren allemaal opgeworpen. Later kwam er een melding binnen dat 20 mensen gekleed in Nederlandse politie-uniformen een aanval hadden gedaan op een demontageploeg MEI Op 10 mei vroegen de Engelsen om de luchthavens Waalhaven, Ypenburg en Valkenburg te mogen bombarderen. Later kwam er een verzoek binnen van de GSIII om dat verzoek van de Engelsen niet te honoreren, omdat daar Nederlandse troepen gestationeerd waren. Daarnaast kreeg de leiderleiding in de denacht van 9 en 10 mei veel verwarde berichten van soldaten die meldingen deden over parachutisten in vesting Holland. Ook kregen ze de melding dat Valkenburg was verloren. Er kwamen rond 7.00 meer meldingen binnen met de teksten zoals, de brug is verloren, de Duitsers zijn over de IJssel. Zo kwamen er steeds meer inlichtingen binnen over aanvallen, heroveringen en veroveringen gedurende de meidagen. Ook meldden de Fransen dat ze niet op tijd konden komen helpen met de verdediging van Nederland. Ze zouden nog wel België en Zeeland kunnen verdedigen, zodat Nederland niet vanuit het zuiden aangevallen kon worden. Bovendien kwamen er berichten binnen dat er valse berichten verstuurd werden om de Nederlanders af te leiden MEI Op 11 mei kwamen er berichten binnen vanuit Rotterdam. Daar waren zware gevechten en de troepen waren vermoeid. Bovendien kregen ze bericht dat de lichte divisie Alblasserdam had bereikt, maar later kreeg men bericht dat zij zwaar gebombardeerd waren en dat men zich terugtrok. Er kwamen ook valse berichten binnen, waaronder het bericht dat de Waalhaven was heroverd. Dit bleek later niet te kloppen. Ten zuiden van Den Haag kwamen tegenstrijdige berichten binnen. De opperbevelhebber ging daarom zelf informatie halen bij de commandant van Vesting Holland. Hij kreeg te horen dat Delft in brand stond, dat de bevolking was gevlucht en dat de Duitsers de stad vanuit 3 richtingen aanvielen. Dit bericht bleek later ook niet waar te zijn. 21 Enquêttecommisie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 12, blz. 22 Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 30, blz. 55 Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 33, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 69, blz

15 De territoriaal bevelhebber van Noord-Brabant berichtte dat de terugtocht achter de Zuid-Willemsvaart goed was verlopen. De commandant van Stelling van Den Helder meldde dat de Duitsers de westkust van Friesland hadden bereikt en dat een aanval op de Wonsstelling de volgende dag werd verwacht. 12 MEI De opperbevelhebber kreeg vanuit Rotterdam weer tegenstrijdige berichten. Veel onjuiste berichten bemoeilijkten de bevelvoering. Er kwamen ongunstige berichten binnen vanuit de Grebbelinie. De tegenaanval was mislukt en de Duitsers hadden een klein deel van de linie veroverd. Het goede nieuws was dat het IIIe Legerkorps en brigade B. hun stellingen ten noorden van Linge en Waal hadden ingenomen. De Lichte Divisie meldde dat zij bij Papendrecht over de Merwede waren gegaan en dat men rond Dordrecht terrein won. Later berichtte men dat zij werden teruggedrongen. De berichten van de Lichte Divisie die naar het hoofdkwartier waren gestuurd, waren niet duidelijk. Echter, het stond vast dat men daar een nederlaag leed. Uit Noord-Brabant kwam goed nieuws dat Franse pantserwagens Vught hadden bereikt. Ook kwam er een onjuist bericht binnen dat de Duitsers zich terugtrokken uit Vught. 13 MEI De commandant van het Veldleger berichtte die morgen dat de Duitsers bij de Grebbelinie tot staan werden gebracht en dat hij een tegenaanval zou inzetten met verse troepen. De commandant van Stelling van Den Helder vroeg aan het hoofdkwartier om luchtafweergeschut als steun voor Kornwerderzand. s Avonds laat kreeg de opperbevelhebber het bericht dat de Engelse militaire missie was aangekomen, maar dat zij geen troepen hadden meegenomen. Rond middennacht werd bericht dat ook het hoofd van de Franse militaire missie Den Haag had bereikt. 14 MEI Het hoofdkwartier kreeg die morgen een mooi bericht van de commandant van het Veldleger. Hij meldde dat hij succesvol was teruggetrokken uit de Grebbelinie. Er kwamen ook berichten binnen dat de Duitsers van plan waren om het IJsselmeer over te steken. De berichten werden niet gecontroleerd, maar men hield wel rekening er mee dat zij juist waren. Om uur kwam een zeer belangrijk bericht binnen dat de Duitsers aan de commandant van Rotterdam een ultimatum hadden gegeven. Rond drie uur kwam Overste Wilson bij de opperbevelhebber om te melden dat Rotterdam gebombardeerd was. Even later kreeg het hoofdkwartier een ultimatum, waarop zij binnen twee uur moesten antwoorden Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz

16 2.3 HOUDING TEGENOVER INLICHTINGEN De houding van het Algemeen Hoofdkwartier was tijdens de voorbereidingen niet goed. Toen Nederland op 12 januari operatie Fall Gelb in handen kreeg van de Belgen, reageerde opperbevelhebber generaal Reynders niet. Hij geloofde niet dat dit het Duitse aanvalsplan was. Na de zoveelste melding van Sas, de agent in Berlijn, dat Duitsland Nederland ging aanvallen, dachten verschillende autoriteiten onder generaal Winkelman dat dit weer een vals alarm was. Desalniettemin schroefden ze wel de bewaking op en zonden ze een telegram waarin stond dat er extra waakzaamheid nodig was. Tijdens 9 mei kwamen er veel inlichtingen binnen over veel geluid en verplaatsingen van Duitse troepen aan de andere kant van de grens. Tijdens de eerste uren van de inval dacht de dienstdoende de opperbevelhebber, de plaatsvervanger voor Generaal Winkelman gedurende de nacht, er aan om de volgende dag pas zijn bevindingen te rapporteren aan Generaal Winkelman. 24 Tijdens de meidagen werden alle inlichtingen wel serieus genomen. Het algemeen hoofdkwartier kreeg een melding van schietende burgers in verschillende steden. De Opperbevelhebber bleef echter rustig en richtte zich op de belangrijke dingen, zoals het terugveroveren van de Moerdijkbruggen en Dordrecht VERZOEK OM HULP NAAR DE FRANSE EN ENGELSE LEGERLEIDING Er waren ook berichten naar Frankrijk en Engeland gestuurd. De berichten naar Frankrijk werden door de Franse legerleiding slecht uitgevoerd. De berichten naar de Engelse legerleiding werden door admiraal Furstner verkeerd begrepen. Furstner wist niet precies wat er van hem verwacht werd. Hij zou een divisie moeten sturen naar Zeeland. Ondanks het feit dat hij niet erg geholpen heeft met de verdediging van Nederland was hij wel belangrijk, want hij zorgde er wel voor dat alle boten een evacuatieplan hadden en ook dat ze een sein kregen om te laten zien dat ze Engels waren. Zonder die maatregelen was het waarschijnlijk niet mogelijk geweest om het prinselijk gezin en de regering het land uit te krijgen CONCLUSIE INLICHTINGEN Er was voor en tijdens de oorlog veel correspondentie over alles wat te maken had met wat er gebeurde, het was alleen niet genoeg. Er waren veel berichten die de legerleiding niet kreeg, te laat doorgestuurd werden of verkeerde informatie bevatten. Ook heeft een kleine misstap van de geheime dienst, de GSIII, Hitler een reden gegeven om aan te vallen. Nederland had namelijk door die actie zijn neutraliteit geschonden. Dat het Nederlandse opperbevel niet reageerde op de plannen van operatie Fall Gelb, die de Belgen in handen kregen, kan men als een blunder beschouwen. Wij concluderen dat Nederland betere kansen zou hebben gehad als de inlichtingen beter doorgeseind waren geweest of correcte informatie bevatte, want dan had de centrale commandopost meer kansen gehad om beslissing te maken die uiteindelijk er voor hadden kunnen zorgen dat Nederland langer stand had gehouden. 24 Boek: Star Busmann, C.W., De bange meidagen van 40, ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz , Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 69, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 59, blz Boek: Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akedemie van wetenschappen Afd. Letterkunde. Nieuwe reeks deel 32 No. 7 Gecontroleerd met: boek:mededelingen van de sectie militaire geschiedenis deel 15 blz (geen auteur, het is een bundeling van mededelingen allemaal met een verschillende schrijver, het is gebundeld door Herman Amersfoort) 16

17 HOOFDSTUK 3 DE VOORBEREIDINGEN Op 29 Augustus mobiliseerde Nederland zijn leger onder het toenemende geweld van Duitsland in Europa. Enkele dagen later zouden, door de Duitse inval in Polen, Engeland en Frankrijk de oorlog verklaren aan Duitsland en ook mobiliseren. De Nederlandse mobilisatie was snel afgerond. Echter, er moest nog veel gebeuren om Nederland klaar te maken voor een oorlog. 3.1 DE 10 JAAR VOOR 1940 De 10 jaar voor de oorlog leefde Nederland in de overtuiging dat Nederland nooit meer in oorlog zou komen. Ondanks de spanningen in Duitsland zag Nederland niet in dat Duitsland Nederland kon binnenvallen. Ter vergelijking pakken we de uitgaven aan Defensie. In 1930 waren de uitgaven aan het leger 87 miljoen gulden. In de jaren daarna loopt het terug naar 79 miljoen gulden. In 1936 krijgt Nederland in de gaten dat Duitsland andere bedoelingen hebben, want Duitsland laat hun leger Rijnland intrekken, het gebied in Duitsland dat gedemilitariseerd was. Nederland schroeft hierdoor hun uitgaven aan het leger weer op. Dat loopt in 1938 op tot 152 miljoen gulden en in 1939 tot 262 miljoen gulden. De bezuinigingen kwamen vooral door veel protesten van Nederlanders. We zouden neutraal blijven en de oorlog zou buiten onze grenzen plaatsvinden, als er al één kwam. In 1930 waren er dan ook 2,5 miljoen Nederlandse handtekeningen tegen het leger. Dat is behoorlijk veel als je kijkt naar de bevolking toen der tijd, dat waren er 9 miljoen. Ook was de machtsovername van Hitler in 1933 geen groot nieuws in Nederland. Het nieuws werd naar de achtergrond gedwongen door het nieuws over de muiterij op kruiser De Zeven Provinciën. Ook in de jaren daarna keken de Nederlanders weinig naar de gebeurtenissen in Duitsland VOORBEREIDINGEN MOBILISATIE Op 30 Augustus werd de algemene Mobilisatie uitgeroepen. De legerleiding had toen het werkelijke leger al lang gemobiliseerd. Op 7 april werden namelijk telegrammen verzonden die meldden dat bepaalde gevechtseenheden van grens, kust- en luchtverdediging hun posities moesten innemen. Op 23 augustus werd een waarschuwingspamflet door Nederland verzonden. Op 24 augustus werd er een pamflet rondgestuurd dat meldde dat er op 25 augustus een voormobilisatie was. Op 28 augustus 1939 werd uiteindelijk het pamflet in Nederland rondgestuurd die de Algemene Mobilisatie verkondigde waarbij 29 augustus 1939 de eerste mobilisatiedag was. 28 Voor de mobilisatie was een concreet plan nodig. Het opperbevel had voor die dagen een dienstrooster voor de treinen veranderd zodat de soldaten op hun bestemming konden komen. Nederland zou hierdoor enkele dagen op zijn kop liggen, want het normale dienstrooster van de treinen zou pas weer enkele dagen later ingaan. 29 Soldaten verzameld in de kazerne 27 Star Busmann, C.W., De Bange Miedagen van 40 ( Partworks and encyclopedia of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 14, blz Star Busmann, C.W., De Bange Meidagen van 40 ( Partworks and encyclopedy of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz

18 3.3 MOBILISATIE Weer zijn onze troepen, ter bescherming opgeroepen van t volk, hier de tanden. Zij willen geven, hun leven voor hen die achterbleven. Hoe zwaar het valt, de humor wordt Nooit vergald. En in een lange overvolle trein Die hen zal brengen, waar ze moeten zijn, zingen zij een vrolijk lied, Wij zijn niet bang, wij treuren niet, Dan breekt de tijd van scheiden aan. Manhaftig slikken zij en pinken een traan. Nog vlug en groet, daar gaat de trein uit volle borst klinkt dit refrein: Wij gaan mobiliseren. Beducht tegen elk gevaar. Niets kan ons deeren, geen offer is ons te zwaar. Vader, moeder, onz vrouwen trots op ons Regeeringsbeleid. Allen zijn zij vol vertrouwen op Nederlandsch Neutraliteit. Tekst: J. Marcus Melodie: Ganzenmarsch Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz. 41 Op 29 augustus kwam de Mobilisatie op gang. Duizenden mannen gingen richting hun bestemming. De grootschalige mobilisatie was op 3 september grotendeels voltooid. Tijdens de mobilisatie zijn alle opgeroepen dienstplichtigen af- of goedgekeurd, geregistreerd en ingedeeld. Ook moesten zij worden voorzien van een complete militaire uitrusting. Daarnaast moest het leger voor soldaten voedsel en drinken inkopen. De legerleiding vorderde hiernaast nog allerlei gebouwen in om de soldaten onder te brengen of bouwde in een rap tempo barrakken op. De mobilisatie verliep natuurlijk niet vlekkeloos, zo waren er te weinig verrekijkers, stafkaarten, ouderwetse kaarten uit de jaren 20. Voor de uitrusting werd gauw nog in gewone winkels spullen gekocht. 30 Het legerde vorderde daarnaast nog vele voertuigen voor het leger. Ze hadden in totaal fietsen, 7000 auto s, paarden nodig. Dit gebeurde in twee vorderingsronden. Dat was eigenlijk niet de bedoeling, maar de eerste vorderingsronde bracht te weinig voertuigen op. Deze moesten toen nog legergroen worden geverfd. Het leger had ook nog eens wapens nodig. Het leger was in het interbellum enigszins meegegaan met hun tijd 31. Het leger bezat hierdoor ook al enkele moderne transportmiddelen zoals tientallen pantservoertuigen en motoren. In de maanden na de mobilisatiedag, oefenden de soldaten weinig. Ze moesten voornamelijk de verwaarloosde verdedigingswerking vernieuwen en opruimen. Daarnaast werden de opruimingen en de versterkingen beperkt door de SPAD, die voor het eerste keer in het parlement zaten. De SPAD wilde dat de arbeiders en de soldaten meer ontspanning kregen 32. In de opvangplaatsen kregen de soldaten rust en ontspanning. Er leefden ook soldaten in boerderijen en schuren. Toen de winter kwam, kon dit natuurlijk niet meer. De koeien gingen de stallen in waarin de soldaten verbleven Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz Star Busmann, C.W., De Bange Meidagen van 40 ( Partworks and encyclopedy of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 47 blz Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz

19 De winter was in erg koud 34. Er is zelfs een Elfstedentocht gereden waarbij op sommige plekken het ijs 43,1 cm dik was 35. De soldaten kregen een nieuwe schuilplaats voor de rest van de winter. Deze omstandigheden waren natuurlijk geen pretje voor de soldaten. Daarnaast was hun motivatie laag. In 1931 hadden 2,5 miljoen mensen handtekeningen gezet bij een actie tegen het leger 36. Een deel van de mensen die hun handtekening had gezet, zat nu zelf in het leger. Ook het vooruitzicht, dat Nederland neutraal zou blijven, deed de motivatie van de soldaten geen goed, want ze zouden toch geen oorlog voeren, maar lagen wel in het hooi in de schuren. 37 Maar nu even naar de bezigheden van soldaten in 1939 en De soldaten waren grotendeels aan het werk in de verdedigingswerken. Daarnaast waren er soldaten die de wacht hielden, Deze waren vooral langs de landsgrenzen opgesteld. De verbetering van de verdedigingslinies waren topprioriteit van het opperbevel. Er werd wel geoefend, maar niet veel. Veel soldaten hadden in mei 1940 slechts tientallen schoten gelost op een bordje 38. Daarnaast werd de oefentijd voor soldaten van 5 en een halve maand, verlengt naar 11 maanden. 39 Volgens de verslagen van de soldaten was het leven in die tijd vooral saai. Je deed voornamelijk saai werk, zoals op wacht staan. De soldaten hadden gelukkig veel plezier met de optredens van mede soldaten of toneelspelers. Op de Afsluitdijk hadden troepen zo een eigen kantine gebouwd en daar optredens gegeven DE LUCHTVERDEDIGING. Op 9 september 1939 begon het leger met dagelijkse vluchten van 2 vliegtuigen over het land vanaf Enkhuizen via Den Oever naar Ameland. Ook werden er 2 vliegtuigen ingezet vanaf Schiphol die richting de westelijke grens vlogen van de Nederlandse Wateren. Deze vluchten zouden vanaf 2 uur voor zonsopgang tot 2 uur na zonsopgang plaatsvinden. Buiten deze uren, stonden er 2 vliegtuigen op Schiphol en 2 vliegtuigen op het vliegveld in Bergen klaar om na een telefonische order op te stijgen. De vliegtuigen waren tijdens de vluchten niet uitgerust met bommen. 41 De luchtverdediging is tijdens de periode van september 1938 maart 1940 verbeterd. In september 1938 bestond de luchtafweer uit ongeveer 18 batterijen. Daarvan waren 14 batterijen nog niet bruikbaar. Er was namelijk geen vuurleiding aanwezig of deze was defect. In maart 1940 waren deze luchtafweer batterijen vergroot tot 128 en er waren nog 26 in aanbouw. Daarnaast waren er meer vliegtuigen gekomen. In september 1938 waren er 45 vliegtuigen, waarvan 20 moderne. In maart 1940 waren er 129 vliegtuigen, waarvan 62 moderne vliegtuigen. 42 Oerlikon was de Nederlandse luchtafweergeschut 34 Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 48, blz Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 47 blz Star Busmann, C.W., De Bange Meidagen van 40 ( Partworks and encyclopedy of World War II), Rotterdam, Lekturama, blz Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz Mei 1940, De strijd op Nederlands grondgebied 40 Sprakel, Anke en Hans, 2006, Blitzkrieg halte Kornwerderzand, Bedum, Profiel Uitgever, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 51, blz Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 54 blz

20 De luchtafweer moest vanaf September 1939 paraat zijn op luchtschendingen. Zij moesten ook in de nacht of bij mist paraat staan. Zij mochten op onzichtbare vliegtuigen schieten die het Nederlandse luchtruim schonden. Dit omdat Nederland wou tonen dat zij Luchtschendingen niet accepteerde 43. Op 10 april kregen de luchtafweerdiensten te horen dat ze niet meer mochten vuren op vliegtuigen, die niet zichtbaar waren. De luchtafweer zonder zoeklichten hoefde niet meer de gehele dag paraat te staan. Zij moesten vanaf 1 uur voor zonsopgang en 1 uur na zonsopgang paraat staan. 44 Dit omdat het vuren weinig effect had en veel munitie zou kosten UITRUSTING. Het feit dat de soldaten weinig oefenden, had te maken met het achterstallig onderhoud van de verdedigingswerken, maar ook met het feit dat men zuinig was met de voorraden. Nederland had namelijk een tekort aan munitie, daarnaast had Nederland door bezuiniging ook nog niet alle materieel tot beschikking. We vergelijken nu een Duitse divisie met een Nederlandse Divisie in mei De Duitsers hadden betere wapens per divisie. Een divisie van Duitsland bevatte namelijk 81 machinepistolen, 85 lichte en 45 zware mitrailleurs. De Nederlandse divisie hadden 108 lichte en 36 zware mitrailleurs. Daarnaast waren de Nederlandse inkopers nog bezig met allerlei wapens te bestellen of wachtten ze op de wapens. 46 De uitrusting van een Nederlandse soldaat bestond naast de wapens uit een helm uit 1934, een gasmasker, ransel gevuld met onderkleding, reserveschoenen, toiletgerei, verbandpakje en een overjas. Daarnaast hadden ze aan hun koppel patroontassen, een veldfles en soms een trommel voor munitie van een Lewis-mitrailleur. De Nederlandse soldaat had een Oostenrijks geweer, model 95. Dit pistool moest je om de 5 schoten herladen. Andere wapens van een Nederlandse Militair waren de stormdolk, pistolen, klewang of een officierszwaard, STAAT VAN BELEG Om de Landsverdediging te verbeteren werd er vanaf augustus gewerkt aan het versterken van bestaande stellingen. Dat was de bedoeling ten minste, maar daarvoor had het opperbevel bepaalde bevoegdheden nodig. De Regering was echter niet bereid om al deze bevoegdheden toe te zeggen. Het opperbevel van het leger vroeg aan de regering om de Staat van Beleg uit te roepen. Deze afkondiging gaf het opperbevel van het leger de bevoegdheden om de plannen uit te voeren. Het opperbevel van het leger bleef doordringen en de Regering was in augustus bereid om de Staat van Oorlog uit te roepen voor het hele land, op voorwaarde dat het leger zich bezighield met het opruimen van bestaande stellingen en als ze toestemming vroegen aan de Regering voor het veranderen van terreinen, het in gebruik nemen van terreinen en als ze een betaling regelden voor inlichtingen en al het werk wat er verzet moest worden. De Staat van Oorlog werd op 1 september 1939 ingevoerd.²² In september 1939 bleek dat de gebieden waarin de stellingen lagen niet goed beschermd waren tegen spionage. De legerleiding had de mogelijkheid niet om mensen het gebied te ontzeggen. Deze bevoegdheid had de legerleiding wel in een situatie waarin de Staat van Beleg was afgekondigd. De legerleiding vroeg daarom om de Staat van Beleg in gebieden waarin het leger aanwezig was om de stellingen te versterken. In oktober ging de Regering hiermee akkoord en op 1 November 1939 werd de Staat van Beleg voor de Grebbelinie, het Oostfront van Vesting Holland, kuststelling en de Peel-Raamstelling uitgeroepen. 43 Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 54 blz Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 56 blz Enquêtecommissie,1949, Regeringsbeleid : Algemeen inleiding/militair beleid , s Gravenhage, Staatsdrukkerij- en uitgeverijbedrijf, bijlage 55 blz C. Cramer/Brink, ergens in Nederland, blz C. Cramer/Brink, ergens in Nederland, blz

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen

De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen Stichting SPOREN VAN DE OORLOG MILL De betekenis van Mill in de historie van Linies en Stellingen Vóór de Tweede Wereldoorlog Reeds in 1934 werd besloten een eventuele aanval van de Duitsers in het Zuiden

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1

Werkblad: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. 1 Achtergrond informatie voor docenten. D- Day betekend de eerste dag van een grote militaire operatie. In de Tweede Wereldoorlog viel dat op 6 juni 1944. Maar de inval van de Amerikanen in Afghanistan was

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

DE SLAG OM VESTING HOLLAND

DE SLAG OM VESTING HOLLAND HistoriscHe route DE SLAG OM VESTING HOLLAND LANGS DE SpOrEN VAN DE DuITSE AANVAL rondom DOrDrEcHT, rotterdam EN DEN HAAG 10-15 MEI 1940 AAD SpANjAArD Inhoud Inleiding 9 Wat eraan vooraf ging 11 Mobilisatie

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

Padvinders in de meidagen van 1940

Padvinders in de meidagen van 1940 Padvinders in de meidagen van 1940 Anders dan nu waren in de vooroorlogse jaren de winters veelal echte winters met perioden met sneeuw en ijs. Het kampeerseizoen eindigde meestal eind september begin

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Restanten van de Peel-Raamstelling in Weert

Restanten van de Peel-Raamstelling in Weert Restanten van de Peel-Raamstelling in Weert door Piet J.G.A. Hermans. Inleiding Op 3 juni 1910 sprak de geachte afgevaardigde van Weert, Victor de Stuers, in de Tweede Kamer, naar aanleiding van de voorgenomen

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk

Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Screaming Eagles boven Kasteel Heeswijk Powerpointpresentatie over een bijzondere gebeurtenis in september 1944. Doelgroep: Basisschoolleerlingen van groep 7 en 8 Met behulp van tekst, originele foto s

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog

Lesbrieven WOI. 100 jaar Groote Oorlog Lesbrieven WOI 100 jaar Groote Oorlog De Ginter gemeenten 1 Gistel 2 Oudenburg 3 Ichtegem 4 Torhout 5 Zedelgem 6 Koekelare 7 Kortemark 2 Kortemark tijdens de Eerste Wereldoorlog Kortemark vóór de oorlog

Nadere informatie

INLEIDING VAN DE LES. Spion in de Stelling

INLEIDING VAN DE LES. Spion in de Stelling ALLEEN BESTEMD VOOR DOCENTEN INLEIDING VAN DE LES Gebruik de tekst Achtergrondinformatie. Mogelijkheid 1: Deel de tekst uit aan de leerlingen. Lees het met elkaar door. Mogelijkheid 2: Vertel de leerlingen

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop.

Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. WEST JAVA- Bantam 1949. Een beveiliging van een werktrein van de Staats Spoorwegen met een fatale afloop. Het is 19 december 1948. De legercommandant, de generaal S. Spoor, komt met zijn dagorder, waarin

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

LANG LEVE RO DE LINIE? ME. Docentenhandleiding VERBODEN KRINGEN

LANG LEVE RO DE LINIE? ME. Docentenhandleiding VERBODEN KRINGEN LNG LEVE RO DE LINIE? ME Docentenhandleiding W Lesdoelen LNG LEVE - Leerlingen kunnen beschrijven hoe de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de praktijk werkte vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. -

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

@LESPAKKET VECHTEN VOOR VREDE

@LESPAKKET VECHTEN VOOR VREDE @ LESPAKKET VECHTEN VOOR VREDE DIENSTPLICHT! EIGEN GESCHIEDENIS Kijk in jouw omgeving en zoek iemand op die gewerkt heeft of nog steeds werkt bij de Koninklijke Landmacht. Je kunt denken aan één van jouw

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

HET WATERSCHILD. De geschiedenis van het Muiderslot en het water

HET WATERSCHILD. De geschiedenis van het Muiderslot en het water HET WATERSCHILD LESBRIEF BASISONDERWIJS De geschiedenis van het Muiderslot en het water nieuwe, ondergrondse ruimte op het terrein achter het kasteel te bezoeken zonder rondleiding geschikt voor leerlingen

Nadere informatie

De 100-jarige herdenking van het Gevecht aan de Edemolen te Nazareth. Dinsdag 7 oktober 2014

De 100-jarige herdenking van het Gevecht aan de Edemolen te Nazareth. Dinsdag 7 oktober 2014 De 100-jarige herdenking van het Gevecht aan de Edemolen te Nazareth Dinsdag 7 oktober 2014 In de eerste fase van de Eerste Wereldoorlog (4 augustus-31 oktober 1914) heeft het 5 Linie Regiment een lange

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). TWEEDE WERELDOORLOG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Overzichtskaart onderzoeksgebied Overzicht EODD vondsten in de omgeving van het onderzoeksgebied. T&A Survey BV 0211GPR2431 1

Overzichtskaart onderzoeksgebied Overzicht EODD vondsten in de omgeving van het onderzoeksgebied. T&A Survey BV 0211GPR2431 1 Inhoudsopgave pagina 1 Inleiding en onderzoeksdoel... 2 2.1 Algemeen... 3 2.2 Onderzoeksgebied... 3 2.3 Literatuur- en archiefonderzoek... 3 2.4 Historisch overzicht... 3 2.4.1 Historisch overzicht onderzoeksgebied...

Nadere informatie

De Peel-Raamstelling in stelling

De Peel-Raamstelling in stelling De Peel-Raamstelling in stelling In het oostelijk deel van Noord-Brabant en deels in Limburg ligt een 20ste eeuwse verdedigingslinie: de Peel-Raamstelling. Verdedigingslinies maken deel uit van ons cultuurlandschap

Nadere informatie

Geschiedenis van het Regiment van Phaff en het Bataillon Infanterie van. Linie nr. 2

Geschiedenis van het Regiment van Phaff en het Bataillon Infanterie van. Linie nr. 2 Geschiedenis van het Regiment van Phaff en het Bataillon Infanterie van Linie nr. 2 Wervingsposter van het Regiment van Phaff; prent in het bezit van de Stichting Limburgse Jagers. Met dank aan het Museum

Nadere informatie

Lesbrief Roermond in de frontlinie. C.A.H.M. (Cor) van Helvoort Gemeentearchief Roermond

Lesbrief Roermond in de frontlinie. C.A.H.M. (Cor) van Helvoort Gemeentearchief Roermond Lesbrief Roermond in de frontlinie C.A.H.M. (Cor) van Helvoort Gemeentearchief Roermond Roermond 2015 Roermond in de frontlinie De bezetting In de nacht voorafgaande aan 10 mei 1940 werden op de Kapellerlaan

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op vrijdag 31 juli 1914 staat Gits in rep en roer: de algemene mobilisatie wordt afgekondigd. Alle jongemannen die in aanmerking komen voor

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

Mysterie De vluchtende keizer

Mysterie De vluchtende keizer Mysterie De vluchtende keizer De les in een oogopslag Onderwerp: Activiteit: Tijdsduur: Doelen: Beginsituatie: Voorbereiding: Vlucht Keizer Wilhelm naar Nederland Deze mysterie- activiteit is een goede

Nadere informatie

EEN TERUGTOCHT ZONDER PERSPECTIEF

EEN TERUGTOCHT ZONDER PERSPECTIEF G.T.M. van den Hombergh EEN TERUGTOCHT ZONDER PERSPECTIEF NAAR HET DAGBOEK VAN SOLDAAT LEO VAN DEN HOMBERGH Mei 1940 Terugtocht zonder perspectief naar het dagboek van Soldaat Leo van den Hombergh Mei

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 NIEUWSBRIEF Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 In het museum te München staat deze auto, een Tatra, prominent geëtaleerd. Er was geen toelichting bij. Van de toeschouwer werd verwacht

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

NEDERLAND EN DE EERSTE WERELDOORLOG. Oefeningen bij de Instructie-batterij, 1914 (Nationaal Militair Museum (NMM), Soesterberg)

NEDERLAND EN DE EERSTE WERELDOORLOG. Oefeningen bij de Instructie-batterij, 1914 (Nationaal Militair Museum (NMM), Soesterberg) NEDERLAND EN DE EERSTE WERELDOORLOG Oefeningen bij de Instructie-batterij, 1914 (Nationaal Militair Museum (NMM), Soesterberg) 1 8 T H E M A T I J D S C H R I F T. N L NEDERLAND MOBILISEERT Door Wim Klinkert

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Verdediging van de zuidgrens 1914-1918

Verdediging van de zuidgrens 1914-1918 drs. W. Klinkert tweede luitenant der Intendance, wet. medew. afd. AMW, KMA Verdediging van de zuidgrens 1914-1918 Nederland in de Eerste Wereldoorlog, een neutraal stukje Europa te midden van wild-strijdende

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Gewestelijke Inlichtingencentrale 14 van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten

Inventaris van het archief van de Gewestelijke Inlichtingencentrale 14 van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten Nummer archiefinventaris: 3.09.46 Inventaris van het archief van de Gewestelijke Inlichtingencentrale 14 van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten Auteur: D.J. Kortlang Nationaal Archief, Den Haag

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Secretariaat/Documentatiecentrum: Bezoekerscentrum Rufferdinge Molenberg 4 3400 Landen Tel. 011 88 34 68 Fax 011 83 27 62 info@ghklanden.be www.ghklanden.be

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG DADIZELE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog DAD_02 Dadizele, voor de oorlog. De kinderen wachten op de tram. Overal in de streek liepen tramlijnen. Maar de tram maakte plaats voor de auto. Ook

Nadere informatie

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG MOORSLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto s...

Nadere informatie

Operatie Citadel/Slag om Koersk. Operatie Citadel/Slag om Koersk

Operatie Citadel/Slag om Koersk. Operatie Citadel/Slag om Koersk Operatie Citadel/Slag om Koersk De Slag om Koersk of Operatie Citadel (Duits: Unternehmen Zitadelle) was de grootste tankslag in de geschiedenis en een beslissende slag aan het oostfront in de Tweede Wereldoorlog.

Nadere informatie

in Stelling Voorne In Alle Staten Cultureel projectenprogramma samenwerkende gemeenten Voorne-Putten www.voornewiki.nl

in Stelling Voorne In Alle Staten Cultureel projectenprogramma samenwerkende gemeenten Voorne-Putten www.voornewiki.nl Voorne In Alle Staten Cultureel projectenprogramma samenwerkende gemeenten Voorne-Putten www.voornewiki.nl Maak kennis met het militaire verleden van Voorne. in Stelling 110 611 r o u t e Tijdslijn 1572

Nadere informatie

Het gezicht van de Groote oorlog

Het gezicht van de Groote oorlog Het gezicht van de Groote oorlog Wat was de aanleiding van de Eerste Wereldoorlog? a) machtsuitbreiding b) De moord op de Aartshertog Frans Ferdinand. c) Een wraakactie voor vorige verloren veldslagen.

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd),

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd), Wegwijzer Wegwijzer bestaat uit: cursistenboek incl. 1 cd website www.opwegnaarnederland.nl Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Op weg (tekstboek incl. cd), ISBN 978 90

Nadere informatie

Airborne Museum Hartenstein

Airborne Museum Hartenstein Airborne Museum Hartenstein Opdrachten VMBO Welkom in het Airborne Museum! De villa is het voormalige hoofdkwartier van de Britten en stond in september 1944 midden op het slagveld. In het Museum is van

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. 5 Nederland wordt door Duitsland bezet. De koningin en de regering vluchten naar Engeland. Ruim 75 procent

Nadere informatie

Monitor Nieuwe Woningen tot en met het derde kwartaal 2011

Monitor Nieuwe Woningen tot en met het derde kwartaal 2011 Monitor Nieuwe Woningen tot en met het derde kwartaal 2011 INHOUD INHOUD... 3 AANBOD VAN NIEUWE KOOPWONINGEN OP BASIS VAN DOOR DE AANGESLOTEN ORGANISATIES GEACCEPTEERDE PLANNEN... 7 TABEL 1 NIEUW AANGEBODEN

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

U kunt nog steeds subsidie aanvragen!

U kunt nog steeds subsidie aanvragen! U kunt nog steeds subsidie aanvragen! Het beste halen uit mensen en organisaties, zodat ze optimaal kunnen functioneren. Dat is het doel van het A+O fonds Gemeenten. Om dit doel te bereiken, ondersteunen

Nadere informatie

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo Vecht* 1 met namen Overijssel FRYSLÂN DRENTHE Steenwijk* Giethoorn* FLEVO- LAND Hardenberg* Kampen* DUITSLAND Zwolle Ommen* SALLAND* IJssel Deventer Nijverdal* Rijssen* Almelo Oldenzaal* TWENTE Hengelo

Nadere informatie

LANG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen VERBODEN KRINGEN

LANG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen VERBODEN KRINGEN LNG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen W Naam Groep Datum LNG LEVE Opdrachtblad Land onder water Opdracht 1 Lees het artikel Toen zou het hier onder water komen op bladzijde 2 van de krant en beantwoord

Nadere informatie