Hoe groen zijn de groenten van HAK?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe groen zijn de groenten van HAK?"

Transcriptie

1 Hoe groen zijn de groenten van HAK? MVO-verslag 2011

2 2 3

3 Inhoudsopgave groenten 8 proces 14 verpakking 22 transport 26 maatschappij 32 4

4 Voorwoord Er worden in het bedrijfsleven nogal wat grote woorden gebruikt als het gaat om duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Veel gewone consumenten weten niet wat die woorden betekenen en als ik heel eerlijk ben: ikzelf ook niet altijd. Vandaar dat we bij HAK geprobeerd hebben een MVO-verslag te schrijven dat begrijpelijk is voor iedereen. Zoveel mogelijk in gewone mensentaal. Want voor ons is maatschappelijk verantwoord ondernemen op de eerste plaats ons werk steeds een stukje beter, efficiënter en meer milieubewust doen. We laten zien waar we vandaan komen en welke stappen we zetten. En we laten zien waar we nog tekort schieten. Dit MVO-verslag valt in vijf onderdelen uiteen. Het begint bij onze groenten natuurlijk, waar zou het voor HAK anders moeten beginnen? Daarna lichten we toe hoe we stap voor stap onze productieprocessen verbeteren zodat er minder energie en water nodig is. We kijken naar onze verpakkingen, het transport en naar onze rol in het retailkanaal. Die schijf van vijf geeft een aardig beeld van onze inspanningen. Sommige delen van de schijf kleuren al aardig groen, op andere plekken gaan we de komende jaren aan de slag. Want dat moet duidelijk zijn: HAK blijft investeren in milieu, mens en maatschappij. Ik wil graag iedereen binnen de onderneming danken die dit verslag mogelijk heeft gemaakt. Het was niet altijd even gemakkelijk om op alle vragen een antwoord te formuleren en de juiste gegevens boven water te krijgen. Dit boekje geeft in al zijn eenvoud goed weer hoe HAK een transitie doormaakt van rentmeesterschap naar duurzaam ondernemen. Als scheidend directeur zal ik die omslag niet meer helemaal meemaken, maar ik zal haar zeker van een afstand blijven volgen. Zomer 2012 Michiel F. van Ginkel, Algemeen Directeur HAK 6 7

5 groenten 8 9

6 Onze mannen in het veld HAK werkt met seizoensgroenten: in het Nederland, samen goed voor zo n jaar getijde dat de groenten vers van het land hectare. Deze telers werken in nauwe afstemming met HAK en hebben veel kennis van komen, gaan ze bij ons de pot in. Zomergroente als worteltjes en doperwten laten we telen bij zaken, maar als extra kwaliteitscontrole hebben een aantal gespecialiseerde producenten in we nog eigen field men. Deze medewerkers zijn het hele jaar op het veld te vinden en beoordelen bijvoorbeeld of het spinazieveld dat volgende week voor HAK op het programma staat, wel HAK-waardig is. Ze helpen de telers ook om op tijd de juiste kwaliteit te kunnen leveren. Als er in ons productieprogramma staat dat er in anderhalve maand ton doperwten de pot in moet, dan betekent dat een strak zaaischema voor onze telers. Maar je kunt niet zomaar op ieder moment zaaien: je moet rekening houden met de weersomstandigheden. Soms werkt het weer niet mee en moet de teler uitwijken naar andere rassen of andere gronden om de groenten toch op tijd bij ons te krijgen En bij al die keuzes hebben onze field men een belangrijke stem: ze zitten samen met de telers aan het stuur. Voor wintergroenten als rode kool komen onze field men ook in actie. Dan luistert het iets minder nauw, omdat die groenten beter houdbaar zijn. Zomergroenten als doperwten moeten binnen vijf uur (!) worden verwerkt wil de kwaliteit optimaal blijven. Onze telers werken met minimale hoeveelheden gewasbeschermingsmiddelen. We vragen onze leveranciers bovendien om een Voedsel Veiligheids Certificaat en een teeltoverzicht, waarin elke productiestap staat beschreven, van zaaien tot oogsten. Onze De bescherming van het gewas field men lopen alles na. In de toekomst mogelijk zelfs in gevaar hele voedingsindustrie worden er kan komen. Sperziebonen kunnen steeds minder bestrijdingsmiddelen gebruikt. Ook loopt het aantal goed geteeld worden. Er zijn wel bijvoorbeeld al haast niet meer toegestane gewasbeschermingsmiddelen terug, zo hard dat wij de zwarte lijst belanden, maar die vervangers voor de stoffen die op vrezen dat daardoor de teelt van zijn minder effectief. Helaas heeft sommige soorten groente in de ook duurzaamheid zijn prijs. Mooie wortels betekent weinig afval De kwaliteit van de groente is ook bepalend voor de hoeveelheid afval die we produceren. Bij worteltjes letten we er bijvoorbeeld op dat er weinig slechte plekken in zitten. Wortels worden gestoomd om ze schoon te maken: we persen stoom in een drukvat en laten dan plotseling de druk wegvallen zodat de buitenste mantel van de wortels eraf springt. Hoe minder slechte plekken, hoe minder afval. En we sparen er energie mee, omdat we dan minder lang hoeven te stomen. De groenten worden zo schoon mogelijk aangeleverd, we letten erop dat er zo weinig mogelijk grond aan worteltjes of rode bieten blijft hangen. Ook dat scheelt weer in de afvalproductie

7 De edele Klimaatverandering Het weer lijkt ook steeds extremer te worden. Te nat, te koud, te warm, te droog voor de tijd van het jaar: er worden steeds nieuwe records gemeten door het KNMI. Extreme weersomstandigheden zie je meteen terug in de oogst. Afhankelijk van het weer kan de oogst heel goed zijn of juist enorm tegenvallen. Vorig jaar waren we bijvoorbeeld bang voor een slechte doperwtenoogst, vanwege het warme en droge voorjaar. Gelukkig begon het net op tijd te regenen en hadden we uiteindelijk een goede oogst. Vervolgens hield het echter niet meer op en zagen we de hele bonenoogst al in het water vallen. Maar we hadden weer geluk: de regen hield net op tijd op en onze sperziebonenoogst is nog nooit zo goed geweest. Alles kwam op z n pootjes terecht, maar een volgende keer komen we er misschien niet zo goed vanaf. Door de klimaatverandering stijgt ook de zeespiegel. In de kustgebieden moet regelmatig zoet water worden binnengelaten, anders verzilt het land te zeer. Onze bruine bonen komen uit Zeeuws-Vlaanderen, vlak aan de kust. En een bruine boon kan niet tegen al te zilt water. Simpelweg ergens anders bruine bonen telen is geen optie. De combinatie van grondsoort en klimaat is in Zeeuws-Vlaanderen ideaal voor de bruine boon, als we uitwijken naar elders krijgen we lagere opbrengsten. Ook daarom is veredeling belangrijk: je moet groentesoorten kweken die tegen een stootje kunnen. De aardappelteelt is bijvoorbeeld veredeld, er zijn nu aardappelsoorten ontwikkeld die in zilt water gedijen. Veel producenten zijn te zeer gericht op de korte termijn. Maar je kunt er niet omheen, de hele wereld begint de gevolgen van klimaatverandering te voelen. Het is letterlijk een probleem van wereldformaat. We vragen ons bij HAK vaak af hoe onze wereld er over vijftig jaar uit zal zien. Onderzoeken van het KNMI en de Universiteit van Wageningen laten zien dat de klimaatlijnen steeds verder opschuiven naar het noorden. En dat heeft consequenties voor de groente- en fruitteelt. Zo bloeit een appelras als Golden Delicious nu gemiddeld tien dagen eerder dan 15 jaar geleden. Dat maakt de appels vatbaarder voor nachtvorst. En als de bloesem bevriest komen er geen appels aan de boom. bruine boon Op dit moment zijn er in Nederland slechts twee bruinebonenrassen in gebruik voor de voedselindustrie: de Berna en Narda. De leverancier van zaaizaad doet niets aan de verbetering van het zaad, want de hoeveelheden zijn te klein voor veredelingsbedrijven. Dat is een grote zorg voor ons en de hele groenteverwerkende branche. Zaaizaad moet in ontwikkeling blijven en dat gebeurt op dit moment te weinig. Een probleem dat niet alleen speelt bij bruine bonen, maar bij alle groenten die we gebruiken. Alleen door veredeling kunnen er nieuwe rassen met nieuwe eigenschappen komen: bonen die minder gauw kapot gaan als we ze verwerken of wortels die wat steviger blijven en hun kleur behouden. De Friese kogel als veelbelovend alternatief Eén van onze field men heeft uitgezocht welke bruinebonenrassen er vroeger voorkwamen in Nederland. Zo kwamen we uit bij soorten als de Friese woudboon en Friese kogel. Die hebben we de afgelopen jaren aan verschillende tests onderworpen om te zien of we ze opnieuw zouden kunnen introduceren in de teelt voor HAK. De Friese kogel kwam als meest veelbelovend alternatief uit de bus. Hij is iets anders van kleur dan de bonen die we nu gebruiken, maar het grote voordeel is dat deze boon wat steviger is. Hij doet zijn naam eer aan. We nemen de Friese kogel nu nog niet in productie, maar het is goed om iets achter de hand te hebben voor de toekomst

8 proces 14 15

9 Het productieproces Hoe groen zijn onze worteltjes? Onze foot print : ieder jaar weer een stapje kleiner Onze afvalproductie houden we maandelijks bij in een duurzaamheidmonitor, net als het verbruik meer gas nodig dan bijvoorbeeld in januari, wanneer we alleen rode kool en appelmoes produceren. Bij de productie van vers Of door koelwater niet te lozen op Daarnaast stellen we onze van gas, elektriciteit en water. Hoe meer we produceren, hoe verwerkte groenten wordt het riool, maar te her gebruiken. transportbanden zo af dat er zo Dat verbruik is deels seizoens- meer gas er nodig is. Bij HAK veel energie en water Milieuvriendelijk werken betekent weinig mogelijk verliezen ontstaan. gebonden. Als in berekenen we per pot de foot gebruikt. Wie milieu vriendelijk ook het verminderen van restafval. Zoals heel veel doperwtjes juni de doperwten print, ofwel de milieubelasting wil werken moet daar dus slim Zo proberen we de groenten zo uiteindelijk een potje vullen, komen hebben we wat betreft CO 2-uitstoot, water en mee omgaan. Bijvoorbeeld efficiënt mogelijk te gebruiken, met zo maken al deze stapjes samen afval. We vinden het een uitdaging door de warmte die is minimale verliezen. Grondstoffen dat we kunnen zeggen: bij HAK om onze foot print ieder jaar weer opgeslagen in het kookwater opnieuw in te zetten. inkopen van de hoogst mogelijke kwaliteit scheelt bijvoorbeeld al veel. zijn zelfs de worteltjes groen. Foot print HAK een stukje te verkleinen. Vorig jaar hebben we onze doelstellingen Hergebruik van condenswater CO 2 gram per pot Afval gram per pot Water liter per pot netjes gehaald en op sommige punten zelfs overtroffen. Zo realiseerden we een CO 2-uitstoot van 97 gram per pot, 5 gram minder nog dan we hadden beoogd. We berekenen de foot print per pot 5,3 4,8 4, doel 2012 Milieu & efficiëntie gaan vaak samen De afvalproductie houden we bij Bij HAK zijn zelfs de worteltjes groen Er mag een prijskaartje aan hangen We zijn op eigen kracht al een heel eind gekomen. Maar het kan geen kwaad om een buitenstaander alles eens kritisch onder de loep te laten nemen. We hebben daarom het gerenommeerde onderzoeksbureau McKinsey&Company gevraagd ons hele productieproces door te lichten. Aan de hand van hun aanbevelingen gaan we de komende tijd aan de slag om nog zuiniger en efficiënter te werken. Gelukkig gaan milieu en efficiëntie in veel gevallen gelijk op. Besparen op grondstoffen, water en energie is natuurlijk ook gunstig voor de portemonnee. Toch is dat niet de belangrijkste overweging. Bij HAK wordt duurzaamheid meegenomen in de investeringsvoorstellen

10 Steentjes vangen Onze groenten komen zo van het land. Dat betekent dat er tussen onze worteltjes en doperwtjes kleine stenen kunnen zitten. Om die te verwijderen werd tot nu toe een speciale installatie gebruikt met zware motoren en een pomp die continu water rondpompte. Inmiddels worden de groenten zo schoon aangeleverd dat deze installatie niet meer nodig is. Als we deze verwijderen, besparen we flink op energie en water. Maar dat gaat niet zomaar, er is een transportband nodig om het gat in de productielijn op te vullen. We onderzoeken nu wat dat gaat kosten. Het proces van dichtbij bekeken Groenten gaan warm de pot in Een experiment Bij de sterilisatie- en blancheerprocessen gebruiken we twee stoomketels om energie op te wekken. Die produceren continu stoom. Aan het water dat we daarvoor gebruiken voegen we chemicaliën toe. Dat moet wel, want anders verkalkt de ketelwand. Als de stoom verdwijnt blijven de chemicaliën achter. Dat betekent dat we de stoomketels regelmatig uit moeten spoelen. Zo n 12-14% van het water dat we gebruiken stroomt daardoor rechtstreeks naar de waterzuivering. Water, energie, grondstoffen: we spoelen het nu nog allemaal weg. En het gaat bij de stoomketels om enorme hoeveelheden. Dit jaar produceren we waarschijnlijk zo n ton stoom, wat neerkomt op circa 8000 m 3 water van hoge temperatuur met dure chemicaliën. Maar er liggen plannen klaar om hier verandering in te brengen. Met een zogenaamde RO-installatie kunnen we het gebruik van ketelwater met 90% terugdringen. Een flinke investering, die we wel in ons investeringsprogramma hebben opgenomen. En we hebben nog een besparing op het oog: er is een nieuwe, experimentele installatie op de markt waarmee we de verbrandingswaarde van ons aardgas kunnen verhogen met zo n 5-6%. Dat zou betekenen dat we minder aardgas in hoeven te kopen. We onderzoeken dit nu op onze productielocatie. Blancheren Voordat de verse groenten in de pot gaan worden ze geblancheerd: kort ondergedompeld in heet water. Net zoals je thuis doet, maar dan op veel grotere schaal. Tot voor kort werden de groenten na het blancheren weer afgekoeld met veel koud water en daarna afgevuld in de potjes. Aangevuld met water en voorzien van een deksel worden de groenten vervolgens in een sterilisatietoren opnieuw verhit om het product langer houdbaar te maken. Een enorme verspilling van energie dus: je verwarmt de groenten, koelt ze af om ze daarna opnieuw te verhitten en weer af te koelen. Bovendien verloren we veel voedingsstoffen door het herhaaldelijk opwar men en er werd veel water bij gebruikt. Bij het afkoelen gaat het om m 3 per uur net een kraan die constant open staat. Alles bij elkaar zo n m 3 water per jaar. We zijn nu overgestapt op het zoveel mogelijk warm afvullen van de potten. Helaas kan dat niet met alle producten. Doperwten en witte bonen moeten na het blancheren intensief worden gespoeld om te voorkomen dat de pot na het steriliseren troebel wordt. Maar groenten als kapucijners en sperzie bonen gaan inmiddels wel warm de pot in, dat werkt prima. De besparingscijfers zijn nog niet duidelijk, maar dat het veel water en energie scheelt is zeker. Steriliseren In de sterilisatietoren worden de groenten op hoge temperatuur gesteriliseerd, zodat ze lang houdbaar worden. Zonder gebruik van conserveringsmiddelen, net zoals vroeger thuis ook groente en fruit werd ingemaakt. De temperatuur van de groenten in de pot wordt opgevoerd naar 121 graden Celsius door er heet water op te sproeien. Normaal is 100 graden Celsius de temperatuur waarbij water verdampt, maar wanneer je gebruik maakt van een gesloten ruimte kun je water tot ver boven de 100 graden verhitten. Net als bij een snelkookpan: het deksel wordt vergrendeld en de temperatuur loopt op tot boven de 100 graden Celsius. Daarna worden de potjes langzaam weer afgekoeld met koud water. Daarbij wordt veel water gebruikt. Een deel van het water uit de sterilisatietoren wordt nu gekoeld in compacte koeltorens, zodat we het opnieuw als koelwater kunnen gebruiken. Er worden nu plannen uitgewerkt om alle waterstromen van het sterilisatieproces op de koeltoren hierop aan te sluiten. Op deze manier kunnen we het water steeds opnieuw gebruiken en kan het waterverbruik per pot nog verder dalen

11 Veiligheid op de werkvloer Veiligheid op de werkvloer is belangrijk bij een groot productiebedrijf als HAK. Een veiligheidscoördinator maakt dagelijks een ronde door onze fabrieken voor een inventarisatie van gevaarlijke situaties, zodat we deze kunnen verbeteren. Hij ziet ook streng toe op het gebruik van beschermende kleding, waarbij gehoorbeschermingsmiddelen zeer belangrijk zijn. Werknemers moeten goed weten wat de gevaren zijn en welke bescherming ze moeten gebruiken. Er is in de loop van de jaren een actief opvolgingsbeleid ingevoerd, waarbij we niet alleen kijken naar de ongevallen (die gelukkig zelden voorkomen) maar ook naar de bijna-ongevallen. Op deze manier hopen wij van de fabriek een veilige werkplek te maken. Duurzaam Duurzaam werken is altijd een afweging. Zo raadde McKinsey&Company bijvoorbeeld aan minder water en smeermiddel te gebruiken voor de transportsystemen. Die verbruiken nu zo n 6000 liter water per jaar. Dat lijkt veel, maar een gezin gebruikt dezelfde hoeveelheid in slechts drie weken tijd. Na verder onderzoek hebben wij besloten deze aanbeveling niet over te nemen. Het bleek namelijk dat als we hierop bezuinigen, onze machines mogelijk vaker vastlopen waardoor de fabriek vaker stilstaat met verlies van groenten als gevolg. Water- en energieverbruik zijn belangrijk, maar zuinig zijn op machines en grondstoffen ook. Het water uit de blancheurs en de sterilisatietoren stroomt nu nog voor het overgrote deel naar de afvalwaterzuivering. Er liggen plannen om met warmtewisselaars de warmte uit dit water terug te winnen en te gebruiken op plaatsen waar warmte nodig is. Hiermee kan veel energie bespaard worden. Helaas zijn we nu nog niet zo ver, maar dat is een kwestie van tijd. Wat nog beter kan We proberen zoveel mogelijk water te hergebruiken, maar er zal altijd water naar de afvalwaterzuivering verdwijnen. Daarom moeten we ook met die zuiveringsinstallatie zo efficiënt mogelijk omgaan. De afvalwaterzuivering is een slim systeem dat op biologische wijze de in het water opgeloste stoffen omzet in CO 2 en water. Biomassa in de vorm van bacteriën zuivert het water. Afhankelijk van de groentesoort kan het water uit de blancheurs en andere instal la ties flink vervuild zijn. Sommige verse groenten verliezen tijdens het blancheren zetmeel en eiwitten die met het afvalwater naar de zui veringsinstallatie worden afgevoerd. De opgeloste stoffen worden in de afvalwaterzuivering door de biomassa afgebroken. Hierdoor kunnen we bijna schoon water op het openbaar riool lozen. We streven ernaar om de hoeveelheid vuil in het water steeds met een minimale hoeveelheid biomassa af te breken. Dan verbruikt deze het minste energie. Maar dat betekent ook dat we de installatie steeds moeten aanpassen aan de wisselende vervuiling. Omdat de zuivering zelf ook een bepaalde reactietijd heeft lukt dit nog niet altijd optimaal en verbruiken we op dit moment nog wat meer energie dan strikt noodzakelijk. Maar we werken hard aan maatregelen om het zuiveringssysteem efficiënter te laten werken

12 verpakking 22 23

13 Glas: transparant HAK introduceerde in 2011 het 1-2 open deksel. Het deksel is twee keer zo makkelijk zonder veel kracht door iedereen open te draaien. In twee tellen is de pot open en ook goed weer af te sluiten. Langzamerhand zullen alle potten van HAK worden voorzien van dit innovatieve deksel. Met deze innovatie willen we het klanten makkelijker maken hun portie dagelijkse groenten te eten. HAK was één van de eerste producenten die groenten in glas verkocht. Dat paste destijds uitstekend bij het gewenste kwaliteitsimago, want de consument kan immers precies zien wat hij koopt. Onze glazen pot is nog steeds een symbool van kwaliteit. We hebben niets te verbergen, integendeel: we zijn trots op onze groenten en laten ze graag zien. Onze potten bestaan deels uit gerecycled glas. We kunnen geen potten gebruiken die voor 100% bestaan uit gerecycled glas, die zijn niet sterk genoeg. De potten moeten het productieproces goed kunnen doorlopen, ze mogen niet te gemakkelijk breken bij transport van ene naar andere band. De foot print van een glazen pot is vergelijkbaar met die van andere verpakkingen. Glas is zwaarder dan kunststof, maar glas is wel 100% recyclebaar. De glazen potten van HAK worden overigens in Nederland, dichtbij bij onze fabriek, geproduceerd en maken dus niet al te veel kilometers voordat ze afgevuld worden. Groenten in glas moeten altijd gesteriliseerd worden. Ook hier is de foot print vergelijkbaar met die van diepvriesgroente, maar het resultaat op afval is beter. Vitamines blijven goed behouden bij sterilisatie. En dat vinden we belangrijk, want dat is een belangrijke reden voor consumenten om groente te eten. De potten bestaan uit 100% recyclebaar glas Papier en karton Al onze papieren etiketten en kartonnen trays zijn FSC-gecertificeerd. Dit betekent dat het gebruikte papier of karton afkomstig is uit verantwoord beheerde bossen, met alle aandacht voor de mensen die van het bos afhankelijk zijn. Gerecycled glas We werken met twee glasleveranciers waarmee we duidelijke afspraken hebben over hun prestaties op duurzaamheid. Eén van hen, Ardagh uit Dongen, is heel actief op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Zo zijn ze onder meer druk bezig het gewicht van de glazen potten te verlagen, zodat je meer potten kunt laden per vrachtwagen. Dat spaart het milieu, maar het zou ook schelen in transportkosten. Ook pro beren ze de kwaliteit van volledig gerecycled glas verder te verbeteren

14 transport 26 27

15 eigen groenten Rijden op Dichtbij onze groenten Op de goede weg Een lokaal verhaal HAK werkt al meer dan 50 jaar met transporteur Van der Nat, net als wij gevestigd in Giessen. We zijn hier samen groot geworden. Van der Nat rijdt dagelijks met tien vrachtwagens door het hele land om de supermarktorganisaties te bevoorraden, maar verzorgt ook de aanvoer van onze verse groenten. We kopen die bijna allemaal bij telers in Nederland, en indien mogelijk dicht in de buurt van de fabriek. Zo kunnen ze direct vanaf het land de potjes in, lekker vers dus. Lokaal telen is een belangrijk onderdeel van maatschappelijk verantwoord ondernemen. En tot op zekere hoogte gaat dat ook gelijk op met financieel economische beweegredenen. Meer dan de helft van de rode kool wordt bijvoorbeeld lokaal geteeld. Kostentechnisch zijn we daardoor beter uit, want de vervoerskosten zijn niet meer dan een halve cent per kilo. Halen we de rode kool uit Noord-Holland, dan kost dat twee cent per kilo. We zijn heel gelukkig met onze ligging hier in Giessen, want in een straal van 15 kilometer vinden we een belangrijk deel van de groenten die we nodig hebben, naast rode kool ook bijvoorbeeld onze sperzie bonen. Maar kwaliteit blijft de voornaamste overweging: als de lokale groenten niet goed genoeg zijn, verleggen we onze horizon. Kwaliteit blijft de voornaamste overweging Het milieu leeft in de transportwereld De transportsector heeft misschien ten onrechte geen goede naam op het gebied van milieuvriendelijkheid, maar juist hier is duurzaamheid een hot topic. Veel bedrijven zijn net als HAK op zoek naar alternatieve brandstoffen en steeds meer transporteurs zijn zich bewust van het enorme verschil dat zij kunnen maken. Het nieuws rond onze LBG vrachtwagen ging dan ook als een lopend vuurtje door de transportwereld. Verduurzamen van transport: een lastige som Het stond begin 2012 breed uitgemeten in de krant: HAK rijdt op eigen groente. Aanleiding was dat we onze eerste vrachtwagen op vloeibaar biogas in gebruik namen. Oké, we geven het toe: als je de tank opendraait vind je daar niet de doperwtjes van Rijden op biogas Het is helaas nog niet mogelijk om al onze vrachtwagens op biobrandstof te laten rijden. Vrachtauto s op LBG zijn namelijk erg duur in aanschaf en onderhoud. Maar een belangrijker obstakel is dat er nog maar één tankstation is waar ons type vrachtwagen terecht kan voor biobrandstof: namelijk in Tilburg. De afstand tot Giessen is niet al te groot, maar het werkt alleen als je er toch al zo goed als langs komt. Een andere reden om niet vandaag al compleet over te stappen op biobrandstof is de restwaarde van vrachtwagens. Auto s hebben een bepaalde levensduur, je kunt een wagenpark niet van de ene op de andere dag vervangen. Kapitaalvernietiging is immers ook niet duurzaam. De toekomst van biobrandstof is onzeker. De overheid lijkt de voordelen van LBG nog niet in te zien. Zo moeten er veel meer tankstations komen voor biobrandstof, maar er worden momenteel geen vergunning en voor verstrekt. Op dit moment is biobrandstof nog goedkoper dan benzine, maar omdat de overheid geen duidelijke lijn trekt kan dat zomaar veranderen. Een verhoging van de accijns zou een LBG-vrachtwagen van de ene op de andere dag onbetaalbaar maken. Al met al is het 100% verduurzamen van het transport nu nog een lastige som. De biogasvrachtwagen is 5x stiller dan de conventionele vrachtwagens die op diesel rijden HAK. Maar die vrachtwagen rijdt wél op biogas dat ontstaat bij het vergisten van onder andere groente- en restafval. Biobrandstof is voor een vrachtwagen op dit moment de meest milieuvriendelijke brandstof. Vrachtwagens die op biobrandstof rijden zijn dan ook 100% klimaatneutraal. Dat wil echter niet zeggen dat de hele keten klimaatneutraal is. Biogas moet namelijk eerst vloeibaar gemaakt worden om het als brandstof te kunnen gebruiken (LBG: Liquified Bio Gas). Ook dat kost energie en transport, want dit moment zijn er in Nederland nog geen installaties waar gas gekoeld wordt om het vloeibaar te maken. Voor de aanvoer van biobrandstof naar het tankstation is dus transport nodig en dat kan gebeuren met een tankwagen die op diesel rijdt. Daarom spreken we van een keten die slechts voor 80% klimaatneutraal is. Toch zijn het mooie cijfers: een 100% klimaatneutrale vrachtwagen in een voor 80% klimaatneutrale keten. Voorlopig is dat op geen enkele andere manier te bereiken

16 Waarom niet elektrisch? Elektrische vrachtwagens zijn nog toekomstmuziek. HAK en transporteur Van der Nat hebben hier 15 jaar geleden eens naar gekeken, samen met TNO. Er waren toen zo grote accu s nodig dat er nauwelijks ruimte overbleef voor de lading! Inmiddels is de techniek veel verder. Een elektrische vracht wagen die heel het land kan bevoorraden blijft voorlopig een utopie, maar we houden de ontwikkelingen natuurlijk scherp in de gaten. Slim laden Ook met het laden van de vrachtwagens let de transporteur op duurzaam heid. Soms moeten er een paar pallets van een andere leverancier dezelfde kant op als een deel van de HAK groenten. Dan wordt de vrachtwagen volgeladen bij HAK, waarna de lading bij de transporteur wordt verdeeld over verschillende ritten. Zo hoeven de vrachtwagens niet vaker te rijden dan strikt noodzakelijk. Dat scheelt in kosten, maar het spaart ook het milieu. Van der Nat maakt bovendien gebruik van een aantal LZV s (Lang X40 Zwaar Voertuig). Deze extra grote, 25 meter lange vrachtwagens bieden plaats aan 40 pallets. Heel wat meer dus dan de 26 pallets die normale vrachtwagens kunnen laden. Dat betekent dat ze minder vaak hoeven te rijden om dezelfde hoeveelheid vracht af te leveren. En dat scheelt weer in uitstoot. Zuinig rijden De HAK-chauffeurs moeten allemaal een opleiding volgen om te mogen blijven werken. Onderdeel van de opleiding is Het Nieuwe Rijden, zodat chauffeurs bewuster omspringen met brandstofgebruik. Dat zit m vaak in kleine dingen. Chauffeurs worden er bijvoorbeeld op gewezen dat ze de auto niet stationair laten draaien als ze zich gaan melden op de plaats van bestemming. Op tijd de voet van het gas halen als ze een afrit nemen op de snelweg kan ook flink schelen. Vrachtwagens zijn namelijk zo zwaar dat ze vanzelf een heel eind doorrollen. Gelukkig vinden veel chauffeurs het een uitdaging om zo zuinig mogelijk te rijden. Sommigen proberen zelfs iedere dag weer hun persoonlijk record te verbeteren. Milieuvriendelijk werken en nog met plezier ook, dat is een prachtcom binatie. Het Nieuwe Rijden: Controleer uw bandenspanning minimaal een keer per twee weken en sowieso altijd voor een lange rit. Een te lage bandenspanning is niet alleen onveilig, maar verhoogt ook het brandstofverbruik van uw vervoersmiddel. Rijd direct rustig weg als de motor is gestart. De motor is sneller op temperatuur als die belast wordt. Maak gebruik van een low Schakel zo vroeg mogelijk op naar friction oil en De Nieuwe Band een hogere versnelling en probeer Met speciale olie en banden verlaagt u het toerental dan tussen en het brandstofverbruik. Ga verstandig toeren te houden. U rijdt zuiniger als u om met energievreters, zoals airconditioning, rekening houdt met het toerental waar dakkoffers en zware lading. bij het koppel maximaal is. Uw voertuig verbruikt extra brandstof Dat is meestal rond de als u elektrische apparatuur inschakelt, à toeren. als u extra lading meeneemt of windvangers gebruikt. Rijd zo veel mogelijk met een gelijkmatige snelheid en een laag Als u op weg bent toerental in een zo hoog mogelijke Geef geen gas bij het starten van de versnelling. Als u met sterk wisselende motor. Als uw motor goed is afgesteld snelheden en hoge toerentallen rijdt, is het overbodig om gas te geven bij verbruikt uw auto veel brandstof. Maak het starten. Ook daarmee bespaart u daarom gebruik van de toerenteller, de brandstof. cruise control en de boordcomputer. Houd de ramen dicht wanneer u met hogere snelheden rijdt. Een open raam vangt meer wind en dat kost meer brandstof. Kijk zo ver mogelijk vooruit en anticipeer op het overige verkeer. Ziet u dat u snelheid moet minderen of stoppen voor een verkeerslicht, laat dan tijdig gas los en laat de auto in de versnelling van dat moment uitrollen. Zet de motor uit, ook bij kortere stops. Staat u voor een openstaande brug, bij een spoorwegovergang, in de file of te wachten op iemand die u afhaalt, schakel dan de motor uit. Het loont al als de motor 20 seconden uit staat RPM x Bron: hetnieuwerijden.nl 30 31

17 maatschappij 32 33

18 Geen tijd of zin is geen excuus Uit onderzoek blijkt dat Nederlanders nog steeds te weinig groente en fruit eten. Overheidscampagnes zijn maar matig effectief. En dus probeert ook HAK de Nederlandse consument wat meer bewust te maken. Groenten eten is belangrijk. Ze bevatten in verhouding tot het volume en gewicht weinig calorieën en veel essentiële voedingsstoffen. In groenten zitten bovendien veel vezels en het zijn onmisbare bronnen van vitamines en mineralen. Kortom, het eten van voldoende groente en fruit draagt bij aan een gezonde levensstijl. Nogal wat mensen vinden het echter teveel werk om verse groente te bereiden of het kost ze teveel tijd. Bij HAK zeggen we: geen tijd of zin om met verse groente aan de slag te gaan is geen excuus om geen groente te eten, want er zijn uitsteken de verwerkte groenten verkrijgbaar. En met het 1-2 open deksel wordt groenten eten nog makkelijker. Zijn groenten uit blik, pot of diepvries net zo goed als vers? Verwerkte groenten bevatten, net als verse groenten, volop vitamines, mineralen en andere belangrijke voedingsstoffen. Door de snelle verwerking bij groenteverwerkende bedrijven blijven voedingsstoffen zoveel mogelijk behouden. Verse groenten die verkocht worden in de supermarkt of groentewinkel leggen vaak een lange weg af via de veiling, magazijnen en koelcellen van winkelketens. Bovendien worden verse groenten thuis regelmatig (te) lang bewaard en (te) lang gekookt. Gevolg: verlies van kwaliteit en voedingswaarde. Natuurlijk Groenten eten is belangrijk gaat er ook bij het inblikken of invriezen van groenten een deel van de vitamines verloren. Aan de andere kant hoef je pot- en blikgroenten voor gebruik alleen op te warmen, waardoor er juist minder vitamines verloren gaan. Uiteindelijk is er, als er op het bord ligt, nauwelijks verschil in voedingswaarde tussen vers of verwerkt. Verwerkte groenten zijn dus een goed en gemakkelijk alternatief voor vers bereide groenten. Het HAK Groente-Instituut Ook mensen die zich professioneel met gezonde voeding bezig houden zoals (para)medici, diëtisten en voedingsvoorlichters kunnen bij HAK terecht. Het HAK Groente-Instituut maakt feiten en kennis over groente en gezondheid toegankelijk. Op die manier wil het instituut een bijdrage leveren aan het stimuleren van groenteconsumptie, wat in belang is van het algemeen welzijn. Voedingsspecialisten kunnen op de site ook zelf suggesties, adviezen en tips delen. Ons doel is het HAK Groente-Instituut uit te laten groeien tot hét kennis- en ervaringsplatform over groente. Overigens nodigen we regelmatig diëtisten persoonlijk uit om ze bijvoorbeeld te informeren over de laatste (wetenschappelijke) ontwikkelingen rondom groenten. Over productontwikkeling en weerbarstige sperziebonen Gezond eten betekent ook gevarieerd eten. Daarom zijn we altijd bezig met productontwikkeling. Nieuwe producten dagen consumenten immers uit om eens iets anders te proberen. Zo hebben we nu een lijn pastasauzen met groenten erin verwerkt. Soms slaan we in onze productontwikkeling de plank mis. Zoals met onze sperziebonen. Door onderzoek wisten wij dat de consument in het algemeen graag een wat stevigere sperzieboon heeft. Daarom hadden wij het productieproces aangepast zodat HAK s sperziebonen meer bite kregen. Maar dat idee bleek verkeerd te vallen: het regende klachten. Het werd ons duidelijk dat de HAK consument haar sperzieboon niet zo stevig wilde. Dat hebben we dus maar snel teruggedraaid. Puur & eerlijk In de productontwikkeling houden we altijd rekening met een richtlijn die we De Groene Keuken noemen: we voegen geen kunstmatige smaak- en kleurstoffen en dergelijke toe. En al doet de naam misschien anders vermoeden, conserven zijn van nature vrij van conserveermiddelen. De groenten worden immers houdbaar gemaakt door sterilisatie. Het oude weckprincipe dus, door groenten te verhitten. We zeggen altijd: HAK is net je eigen keuken, maar dan in het groot. Wassen, snijden, blancheren, koken wat je thuis doet, doen wij hier ook

19 Minder zout en minder suiker Biologisch Biologisch eten wordt steeds populairder. Vorig jaar hebben we daarom een lijn met zes biologische producten op de markt gebracht. Het aandeel biologisch in de vers verwerkte groenten is nog klein, maar met het oog op de toekomst vinden we het wel belangrijk om het aan te bieden. Compleet biologisch produceren is nu nog niet mogelijk: daarvoor is het aanbod aan biologisch geteelde groenten te klein. Nederlanders eten te veel zout. risico s van dien. Het lastige is De norm is maximaal 6 gram zout dat driekwart van de zoutinname per dag en we zitten gemiddeld ongemerkt plaats vindt, door het op 9 gram. Dat betekent dus dat eten van producten die veel zout we 33% minder zout zouden bevatten. Brood bijvoorbeeld, moeten eten. vlees en zelfs zuivel. Groenten verse groente en groenten in pot Zout bevat veel natrium, een stof zorgen voor slechts 2% van de die ons lichaam van nature nodig dagelijkse zoutinname. Niettemin heeft. Teveel natrium is echter willen we een bijdrage leveren aan schadelijk voor de gezondheid. de noodzakelijke zoutreductie. De Het kan zorgen voor een hoge enige reden waarom we zout toevoegen aan onze groenten is bloeddruk, met alle gezondheids- de Zoutloos Sommige mensen kunnen geen groente uit een pot eten omdat ze zich aan een zoutloos dieet moeten houden. Daarom produceren we sinds 2009 ook een zoutloos assortiment groenten. Het is geen grote markt voor ons, maar we krijgen er hele positieve reacties op: een kleine groep consumenten is erg blij met die producten. smaak. Smaak is een kwestie van gewenning, dus hebben we de hoeveelheid zout in de groenten heel geleidelijk teruggeschroefd. Daar zijn we met de oogst van 2009 mee begonnen en inmiddels hebben we een zoutreductie van meer dan 30% behaald. Een andere manier om onze producten gezonder te maken is door de hoeveelheid toegevoegde geraffineerde suiker te verminderen. In appelmoes zit bijvoorbeeld suiker, dat hoort er nu eenmaal bij. Vroeger mocht je een product zelfs pas appelmoes noemen als het suikergehalte mini maal 18% was! Die verordening bestaat gelukkig niet meer. We zijn daarom gaan zoeken naar alternatieven. Zo hebben we nu bijvoorbeeld appelmoes die is gezoet met natuurlijke vruchtensuikers. Onze appelmoes is gezoet met natuurlijke vruchtensuikers HAK en Voedselbanken Bij HAK hanteren we hoge kwaliteitsnormen. Per jaar voldoen helaas zo n potten niet aan onze normen, bijvoorbeeld omdat de kleur van de groente iets afwijkt, de potjes niet voor 100% gevuld zijn of het etiket scheef zit. Dit zijn dus op zich prima producten, maar niet geschikt om onder het HAK label te worden verkocht. Voorheen werden deze potjes als B-kwaliteit onder een andere merknaam in het buitenland afgezet. Totdat we in contact kwamen met Voedselbanken Nederland, die ons om ondersteuning vroegen. We zijn er gaan kijken en waren onder de indruk van de professionaliteit van de organisatie en het distributie - systeem. Daarom gaan inmiddels alle potten die net niet voldoen aan onze hoge HAK kwaliteitseisen naar de Voedselbanken. Zo draagt HAK een steentje bij aan gezonde voeding voor mensen die week in, week uit moeite hebben om rond te komen. Een sociaal gezicht, ook overzee We halen onze groenten het liefst van dichtbij, om ze zo vers mogelijk in de pot te laten belanden. Maar een deel komt van ver. Ook deze groenten worden volgens de HAK-normen verwerkt. Onze haricots verts worden per boot uit Kenia en Madagaskar geleverd. Qua foot print scoren die dus minder goed. Maar daar staat tegenover dat ze in de landen van herkomst voor werkgelegenheid en een stabiel inkomen zorgen. In totaal houden we daar boeren aan het werk. Zaaien en oogsten gebeurt er met de hand en er komen geen bestrijdingsmiddelen aan te pas. Augurken halen we uit India. Onze lokale partner heeft daar op het eigen terrein een schooltje opgezet voor de allerarmste kinderen. Ze krijgen er niet alleen onderwijs, maar ook kleding, eten en drinken en medische zorg

20 Expeditie lekker fit! Het HAK Groente-Instituut heeft in 2012 met 6 basisscholen van de gemeente Woudrichem en de GGD West-Brabant het convenant Expeditie lekker fit! getekend. 800 leerlingen uit Woudrichem gaan drie jaar lang van alles leren over gezonde voeding en lekker bewegen. Met als doel de strijd aan te gaan tegen overgewicht. We leveren graag handgeoogste kool Seizoensarbeiders Kool kun je oogsten met een machine, maar dat levert een minder goede kwaliteit op. Daarom willen we graag handgeoogste kool. De coöperatieve vereniging die onze kool levert zet seizoensarbeiders (voornamelijk Polen) in voor dit zware werk. Maar HAK let erop dat ook deze arbeidskrachten goed worden betaald en dat de arbeidsomstandigheden hetzelfde zijn als die van vaste krachten. Zo min mogelijk overlast De mensen in Giessen hebben een sterke band met HAK en veel dorpsbewoners werken bij ons. Maar zo n groot bedrijf middenin de bebouwde kom is tegelijkertijd een hele belasting. Zo rijden er dagelijks heel wat grote vrachtwagens over de doorgaande weg. Uiteraard houdt HAK zich aan de milieuvoorschriften. Maar om de overlast toch zo klein mogelijk te laten zijn, is in 2000 een hoge geluidswal om het bedrijf geplaatst. Toen is ook de waterzuiveringinstallatie overkapt om geuroverlast te verminderen: de uitstoot vindt nu plaats op twintig meter hoogte. HAK laat mogelijke overlast op allerlei punten regelmatig door onafhankelijke instanties meten. Daarnaast wil HAK graag onderdeel van de gemeenschap zijn. Hiertoe ondersteunen wij een aantal initiatieven in de gemeente Woudrichem, waar Giessen toe behoort. Colofon HAK Postbus ZG Giessen Vragen? bel (gratis) Concept, ontwerp en realisatie Creative Venue BV Jeannet Keijzer, DesignKracht Tekst Public-i Writers Fotografie Hollandse Hoogte, Shutterstock, 123rf.com Drukwerk GCC personal printers Gorinchem Dit verslag is gedrukt op FSC-gecertificeerd papier 38 39

Lekker van. dichtbij. Over ons fundament van duurzaam ondernemen

Lekker van. dichtbij. Over ons fundament van duurzaam ondernemen Lekker van dichtbij Over ons fundament van duurzaam ondernemen - Inhoud - Inhoud - 3 - Voorwoord 5 Over HAK Lekker van dichtbij 6 Sterke wortels 8 Verwerving Telen volgens Veldleeuwerik-methode 10 HAK-waardig:

Nadere informatie

Lekker van. dichtbij. Over ons fundament van duurzaam ondernemen

Lekker van. dichtbij. Over ons fundament van duurzaam ondernemen Lekker van dichtbij Over ons fundament van duurzaam ondernemen - Inhoud - - 3 - Voorwoord 5 Over HAK Lekker van dichtbij 6 Sterke wortels 8 Verwerving Telen volgens Veldleeuwerik-methode 10 HAK-waardig:

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren.

Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren. Tip 1 Schakelen Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren. Een toerenteller is hierbij een handig hulpmiddel. Een deel van het vermogen dat een automotor levert

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Hero Benelux. Natuurlijk maatschappelijk verantwoord!

Hero Benelux. Natuurlijk maatschappelijk verantwoord! Hero Benelux. Natuurlijk maatschappelijk verantwoord! Milieubewuste inkoop Hero Benelux breidt haar inspanningen voor een duurzame inkoop van grondstoffen verder uit. We letten daarbij niet alleen op kwaliteit.

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

GreenPlan. Boek groen resultaat

GreenPlan. Boek groen resultaat GreenPlan Boek groen resultaat Waarom groen ondernemen? Groen ondernemen krijgt in het bedrijfsleven steeds meer aandacht. En terecht. We zijn getuige van een opwarming van de aarde. Een toenemende CO

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

1. Wat verstaat men onder R.E.G.?

1. Wat verstaat men onder R.E.G.? 1. Wat verstaat men onder R.E.G.? Rationeel Energie Gebruik of kortweg REG vormt een actieprogramma van de overheid om allemaal samen minder energie te verbruiken. Dit biedt belangrijke voordelen: het

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

De criteria voor het 2x2 icoon kunnen als volgt worden samengevat:

De criteria voor het 2x2 icoon kunnen als volgt worden samengevat: Criteria Aantal pagina s 5 Onderwerp Bijlage II, Criteria 2x2 icoon September 2010 Criteria groenten- en fruit 2x2 icoon Binnen de voedingsrichtlijnen hebben groenten en fruit een belangrijke rol. Het

Nadere informatie

Suiker in een gezonde leefstijl. Een kwestie van balans

Suiker in een gezonde leefstijl. Een kwestie van balans Suiker in een gezonde leefstijl Een kwestie van balans Suiker in een gezonde leefstijl Een kwestie van balans Je lichaam heeft overal energie voor nodig. Sporten, werken, fietsen, wandelen, tuinieren,

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen

Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen Voortgang CO 2 Reductie doelstellingen M. van der Spek Hoveniers BV Benthuizen 30-10-2015 Hendrik-Jan Konijn Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0 Inleiding 2.0 Referentie

Nadere informatie

Duurzaam vervoer goed voor klimaat, gezondheid en portemonnee

Duurzaam vervoer goed voor klimaat, gezondheid en portemonnee KLIMAATWIJZER Bij een gemiddeld Nederlands huishouden gaat 20 procent van het totale energieverbruik op aan vervoer. De auto neemt hiervan het leeuwendeel. Duurzaam vervoer goed voor klimaat, gezondheid

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Duurzaam rijden, samen met ECOdrive

Duurzaam rijden, samen met ECOdrive Duurzaam rijden, samen met ECOdrive Beknopte gebruiksaanwijzing Algemene versie 07-2014 Introductie Het duurzaam ondernemen wordt steeds belangrijker. Veel bedrijven zijn verplicht CO 2 -doelstellingen

Nadere informatie

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN?

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Op zoek naar een nieuwe cateraar? En je vindt duurzaamheid belangrijk? Vergeet niet de juiste balans te vinden tussen duurzame, gezonde en gewenste voeding. Alleen

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Zo heerlijk makkelijk en gezond!

Zo heerlijk makkelijk en gezond! Zo heerlijk makkelijk en gezond! 4616_P_NL_Broch 1 13/02/12 09:46 Geniet van je favoriete groenten het hele jaar door! De maximale tijd tussen het oogsten van een groente en het verwerken ervan is vijf

Nadere informatie

Kwantitatieve reductiedoelstelling

Kwantitatieve reductiedoelstelling CO 2 Prestatieladder Kwantitatieve reductiedoelstelling Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 3.B.1, 3.B.2, 4.B.1, 1.D.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 18 april 2014 Inhoudsopgave 1.0

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

Voedsel bewaren. Lesinfo. 1.1. Doelstelling. 1.2. Benodigdheden. 1.3. Inleiding

Voedsel bewaren. Lesinfo. 1.1. Doelstelling. 1.2. Benodigdheden. 1.3. Inleiding Lesinfo Voedsel bewaren 1.1. Doelstelling De kinderen aantonen dat het belangrijk is om voedsel op de juiste manier te bewaren en een verband kunnen leggen tussen voedingsmiddelen en de geschikte bewaarmethode.

Nadere informatie

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2

De milieu-impact van al deze overbodige kilometers verschilt van voertuig tot voertuig. Dit komt omdat niet elk voertuig evenveel CO 2 Groenten en fruit van het seizoen Wie door de groenten- en fruitafdeling van de lokale supermarkt loopt, krijgt vaak het gevoel dat de wereld aan zijn voeten ligt. Je vindt er boontjes uit Kenia, tomaten

Nadere informatie

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding.

Mijn kledinggebruik. Succes! Dit gedeelte gaat over het kopen van kleding. Mijn kledinggebruik Wellicht weet je al dat verschillende aspecten van kleding slecht zijn voor het milieu. In deze opdracht gaan we bekijken op welke manier jij zelf je steentje bij kan dragen aan het

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid

Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen. Duurzaamheid Van plantage tot kop koffie: stappen om verder te verduurzamen Duurzaamheid Vanzelfsprekende duurzaamheid Basis voor groei Duurzaamheid, de basis om koffie en ons bedrijf te laten groeien. De klant wil

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap 075-750 3262 Witte Vlinderweg 38b 1521PS Wormerveer www.nuvoh2o.nl Duidelijk innovatief Wij spreken niet van evolutie, maar van innovatie. De tijd van waterontharders met zout ligt achter ons. Welkom in

Nadere informatie

Het praktijkexamen leerboek. Hoe slaag ik in 1 keer?

Het praktijkexamen leerboek. Hoe slaag ik in 1 keer? Het praktijkexamen leerboek Hoe slaag ik in 1 keer? Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Het praktijkexamen Opstarten schakelen afsluiten Snelheid Kijktechniek Knipperen Plaats op de

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Voeding. Bevroren voedsel Pas op met wortelen en bieten. Bewaar ze vorstvrij want. Jonge paarden en krachtvoer

Voeding. Bevroren voedsel Pas op met wortelen en bieten. Bewaar ze vorstvrij want. Jonge paarden en krachtvoer Voeding 1. Schimmelvrij hooi Strooi bij het opslaan van het hooi telkens wat keukenzout tussen de balen, de paarden vinden dit lekker, het beschermt tegen schimmels en het haalt nog wat vocht uit het hooi.

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water

Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water Geniet van heerlijk zuiver en zacht water, dat niet alleen de opbouw van kalk voorkomt, maar ook bestaande kalkaanslag verwijdert. Kalkaanslag verstopt

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse zand. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse zand. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse zand Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Aspect(en): 4.A.1 Datum: 04 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Identificatie... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas.

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas. Werkboekje Brood op de plank 2 e Klassen 2012 Dit boekje is van..klas. WERKEN IN DE BINDELMEERCATERING INLEIDING De komende week zullen jullie gaan werken in de keuken van het Bindelmeer College. Jullie

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage.

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. Mensen in de ruimte GROEP 5-6 58 50 minuten 1 en 23 Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. De leerling: weet dat voedsel in de ruimte gaat zweven weet

Nadere informatie

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming

Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming Oplossingen voor mobiele energie, koeling en verwarming De pure winst van In de ruim 30 jaar van haar bestaan heeft TRS zich ontwikkeld van locale serviceverlenende organisatie tot internationale producent

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

IJS FABRIEK IJS GEZOND?

IJS FABRIEK IJS GEZOND? IJS FABRIEK IJS GEZOND? Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Module IJsfabriek IJs gezond? Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs: Monica

Nadere informatie

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K.

Vitamines zitten in kleine hoeveelheden in je eten en drinken. Je hebt het halve alfabet aan vitamines: A, B, C, D, E, K. Testlab Er zitten heel veel voedingsstoffen in gezonde producten. Dat hebben jullie in de film gezien. Nou ja gezien? Voedingsstoffen zijn niet zichbaar in producten, maar we kunnen ze wel aantonen. Daar

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Voldoende warm kleden zodat de verwarming een graadje lager kan

Voldoende warm kleden zodat de verwarming een graadje lager kan Voldoende warm kleden zodat de verwarming een graadje lager kan Het is natuurlijk ook niet de bedoeling om kou te lijden in de klas. Een ideale temperatuur voor een klaslokaal is 19 à 20 C. Is het in jullie

Nadere informatie

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014 Carbon footprint Op basis van de diverse soorten CO 2 -emissies is de totale CO 2 -emissie van Den Ouden Groep berekend. 9,8 38,6 51,6 Diesel personenwagens Diesel combo's en busjes Hybride personen wagens

Nadere informatie

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt d.m.v. drukwerk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

Brandstofbesparing met het Gezond Boeren Verstand

Brandstofbesparing met het Gezond Boeren Verstand Brandstofbesparing met het Gezond Boeren Verstand Het brandstofverbruik van inkoop tot uitlaatpijp volledig beheersbaar Kees Harrewijn - 19 november 2015 Brandstofbesparing Gewichtsbesparing Snelheidsbegrenzer

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V.

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V. ENERGIE ACTIEPLAN Van der Wiel Holding BV Conform NEN 50001 Oktober 2015 Verantwoordelijke voor dit verslag is de consultant van AMK Inventis Versie 2.0 Pagina 1 van 6 Scope 1 gasverbruik 1 Inregelen cv

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat?

Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat? Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat? Voor Van Dijk Employment Services is bijdragen aan een beter milieu, een beter klimaat en een betere samenleving vanzelfsprekend. Maatschappelijk verantwoord

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Duurzaamheidsraport Overwijk Koffiesystemen BV 1 mei 2015 ONS DUURZAAMHEIDSBELEID

Duurzaamheidsraport Overwijk Koffiesystemen BV 1 mei 2015 ONS DUURZAAMHEIDSBELEID Duurzaamheidsraport Overwijk Koffiesystemen BV 1 mei 2015 ONS DUURZAAMHEIDSBELEID Duurzaamheid Café Salento en duurzaamheid zijn al jarenlang nauw met elkaar verbonden. Ook in 2014/2015 hebben wij weer

Nadere informatie

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind

Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Veiligheid & Hygiëne Veilig eten met je kind Zijn groente en fruit nog wel gezond ondanks alle bestrijdingsmiddelen? Op nederlands groente en fruit valt het het gelukkig nog mee. Daar moet wel bij vermeld

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

Voor een beter milieu.

Voor een beter milieu. Voor een beter milieu. Milieubewust ondernemen, in uw voordeel De zorg voor een beter klimaat zit Berendsen in de genen. We willen onze ecologische voetafdruk zo klein mogelijk houden, en daarom leveren

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil!

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Kijkje in de keuken 'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Tussen de productie van voeding en het opeten

Nadere informatie

Recycle je frituurvet en verdien

Recycle je frituurvet en verdien Recycle je frituurvet Hey wat doe je daar?!! Gebruikt frituurvet dumpen in het riool veroorzaakt verstoppingen en kost de gemeenschap vele miljoenen euro's!" "Door mij wordt het gebruikte frituurvet gerecycled

Nadere informatie

CO 2 -update H1 2014. versie 2, 16 maart 2015

CO 2 -update H1 2014. versie 2, 16 maart 2015 CO 2 -update H1 2014 versie 2, 16 maart 2015 INLEIDING De belangrijkste milieu-impact van Beelen is haar CO 2 -uitstoot. Daarom hebben wij reeds in 2011 reductiedoelstellingen voor onze CO 2 -uitstoot

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

1. Belang Hygiënecode

1. Belang Hygiënecode 1. Belang Hygiënecode 1. Waarom wordt er in de slagerij met een Hygiënecode gewerkt? Om op een structurele manier hygiënisch en veilig met voedsel te werken. Om mensen te leren om gezonder en gevarieerder

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225

andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer bad- en wasruimte bespaar E 120 slaapkamer bespaar E 40 keuken bespaar E 100 woonkamer bespaar E 225 andere ruimtes bespaar E 150 Energie Wijzer slaapkamer bespaar E 40 bad- en wasruimte bespaar E 120 woonkamer bespaar E 225 keuken bespaar E 100 Woonkamer Graadje lager Zet uw verwarming eens een graadje

Nadere informatie

GREAT COFFEE MADE EASY

GREAT COFFEE MADE EASY GREAT COFFEE MADE EASY HÉt koffieconcept dat iedereen perfect past Dat is de uitdaging! We hebben goed naar uw wensen geluisterd 1... Wisselende kwaliteit De vraag naar variatie Afval Tijdrovend Ingewikkelde

Nadere informatie

Voedingsschema. Believe in. 12 sep t/m 18 sep FUNCTIONEEL FIT

Voedingsschema. Believe in. 12 sep t/m 18 sep FUNCTIONEEL FIT Voedingsschema FUNCTIONEEL FIT 12 sep t/m 18 sep Believe in GEZONDE LEVENSSTIJL Je bent nu in je bezit van een gezond voedingsschema. Dit voedingsschema helpt jou om de dagelijkse structuur en planning

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie