Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak EERLIJK & PUUR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak EERLIJK & PUUR"

Transcriptie

1 DIT IS EEN BIJLAGE BIJ DAGBLAD DE TELEGRAAF. DE INHOUD VAN DEZE BIJLAGE VALT NIET ONDER DE REDACTIONELE VERANTWOORDELIJKHEID Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak Topsector Agrofood De ideale gouden driehoek No. 3 / Febr. 08 EERLIJK & PUUR 4TIPS DUURZAAMHEID BINNEN DE KETEN Albert Jan Maat: De grootste uitdaging is betere samenwerking tussen boeren, afnemer, verwerkers en de markt Michael Braungart: Bij cradle to cradle zijn producten ontworpen om gerecycled te worden. Het recyclen begint al op de ontwerptafel HET GROOTSTE AGRO EVENEMENT VAN NEDERLAND

2 2 JUNI 2012 DE UITDAGING Het belang van duurzaamheid wordt steeds groter in Nederland. Bedrijven en organisaties spelen steeds meer in op de toenemende vraag naar eerlijke en pure producten. Daarom is het belangrijk om de duurzame productieketen uit te lichten. Dit dossier behandelt het gehele proces waarbij de belangrijkste schakels van de keten worden doorlopen. Topkok Ron Blaauw en duurzaamheidsgoeroe Herman Wijffels bespreken hun visie op de rol die de consument speelt in dit proces. WIJ RADEN AAN PAGINA 17 Philip den Ouden Directeur van de Federatie Nederlandse levensmiddelenindustrie Verduurzaming is een issue waar heel veel bedrijven op heel veel vlakken mee bezig zijn. Iedereen binnen de levensmiddelenindustrie ondervindt het, het is een fundamentele transformatie voor het hele ketenproces Vele mogelijkheden voor duurzaamheid Herman Wijffels Hoogleraar Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering aan de Universiteit Utrecht. Duurzaamheid is een enorm breed begrip maar uiteindelijk gaat het om de zorgvuldige omgang met natuurlijke hulpbronnen en het zorgvuldig omgaan met elkaar. De relatie tussen mensen onderling en de relatie tussen de mens en de aarde staan hierbij centraal. Aspecten van verduurzaming Er zijn allerlei aspecten van duurzaamheid, een bekend voorbeeld is natuurlijk groene energie. Het gebruik van fossiele energie levert in zekere mate vervuiling op voor de omgeving, gebruik je daarentegen duurzame energie dan is die vervuiling veel minder en wordt de omgeving dus ook minder belast. Ook binnen het productieproces van goederen zoals witgoed en auto s zijn er duurzame mogelijkheden. Grondstoffen werden vaak één keer gebruikt en vervolgens weggegooid. Wat we nu steeds vaker zien is dat grondstoffen zo veel mogelijk herbruikt worden; de productiegoederen moeten zo in elkaar gestoken worden dat het mogelijk is de grondstoffen eruit te halen en opnieuw te gebruiken. Op die manier kunnen we efficiënter omspringen met grondstoffen waardoor we er uiteindelijk ook minder van nodig hebben. Nog een bekend voorbeeld is chocolade. Je ziet op steeds meer verpakkingen van chocolade staan dat het een duurzaam geproduceerd product is. Dit vertelt ons dat de industrie is gaan inspelen op de behoefte van de consument aan zorgvuldig geproduceerde producten. Daarom zijn producenten van chocolade meer gaan kijken naar de manier waarop cacaoboeren behandeld worden. Zo zie je maar dat om zowel ecologisch als sociaal positieve gevolgen te verwezenlijken er in de hele keten verduurzaamd moet worden. Ondernemers en consumenten Voor ondernemers liggen er talloze uitdagingen voor het grijpen wat betreft verduurzaming. Dit geldt voor de grote organisaties die zich massaal richten op het omhoog tillen van het niveau van het productieproces maar ook zeker voor kleinere organisaties. Vooral binnen de biologische sector is er sprake van veel kleine ondernemingen die bijvoorbeeld streekproducten leveren. En natuurlijk zijn er voor ons als consument ook talloze kansen. Je moet constant je voorkeur bepalen, bij elke (aankoop)beslissing die je doet. Ga je voor een duurzaam geproduceerde spijkerbroek en betaal je wat meer of kies je voor een broek die minder kost maar waar misschien wel kinderarbeid aan te pas is gekomen? Neem je de auto of de fiets? Vraag jezelf zo nu en dan af wat het effect van je handeling is op het milieu en op andere mensen. Je keuze beïnvloedt uiteindelijk de productie. Zo kun je ervoor kiezen om biologisch vlees te kopen in plaats van een kiloknaller. Daar betaal je wel meer voor maar als je vervolgens beslist om minder vaak vlees te eten kun je nog goedkoper uit zijn ook. Het bewustzijn is inmiddels groeiende maar nog lang niet iedereen is bereikt. Er zijn zoveel manieren waarop we kunnen bijdragen aan een duurzame samenleving. Het hele leven zit vol mogelijkheden voor duurzaamheid en door na te denken over de gevolgen van ons handelen komen we al een heel eind. Genieten van de smaak van wortels en bieten Ron Blaauw Chef-kok Chef-kok Ron Blaauw (44) heeft een uitgesproken mening over eten en gelooft heilig in puur natuur. Sinds 2011 is hij chefkok in het gelijknamige restaurant in Amsterdam-Zuid, dat in korte tijd twee Michelinsterren vergaarde. Blaauw is gepassioneerd over de biologische ingrediënten van zijn leveranciers en hekelt de Nederlandse eetmentaliteit. We moeten in Nederland echt af van het elke avond vlees, aardappelen en wat groente eten. Je hoeft echt niet elke dag de schijf van vijf te eten. Er ligt voor ons als koks een taak om Nederlanders aan ander voedsel te helpen. Begin bijvoorbeeld eens met een paar dagen alleen maar groente te eten. We doen in Nederland altijd alsof we niet veel groente hebben, maar er zijn zoveel groenten die je heerlijk kunt bereiden. Neem Hollandse bitjes, die zijn zo waanzinnig lekker als je ze op de juiste manier klaarmaakt. Wij denken in Nederland niet op deze manier, wij hebben echt nog wat slagen te maken om hier Bourgondischer te worden. Wij zijn denk ik het enige land dat een hele aparte afdeling heeft met broodbeleg en allemaal Bassie en Adriaan worst. En als je dan vlees eet, betaal dan wat meer voor biologisch en lekker vlees. Als je nu een speklapje in de pan gooit zie je eerst een halve liter water eruit lopen, omdat het lapje helemaal is volgepompt. Ik vind ook dat boeren die biologisch vlees produceren meer subsidie moeten ontvangen. En biologisch vlees zou vaker in de aanbie- ANNE DE VOGEL ding mogen zijn. Eerlijk eten Op ons niveau van koken is alles biologisch. Maar biologisch heeft toch een geitenwollensokken smaak erom heen hangen. Ik zou het in plaats van biologisch gewoon eerlijk willen noemen. Eerlijk Hollands voedsel. Wij werken in het restaurant alleen maar met Nederlandse leveranciers waar verder niemand tussen zit. Dat zijn mensen die met ziel en zaligheid aan hun vlees of groente werken. Wij krijgen hier twee keer per week manden met seizoensgroente waarvan we nooit weten wat erin zit. Dan gaan wij ermee aan de slag en experimenteren. Laatst nog met bloemetjes van aardbeien, daar maken we heerlijke siroop van of ijs. Hoe belangrijk puur natuur is merkte ik een paar jaar geleden San Francisco. Daar stond op een biologische markt een kraampje met alleen maar wortels. Zo n wortel smaakt dan ook naar wortel en niet naar water. Hou je aan het seizoen wat betreft groenten. Nu is het aanbod beperkt, maar vroeger had de groenteboer achttien verschillende soorten aardappels. Die kant moeten we weer op. Natuur Misschien heeft het met leeftijd te maken, maar nog elk jaar krijg ik meer respect voor alles wat er in de natuur groeit. Ik kijk nu anders naar de planten en bloemen als ik door de natuur wandel. Ook wat ik in mijn eigen tuin aan groenten zie groeien dankzij wat water en zon is schitterend om te zien. Daarom ben ik ook ambassadeur van de Westfriese Omringdijk. Daar zitten zoveel boeren die prachtige producten maken. Daar leer ik zelf elke dag van. Ik denk dat we hier in Nederland moeten leren op een andere manier onze producten te bereiden. Doe op de barbecue in plaats van alleen maar kilo s vlees wat prei met uitjes en geraspte kaas. Of maak van oud brood zelf lekker toast, er is niets lekkerder. Of pof een ui in de oven met een beetje zeezout. Zorg dat je het simpel houdt en het product echt kan proeven. SANDER COLLEWIJN WIJ RADEN AAN PAGINA 19 Ik probeer constant rekening te houden met de natuur en dat kan ik iedereen aanraden We make our readers succeed! Daan Kneppers Freelance haarstylist en haarkunstenaar. Winnaar van Keune s Next Hair Guru en de Coiffure Award Heren regio Noord. EERLIJK & PUUR 1E EDITIE, JUNI 2012 Managing Director: Marc Reineman Editorial Manager: Stella van der Werf Business Development Managers: Reinoud Jager Thomas de Vries Project Managers: Sanne van den Eijnde Stephanie van de Korput Bas Louwaars Benjamin Boogerd Gedistribueerd: De Telegraaf, juni 2012 Drukkerij: Dijkman Offset Mediaplanet contact informatie: Telefoon: Fax: Dit is een bijlage bij dagblad De Telegraaf. De inhoud van deze bijlage valt niet onder de hoofdredactionele verantwoordelijkheid van De Telegraaf. Mediaplanet ontwikkelt hoogwaardige bijlagen die zich richten op een specifiek thema en de daarbij behorende doelgroep. Zo brengen wij lezer en adverteerder dichter bij elkaar.

3 Eerlijk eten? Eitje! Eerlijker en puurder kan niet. Wie een ei koopt van Rondeel kan ervan uitgaan dat er ruime aandacht is geweest voor dierenwelzijn. En: dat de verpakking milieu vriendelijk is. Directeur Ruud Zanders vertelt. We hebben een oplossing bedacht waar iedereen achter kan staan. Van dierenwelzijninstanties en boeren tot natuurlijk de consument. Een Rondeelei is het enige ei dat een Milieukeur heeft. Het is wat je noemt een duurzaam ei, dat bovendien drie sterren heeft gekregen van de Dierenbescherming. De Consumentenbond beoordeelde ons ei met een 7,9 als beste. Daar zijn we heel trots op, zegt Ruud Zanders. Minder CO2-uitstoot Bij Rondeel begint het bewustzijn al bij de huisvesting van de leghennen. Zo hebben die een dag- en een nachtverblijf en de beschikking over een bosrand, gebaseerd op de natuurlijke behoefte van de dieren. Uniek is dat de stal elke dag open is voor publiek zodat de consument zelf kan komen kijken wat we doen. Daarnaast is onze verpakking ook duurzaam te noemen. De kenmerkende ronde Rondeeldoosjes waar zeven eieren in zitten- zijn vervaardigd van aardappelzetmeel. Dit zorgt er niet alleen voor dat ze volledig composteerbaar zijn, maar ook dat bij de productie hiervan er minimaal 25 procent minder CO2-uitstoot optreedt. Deze manier van werken is voor ons heel belangrijk, omdat we ernaar streven om het meest duurzame ei te verkopen. Dit komt vanuit onze wil om de wereld zo min mogelijk te belasten in combinatie met grote aandacht voor dierenwelzijn. Bewustzijn Rondeel BV is onderdeel van de Venco Groep. Zusterbedrijf Vencomatic won recent de Ko ning Willem I Prijs, waarbij ook veel aandacht is voor duurzaamheid. Dat is veel zeggend omdat er in het hele concern een groot bewustzijn is van de voetafdruk die we achterlaten op de wereld. Ruud Zanders Rondeel doet er ook alles aan om die zo minimaal mo ge lijk te laten zijn. Dit doen we momenteel in samenwer king met drie boeren. Het doel is om op verantwoorde wijze langzamerhand uit te breiden. Zodoende kunnen meer mensen -die oog hebben voor duurzaamheid, dierenwelzijn en die willen weten waar hun ei vandaan komteieren van Rondeel kopen. Ook de consument vindt duurzaamheid namelijk steeds belangrijker. Het Rondeel......een paleis voor kippen Een onderzoek naar de spanningsverhoudingen tussen maatschappelijk verantwoord ondernemen, behoeften van de leghen en een ideale werkomgeving voor de pluimveehouder, werd beschreven in het rapport Houden van Hennen. Het resultaat is de bouw van het Rondeel, een paleis voor kippen. Nachtverblijf Het nachtverblijf voorziet in de eerste levensbehoeften van de kip: eten, drinken, rusten en eieren leggen. In deze ruimte is een volièresysteem geïnstalleerd waarin al deze elementen zijn geïntegreerd. Uniek hier is dat door middel van een geheel oprolbare geïsoleerde zijwand er één klimaat wordt gecreëerd tussen het dag- en nachtverblijf. Dagverblijf Het dagverblijf voorziet in de natuurlijke behoeften van de kip zoals scharrelen en stofbaden. De natuur is hier naar binnen gehaald. Hierdoor maken veel kippen gebruik van de scharrel- en stofbadgelegenheid. Bezoekers kunnen deze natuur lijke gedragingen observeren vanuit de bezoekerstunnel die in één van de dagverblijven is geplaatst. Op ooghoogte met de kip kunnen de bezoekers zien wat er allemaal in het Rondeel gebeurd. Het dagverblijf is afgeschermd met een lichtdoorlatend zeil, waardoor regen en uitwerpselen van andere vogels niet door kunnen dringen en de kippen volop kunnen genieten van de frisse lucht. Bosrand De bosrand komt tegemoet aan de natuur lijke behoeften van de kip zoals scharrelen, verkennen en beschutting zoeken. De bosrand is een afgeschermde ruimte waardoor de kippen kunnen genieten zonder dat ze gestoord worden door vossen en/of roofvogels. In de bosrand zijn boomstronken geplaatst, waarvan de kippen vol op gebruik maken. Centrale middenkern De Centrale Middenkern bestaat uit 3 verdiepingen. Op de begane grond is de werkruimte voor de pluimveehouder, waar de eieren worden ingepakt. Op de eerste verdieping bevind zich de bezoekersruimte. Van hieruit kan men via de bezoe kerstunnel, op leefniveau tussen de kippen doorlopen. Bezoekers zijn iedere dag welkom, en kunnen lezen en voelen wat het Rondeel is. Op de tweede verdieping staan twee warmtewisselaars die het klimaat regelen en de voor- en nadroging van de mest verzorgen. Het Rondeel......het kippenpaleis waar onze kippen in alle rust uw heerlijke Rondeeleitjes leggen Kom gerust kijken Wij verheugen ons op uw bezoek! De Rondeelboeren: Barneveld: Gerard en Jeanet Ewijk: Willy en medewerkers Wintelre: Els en medewerkers Te koop: bij alle vestigingen van Albert Heijn en op diverse regionale verkooppunten Rondeeleieren combineren optimaal dierenwelzijn met maximale zorg voor het milieu!

4 4 JUNI 2012 NIEUWS Een voortdurende zoektocht naar duurzaamheid De agrarische sector in Nederland is goed voor zo n 10% te beperken. FAB wil zeggen dat er gebruik van chemische middelen van het bruto nationale product en zorgt voor veel werk- worden zodat hier goede insecten gebloemde akkerranden geplaatst gelegenheid. De boeren in gekweekt worden die plagen kunnen Nederland houden zich voornamelijk bezig met het ver- mee bezig houdt is Cees Schelling; voorkomen. Een boer die zich hier bouwen van specialistische Al sinds 1998 is mede door FAB het gewassen. Ondanks de kleine gebruik van chemische middelen schaal behaalt Nederland de met 95% teruggedrongen, iets waar grootste productie per hectare en is mondiaal tweede op blijft het een voortdurende zoek- we best trots op mogen zijn. Toch het gebied van agrarische exporttocht naar optimaliseren. Door de goede kwaliteit grondstoffen en ligging is het ook voor buitenlandse boerenbedrijven interessant om in Nederland te opereren. De focus van de overheid heeft zich sterk gevestigd op duurzaamheid. Er moesten daarom op het platteland maatregelen genomen worden ter reductie van CO2 uitstoot. Tegenwoordig speelt de Nederlandse akkerbouw op het gebied van duurzaamheid een vooraanstaande rol. Beperken chemische middelen Boeren zijn altijd al duurzaam bezig geweest,aldus akkerbouwer en voorzitter van de vakgroep akkerbouw bij LTO Jaap Haanstra. Elke boer is bezig met zijn visie op de toekomst en wil zijn land zó bewerken dat het van generatie op generatie over gedragen kan worden, daar is duurzaamheid voor nodig. Door middel van functionele agrobiodiversiteit (FAB) probeert de boer het De aardappel wordt op zijn wenken bediend! De laatste jaren zijn er veel innovaties geweest binnen de akkerbouw. De meeste zijn een gevolg van de intrede van precisielandbouw, tegenwoordig hot item in de akkerbouw. Precisielandbouw houdt in dat het land zeer nauwkeurig wordt bewerkt en de behoefte van het gewas per vierkante meter kan worden bepaald. Dit gebeurd met behulp van nieuwe technologische snufjes waaronder GPS. Het gevolg hiervan is een hoger rendement en minder CO2 uitstoot. De aardappel wordt zo gezegd op zijn wenken bediend. Volgens akkerbouwer Detmer Wage uit Wedde kost de inburgering van het project veel maar levert het ook wat op. Het zaaien en schoffelen hoeft niet meer met de hand, je hoeft dus niet constant van je wagen te springen. Dit bespaart een hoop tijd. Bovendien werken de apparaten dag en nacht door. Toch zijn nog niet alle boeren overtuigd van de voordelen van het gebruik van de nieuwe apparatuur. In de praktijk blijkt het lastig om alles te begrijpen, aan elkaar te koppelen en optimaal te laten functioneren. De verwachting is dat toekomstige generaties boeren hier minder moeite mee hebben. Die groeien immers op met mobiele telefoons waar bijvoorbeeld al GPS op zit. Nederland op voorsprong Precisielandbouw staat nog in de kinderschoenen en daarom is het te vroeg om te stellen dat het gewas er kwalitatief beter van wordt. Het blijkt voornamelijk een kwestie van experimenteren en alert zijn. Wage merkt dat er van alle kanten geknepen wordt als het gaat om de reductie van kunstmestgebruik. Mijn doel op korte termijn is de optimalisatie van dierlijk mestgebruik. Er wordt met samengeknepen ogen gekeken naar Nederland als het gaat om meststoffen. Dat is niet helemaal eerlijk omdat onze opbrengst per hectare veel hoger is in vergelijking met het buitenland. In het buitenland wordt precisielandbouw ook toegepast maar op veel grotere schaal. Dat we in Nederland al zo ver zijn dat er op de vierkante centimeter nauwkeurig gewerkt kan worden getuigt van het feit dat we qua kennis en kunde een aardige voorsprong hebben. EMMA POELMAN! IN HET KORT We moeten zuinig omgaan met plantenvoeding De groeiende wereldbevolking zorgt ervoor dat steeds meer voedsel nodig is. Dat betekent dat we landbouwgrond zo efficiënt mogelijk moeten inzetten. De beschikbaarheid van mineralen, die voedingstoffen voor planten zijn, speelt daarin een belangrijke rol. Om mineralen zo efficiënt mogelijk te gebruiken is door de Nederlandse akkerbouwsector het Masterplan Mineralenmanagement (MMM) ontwikkeld. Akkerbouwers werken hiermee heel nauwkeurig aan aspecten die helpen zuinig om te gaan met mineralen. Met behulp van dit plan bepalen Nederlandse akkerbouwers bijvoorbeeld steeds nauwkeuriger wanneer gewassen voedingsstoffen nodig hebben. Maar ook hoe een gezond bodemleven kan bijdragen aan optimale opname van meststoffen in de wortels van gewassen. Een akkerbouwer moet zoveel mogelijk kunnen produceren, maar dit mag niet ten koste gaan van het milieu. Het gaat er dus om dat de mineralen (en andere voedingstoffen) op de juiste plaats, in de juiste hoeveelheid, in de juiste vorm en op het juiste moment voor het gewas beschikbaar zijn. Want alleen als we efficiënt met beschikbare natuurlijke hulpbronnen omgaan kunnen we alle mensen op deze ene aarde voldoende voedsel bieden. EMMA POELMAN Boer beseft da Albert Jan Maat Voorzitter van de land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland Vraag: Hoe speelt de landbouwsector in op de grotere vraag naar duurzame producten? Antwoord: Boeren investeren veel in verduurzaming en een goede relatie met de markt. Kiemkracht De wereldbevolking groeit van 7 miljard nu tot 9 miljard in 2050 en tegelijk zal de welvaart stijgen. Het produceren van steeds meer voedsel vraagt veel van onze aarde. De akkerbouw neemt daarin een bijzondere plaats in. Niet alleen produceren akkerbouwbedrijven de belangrijkste voedselgewassen voor de mens (rijst, aardappelen en graan), ook produceren zij het voer voor de veehouderij. De sector is daarom volop bezig de productie duurzamer te maken. Nederland is daarin nu al een wereldwijde koploper. Hoe wij dat in 2012 doen laten de boeren hierboven zien. Tegelijk is de sector druk bezig om de mogelijkheden van de toekomst te onderzoeken. De sector heeft daar Kiemkracht voor opgericht. Kiemkracht is een alliantie van het Productschap Akkerbouw (PA) en het InnovatieNetwerk, dat is ingesteld door het ministerie van EL&I. Samen met LTO en NAV werkt Kiemkracht aan grensverleggende innovaties in de akkerbouw. Twee van de mogelijkheden die Kiemkracht onderzoekt zijn lupine en biochar. Lupine Lupine is een kansrijk nieuw gewas voor de akkerbouw dat goed in Nederland te telen is. Het is een eiwitrijk gewas waar heerlijke vleesvervangers van te maken zijn. Daarnaast kunnen we lupine inzetten als inheemse vervanger van soja in veevoer dat vaak helemaal uit Zuid- Amerika moet komen. Dat scheelt heel wat transport en zorgt ervoor dat wij de mest van in Nederland gefokte dieren kunnen gebruiken voor de productie van hun eigen voer. Dat voorkomt het uitputten van fosfaatvoorraden elders in de wereld en maakt de cirkel rond. BioChar De indianen in het Amazonegebied weten al duizenden jaren dat je met verkoolde plantaardige resten de bodem vruchtbaarder kan maken. Kiemkracht giet dit concept in een modern jasje. Door biomassa zuurstofarm te verkolen krijg je een product dat de waterdoorlaatbaarheid en de bodemvruchtbaarheid verbetert met gelijktijdige productie van bio-energie. Zo verhoogt de boer de productie op een duurzame manier en draagt tegelijk zijn steentje bij aan het oplossen van het klimaatprobleem.

5 JUNI PRECISIELANDBOUW De behoefte van gewassen wordt per vierkante meter bepaald. FOTO: JELMER VIERSTRA at economie en ecologie hand in hand gaan De landbouwsector investeert steeds meer in duurzaamheid en biologische producten. Omdat de vraag toeneemt en omdat boeren beseffen dat economie en ecologie hand in hand gaan. Op het gebied van duurzaam produceren gebeurt heel veel, meent Albert Jan Maat, voorzitter van de land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland. In de glastuinbouw wordt volop geïnvesteerd in bioenergie en het benutten van zonne-energie en aardwarmte. In de veehouderij draait het om dierenwelzijn en bijvoorbeeld nieuwe stallen met weinig ammoniak en stank. Akkerbouwers werken met GPS-gestuurde apparatuur voor een beperkt gebruik van (kunst)mest en gewasbescherming. Daardoor is het gebruik van bestrijdingsmiddelen met 40 procent gedaald. De productie van biologische producten neemt toe, maar de afzet is nog beperkt. Maat: De grootste uitdaging is betere samenwerking tussen boeren, afnemer, verwerkers en de markt. Er wordt door boeren veel geïnvesteerd in efficiënter werken, schoon water, gezonde bodem en lucht. Maar nog steeds moet het zo goedkoop mogelijk. De afzet van duurzame producten is continu een punt van aandacht, meent Maat. Wij zijn de grootste exportsector van de Nederlandse economie. Voor ons is er alleen toekomst als we de manier van produceren beter vermarkten. Dat kan door duurzaamheidscertificaten aan het product te koppelen, kijk naar Beemsterkaas, Ronddeeleieren en varkensvlees met een ster van de Dierenbescherming. Inmiddels is multifunctionele landbouw een van de snelst groeiende sectoren. Boeren bouwen met streekproducten aan relaties met hun klanten. Ze hebben zorgboerderijen, doen aan agrarisch natuurbeheer, recreatie en kinderopvang. Maat: Boeren en tuinders dragen bij aan maatschappelijke behoeften als gezondheid, rust, ruimte, water en energie. Kortom, het belang van de land- en tuinbouw gaat verder dan alleen het produceren van voedsel, planten bloemen. HELEEN DE BRUIJN Agrarische ondernemer van het jaar Afgelopen maand werd bloemenbollenteler Jos Borst (46) uitgeroepen tot agrarisch ondernemer van het jaar. Het leverde hem de eer en een cheque van euro op. Alles in mijn bedrijf is toegespitst op het maken van topkwaliteit tulpen. De jury prees ondernemer Borst uit Obdam om hoe hij met zijn Noord- Hollandse nuchterheid een indrukwekkend bedrijf heeft ontwikkeld, dat bekend is over de grenzen en de beste kwaliteit tulpen levert. Dat hij op de foto stond met de Duitse bondskanselier Angela Merkel, waar een van zijn tulpen naar vernoemd is, vertelt hij zelf niet in het interview. Daar is hij te bescheiden voor. Ja de jury was het unaniem eens over de uitslag, zegt Borst. Ik heb dit bedrijf in 1993 overgenomen van mijn vader en doe mijn hele leven niets anders dan bloembollen kweken. Ik ben wel echt fanatiek en dat is ook nodig met tulpen. Het is puur natuur en je moet wel doen wat de tulpen willen want je krijgt maar een keer per jaar de kans om een goede oogst te realiseren. Omdat we zoveel verschillende tulpen kweken hebben de verschillende kassen andere temperaturen. Om dat te managen is er veel logistiek nodig. Niet alleen de kwaliteit van de tulpen van Borst is indrukwekkend, juist het commerciële succes van zijn bedrijf is op het conto van de teler te schrijven: Ik probeer mensen altijd gek te krijgen voor exclusieve tulpen. Ik heb meer dan honderd verschillende tulpen en die gaan naar Aalsmeer, maar ook naar het buitenland. Het is mijn doel om de komende tijd nog meer aan de promotie te besteden, maar de organisatie hier met de kassen en al het personeel kost al veel tijd natuurlijk. Schuitemaker, de duurzame partner bij werkzaamheden op het gebied van voederwinning, voeren, bemesten en gladheidsbestrijding. Voor meer informatie: Puur Schuitemaker Morsweg 18 Rijssen - Tel Wilt u onze machines eens van dichtbij bekijken? Bezoek ons van 5 t/m 8 september op de AgroTechniek Holland in Biddinghuizen!

6 De Nederlander wil duurzaam voedsel op zijn bord Het bedrijfsleven wil vanaf 2015 uitsluitend verantwoord geproduceerde soja Het gebruik van verantwoord geproduceerde grondstoffen hoort daarbij. Niet alleen in Nederland maar juist ook ver weg. Van alle soja die wereldwijd wordt geteeld, wordt ca 5% ingevoerd via de havens van Rotterdam en Amsterdam. Daarvan gaat ongeveer 4% direct de grens weer over. Ongeveer 1% blijft achter in Nederland. In de vorm van sojameel voor diervoeder óf als plantaardige olie in levensmiddelen. Het valt niet mee voor consumenten om te ontdekken waar die soja blijft. De boon wordt meestal uitgeperst tot sojaolie, sojaschroot, sojahullen óf tot ingrediënten zoals soja lecithine en belandt als zodanig via diervoeder in melk, vlees, eieren of hagelslag. Stichting Ketentransitie Verantwoorde Soja Soja is een bulkgrondstof Soja-bestanddelen zijn moeilijk te volgen. Laat staan dat je iets zinnigs op de consumentenverpakking kan schrijven. Toch vinden we het allemaal belangrijk dat we soja moeten gebruiken die afkomstig is uit niet-ontbost gebied, met verantwoord gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en waarbij de boeren daar in normale arbeidsomstandigheden hebben gewerkt. We noemen dat verantwoord geproduceerde soja. Round Table on Responsible Soy (RTRS) In 2006 heeft Nederland een rol gespeeld bij de oprichting van de RTRS. Hierin zijn wereldwijd sojaproducenten, handel & industrie en maatschappelijke organisaties betrokken die zich gebogen hebben over de definitie van verantwoord geproduceerde soja. Vanuit deze multi-stakeholderdialoog is eind 2010 een standaard geformuleerd die bekend staat als RTRS-gecertificeerde soja. In Nederland heeft het bedrijfsleven in samenwerking met bekende maatschappelijke organisaties zich tot doel gesteld om uiterlijk in 2015 alle gebruikte soja in Nederland volgens RTRS-standaard of gelijkwaardig te laten certificeren. Henk Flipsen Stichting Ketentransitie Verantwoorde Soja Afgelopen voorjaar hebben vrijwel alle Nederlandse supermarkten maar ook slachterijen, zuivelfabrieken, eierverwerkers, boerenorganisaties, diervoederindustrie en toeleverende olie- en vettenindustrie ondersteund door maatschappelijke organisaties - gezamenlijk de stichting Ketentransitie Verantwoorde Soja opgericht. De Nederlandse overheid levert hieraan via de Stichting Initiatief Duurzame Handel ook een belangrijke bijdrage. Deze Stichting gaat ervoor zorgen dat in een oplopende hoeveelheid de soja die in Nederland wordt gebruikt ook volgens de RTRS-standaard wordt gecertificeerd. De certificering wordt uitgevoerd conform RTRS richtlijnen en gecontroleerd door onafhankelijke en daartoe geaccrediteerde certificeringsinstellingen. Ook in omringende landen In 2012 wordt reeds ton soja gecertificeerd van de ca 2 miljoen ton soja die jaarlijks in Nederland wordt verbruikt. In 2015 moet 100% gecertificeerd zijn. Natuurlijk moet dit niet tot Nederland beperkt blijven. Het Nederlandse voorbeeld wordt op de voet gevolgd door België maar ook in Frankrijk, Denemarken, Zweden, Finland en Engeland. Dat is ook nodig omdat Nederland zich niet met extra kosten en eisen voor duurzaamheid uit de markt wil prijzen. Een level playing field is vereist. Juist duurzaamheid vormt dé basis voor economische ontwikkeling. Henk Flipsen, Voorzitter Stichting Ketentransitie Verantwoorde Soja Countus serieuze gesprekspartner voor agrarische ondernemer Waar gaat het een agrarisch ondernemer om als hij/zij advies wil hebben? Dat hij/zij kan praten met mensen die daadwerkelijk verstand hebben van de sector, die weten wat er speelt en ook mee kunnen denken in toekomstige scenario s. Countus is als adviesorganisatie al bijna 90 jaar werkzaam in de agrarische sector. De agrarische adviseurs van Countus weten waar het over gaat en zijn vrijwel allemaal afkomstig uit de sector. De ondernemer wil praten met een deskundig adviseur die hem begrijpt. Ze willen het vertrouwen hebben dat ze op de juiste manier worden bediend, weet Geert Kuipers, manager bedrijfsadvies bij Countus. Het draait er om de ondernemer te begrijpen en te ondersteunen in alles wat hij doet. Dat doen wij door advies te geven over alle facetten van het ondernemerschap, zegt Kuipers, die vaak nog zelf aan de keukentafel bij de ondernemer thuis te vinden is. Dat is het leukste dat er is. Agrarische ondernemers zijn steeds hoger opgeleid. Waar vroeger MBO gebruikelijk was, is dat vandaag de dag HBO tot universitair. Dat vraagt om deskundige en ervaren sparringpartners met een groot inlevingsvermogen. Countus heeft deze adviseurs in huis. De ondernemer vraagt steeds meer van het adviesbureau en daar neemt Countus dan ook de tijd voor. Een goed advies is gebaseerd op de wensen van de ondernemer zelf, aldus Kuipers: wij geven de ondernemer advies over strategische, bedrijfseconomische, juridische en fiscale vraagstukken. Daarnaast ondersteunen wij bij subsidieen vergunningaanvragen op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu. Ook komt advies over arbeid en organisatie op steeds meer bedrijven aan de orde. Onze adviseurs krijgen voortdurend training om het juiste gesprek met de juiste persoon te voeren. Daarbij staan de drijfveren van de ondernemer centraal en kunnen wij de ondernemer de spiegel voorhouden welke vaak zo nodig blijkt te zijn. Voor al deze vraagstukken hebben wij, op onze 22 vestigingen, zowel op het gebied van MKB als agrarisch, met 650 medewerkers en specialisten de kennis in huis. Een nieuwe ontwikkeling is de ondersteuning bij duurzaamheidsinitiatieven in de diverse sectoren. Veel agrariërs hebben zich hierbij aangesloten. Zo ondersteunt Countus het platform Boerenfluitjes (www.boerenfluitjes.net), een initiatief van Ester van Aalst. Zij vond het vreemd dat de agrarische ondernemer, een echte vak- man die trots is op het eindproduct, bij de consument maar weinig in beeld is. Wij ondersteunen dit initiatief omdat we de ondernemer willen koppelen aan het publiek, zegt Kuipers. De eerste con crete uitwerking vindt plaats in Zwolle, waar we onze MKB- en agrarische klanten met elkaar in contact brengen. Kijk eerst eens wat je van dichtbij kunt halen, vaak zijn daar meer koppelingen te maken, waaraan bedrijven door onwetendheid nog nooit hadden gedacht. Op deze manier genereren we meerwaarde voor onze klanten. Boerenfluitjes is een initiatief dat opgroeide in de stad, maar stichting Veldleeuwerik is een initiatief dat zich ontwikkelde onder de akkerbouwers in Flevoland. De kern hiervan is dat iedere akkerbouwer, gezamenlijk met enkele collega s, een eigen duurzaamheidsplan schrijft en uitvoert. Door ervaring en kennisuitwisseling zijn de akkerbouwers in staat om een steeds grotere bijdrage aan duurzaamheid te leveren. Ook dit initiatief wordt door Countus ondersteund. Wij zijn het enige agrarisch financieel-economisch adviesbureau dat actief deelneemt in Veldleeuwerik en daar zijn we trots op. Wij zijn het aan de ondernemers verplicht de initiatieven op het gebied van duurzame bedrijfsvoering te volgen en waar mogelijk verder te ontwikkelen. Immers: duurzaamheid rendeert, dus de agrarisch ondernemer investeert. Geert Kuipers, manager bedrijfsadvies bij Countus. De ondernemer weet als geen ander dat voor een duurzame bedrijfsvoering er harmonie moet zijn tussen mens en milieu. Zonder harmonie groeit er niets. Soms betekent dat terug naar de basis, kritisch kijken naar je eigen bedrijfsvoering. Tot slot, duurzaamheid is geen modebegrip, het is essentieel voor de continuïteit. In diverse rapporten komt naar voren dat in 2020 duurzame bedrijven de norm zijn en in die zin is duurzaamheid voor Countus dan ook synoniem aan continuïteit. Dokter Stolteweg 2 Tel.: Countus accountants + adviseurs 8025 AV Zwolle

7 NIEUWS TOPTEAM AGROFOOD DRIE LEDEN AAN HET WOORD Koester het Hollandse ondernemerschap Hans Hoogeveen Directeur-Generaal van het Ministerie van Economische Zaken, Innovatie & Landbouw Hans Hoogeveen, Directeur-Generaal van het Ministerie van Economische Zaken, Innovatie & Landbouw, ziet veel draagvlak in het bedrijfsleven voor de plannen waar het topteam Agrofood mee komt. Hij hoopt met een nieuw kabinet op een continuïteit van de huidige koers. Ik ben zeer positief gestemd over de voortvarende aanpak van de implementatie van onze plannen. Het is nu zaak om te bewijzen of we de ambitieuze agenda waar kunnen maken. Wat mij betreft kent de sector Agro & food drie pijlers: het Hollandse ondernemerschap, de innovatie en kenniskracht en de nauwe samenwerking tussen de bedrijven, kennisinstellingen en overheid (de gouden driehoek, red.). Noud Janssen, portefeuillehouder kennis en innovatie van LTO (Landen Tuinbouw Organisatie Nederland De drie pijlers Ik denk dat we onze innovatieve houding in de landbouw moeten koesteren. Na de Tweede Wereldoorlog zijn we daarin zo ontzettend hard gegroeid dankzij een enorme handelsgeest. Naast Duitsland als ons grootste exportland, exporteren we daardoor nu onder andere steeds meer naar Azië en Rusland. Er is ook veel vraag uit het buitenland over hoe wij produceren. Ook op het gebied van innovatie zijn we heel sterk. Innovatie gebeurt namelijk niet achter de tekentafel, maar vereist fundamenteel onderzoek waarbij meerdere partijen samenwerken. En dat gebeurt in Nederland, kijk naar hoe wij bijvoorbeeld nieuwe producten als vleesvervangers ontwikkelen. Daarnaast moet de overheid verder gaan om ervoor te zorgen dat er Europese richtlijnen komen voor klimaatvriendelijke productie. Toch geldt hier dat het bedrijfsleven in de lead is met innovaties. De wetenschap is er voor de kennis en de overheid, waaronder het topteam, moet de sector stimuleren. Groot commitment We staan als sector natuurlijk voor een moeilijke opgave. Wereldwijd moeten er in 2050 negen miljard monden gevoed worden en dat kan niet alleen met de nu bestaande landbouwgronden. Wat kan het bedrijfsleven daarin doen? Dat is de vraag. In de concrete projecten die we nu realiseren zie ik gelukkig een grote bereidheid van het bedrijfsleven. De mate van commitment was even de vraag, maar we merken dat bedrijven in de financiering van bepaalde programma s zelfs meer dan de helft van de kosten op hun rekening nemen. Het bedrijfsleven, zowel de grotere bedrijven als de MKB-ers, zien veel in onze plannen. Dat draait om precisielandbouw, de human capital agenda, de productie van drie sterrenvlees en de ondersteuning die we geven aan projecten in Indonesië. Je ziet ook dat het agro onderwijs steeds sneller inspeelt op de arbeidsmarkt. In de praktijk heb je niet alleen land- en tuinbouwers nodig, maar ook mensen in deze sector die geschoold zijn in de ICT of logistiek. Want niet alle banen zijn op dit moment ingevuld. Negen miljard monden Het is alleen heikel op dit moment of deze benadering in de toekomst wordt doorgezet Het nieuwe kabinet gaat daar straks weer een nieuwe beslissing over nemen. Gelukkig is de motivatie bij veel mensen hoog en vindt iedereen dat de ingeslagen weg moet worden bewandeld. Die lobby is nu al hard bezig in Den Haag. Het slagen van onze plannen hangt ook af van de vraag of de productie van de hele keten gekoppeld wordt aan de retailsector. Daar ligt de succesfactor. De retail moet verbonden zijn met de veranderingen die wij doorvoeren in onze sector, maar daar heb ik alle vertrouwen in. SANDER COLLEWIJN (LTO) en lid van het topteam Agrofood, vindt het zeer terecht dat Agrofood tot een van de topsectoren behoort en is trots op de rol die deze sector speelt binnen de Nederlandse economie. De agrarische sector is de groene motor van Nederland, die in de crisis een positieve rol vervult. Natuurlijk treft de crisis ons ook, maar de behoefte naar eten is er altijd. Goed voedsel blijft een eerste vereiste. Wereldwijd zijn we de tweede exporteur van agrarische producten en veel producten kunnen wij internationaal vermarkten. Nu bedraagt de export van onze sector 73 miljard euro. Met het topteam ligt de focus op dit moment voornamelijk op duurzaamheid binnen de sector. Dat draait onder andere om het terugdringen van de emissie van ammoniak, lager energieverbruik en precisielandbouw. Onze sector neemt die maatschappelijke verantwoordelijkheid: wij moeten met minder grondstoffen Het kabinet gaat ons omarmen Martin Kropff Rector magnificus van de Wageningen University Martin Kropff, rector magnificus van de Wageningen University, weet dat Nederland onder andere dankzij de goede kennisinstellingen en universiteiten al heel lang een wereldspeler is in de agrofood sector en vindt dat de overheid nog meer geld opzij moet zetten voor innovatie in de sector. Onze sector wordt als voorbeeld voor de ideale gouden driehoek (onderzoekers, ondernemers en de overheid, red.) gezien. Alle partijen zijn er het afgelopen half jaar ook bijgehaald om nieuwe plannen voor de sector maken. Dat heeft geleid tot innovatiecontracten waarbij bedrijven tot vijftig procent van nieuwe projecten willen financieren. Vijftig procent is echt enorm veel, in het buitenland gaan die financieringen veel moeizamer. Wij zijn een klein land, maar we hebben altijd een innovatieve houding gehad in de agrarische sector, dat was honderd jaar geleden al zo. Daarom is Wageningen University in 1918 ook opgericht, omdat we in ons land wilden innoveren. De kennisinstellingen in Nederland op het gebied van agrofood behoren tot de top-3 van de wereld. En met bedrijven als Friesland Campina en Unilever doen we het ook goed. We mogen best trots zijn dat we bij de wereldtop horen. Bedrijven willen onafhankelijk onderzoek Er zit samenhang in het groene onderwijs vanaf VMBO, MBO, HBO tot de universiteit. Kennis betere producten produceren. Op dit moment is het wettelijk verplicht dat zes procent van de stallen van de pluimvee- en varkenshouderijen duurzaam is, maar wij halen nu al het dubbele aantal. Communicatie De uitdaging voor de sector is om niet alleen zelf duurzaam te zijn, maar ook een prijs te krijgen voor die duurzaamheid. We moeten de consument overtuigen om te kiezen voor duurzame producten. Het topteam ondersteunt daarbij de sector om te communiceren wat we doen op dat gebied. Mensen zijn vaak verrast hoe wij met grondstoffen omgaan. Het is mooi om te zien dat je veel land- en tuinbouwers tegenwoordig zo voor een volle zaal kunt zetten. Ze weten dan een duidelijk verhaal te vertellen over de bewuste keuzes die ze maken. Op het gebied van duurzaamheid spelen wij ook een belangrijke rol in de energieproductie. Met de verwerking van mest wordt duurzame energie opgewekt. Kijk JUNI stroomt door. Op het gebied van onderzoeksinstituten en onderwijs is Nederland uniek. Er is ook een traditioneel nauwe samenwerking tussen de overheid, bedrijven en kennisinstellingen. Daarbij is de universiteit onafhankelijk en heeft de wetenschap een grote impact op de samenleving. Er zijn leerstoelen op ecologieen milieugebied, maar ook op het gebied van levensmiddelen, planten, dieren en de sociale wetenschappen. We hebben bijvoorbeeld academische programma s op het gebied van food en nutrition, die heel interessant zijn voor bedrijven in de Nederlandse levensmiddelensector. Het is een traject waarbij specifieke vragen uit het bedrijfsleven worden uitgezocht door de universiteit. Dat gaat om gezonde voeding en de voedingswaarde van stoffen. Hoe bereik je verzadiging zonder dik te worden? Bedrijven willen daarin onafhankelijke kennis van de wetenschap, zodat ze hun producten echt kunnen verbeteren. Een deel van dit onderzoek wordt samen met andere kennisinstellingen als TNO, andere Universiteiten en bedrijfsleven uitgevoerd binnen het Topinstituut Food and Nutrition (TIFN) waar jaarlijks vele miljoenen in geïnvesteerd worden door overheid en bedrijfsleven. In onze topsector willen we hiermee doorgaan. Obesitas Ondanks de crisis zal de topsector agrofood op volle kracht doorgaan. Gezonde voeding is altijd cruciaal voor een maatschappij. En innovatie daarin is belangrijk. Obesitas in de Westerse maatschappij is nu een groot probleem en wij kunnen als een sector een rol spelen om dat probleem op te lossen. De plannen die we hebben met het topsectoren beleid moeten gewoon doorgaan, of het nieuwe kabinet dat nu wil of niet. Misschien dat het topsectorenbeleid met een volgend kabinet een andere naam krijgt, maar dit is voor Nederland zo ontzettend belangrijk. In Europa wordt er steeds meer in kennis geïnvesteerd. Onze sector zal alleen maar groeien en het kabinet gaat ons daarin omarmen. Agrarische sector is de groene motor van Nederland Noud Janssen Portefeuillehouder kennis en innovatie van LTO en lid van het topteam Agrofood SANDER COLLEWIJN ook naar de daken in onze sector, die bezaaid zijn met zonnepanelen die energie opwekken. Het moet doordringen in de maatschappij dat wij in het leveren van energie een rol spelen. Grondstoffen Het productiepotentieel mag niet lijden onder de verduurzaming. Dat is ons grootste issue. We moeten nu nog beter produceren met minder grondstoffen. Met moderne techniek kan dat zeker. Dat is het thema van de topsector: beter met minder. Als hele keten nemen we hierin onze verantwoordelijkheid en er zijn genoeg voorbeelden dat het kan. Ik ben zelf pluimveehouder, ik heb twintig jaar geleden het bedrijf van mijn ouders overgenomen. De inkomens van de agrarische sector staan onder druk, toch zullen we ons moeten blijven ontwikkelen. Gelukkig doen we ons werk allemaal nog steeds met heel veel plezier. SANDER COLLEWIJN

8 8 JUNI 2012 NIEUWS 1TIP ONKRUIDBESTRIJDINGSMIDDEL KAN VEILIG EN VERANTWOORD IN PARTICULIERE TUIN Vraag: Zijn onkruidbestrijdingsmiddelen een verantwoord alternatief voor wieden? Antwoord: In Nederland verkochte bestrijdingsmiddelen wel, mits gebruikt volgens de voorschriften op de verpakking. Wie een tuin heeft en er graag in vertoeft, kent ongetwijfeld de jaarlijks terugkerende problemen van luis in de rozen, aantasting van blad door schimmels en hardnekkig onkruid in de tuin en op paden en terrassen. Wieden, wieden en nog eens wieden is vaak het devies, maar er zijn ook effectieve bestrijdingsmiddelen op de markt. Echter, bestrijdingsmiddelen worden nogal eens bestempeld als onveilig of onverantwoord voor het milieu. Volgens Tuinbranche Nederland, brancheorganisatie van Nederlandse tuincentra en haar leveranciers, worden deze middelen streng gecontroleerd op veiligheid voor de volksgezondheid en het milieu. Brenda Horstra van Tuinbranche Nederland: We herkennen en ondersteunen dat steeds meer wordt gekeken naar hoe we ons als consument op deze aarde gedragen. Het is van belang dat we bewust omgaan met de natuur om ons heen en dat we ook oog hebben voor het feit dat we willen genieten van tuinieren en de tuin en daar graag in willen vertoeven. Volgens Horstra spreekt het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de tuin dat belang niet tegen. Volgens haar zijn de middelen in Nederland toegelaten door het College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden(CTGB). Dit college beslist op basis van wetenschappelijke informatie of een middel geschikt is voor een specifiek gebruik. Er worden voorwaarden gesteld aan de plaats waar een middel mag worden ingezet, waartegen en welke hoeveelheden mogen worden gebruikt. Kort gezegd, als het wordt ingezet zoals voorgeschreven op de verpakking, dan is daar geen enkel probleem mee. Als dat niet zo zou zijn, dan was het middel nooit toegelaten. Wel van belang is dus dat het middel wordt ingezet zoals het hoort. Tuinbranche Nederland start in 2013 de campagne Bestrijding volgens het boekje, om consumenten te laten weten dat het gebruik, zoals omschreven op de verpakking, veilig en verantwoord is. Horstra: We willen de consument voorlichten over hoe een middel in moet worden gezet en waar het wel en waar het niet mag worden toegepast. Het doel Brenda Horstra Adjunct directeur Tuinbranche Nederland GA BEWUST OM MET ONZE NATUUR is het aantal consumenten dat de aanwijzingen op de verpakking opvolgt, te maximaliseren. Discussie Desondanks is er soms discussie over middelen die zijn toegelaten door het CTGB. In de Tweede Kamer werd onlangs een motie van Rik Grasshof van GroenLinks aangenomen over een verbod, voor particulier gebruik, op het middel Roundup, met daarin de stof glyfosaat. Het middel werkt tegen vele onkruiden en is de afgelopen decennia veelvuldig toegepast. Volgens Grasshof zou glyfosaat een bedreiging vormen voor de winning van drinkwater uit oppervlaktewater en zou hormoonverstorende effecten hebben, geboorteafwijkingen en dode reptielen en amfibiën veroorzaken. Tot op heden heeft het CTGB echter nog geen aanleiding gezien het middel te verbieden op basis van de feiten. Onduidelijk is nog of en zo ja wanneer de motie zal worden uitgevoerd. Volgens Brenda Horstra is het ook een stof die door de EU is beoordeeld en toegelaten, evenals door het CTGB in Nederland. Wij zijn van mening dat het CTGB haar werk naar behoren doet en daar baseren wij ons dan ook op. HELEEN DE BRUIJN ROUNDUP : DE FEITEN Een recent rapport van de 'Earth Open Source Group (EOS) wordt door plaatselijke nietgouvernementele organisaties (ngo's) gebruikt om twijfel te zaaien over de veiligheid van de Roundup herbiciden en de actieve stof glyfosaat. Maar wat zijn nu daadwerkelijk de feiten? Roundup is de naam van het eerste onkruidmiddel op basis van de actieve stof glyfosaat, dat in 1976 op de Nederlandse markt werd geïntroduceerd. Inmiddels is het patent al geruime tijd verlopen en zijn er tal van glyfosaathoudende middelen toegelaten door het College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Roundup mocht zich direct vanaf de introductie op veel belangstelling verheugen. Dit is niet verbazingwekkend: het middel kent geen bodemwerking, waardoor direct na toepassing gezaaid en geplant kan worden. Bovendien werkt het middel tegen bijna alle onkruiden in alle groeistadia. Glyfosaat werkt curatief via opname in het blad; het middel is dus enkel toepasbaar als er al onkruid staat. Glyfosaat heeft een systemische werking; eens afgestorven onkruid komt niet terug. Hierdoor werden doorlevende onkruiden ineens beter beheersbaar. Tot slot blijft glyfosaat niet achter in de bodem en is er geen sprake van doorspoeling naar het grondwater. Het gevolg van deze sterke eigenschappen laat zich eenvoudig raden: het gebruik van glyfosaat werd gemeengoed in de (landbouw)praktijk, waarbij in samenwerking met proefboerderijen en voorlichtingsinstanties naar een optimaal gebruik werd gestreefd. Zo deden in de jaren tachtig onkruidstrijkers hun intrede, waarmee selectief in plaats van volvelds kon worden gewerkt. Bij de toepassing van Roundup op verhardingen van industrieterreinen en half-open trottoirs mag enkel pleksgewijs worden gewerkt. Door middel van infrarood meting wordt de exacte positie van de onkruidplant bepaald en krijgt deze een gerichte spuitdosering. Fabrikant Monsanto ondersteunt dit DOB project (Duurzaam Onkruidbeheer op Verhardingen) omdat zij een zorgvuldig gebruik van het middel beoogt, zodanig dat de concentratie in het oppervlaktewater niet hoger is dan bij het gebruik in de landbouw. In de particuliere markt, waarbij het middel tegen onkruid in de tuin wordt ingezet, wordt door de inzet van gebruiksklare verpakkingen overdosering en overschotten gereduceerd. Particulieren hebben overigens maar een klein aandeel in het totale glyfosaat gebruik in Nederland. Glyfosaat werd kortom het belangrijkste onkruidbestrijdingsmiddel in Nederland. Nederland staat hierbij niet op zich; glyfosaat wordt wereldwijd succesvol toegepast en draagt bij aan een efficiënte landbouw en voedselproductie. Wat is de relatie tussen het gebruik van glyfosaat en volksgezondheid? Het EOS document maakt een overzicht van een reeks artikelen die negatieve effecten van glyfosaat in verscheidene testsystemen aantonen. De auteurs van deze artikelen concluderen hieruit dat dezelfde effecten zich daarom ook in de mens en andere organismen zullen voordoen. Het Ctgb is namens de overheid bevoegd om deze publicaties te onderzoeken en bij nieuwe gegevens na te gaan of de bestaande risico-evaluaties dienen te worden bijgestuurd of dat eventueel middelen dienen te worden ingetrokken. De meeste gegevens waarnaar EOS verwijst werden eerder al door het Ctgb geëvalueerd en toen om specifieke wetenschappelijke redenen niet voldoende relevant beschouwd om de risico s van glyfosaat hoger in te schatten dan voordien. Eerder hebben de experten van de EU (Duitsland) hierover overeenkomstig geoordeeld. Bestaat er een link tussen glyfosaat en de ziekte van Parkinson? Aanleiding voor deze vraag betreft een publicatie van Chinese auteurs (Gui et al.) in sciencedirect.com op 04/04/2012. Deze studie is, zoals veel vergelijkbare studies, direct uitgevoerd op celculturen in een laboratoriumomgeving. De gebruikte doses waren zeer hoog, met een hoog celsterfpercentage tot gevolg. Bij zulke doses worden overigens ook andere types celculturen gedood. Dergelijke hoge concentraties komen niet voor in het menselijk lichaam In vitro onderzoek is bedoeld om mogelijke indicaties te geven van mechanismen. Feitelijke vaststelling vindt plaats door middel van in vivo confirmatie in de vorm van dierproeven en klinische testen. Langdurige dierproeven, ruimschoots voorhanden na meer dan 30 jaar glyfosaat gebruik, studies en klinische resultaten bij mensen wijzen niet op enige link met de ziekte van Parkinson. Een recente epidemiologische studie (2011)* bevestigt de voorgaande conclusie. Het Chinese onderzoek waarnaar in diverse landelijke media recentelijk wordt verwezen, brengt kortom geen nieuwe feiten aan het licht in relatie tot de risico-evaluatie van glyfosaat. Monsanto blijft werken aan innovatieve en veilige producten, zoals Roundup Gel, waarmee onkruidbladeren worden aangestreken, zonder dat enig middel op de grond terecht komt. Hierbij wordt niet alleen het milieu, maar ook de portemonnee van de gebruiker ontzien. Meer informatie: * Bron: Mink PJ, Mandel JS, Lundin JI, Sceuman BK Epidemiologic Studies of Glyphosate and Non-Cancer Health Outcomes: A Review. Regulatory Toxicology and Pharmacology 61: doi: /j.yrtph

9 JUNI Top 10 agrarische coöperaties in Nederland Plaats Naam FrieslandCampina ForFarmers FloraHolland Agrifirm Cosun Coforta / The Greenery Avebe FresQ DOC Kaas CZAV Sector Zuivel Aan / Verkoop Sierteelt Aan / Verkoop Akkerbouw Groente & Fruit Akkerbouw Groente & Fruit Zuivel Aan / Verkoop Omzet (*miljoen Euro) Aantal FTE Aantal Leden De terugkeer van de coöperatie Vraag: Zijn coöperaties nog wel van deze tijd? Antwoord: Juist nú blijken cooperaties beter bestand tegen de economische crisis dan andere ondernemingsvormen. SAMEN STERK Coöperaties bestaan al een kleine 125 jaar. De Nederlandse land- en tuinbouw is voor 90 procent coöperatief. Ruud Galle is directeur van de Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouw en hij vertelt er meer over. Boeren en tuinders zijn al sinds heel lang samen sterk door zich te verenigen in coöperaties. Daarmee was de afname van hun product en de inkoop van grondstoffen tegen eerlijke tarieven gegarandeerd en hoefden ze zichzelf niet meer druk te maken over de verwerking van dat product. Hoewel coöperaties nooit weg zijn geweest, is er tegenwoordig wel sprake van een revival. Bij deze ondernemingsvorm hebben de leden het voor het zeggen. In deze tijd van crisis blijkt het een voordeel te zijn dat boeren en tuinders hebben gekozen voor een langetermijnstrategie en hebben geïnvesteerd in hun coöperaties. Ruud Galle Directeur van de Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouw Geld voor innovatie 2012 is het VN jaar van de Coöperatie en de NCR merkt dat het aantal coöperaties groeiend is. Ook jonge agrarische ondernemers kiezen voor de coöperatie omdat de continuïteitsgedachte en de eigen zeggenschap hen zeer aanspreekt. Nederland is in de wereld een gidsland voor de agribusiness. De hele wereld komt hier kijken hoe we het doen, wij lopen voorop ondanks de hoge kostprijs van bijvoorbeeld grond en personeel. De internationale voorsprong bestaat omdat de boeren altijd relatief veel geld in de coöperatie hebben gelaten voor onderzoek en ontwikkeling. Daardoor blijft de sector innovatief. Een voorbeeld daarvan is dat er nu zuivel-ingrediënten zoals lactose worden toegepast in de farmaceutische industrie. Dankzij dergelijke innovaties behoudt Nederland haar gidsfunctie. Nederland drijft op MKB Coöperaties in Nederland zijn succesvol (zie tabel links). De gezamenlijke omzet bedroeg het afgelopen jaar 111 miljard euro. Uitgedrukt in procenten van het Bruto Binnenlands Product komt dit bedrag overeen met ongeveer 19%. Ter vergelijking: de 43 in Amsterdam genoteerde beursondernemingen hadden in 2010 een gezamenlijke omzet van 253 miljard euro. Galle stelt dat in tegenstelling tot wat men vaak denkt, Nederland niet op beursgenoteerde ondernemingen drijft, maar op het MKB. De agrarische sector is de laatste Nederlandse maakindustrie en van heel groot belang voor onze export. BRON: NATIONALE COÖPERATIEVE RAAD VOOR LAND- EN TUINBOUW CORRY DAALHOF Coöperaties van steeds groter belang 2012, het internationale VN Jaar van de Coöperatie is inmiddels in volle gang. Wereldwijd wordt aandacht besteed aan de actualiteit van de coöperatieve ondernemingsvorm. Doel van de VN is vooral creating cooperative connections : coöperaties kunnen veel van elkaar leren. De coöperatie met zelfhulp, ondernemerschap, billijke tarieven, en een op duurzaamheid gerichte langetermijnstrategie als belangrijke kenmerken, heeft immers veel te bieden. Coöperaties zijn van grote betekenis voor Nederlandse economie. Coöperatieve ondernemingen in Nederland hebben een gezamenlijke omzet van 111 miljard euro en circa werknemers. Nederland telt ongeveer economisch actieve coöperaties. Gemiddeld is elke Nederlander lid van 1,8 coöperaties. Het aantal coöperaties neemt toe. Opvallend is dat vooral in de sectoren duurzame energie en de zorg het aantal coöperaties flink is gestegen. Ruud Galle, directeur van de NCR: Er is steeds meer aandacht voor het coöperatieve antwoord op de twee grote uitdagingen van deze tijd: de economische crisis en het duurzaamheidsvraagstuk. De grootste drie niet-agrarische coöperaties in omzet zijn Achmea, Rabobank Groep en Coöperatie VGZ. In de landen tuinbouw is Koninklijke FrieslandCampina de grootste. NCR De Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouw (NCR) is een coöperatie-kenniscentrum, en heeft tevens een platformfunctie. De vereniging heeft 51 leden; vooral coöperaties in de land- en tuinbouw en de financiële dienstverlening. De NCR organiseert symposia en heeft onder meer de NCR Code voor coöperatieve ondernemingen uitgegeven, een hulpmiddel voor goed bestuur en toezicht, en het Handboek Coöperatie. Meer informatie over de NCR, de genoemde publicaties en over coöperaties treft u aan op de websites: ) ) JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE DUURZAAMHEID PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID PROFESSIONEEL BESTUUR VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE DUURZAAMHEID PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID PROFESSIONEEL BESTUUR VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID DUURZAAMHEID TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE JAARREKENING JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE STRATEGIE DUURZAAMHEID PROFESSIONEEL BESTUUR COÖPERATIE LEDENBETROKKENHEID STRATEGIE JAARREKENING TOEZICHT VERANTWOORDING TRANSPARANTIE NCR-CODE VOOR COÖPERATIEVE ONDERNEMINGEN CONTACTGEGEVENS Groenmarktstraat AV Utrecht Telefoon:

10 Kuren met de natuur! NEDAP MAAKT HET VERSCHIL Op het platteland van Hoogeloon en Nutter vindt u op unieke plekken Boerderij Spa in eigentijds vormgegeven boerderijen. Even helemaal weg en heerlijk genieten van ontspanning, het landschap, gezonde streekgerechtjes en verwennerij op uw huid. Boerderij Spa is: Op uw persoon afgestemde behandelingen Gezonde hapjes en drankjes Genieten in de broodoven Mineraalhoudend klei op de huid en in de oven Stomen in het Hooi Een bloemenbad in de buitenlucht Een geurige kruidenoven Dompelen in de zwemvijver Floaten in een pakking uit de natuur Ontspanning De keuze voor groepshuisvesting met nedap varkensvoerstations was eigenlijk snel gemaakt. Voor het welzijn en het imago staat het me aan en ook voor het werkgemak. Nedap ontwikkelt en produceert slimme toepassingen. Voor het dier. Voor de ondernemer. Maar altijd technologie die het verschil maakt. In een gezonde balans tussen werk, winst en welzijn. Boerderijspa.nl Toekomst voor de Sahel Achttien miljoen mensen in de Sahellanden Niger, Mali, Tsjaad, Burkina Faso, Mauretanië en Senegal worden door honger bedreigd. Al maanden waarschuwt Oxfam Novib voor een humanitaire ramp. Help erger voorkomen. Normaal haal ik zo n 100 zakken gierst van mijn land, dit jaar maar drie. Son Allah Maitchangal (45) is zwaar getroffen door de slechte regenval, net als de meeste andere boeren in Niger. Son Alla woont in het dorp Gobro in de regio Dosso: Eerst kregen we te maken met overstromingen door plensbuien. Het water stroomde rechtstreeks van de droge grond op de hoogvlakte het dorp in. Een paar lemen huizen werden verwoest. Daarna trad de droogte in. Sindsdien is de voedselcrisis in de Afrikaanse Sahel met de dag erger geworden. Het aantal mensen dat door honger wordt bedreigd stijgt snel. Het hoogtepunt van de crisis wordt in juli verwacht. Water oogsten Oxfam Novib biedt nu Noodhulp. En tegelijkertijd helpen we mensen om in de toekomst zelf zulke noodsituaties aan te kunnen pakken. Verschillende technieken worden toegepast om het schaarse water in de grond te laten doordringen en te gebruiken voor irrigatie. Zaaizaad en landbouwgereedschap wordt ter beschikking gesteld. We steunen het aanplanten van bomen. We zetten cash-for-workprogramma s op om mensen van een inkomen te voorzien. Zo werkt bijvoorbeeld Hamra Housman mee. Samen met andere vrouwen in haar dorp Labado in Tsjaad helpt ze irrigatiekanalen te graven. Als straks het regenseizoen aanbreekt, stroomt het water niet weg, maar blijft het op de akkers. Dan kunnen we ons land bewerken. Ik wil graag gierst en okra planten, aldus Hamra. Oorzaken Oorzaken van de huidige noodsituatie zijn aanhoudende droogte, waardoor oogsten grotendeels zijn mislukt. Voedselvoorraden zijn vrijwel uitgeput. Structurele armoede en conflicten in verschillende landen verergeren de situatie. Er is onvoldoende geld beschikbaar om mensen door de crisis te helpen. Internationale donoren hebben te weinig toegezegd, ondanks het feit dat er sinds eind vorig jaar aandacht voor deze crisis is gevraagd. Actie Nu! Daarom voert Oxfam Novib nu de actie #Sahel2012. We roepen regeringen en internationale donoren op om nu eindelijk meer geld ter beschikking te stellen. Nu om noodhulp te kunnen geven. En om in de toekomst de steeds terugkerende noodsituatie in de Sahel te helpen doorbreken door meer te investeren in landbouw. Wat kun jij doen? Geef ook geld. Steun de mensen in de Sahel. Je bijdrage wordt gebruikt om noodhulp te geven en om de mensen in de Sahel weerbaar te maken voor toekomstige noodsituaties. Stort jouw bijdrage op giro t.n.v. Oxfam Novib o.v.v. Sahel Ga naar en kijk wat je nog meer kunt doen. Voor 18 miljoen mensen in de Sahel dreigt er honger en investeert daarnaast in lokale boeren, veehouders en toegang tot water. Zodat ze in de toekomst zélf in hun voedsel kunnen voorzien. Door extreme droogte mislukken dit jaar weer de oogsten. Oxfam Novib biedt nu noodhulp Stop de honger in de Sahel. Stort vandaag nog op Giro (o.v.v. Sahel)......of ga naar

11 INZICHT JUNI DE PRAKTIJK GROEPSHUISVESTING Door de nieuwe wetgeving, verplicht vanaf 2013, krijgen zeugen meer ruimte om zich te ontwikkelen. FOTO: NEDAP Sterke sector In de agrofood sector zorgt innovatie ervoor dat deze sector haar toppositie qua export en kennis behoudt en versterkt. Mevrouw ir. Laan van Staalduinen is algemeen directeur van LEI Wageningen UR. Zij vertelt: Deze sector staat wereldwijd op de tweede plaats betreffende export en zorgt voor tien procent van het Bruto Nationaal Product in Nederland. De sector is, samen met alle verwerkende en toeleveringsbedrijven, goed voor tien procent van de Nederlandse werkgelegenheid. De agrarische sector is nog één van de weinige sectoren in Nederland waar ook echt iets geproduceerd wordt. Ze stelt dat de sector zo sterk is door de Hollandse handelsgeest én door het belang dat overheid en het bedrijfsleven zien in kennisontwik- door innovatie keling. Innovaties komen alleen tot stand als partijen durven investeren ook in kennisontwikkeling - en gelukkig is dat het geval. Vraag: Waarom is innovatie belangrijk in de agrofood sector? Antwoord: Dat is belangrijk om de toppositie in de wereld te behouden. Laan van Staalduinen Algemeen directeur van LEI Wageningen UR De agrarische sector is nog één van de weinige sectoren in Nederland waar ook echt iets geproduceerd wordt Efficiëntie en meer ruimte Vernieuwende automatisering is van groot belang voor de agrarische sector. Veehouders kunnen daardoor efficient en duurzaam hun werk doen. Schaalvergroting in de agrarische sector vraagt om innovatieve technologische oplossingen. Automatiseren is nodig om de balans tussen Bertino Verstege Werkzaam bij Nedap welzijn, werk en winst zo optimaal mogelijk te houden. Bij elke stap vraagt een boer zich af of hij het alleen aankan, of dat er wellicht nieuwe oplossingen en investeringen in techniek nodig zijn, zegt Bertino Verstege van Nedap, een bedrijf dat technologische oplossingen ontwikkelt. Voer op maat Ook de nieuwe wetgeving die groepshuisvesting van dragende zeugen verplicht vanaf 2013 vraagt om vernieuwende oplossingen. Zeugen krijgen meer ruimte om zich te ontwikkelen. De vraag is hoe je in grotere ruimten er toch voor kunt zorgen Veilig voedsel De wereldwijde vraag naar voedsel stijgt door maatschappelijke ontwikkelingen als verstedelijking en de groeiende wereldbevolking. Men wil gevarieerd en veilig voedsel, maar de ruimte wordt beperkter en de grondstoffen schaarser. We moeten dus meer doen met minder en dat kan deze sector goed. Hoe je boert, is belangrijk. Zo staat één varken in Nederland gelijk aan twee varkens elders in de wereld om dezelfde varkensvleesopbrengst te realiseren en staat hier één koe tegenover drie koeien ergens anders om dezelfde melkgift te realiseren. Maatschappelijk Techniek en ICT spelen een belangrijke rol bij innovaties in deze sector. In een project van Tuinbouw Digitaal wordt bijvoorbeeld gewerkt aan slimme software waarmee het mogelijk is om de hele plantenketen - van groei tot verkoop in de winkel te sturen. Dat zorgt voor een efficientere bedrijfsvoering bij tuinder, veiling en handel, maar ook in de winkels waar ook ter wereld. Emissie versus diervriendelijk Ook duurzaamheid speelt een grote rol in deze sector. Duurzaamheid is nodig, maar lastig. Want hoe weeg je de verschillende aspecten ervan? In moderne stallen zo blijkt uit onderzoek - zijn de emissies lager, dus dat is goed voor het milieu. Maar dieren buiten in de wei is diervriendelijker. Het is dus in dit geval zoeken naar een duurzame oplossing die minder emissie geeft én diervriendelijk is. CORRY DAALHOF dat de dieren individuele aandacht krijgen. Oplossingen zijn de elektronische oornummers en een speciaal voerstation in de varkenshouderij. De dieren komen zelf naar het station als ze willen eten. Dankzij het oornummer is er individuele identificatie en is bekend wat de toestand van het dier is. Zodoende kan de juiste hoeveelheid voer worden verstrekt. Dit voorkomt verspilling van voedsel en het stelt boeren in staat om grotere groepen dieren te huisvesten, zegt Verstege. Bewegingsdetectie Een ander voorbeeld van innovatie is een tochtigheidsdetectiesysteem Eerlijke en pure voedselproductie De boer van vroeger is niet meer. Werd hij in de jaren tachtig nog gezien als een mestverspreidende subsidievreter, nu is hij een agrarisch ondernemer op een miljoenenbedrijf met als kernactiviteiten veilige voedselvoorziening, dierenwelzijn en landschapsbeheer. Jint van Dijk is voorzitter van de federatie Agrotechniek, de brancheorganisatie van de agrarische mechanisatiesector. Hij vertelt: Door innovaties is er veel meer mogelijk dan vroeger. Technologische verbeteringen zorgen voor minder gebruik van kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen en uiteindelijk ook voor minder medicijnen voor het vee. Een voorbeeld: In de akkerbouw kunnen we nu de coördinaten van elk zaadje bepalen, neem dat gegeven maal miljoenen planten. Er worden geen zaden meer verspild, onkruid wordt geschoffeld zonder een plantje te raken en gewasbeschermingsmiddelen worden precies daar toegediend waar het nodig is. Ook in de melkveehouderij zijn er belangrijke innovaties. Mest was een probleem, maar wordt straks voor melkvee. Dankzij een speciale sensor aan de poot van een koe kan worden afgelezen wanneer een koe tochtig (vruchtbaar) is, waarop de boer het optimale inseminatiemoment kan vaststellen. Elke twee uur wordt geregistreerd hoe veel een koe beweegt. Wanneer die tochtig is, is er namelijk meer activiteit. Groot voordeel hiervan is dat het de boer minder tijd kost om de activiteit te signaleren en dat de tussenkalftijd wordt verlaagd. Hiermee bedoelen we de periode tussen de geboortes van twee kalfjes. Is die tijd langer, dan is er ook minder melkproductie. Ook qua duurzaamheid is dit een goede oplossing; het stelt boeren in JINTH VAN DIJK Voorzitter van de federatie Agrotechniek een inkomstenbron: belangrijke mineralen als fosfaten en eiwitten worden eruit gefilterd en gebruikt als voedingsstof op de akkers. De rest wordt ondermeer gebruikt als strooisel in stallen voor het vee. Hierdoor blijken dieren minder last te hebben van gewrichtspijnen en dat scheelt weer in het medicijngebruik. Door upcycling worden de andere reststoffen ook gebruikt: in de toekomst drinken we water en eten we organische bestanddelen die beide teruggewonnen zijn uit dierlijke mest. Cruciale ontwikkelingen Van Dijk stelt dat deze toekomst mogelijk is door een combinatie van mechanisering, automatisering en robotisering. In 2025 werkt de boer vanuit zijn kantoor met zicht op computerschermen of elders met zijn smartphone. Robots rijden af en aan, onbemande vliegtuigjes en vaste sensorpalen brengen de bodemgesteldheid in kaart en het welzijn van het vee wordt gemonitord door sensoren in een diervriendelijke halsband. De individuele zorg voor gewas en dier wordt beter dan ooit tevoren: puur en eerlijk. CORRY DAALHOF staat de dieren langer in hun bedrijf te houden, omdat ze er langer profijt van kunnen hebben. Daarnaast registreert het systeem meteen wanneer een dier minder beweegt en er wellicht iets aan de hand is. Daardoor kunnen dieren die extra aandacht nodig hebben die krijgen en is de boer minder tijd kwijt aan de dieren waarbij dat niet het geval is. Er worden meer stappen genomen om een zo natuurlijk mogelijke omgeving te creëren. Dit vraagt dus ook om slimme, technologische oplossingen. MARJOLEIN STRAATMAN

12 INDUSTRIAL CLEANING EUROPE GEWOON GOED! Sinds 1996 uw specialist voor reiniging in de warmtekrachtkoppeling. Daar waar (biogas) WKK s zijn, verrichten wij onze werkzaamheden. Dit is waar we goed in zijn: Hogedruk lagedruk reinigen Dat waar alles mee begon en dat wat we nog steeds veel en Ultrasoon reinigen onderdelen welke een niet doorsnee behandeling verdienen Specials en maatwerk Naast het reguliere reinigingswerk verrichten wij ook veel maatwerk. Denk hierbij aan reparatie en vervanging van allerlei soorten koelers. Voor elke situatie een passende oplossing! Onze pluspunten: Uw machineproblemen voor zijn Uw rendement blijft constant en optimaal Kennis en ervaring brengen u zekerheid U wordt 24/7 uit de brand geholpen. Cornelissen Consulting Services Biogas of houtverbranding, interessant voor u? Bepaal het met onze online scan. Deze geeft u snel en eenvoudig antwoord in 5 klikken Doe de gratis scan op: Meer weten? Bezoek onze website Telefoon of Voor meer informatie of een afspraak kunt u contact opnemen met: I.C.E. BV Swarte Mar MA NOORDBERGUM Telefoon: Fax: Mobiel: dhr. K. van der Meulen: CCS - Duurzaamheid wordt realiteit Bio gas Plus Systems Biogas, een kans die we moeten grijpen! Experts in biogas en droging

13 INZICHT 2TIP JUNI ZET JE RESTSTOFFEN OM IN ENERGIE DE PRAKTIJK BIOGASINSTALLATIE Bij de vergisting van mest en organische reststoffen door micro-organismen ontstaat een reukloos mengsel van methaan en koolstofdioxide. FOTO: KATELIJN VANACKER Reststoffen omzetten in bio-energie Biogas ontstaat bij de vergisting van mest en organische reststoffen door micro-organismen, het is een reukloos mengsel van methaan en koolstofdioxide. De implementatie van biogas in Nederland biedt vele mogelijkheden en uitdagingen. René Cornelissen van Cornelissen Consulting Services BV, een energieadviesbureau, vertelt over biogas als onderdeel van de toekomst van Nederland. René Cornelissen Directeur van Cornelissen Consulting Services BV Als boer beschik je bijna altijd wel over mest en andere reststoffen, waarom zou je dit niet omzetten in energie? Dat is mogelijk met behulp van een vergister. Vergiste mest kun je vervolgens inzetten als bemesting en zo de mineralen ervan beter benutten. Op die manier kan er worden bijgedragen aan de oplossing van het mestprobleem en gezorgd worden voor een duurzame landbouw. Vergister Een vergister is een bak op lichaamstemperatuur, afgedekt met bijvoorbeeld een zeil. De boer zorgt voor de aanvoer van verse mest en de afvoer van vergiste mest. Het biogas wordt vervolgens opgevangen in het zeil bovenin de vergister en vanuit daar wordt het gas verzameld in een gasopwerkingsinstallatie. Naast mest kunnen ook andere reststoffen gebruikt worden in de vergister, zoals natuurgras en afgekeurde gewassen. Als het aan Cornelissen ligt komt er op elke boerderij een kleine vergister. In sommige gevallen is een subsidie mogelijk voor deze investering. Door vergisters op deze manier te implementeren in de samenleving kan het concept van biogas ingevoerd worden en kan er gewerkt worden aan een duurzame samenleving. Ontwikkelingen Als we internationaal kijken naar de ontwikkelingen van biogas zien we Duitsland als voorbeeldland. In Duitsland staan duizenden biogasinstallaties, Nederland heeft er daarentegen een stuk of honderd. Er kan dus wel gesteld worden dat Nederland achterloopt aldus Cornelissen. Een reden dat de implementatie van vergisters nog niet zo lekker loopt in Nederland is dat de terugverdientijd rond de acht tot negen jaar ligt en dat is voor veel boeren te lang. Het is echter wel interessant voor boeren die toch al een nieuwe stal willen, zij kunnen namelijk makkelijk een vergister opnemen in hun plan. De toepassing van het opwekken van biogas brengt nog wat vragen met zich mee. Zo is het wel mogelijk om grootschalig gewassen te telen voor de opwekking van biogas maar dat kan alleen met flinke subsidies. Biogas opwekken uit mest of andere reststoffen maakt opbrengsten daarentegen wel mogelijk, een boer heeft tenslotte altijd reststoffen. Een goede bevinding is dat mest beter vergist als het vers is. Voorheen werd er een stal gebouwd met een mestput eronder, de hele winter werd dan mest opgevangen. Nu we weten dat mest beter vergist als het vers is wordt er steeds meer aan gedaan om mest gelijk op te vangen. In cijfers Eén koe geeft 20 m3 mest per jaar. Eén m3 verse rundermest levert 31 m3 biogas op, een koe geeft dus eigenlijk 620 m3 biogas. Met die 620 m3 biogas kan 380 m3 groen gas worden omgezet van aardgaskwaliteit. Hiermee kan een personenauto aangedreven op groen gas meer dan kilometer afleggen. Kortom: de mest van één koe kan ervoor zorgen dat een personenauto gedreven op groen gas meer dan kilometer aflegt. Een grotere boer heeft ongeveer honderd koeien, dus reken maar uit. Tanken bij de boer Cornelissen is nu bezig om op boerderijschaal het biogas op te waarderen tot tankkwaliteit. Dit dient in een eenvoudige en robuuste installatie te gebeuren. De eerste installatie is eind dit jaar gepland. Om voldoende afzet van het gas te hebben, is in het project Rijden op biogas een bestaande tractor omgebouwd zodat er opgewaardeerd biogas bijgemengd kan worden. We hebben aan dit project gewerkt samen met Wageningen University en LTO Noord, een belangenorganisatie voor boeren. De performance van de motor is goed, de resultaten waren beter dan verwacht. Nu de korting op dieselaccijns in de landbouw wegvalt door het Lente-akkoord, wordt tanken bij de boer nog interessanter. ANNE DE VOGEL JOEP VAN DEN BROK Bij de biogasinstallatie op zijn erf. FOTO: ERK ENERGY BV / BIOGASPLUS BV Biogasinstallatie in de praktijk Een biogasinstallatie maakt het mogelijk om reststoffen om te zetten in energie. In het geval van Joep van den Brok, mede-eigenaar Erk Energy BV, kan de biogasopbrengst zelfs 1800 huishoudens voorzien van energie. Ik heb samen met mijn familie een melkveebedrijf in Zeewolde en inmiddels hebben we 120 melkkoeien en bijbehorend jongvee. Die produceren met zijn allen natuurlijk mest en daar wilden we graag iets nuttigs mee doen. Omdat we al van plan waren te gaan verduurzamen was een biogasinstallatie een logische stap. Toen we eenmaal de vergunning hadden zijn we meteen aan de slag gegaan. Vergisting De mest van onze koeien wordt opgevangen in een put onder de stal en dagelijks naar de biogasinstallatie gepompt. Naast mest vergisten we ook ander restafval, zoals een slechte oogst uien. De gassen die vrijkomen bij de vergisting vangen we op in een grote ballon bovenin de vergister. Die ballon hebben we aangesloten op een warmtekrachtkoppeling en daar wordt biogas omgezet in elektriciteit. Met onze installatie voorzien we zo n huishoudens van groene stroom. Met de warmte die vrijkomt drogen we de dikke fractie van de mest. Dit wordt dan weer als strooisel in de stallen gebruikt. Hiermee is de kringloop op mijn bedrijf rond. Het werk dat ik doe is veelzijdig, het ene moment help ik een koe met bevallen en het andere moment ben ik technisch bezig met de biogasinstallatie. Naast plezier in het werk levert het ook financieel wat op. Het eerste jaar hebben we reeds een positief rendement gedraaid. ANNE DE VOGEL 1800 huishoudens Kunnen worden voorzien van energie met de opbrengst van één biogasinstallatie

14 14 JUNI 2012 INSPIRATIE Vraag: Hoe wordt de lekkerste kaas gemaakt en welk ambacht vergt dat? Antwoord: Het maken van de lekkerste kaas begint bij de voeding van de koe en eindigt pas na het doorlopen van alle fasen van het rijpingsproces. Het maken van kwalitatief hoogwaardige kaas luistert heel nauw, het is echt een ambacht, zegt kaasspecialist Daan Treur. Het ambacht van het lekkerste stukje kaas DE PRAKTIJK In de kaaskelder en het pakhuis van familiebedrijf E.M. Treur en Zn. BV in Woerden, midden tussen de weilanden, blazen buisjes minuscule zuchtjes lucht langs de stellingen met kazen. Dat is om de luchtvochtigheid optimaal te regelen, zegt Daan Treur mede-eigenaar en zoon van oprichter Evert Treur die in 1955 de kaasgroothandel begon. Ook ligt de kaas te rijpen op houten planken, dat is beter voor de smaakontwikkeling van de kaas. Wij rijpen vooral de betere kazen, onder andere de kaas van CONO Kaasmakers uit Westbeemster. Deze kaasmakerij maakt mooie kazen met een eigen karakter, die op een leeftijd van vijftien dagen oud bij ons binnenkomen om verder te rijpen. Sommige kazen liggen gerust twee jaar in het pakhuis voordat ze worden verkocht. Ons pakhuis heeft vele kaasplanken (totale lengte ca. 34 km) waar zo n tachtig- tot negentigduizend kazen op eigen kracht hun smaak ontwikkelen. Blije koe Het ambacht van het perfecte stukje kaas begint volgens Treur al met de kwaliteit van het eten voor de koeien. Duurzame soja en vers gras zijn de ingrediënten voor de lekkerste melk. Van de melk die de koeien in het voorjaar geven maak je een heel smeuïge kaas: graskaas, deze is zo anders omdat de melk van een andere samenstelling is dan in de winter. Dit proef je in de zachte textuur en romigheid van graskaas, vertelt hij. Het is ook belangrijk dat koeien veel buiten lopen. Koeien die buiten lopen zitten beter in hun vel en geven melk met zachtere vetten en eiwitten. Daardoor zit er veel meer Omega 3,6 en 7 in de kaas. Van deze weidemelk wordt een heel smedige kaas gemaakt met een uitzonderlijke smaak. Dankzij de duurzame manier van boeren, waarbij zo min mogelijk krachtvoer en kunstmest wordt gebruikt en waarbij de boeren een eerlijke melkprijs ontvangen ontstaat duurzame kaas. Wij merken zelf dat we steeds meer te maken krijgen met een mondige consument die ons opbelt om te vragen naar de herkomst en het verhaal achter de kaas. Dat vinden we een mooie ontwikkeling. Het geheim van de smid Vanaf de koe gaat de melk in grote bakken waar stremsel, zuursel en zout wordt toegevoegd. Dat zuursel is het geheim van de smid in kaasland. Elke kaasmaker gebruikt zijn eigen unieke zuursel. De ingrediënten daarvan zijn topgeheim, zegt Treur. Daar mag geen onbekende bij komen. Omdat de melk per jaargetijde anders in elkaar zit maakt het voor de kaas ook uit hoeveel zuursel je bij de melk toevoegt. De wrongel is het mengsel van samengeklonterde eiwitten uit de melk, het eerste stadium van kaas. Voor een smedige kaas wordt een open kaasbak gebruikt waar de wrongel met de hand wordt aangeharkt. Dit is nog het echte ambacht. We krijgen steeds meer te maken met een mondige consument die ons opbelt om te vragen naar de herkomst en het verhaal achter de kaas. Dat vinden we een mooie ontwikkeling Daan Treur Kaasspecialist Keren van de kaas In Woerden komen de kazen op jonge leeftijd binnen, om zo het natuurlijke rijpingsproces te ondergaan. Treur: Dan brengen we eerst een zo dun mogelijk laagje kaascoating aan. Hoe dunner die coating, hoe beter de kaas kan ademen tijdens het rijpingsproces. Vervolgens krijgt elke kaas een plek in het pakhuis. Duizenden verschillende kazen liggen er in het doolhof van het kaaspakhuis, als we een rondleiding krijgen in Woerden, dat voor de liefhebber voelt als het Mekka van de kaas. Alles ligt er, van jonge graskaas tot oude kaas die al twee jaar ligt. Maar ook kaas met Italiaanse truffel of boerenkaas met tuinkruiden. In het begin van het rijpingsproces keren we de kaas twee keer per week, vertelt Treur erbij. Bij een kaas van een jaar oud is dat één keer per drie weken. Vroeger deden we dat met de hand, nu kan dat met de machine. Om optimaal te kunnen rijpen heerst er in het kaaspakhuis een constante temperatuur en luchtvochtigheid. In het pakhuis gaat alles zo duurzaam mogelijk. Niet voor niets dat we de kelder ook gebruiken om te rijpen. Onder de grond is het standaard twaalf graden en dan bespaar je op de energie en hoef je in de zomer niet te koelen. Op deze manier voegen wij een stukje waarde toe aan de kaas die bepalend is voor haar smaak. Een stukje ambacht dat door mijn vader is ingebakken en die wij met passie en liefde voortzetten om de pure kaasbeleving door te geven. SANDER COLLEWIJN Slagerij van in Coen Bood Mede-eigenaar van Slagerij Bood Samen met zijn broer Bas is Coen Bood eigenaar van Slagerij Bood in Heemstede. Hij vertelt over het ambacht dat hij uitoefent als slager

15 JUNI Wilma Huisman Mede-eigenaar van wijngoed De Reestlandhoeve. Biologische wijn: lekker, eerlijk en puur Biologische wijn levert meer op dan alleen een goede smaak. Wilma Huisman, mede-eigenaar van wijngoed De Reestlandhoeve aan het woord over het telen van biologische wijn. Biologische wijn geeft een extra dimensie aan de smaakbeleving. Je drinkt tenslotte iets wat niet alleen lekker is, maar vooral ook eerlijk en puur. Wijn is een genotsmiddel en het is prachtig om zo nu en dan te genieten van een goed glas maar dat hoeft natuurlijk niet ten koste te gaan van de natuur. nkoop tot verkoop en waar de kansen voor verduurzaming liggen binnen het vak. Onze winkel bestaat uit een slagerij, worstmaker en traiteur, we verkopen naast vlees ook salades en kant-en-klaar maaltijden. Duurzaam is in een slagerij vanzelfsprekend. Bij de inkoop van vlees kijk ik naar dierenwelzijn en de duurzaamheid van grossiers. We werken met dieren uit de duurzame veehouderij en verwerken deze zorgvuldig van kop tot staart. In de winkel komt er natuurlijk ook een stukje verkoop en service bij kijken, we adviseren onze klanten over de bereiding en op die manier kunnen we de klant iets extra s bieden. Binnen de slagerij kan op veel vlakken verduurzaamd worden en dat doen we dan ook. Allereerst scheiden we het afval en kijken we bij de inkoop naar afbreekbaar verpakkingsmateriaal. We werken daarnaast met gecertificeerde apparatuur, zo hebben we geïsoleerde kookketels. Daar gaat ongeveer 350 liter water in en als we ze op 90 graden Celsius brengen en vervolgens uitzetten, houden ze nog twaalf uur de temperatuur vast. Ook dekken we toonbanken af. Zo besparen we heel wat energie aldus Coen. CAPTURE HEADLINE Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod. PHOTO: NAME SURNAME Veelzijdig vak Het slagersvak is enorm veelzijdig, als ik niet bezig ben met de inkoop of verkoop sta ik wel in de worstmakerij. Als slager kun je onderscheidende producten maken als je dat wilt, het is namelijk een enorm creatief beroep. Dat onderscheid komt bij ons uiteraard in eigengemaakte vleesproducten naar voren maar ook in maaltijden, soepen en snacks. Door het ambachtelijke karakter ben je hier heel flexibel in. ANNE DE VOGEL Cool climate In Nederland kunnen goed frisse en fruitige cool climate wijnen geteeld worden. De rassen hiervoor zijn van origine gekweekt voor de biologische wijnteelt en worden rijp bij lage temperaturen. Veel wijnboeren beginnen dan ook biologisch maar doordat het Nederlandse klimaat koel en vochtig is ontstaan er snel schimmels. Het is dan ook een uitdaging voor wijnboeren om deze niet te bestrijden met fungiciden. Gelukkig zijn er alternatieven, zo heb ik zelf ondervonden dat homeopathie een goede en eerlijke manier is om insecten te verjagen en schimmels te bestrijden. Het is ook interessant om te zien dat gezonde planten minder gevoelig zijn voor ongedierte en schimmel. Met een gezonde bodem en wortel leg je de basis voor een sterke plant. Het geeft een goed gevoel om op een eerlijke manier te streven naar milieuvriendelijkheid. ANNE DE VOGEL Biologisch, Biodynamisch of Duurzaam? Steeds vaker hoort u termen als biologisch, biodynamisch en duurzaam, ook als het gaat om wijn. Toch kennen maar weinig mensen het verschil tussen deze termen. Duurzaam ondernemen heeft niet zozeer te maken met biologische of biodynamische wijnbouw, maar met respect voor mens en natuur. Hier wordt dus spaarzaam omgegaan met bestrijdingsmiddelen, maar spelen ook mensen een grote rol. Zo ontvangen de werknemers in Zuid-Afrika vaak niet alleen loon, maar ook aandelen zodat hun welvaart ook op langere termijn wordt gegarandeerd. Scan deze QR code met uw smartphone of tablet om direct naar onze Facebook pagina te gaan. Biologische wijnbouw is het makkelijkst te beschrijven als de wijnbouw zoals die plaats vond voor de 2e Wereldoorlog, dus zonder kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen. Biodynamische wijnbouw gaat verder en houdt rekening met de invloeden van de kosmos op de natuur. Biodynamische wijnboeren geloven dat de maan, de zon en de sterren invloed hebben op de gewassen en een belangrijke rol spelen in het bepalen van het juiste moment om te oogsten. Wijnboeren zijn zich bewust van de impact die zij hebben op de natuur én op hun omgeving. Zij waarborgen de kwaliteit van de wijnen en de continuïteit van het bedrijf waardoor wij van hun wijnen kunnen genieten, nu én in de toekomst! De Wijnkring is het grootste samenwerkingsverband van onafhankelijke wijnspecialisten in Nederland. Zelfstandige ondernemers die de krachten bundelen om u te informeren over onze wijnen. Meer weten? Volg ons dan op Facebook.com/wijnkring. Hier vertellen onze wijnboeren waarom zij ervoor kiezen om biologisch, biodynamisch of duurzaam te werken. De Wijnkring werkt samen met de volgende biologische / biodynamische / duurzame wijnhuizen: Marcel Deiss, Notre Dame de Cousignac, Clos des Clapisses en Domaine Cazes uit Frankrijk, Ken Forrester uit Zuid Afrika en Yalumba uit Australië. Kijk voor meer informatie over de Wijnkring op: Werken in de slagerij is uitdagend, veelzijdig en je verdient een leuke boterham. Scan de qr-code voor meer informatie over hoe jouw toekomst in de slagerij eruit ziet of check facebook.com/meatyourfuture

16 BiJo, natuurlijk duurzaam! 100% DUURZAAM Iedereen moet zijn verantwoordelijkheid nemen als het gaat om het milieu. Zeker bedrijven die producten produceren voor consumptie. BiJo wil een voorbeeld zijn voor de internationale AGF-sector. Door gebruik te maken van alleen duurzame energie wil het bedrijf onafhankelijk worden van het gebruik van fossiele brandstoffen. Ruim 727 keer de wereld rond: Een probleem los je op door aan de slag te gaan en innovatief te zijn. In de eerste twee natuurlijk duurzame kassen die BiJo nieuw heeft laten bouwen is geen fossiele brandstofaansluiting meer aanwezig. Normaal verstookt BiJo in een gemiddeld jaar miljoen m3 gas om de gewassen het juiste klimaat te geven. In de natuurlijke duurzame kassen kan het binnenklimaat geregeld worden zonder gebruik van fossiele brandstoffen. Dit levert een reductie op van kilogram CO2 uitsloot per jaar. Een hoeveelheid die overeenkomt met ruim 727 keer de wereld rondrijden in een personenauto Puur biologische producten: Naast een gezonde duurzame productie vindt BiJo het ook belangrijk dat de smaak van de biologische producten perfect is. Neem een tomaat of komkommer. Er is een groot verschil tussen niet biologisch geteelde tomaten of komkommers en biologisch geteelde tomaten en komkommers. Niet alleen de tomaten en komkommers, maar alle door BiJo ontwikkelde producten zijn veel voller van smaak. Bovendien worden de biologische producten in de volle grond geteeld, volledig duurzaam en binnen een beschermde en gecontroleerde omgeving. BiJo eerste tuinder met certificaat voor CO2 Voetafdruk: BiJo Logische Groenten uit s-gravenzande is het eerste tuinbouwbedrijf met een certificaat voor de CO2 Voetafdruk van hun producten. Certificatie volgens PAS 2050 Carbon Footprint geeft weer dat voor groenten van BiJo exact in beeld is hoeveel broeikasgassen er vrijkomen bij het telen. BiJo kan met de certificering hun prestaties in het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen aantonen. BiJo is een biologisch glastuinbouwbedrijf met een gesloten kas. Hierdoor zijn ze niet meer afhankelijk van fossiele brandstoffen en dit zie je terug in de Carbon Footprint. Even kennismaken: BiJo is een duurzaam en biologisch glastuinbouwbedrijf en handelsbedrijf dat zich richt op het telen, snijden en verpakken van duurzame en biologische groenten. U kunt bij ons een gevarieerd assortiment biologische groenten afnemen, zoals radijs, veldsla, rucola, babyleaf, red chard, tomaten, komkommers, paprika en diverse vers gesneden en verpakte gemaksgroenten. Alle producten dragen bij aan een beter klimaat. Draagt u net als ons het klimaat een warm hart toe en wilt u uw consumenten gezond en natuurlijk geproduceerd voedsel bieden? Maak dan snel kennis met ons assortiment. Neem een kijkje op: CONTACTGEGEVENS BIJO: Woutersweg 22, 2691 PR s-gravenzande Tel: +31 ( Fax: +31 (0) Helpende hand voor Nederlandse paling Paling is een mysterieus dier. Ergens op de oceaan wordt hij geboren als larfje. Hij zwemt vervolgens duizenden kilometers naar onze kust. Daar zwemt hij de rivieren en de meren op als doorzichtig glasaaltje. Althans, zo was de bedoeling van de natuur. Sinds jaren laat deze intrek van paling een dalende lijn zien. De Stichting Duurzame Palingsector Nederland (DUPAN) werd opgericht om daar verandering in te brengen. as de hoeveelheid paling decen- geleden in Nederland nog on- Wnia natuurlijk hoog, de laatste jaren baart diezelfde palingstand grote zorgen. De wetenschap lukt het niet de vinger achter de exacte oorzaken te krijgen. Na het afsluiten van het IJsselmeer ontstond een voedselrijk klimaat voor de paling en de stand explodeerde. Maar Nederlanders willen droge voeten, schoon water en duurzame energie. De waterstanden in Nederland worden daarom geregeld door gemalen, pompen en sluizen. Steeds meer waterkracht centrales wekken groene stroom op. Allemaal ontwikkelingen die de vrije doorgang voor paling hebben afgesloten. Kamer stemt in met Paling over de Dijk Dit voorjaar heeft de Tweede Kamer zich achter het initiatief van DUPAN gesteld voor het Paling Over De Dijk -project. In september starten daarvoor twee pilots in Noord-Holland en Zeeland. Met Paling over de Dijk wordt de groei van de palingstand gestimuleerd. Door het over de waterbarrières als pompen en gemalen zetten van volwassen, geslachtsrijpe paling, kan deze ontsnappen naar open zee. Zo kan ze voor nageslacht zorgen en komt er uiteindelijk weer meer jonge paling in Nederland. De gebruikers van het Nederlandse binnenwater zijn bezorgd over de te lage stand van paling in Nederland. Beroepsvissers, DUPAN, de waterschappen en Sportvisserij Nederland zetten zich daarom gezamenlijk in. Zolang de waterbarrières niet zijn aangepast helpen zij de paling er overheen naar zee. Op weg naar duurzaamheid Nederlandse vissers, kwekers en handelaren zijn verenigd in DUPAN. Zij stelden het Duurzaam Paling Fonds in. Vrijwel alle paling die wordt verkocht, draagt bij aan dit fonds. Het geld wordt in zijn geheel besteed aan de uitzet van jonge paling op het binnenwater en aan het overzetten van volwassen paling. Daarnaast wordt geld besteed aan wetenschappelijk onderzoek. Bijvoorbeeld naar effectieve beheer methoden en naar een duurzame balans tussen vangst en exploitatie. Met de uitzet van jonge paling in zoet water en volwassen paling naar zout water, verandert de rol van de Nederlandse visser. Zij worden ook natuurbeheerder. De sector zet daarmee een grote stap. Paling hoort bij Nederland, net als klompen, tulpen en molens. Dit stukje cultuur gaat veel Nederlanders aan het hart. Daarom is het goed om te zien dat waterbeheerders, overheden, sportvisserij en de sector samenwerken om de palingstand te stimuleren. Voor meer informatie:

17 NIEUWS 3TIP DENK BETER NA OVER WAT JE IN JE BOOD- SCHAPPEN- MANDJE DOET BEWUSTER ETEN Duurzaam voedsel is een trend. De omzet hiervan steeg de afgelopen jaren dan ook. FOTO: SHUTTERSTOCK JUNI Philip den Ouden Directeur van de Federatie Nederlandse levensmiddelenindustrie FOTO: BART VAN VLIET Verduurzaming levensmiddelen Vraag: Waar liggen de kansen voor verduurzaming binnen de levensmiddelenindustrie? Antwoord: Overal, verduurzaming is een issue waar heel veel bedrijven, op heel veel vlakken mee bezig zijn. Voor een industrie zo groot als die van de Nederlandse levensmiddelen bestaan er enorm veel kansen en uitdagingen voor verduurzaming. Inmiddels is het niet meer de vraag of er verduurzaamd moet worden, maar hoe er verduurzaamd moet worden aldus Philip den Ouden, directeur van Federatie Nederlandse levensmiddelenindustrie. Verduurzaming is een issue waar heel veel bedrijven op heel veel vlakken mee bezig zijn. Iedereen binnen de levensmiddelenindustrie ondervindt het, het is een fundamentele transformatie voor het hele ketenproces. Steeds meer vraag naar duurzaam voedsel Vraag: Kan voedsel nog duurzamer dan nu het geval is? Antwoord: Ja, er zijn talloze innovaties op diverse gebieden die ons voedsel nog duurzamer kunnen maken. De roep om duurzaam voedsel wordt steeds sterker, dé belangrijkste trend in aankoopgedrag van consumenten vorig jaar. Dat is één van de redenen waarom de omzet van duurzaam voedsel de afgelopen jaren een stijgende lijn vertoont. Duurzaam voedsel zijn producten die zich positief onderscheiden door de manier van produceren: diervriendelijk, biologisch, milieuvriendelijk en/of ethisch. De groei blijkt ook uit de jaarlijkse Monitor Duurzaam Voedsel. Het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie presenteerde deze monitor in juni. De omzet van producten met een onafhankelijk gecontroleerd keurmerk steeg in 2011 met 30,5% tot ruim 1,7 miljard euro. Duurzaam eten Hoe duurzaam eet de Nederlander eigenlijk? Het is te vinden in de Monitor Duurzaam Voedsel van het Landbouw Economisch Instituut Wageningen. Johan Bakker Onderzoeker bij het Landbouw Economisch Instituut Wouter de Bruijn Voorzitter van het Platform Verduurzaming Voedsel De groei is zelfs nog een fractie hoger dan in 2010, toen de stijging 29,4% bedroeg. Transparanter Dat geeft aan dat we hier met een structurele ontwikkeling te maken hebben, stelt voorzitter van het Platform Verduurzaming Voedsel, Wouter de Bruijn. Dit is een samenwerkingsverband van LTO/ZLTO (boeren en tuinders), FNLI (verwerkende levensmiddelenindustrie), CBL (supermarkten), Veneca (cateraars), KHN (horeca) en het Ministerie van EL&I, dat zich al drie jaar inzet om duurzamere producten op de markt te introduceren en de Duurzaam eten onderscheidt zich van gewoon voedsel door de productiewijze en als er meer (dan normaal) rekening wordt gehouden met zaken als milieu, dierenwelzijn, arbeidsomstandigheden, of producten met een keurmerk. En wat blijkt: we zijn met z n allen stukken bewuster gaan eten. Gedrag en consumptie De monitor vertelt ons iets over de consumptie en het gedrag van de consument. De belangrijkste conclusie is dat tussen 2010 en 2011 de verkoop van duurzaam eten weer is gestegen; deze keer met 30,5 procent, met een omzet bestaande productie- en distributieprocessen versneld te verduurzamen. Verduurzamen is een continu proces, aldus de Bruijn. In het Platform hebben we eerst het containerbegrip duurzaamheid vertaald naar negen thema s waarop verbeteringen plaatsvinden: water, energie, dierenwelzijn, emissies, transport, reststromen, biodiversiteit, arbeid en eerlijke handel. Verder zijn meer dan 40 innovatiepilots in gang gezet. Een voorbeeld daarvan is het verzamelen van koffiedik in de horeca waarna er oesterzwamsporen aan toegevoegd worden en na enige weken deze oesterzwammen terug gaan naar de horeca om gegeten te worden. Zo wordt afval een voedingsbodem! Ook is het Informatie Systeem Verduurzaming Voedsel ontwikkeld. Hier laten bedrijven zien wat zij doen om hun producten en processen duurzamer te maken en dat is een belangrijke stap in het transparanter maken van onze voedselproductie. van 1,75 miljard per jaar. Om een voorbeeld te geven: één op de vijf eieren is al duurzaam, en ook bij 17 procent van de koffie is dat het geval, zegt onderzoeker Johan Bakker. Forse stijging Een forse stijging in de verkoop, voor wie zich bedenkt dat we ons middenin een crisis bevinden. De groei in duurzame etenswaren is al jaren vele malen groter dan die in gewoon voedsel. De trend lijkt zich alleen maar voort te zetten. Bakker: We onderscheiden drie categorieën. Vijf procent van de consumenten zijn heavy Ketensamenwerking De verduurzaming van de productieen distributieprocessen is zeer gebaat bij ketensamenwerking. Sterker nog, dit is naar onze mening een belangrijke voorwaarde voor succes, aldus De Bruijn. We merken dat ketensamenwerking steeds intensiever wordt. De schakels aan het eind van de keten zijn steeds meer bereid om garant te staan voor afname, zodat toeleveranciers in grotere zekerheid kunnen produceren. Samenwerking in de keten geeft daardoor een impuls aan vernieuwing en een verdere versnelling in het verduurzamingsproces. De Bruijn stelt echter dat deze resultaten slechts een topje van de ijsberg zijn. De grote verbeterstappen van verduurzaming zitten in de productie- en distributiesystemen. CORRY DAALHOF users, die alleen maar duurzaam eten kopen. Twintig procent wil het helemaal niet. Blijft over de 75 procent light users, die best duurzaam willen eten mits er aan een aantal factoren wordt voldaan. Vooral in die laatste groep is nog veel te winnen. Duurzaamheid is de toekomst. Het is niet meer dan normaal om na te denken over wat er in je boodschappenmandje gaat. Ook kennis en innovatie zijn hierin belangrijk. MARJOLEIN STRAATMAN Iedereen betrokken Voorbeelden van vlakken waarop de industrie ontwikkelingen doorvoert zijn energiebesparing, verpakkingsmateriaal, recycling en grondstoffen. Heel belangrijk is de samenwerking tussen grondstofpartners. In een regelmatig overleg kijken alle ketenpartners naar de mogelijkheden, ze zijn tenslotte allemaal betrokken bij de verduurzaming. Producten waarbij verduurzaming al een grote rol speelt zijn cacao en koffie. Voor deze producten is een certificering mogelijk die ons vertelt dat de boeren een goede prijs voor hun product krijgen en dat ze verantwoord met het milieu omgaan. Certificering binnen deze producten gaat een steeds grotere rol spelen, het doel is om alle koffie die in Nederland gebrand wordt 75% gecertificeerd te krijgen in Verduurzamingstraject Bij het verduurzamingstraject moet allereerst gekeken worden naar de samenstelling van de producten. Je moet zien vast te stellen welke grondstoffen er precies worden gebruikt, waar die vandaan komen en hoe ze geproduceerd worden. Vervolgens moet er stuk voor stuk gekeken worden of ze misschien duurzamer kunnen worden geproduceerd, bijvoorbeeld met minder energie. Ook is het goed om naar productieprocessen te kijken. Naar de machines bijvoorbeeld en de soort en hoeveelheid elektriciteit die ze daarbij gebruiken. Voor onze samenleving betekent de verduurzaming dat we steeds meer kunnen vertrouwen op eerlijke en pure producten. Ons uitgangspunt is dat we alles moeten voorkomen wat problemen veroorzaakt voor de volgende generatie. ANNE DE VOGEL

18 Een zomer vol feestelijke activiteiten en voordeel Hof van Saksen 5 JAAR! EEN FEESTELIJK PROGRAMMA MET VOOR IEDER WAT WILS Beleef volop vakantieplezier op het mooiste vakantiepark van Neder land. Maak deze zomer deel uit van onze zomerparade vol feestelijke activiteiten. Ontdek Drenthe, de gastvrijheid, de service en geniet van alle mogelijkheden die Hof van Saksen u te bieden heeft. Boek nu uw zomerverblijf op Hof van Saksen. Genoemde prijzen zijn op basis van een 4-persoons boerderij (type 4A). Dit is een voorbeeldprijs, kortingen en prijzen kunnen variëren. Genoemde bedragen zijn exclusief reserveringskosten à 24,50 en lokale heffingen à 1,90 p.p.p.n. Kijk voor meer informatie op 35% korting Weekverblijf zomervakantie Hof van Saksen vanaf 719,- ( 26 p.p.p.n.) 25% korting Weekendverblijf zomervakantie Hof van Saksen vanaf 429,- ( 36 p.p.p.n.) 25% korting Midweekverblijf zomervakantie Hof van Saksen vanaf 449,- ( 29 p.p.p.n.) Reserveren: T ( 0,20 per min.) BUITENGEWOON GENIETEN 9 miljard monden te voeden In 2050 zijn we met 9 miljard mensen op deze planeet. Om straks al die monden te kunnen voeden, moeten we samen meer voedsel produceren. Maar nu al gaan bijna 1 miljard mensen dagelijks met honger naar bed. Niet omdat er onvoldoende voedsel is, maar omdat het oneerlijk wordt verdeeld. En omdat onze aarde langzamerhand uitgeput raakt. Ons huidige voedselsysteem is failliet. Maar samen kunnen we zorgen voor een doorstart. We kunnen voedsel éérlijker verbouwen, en dúúrzamer. Met nieuwe oplossingen hebben ook de generaties na ons voldoende te eten. De toekomst begint nu Het is een enorme uitdaging om een eerlijk en duurzaam voedselsysteem op te zetten, van boer tot bord. Maar het kán, als iedereen meedoet: bedrijven, overheden, burgers en consumenten. Samen duurzaam produceren, eerlijk delen en samen leven. Oxfam Novib heeft al ideeën hoe dat zou kunnen. Een betere wereld Met GROW voert Oxfam Novib samen met allerlei andere organisaties wereldwijd campagne voor: Duurzamer produceren We moeten ons voedselsysteem omvormen zodat er wereldwijd meer voedsel verbouwd wordt op een duurzame manier. Bedrijven en overheden moeten de 1 miljard kleine boeren en boerinnen veel meer steunen, zodat zij het land en de middelen krijgen om hun families en anderen te voeden. Eerlijker delen We moeten de schrijnende ongelijkheid van ons huidige voedselsysteem aanpakken. We moeten de gevestigde belangen van bedrijven en overheden doorbreken, zodat niemand wordt uitgebuit en de gevolgen van bijvoorbeeld klimaatverandering en waterschaarste voor iedereen te dragen zijn. Pas dan is er voldoende voedsel voor iedereen. Beter samen leven We moeten onze welvaart baseren op duurzaamheid en eerlijkheid. Zodat de aarde niet uitgeput raakt, klimaatverandering beheersbaar blijft en onze kleinkinderen straks in goede harmonie kunnen samenleven. Veranderen, het kan In Malawi deden 400 boerenfamilies mee aan een irrigatieproject van Oxfam Novib. Nu verbouwen ze een grote verscheidenheid aan gewassen, het hele jaar door. Doe mee! Meld je aan! En maak kans op een eerlijk boodschappenpakket of kookboek. Ook jij kunt bijdragen aan een wereld waarin iedereen voldoende te eten heeft. Hoe? Dat lees je in onze regelmatige GROW-actie updates. Meld je aan voor GROW en kom ook in actie! Sluit je aan. Zet de eerste stap en ga naar: Onder alle aanmelders tussen 26 juni en 1 augustus 2012 verloten we een mooi eerlijk boodschappenpakket t.w.v. 100,-- en 10 x het kookboek De groene wereldkeuken.

19 INZICHT JUNI DE PRAKTIJK Daan Kneppers Freelance haarstylist en haarkunstenaar. Winnaar van Keune s Next Hair Guru en de Coiffure Award Heren regio Noord. FOTO: GERBEN VAN DER RIJT Ik haal mijn motivatie en inspiratie uit de natuur FOTO: SIMONE VAN REES De natuur kan een uitstekende bron zijn om je motivatie en inspiratie uit te putten en daar weet Daan Kneppers alles van. Hij is kunstenaar en freelance haarstylist. Zijn werk baseert hij op natuurlijke vormen en hij is een voorstander van biologische producten. Ik heb het kappersvak in de praktijk geleerd, school was ik al heel snel zat. Wel heb ik altijd mentoren in mijn leven gehad, mensen waar ik tegenop kijk. Zij hebben mij heel veel dingen geleerd over het vak maar ook over het leven. Schoonmaker Ik heb een stuk of dertien baantjes gehad voordat ik erachter kwam dat het kappersvak echt wat voor mij is. Ik ben begonnen bij een kapsalon als schoonmaker en vanuit daar ben ik hogerop geklommen. Toen ik eenmaal thuis was in de kapperswereld ben ik voor een jaar naar Sidney gegaan. Op mijn skateboard ging ik salons af om te kijken hoe het vak daar in zijn werk gaat en of er personeel gezocht werd. Het ging niet vanzelf maar uiteindelijk kon ik ook daadwerkelijk aan de slag bij de topsalon waar ik het liefst wilde werken. Daar heb ik enorm veel geleerd over het vak. Hobby Tijdens mijn werk als kapper ben ik altijd veel bezig geweest met haarstyling en kunst. In mijn vrije Ik probeer constant rekening te houden met de natuur en dat kan ik iedereen aanraden tijd verzon ik graag thema s voor fotoshoots. Ik ging dan op zoek naar een fotograaf en een model. Vervolgens deed ik zelf de styling. Mensen verklaarden me wel eens voor gek omdat ik er zoveel tijd in stak maar achteraf kan ik zeggen dat ik er eigenlijk heel veel aan gehad heb. Ik heb daar toentertijd veel ervaring mee opgedaan en daar heb ik nu profijt van. Natuur Met het ontwikkelen van mijn eigen stijl ben ik enorm geïnspireerd geraakt door de natuur. Bomen, dieren maar ook het menselijk lichaam vind ik erg interessant. Ik ben de natuur gaan analyseren qua vormen en kwam erachter dat geen mens dat na kan maken. De natuur zit echt briljant in elkaar, ik haal er al mijn motivatie en inspiratie uit. Ik werk ook graag samen met duurzame bedrijven die hun grondstoffen biologisch kweken. Ik kies voor producten met korte distributielijnen die verpakt zijn in biologisch afbreekbaar plastic. Ik probeer constant rekening te houden met de natuur en dat kan ik iedereen aanraden. ANNE DE VOGEL ERIK TOENHAKE EN RIEN OTTO Eigenaaren van het duurzame kledinglabel DutchSpirit. FOTO: ROB VOSS Duurzaam aan den lijve Vraag: Hoe kun je een duurzame levensstijl uitdragen? Antwoord: Natuurlijk via eten. Maar ook in kleding zijn er veel duurzame alternatieven. Wie bewust wil leven is niet meer aangewezen op kneuterige, geitenwollensokken shops. Ook in duurzaam is de keuze ongekend. Een duurzame lifestyle uit zich in eerlijke voeding, vertaalt zich naar duurzame reizen en bijvoorbeeld naar hotels en restaurants die het begrip duurzaamheid toepassen. Een andere manier om een bewuste lifestyle uit te dragen is kleding. Maar wat precies onderscheidt een eerlijk kledingstuk nu eigenlijk van een exemplaar dat dat niet is? Er zijn verschillende aspecten. Eén ervan is hoe een kledingstuk is samengesteld en hoe lang het meegaat. Duurzame kleding draag je meerdere seizoenen. Verder is van belang dat kleding fair trade is en dat er geen kinderarbeid aan te pas komt, dat deze klimaatneutraal wordt geproduceerd, dat er goede arbeidsomstandigheden zijn en eerlijke prijzen, sommen Rien Otto en Erik Toenhake van duurzaam kledinglabel DutchSpirit op. De verschillen Niet alleen is het verschil in kwaliteit te voelen. Ook levert duurzame kleding een belangrijke bijdrage aan het milieu, zo menen de twee. Wie duurzame kleding draagt, vermindert de CO2-uitstoot. Het productieproces van eerlijke kleding verbruikt minder energie en minder water. In het geval van kleding die volgens het Cradle to Cradle-principe wordt vervaardigd, is er geen afval. De kwaliteit van duurzame kleding is hoger, de prijs-kwaliteitverhouding is goed en je bent ook nog eens beter voor het milieu. De vraag is dus: wanneer stap jij over? MARJOLEIN STRAATMAN KEUNE HAARVERZORGING VERKRIJGBAAR IN PROFESSIONELE SALONS WERELDWIJD KEUNE.COM

20 TTCL STACO, VOOR MEER DAN EEN LEVEN LANG Steeds meer bedrijven houden zich bezig met het Cradle to Cradleprincipe. Eén van hen is Staco dat met zijn productie van verzinkte stalen roosters het milieu zo min mogelijk belast. emilieueui n van a a er al ide riingegin aren evenig. rdaeedrif nderdeel i van eederlande Tda nder meer i geeialieerd in e verinen van aal maar in e relen van ina men ier in id vrui. Ten al egn men mee eiden van aal en inanneer de rduen eeinde van un levenduur adden erei. Foto: MKB Servicedesk STREVEN NAAR SILVER alverege 2011 eefa dan eaaldaei daeedrif duuraam e er gaa. en aenfei aar mmerieel direeur ar er eed elangri e re in mmeneel elf de enige rer rduendie di eel e erg evreden in meai reven e in de eme e r n a a r r in vr n een aana l a e n erg elangri. enerid in ede rduen elfdie een lange levenduur een van el 0 0 aar en die daarmee du duuraam in. nderid an eaal en ein in ne rduen geeel rden gereled en du eed nieu rden gerui. ai een elangri luunin vergeli ing meivreeld un f varianen. ee unnen aan eeinde van un levenl u nie erugeren naar un rrneli e aa. r en inu inveeren in erduiere rden er minder grndffen en energie verrui. ee rinie rden in alle veigingen innen de a re egeaaarnder aldu er. VISIE OP DE TOEKOMST T i er ng ine ealenin de emmeer ng meer rden Kantoor Verzinkerij Kampen gedaan m emilieu e nlaen. ei een ninu re. en ieri aan een aiegeldeem vr ne rereeren meminder veraingmaeriaal f releare alle nneanelen en eimaal gerui maen van rearme. ergeli e lingen vergen el inveeringen. aar dee den i graagei nameli erg elangri dae de aarde ged aerlaen VOOR ELKE FUNCTIE EEN OPLOSSING Floriade VENLO, 21 juni t/m 1 september 2012 Op vrijdag en zaterdag open tot uur Orquesta Buena Vista Social Club featuring Omara Portuondo Racoon Waylon The BossHoss MOSS Chef Special Gare du Nord Eefje de Visser Carel Kraayenhof & Limburgs Symfonie Orkest René Shuman & Angel-Eye: Elvis & More... Opera Zuid en Het Brabants Orkest Live muziek Openlucht bioscoop Concerten Verlichte tuinen Mede mogelijk gemaakt door:

Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak EERLIJK & PUUR

Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak EERLIJK & PUUR DIT IS EEN BIJLAGE BIJ DAGBLAD DE TELEGRAAF. DE INHOUD VAN DEZE BIJLAGE VALT NIET ONDER DE REDACTIONELE VERANTWOORDELIJKHEID Pure ambacht De veelzijdigheid van het slagersvak Topsector Agrofood De ideale gouden

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm

de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm de beste producten mede mogelijk gemaakt door agrifirm Onze veehouders zorgen voor prachtige en heerlijke producten. Van melk en kipfilet tot eieren en subliem varkensvlees van eigen bodem. Vele mensen

Nadere informatie

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL SAMEN WERKEN AAN EEN DUURZAME VOEDSELKETEN IN 2020 AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL Voorop lopen met duurzaam voedsel Nederland is wereldspeler op het gebied van voedselproductie, innovatie en agrifood-export.

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala

Gebiedscoöperatie Oregional. Gerard Titulaer Stichting Streekgala Gerard Titulaer Stichting Streekgala Achtergrond/aanleiding: - Ontwikkelingen in de landbouw, maatschappij, vraag vanuit de markt, ontwikkelingen in de keten - Project Grenzeloos Vermarkten - Gangbare

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext BioDuurzaam - EKO Bavo van den Idsert - Bionext Inhoud - Introductie Bionext - BioDuurzaam en EKO 2012-2020 Bionext De hele keten van boer tot consument: 1.000 bio-boeren & telers (Biohuis) 100 bio-handel

Nadere informatie

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015 Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst Ronald Hiel 11 juni 2015 Wat u te wachten staat: Even voorstellen Waar staan we nu: resultaten en uitdagingen Hoe ziet het speelveld

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Inhoud 1 2 3 Bedrijfsprofiel Agrifirm Globalisering Risico s en kansen voor de Food en Agri-business Vragen Bedrijfsprofiel

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland

Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland Meer biologische en duurzame landbouw in Noord-Holland PvdA Noord-Holland Werkplan voor 2019 PvdA Noord-Holland Werkplan biologische landbouwgrond 2019 Manifest voor meer biologische en duurzame landbouw

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Workshop duurzame stadslandbouw

Workshop duurzame stadslandbouw Workshop duurzame stadslandbouw Changemaker Festival te Heino 14 september 2013 Datum: 14 september 2013 Locatie: Van: Voor: Summmercamp Heino Cees Moerman Workshop Changemaker Kenmerk: 1309 Programma

Nadere informatie

Frans Verhees 1 en Stef Beerens 2

Frans Verhees 1 en Stef Beerens 2 Frans Verhees 1 en Stef Beerens 2 1 Universitair docent, Marktkunde en Consumentengedrag Wageningen University 2 Green Communicatie Met dank aan: Market Probe, het marktonderzoekbureau met strategische

Nadere informatie

Bedrijfsadvies aan de keukentafel

Bedrijfsadvies aan de keukentafel Nederland: de koploper in agrifood, hoe houden we stand? Bedrijfsadvies aan de keukentafel Bedrijfsadvies aan de keukentafel Elies Lemkes-Straver (Algemeen Directeur ZLTO) Conferentie Agrivaknet, 3 februari

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw 30.000 ondernemingen De Nederlandse tuinbouw- en groensector bestaat uit een kleine 30.000 ondernemingen

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen

Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Gedetailleerde doelen Duurzame Zuivelketen Inleiding Via de Duurzame Zuivelketen streven zuivelondernemingen (NZO) en melkveehouders (LTO) gezamenlijk naar een toekomstbestendige en verantwoorde zuivelsector.

Nadere informatie

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Onze ambitie ZLTO wil toonaangevend zijn in het creëren én realiseren van het perspectief van ondernemers

Nadere informatie

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Maatschappelijke issues in de veehouderij 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Inhoudsopgave Jumbo Maatschappelijke thema s veehouderij Jumbo en duurzaamheid Waarom GlobalGAP? 2 30 november 2013

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Lupine. Kiemkracht & De Vegetarische Slager maken het met Lupine loempia s bitterballen kroketten saucijzenbroodjes brood shoarma

Lupine. Kiemkracht & De Vegetarische Slager maken het met Lupine loempia s bitterballen kroketten saucijzenbroodjes brood shoarma Lupine Kiemkracht & De Vegetarische Slager maken het met Lupine loempia s bitterballen kroketten saucijzenbroodjes brood shoarma heerlijk gezond biologisch Lupine-innovaties en de Vegetarische Slager zijn

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

Biologische landbouw en voeding barst van de ambities

Biologische landbouw en voeding barst van de ambities Bionext Meerjarenambities Biologische landbouw en voeding 2012-2017 Biologische landbouw en voeding barst van de ambities De biologische landbouw- en voedingsketen heeft iets te bieden. Iets wat aansluit

Nadere informatie

Bestrijding volgens het boekje. 10 Tips voor een verantwoorde aanpak van onkruid, plantenziekten en ongedierte

Bestrijding volgens het boekje. 10 Tips voor een verantwoorde aanpak van onkruid, plantenziekten en ongedierte Bestrijding volgens het boekje 10 Tips voor een verantwoorde aanpak van onkruid, plantenziekten en ongedierte Bestrijding volgens het boekje, waarom is dat zo belangrijk? Heeft u last van onkruid, ongedierte

Nadere informatie

Agri & Food: de kracht van Nederland!

Agri & Food: de kracht van Nederland! Agri & Food: de kracht van Nederland! Aalt Dijkhuizen FromFarmers Ledenbijeenkomst 22 april 2015 NL Agri & Food: oprecht een topsector! Tweede exporteur ter wereld Stevige pijler onder de economie 10%

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

In dit magazine. informatiemagazine over biologische frites

In dit magazine. informatiemagazine over biologische frites informatiemagazine over biologische frites In dit magazine De biologische wereld van McCain Biologisch verantwoord genieten Knoop gelooft in biologische toekomst Speciaal aardappelras biologische frites

Nadere informatie

Smakelijke biologische kazen. Van drie bijzonder eigenwijze boeren

Smakelijke biologische kazen. Van drie bijzonder eigenwijze boeren Smakelijke biologische kazen Van drie bijzonder eigenwijze boeren Eén jaar onkruid laten staan, is 7 jaren wieden gaan Geachte kaasliefhebber, Ondanks waarschuwingen boeren we biologisch zoals onze opa

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING Marcel Temminghoff en Niek Damen Presentatie door Monique van Holland Mei 2015, project 18016 1 Resultaten 1.1 Relevantie keurmerk en diervriendelijker 1.2

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures;

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures; 1. Inleiding 1.1 Dierlijke voedselproducten en milieu Dierlijke voedselproducten zoals, vlees, melk en eieren, zijn voor de meeste mensen een vast onderdeel van het menu. Deze producten leveren belangrijke

Nadere informatie

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao Demokwekerij Westland Het tuinbouw innovatiecentrum Seminar Curaçao Even voorstellen: Peet van Adrichem Techneut / Kweker Directeur Demokwekerij Westland Programma: 1.Tuinbouw Nederland / Westland 2.Bedrijf

Nadere informatie

Een eigen verbouwing. Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal

Een eigen verbouwing. Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal Een eigen verbouwing Omdat ik het leuk vind om te verbouwen en leuk dat elk groepje een eigen verbouwing had. 19 maart 2015, Anne Remmerswaal Educatie- en Competentiestudies (ECS), Wageningen Universiteit

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

09.30 uur LTO Noord Ledendag (besloten) Ruimbaan voor de Drentse boer Kansen voor bedrijfsontwikkeling

09.30 uur LTO Noord Ledendag (besloten) Ruimbaan voor de Drentse boer Kansen voor bedrijfsontwikkeling Programma Dinsdag 16 december Tijd Bedrijf Spreker Onderwerp 12.00 uur TCE GoFour Dhr. Van der Klok Bio Product Processor (BPP) Boerderij van de toekomst 13.00 uur LandRent Mevr. Leeuwerik Pacht en verhuur

Nadere informatie

Zuiver Voer. voor de biologische veehouderij

Zuiver Voer. voor de biologische veehouderij Zuiver Voer voor de biologische veehouderij Gezonde dieren, optimale prestaties Optimale prestaties behalen en tegelijkertijd het welzijn van uw dieren managen. Dat is uw uitdaging. Iedere dag weer. Darmgezondheid

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen

DESKUNDIGEN. - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen DESKUNDIGEN - profielschetsen deskundigen - Project Stimuleren huisverkoop & boerderijwinkels in Groningen Maria van Boxtel Graag werk ik samen met boeren en boerinnen aan directe verkoop van hun producten.

Nadere informatie

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Korte profielschets Familiebedrijf sinds 1846, 180 aandeelhouders Verkoop van merkenpositie aan Dr Oekter in 2000 Actief in vermarkting van flour based technology

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête

Resultaten landbouwenquête Resultaten landbouwenquête September 2013 Een initiatief van: Friese Milieufederatie Natuur en Milieufederatie Drenthe Natuur en Milieufederatie Groningen LTO-Noord In samenwerking met het Dagblad van

Nadere informatie

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage

Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage Nederlanders en duurzaam voedsel: bijlage De vragenlijst De enquête is digitaal afgenomen. De rode tekst betreft programmeeraanwijzingen. Intro. De vragen gaan over voeding. Het gaat hierbij om producten

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening; De basis voor een duurzame en gezonde land- en tuinbouw JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening de basis voor een duurzame

Nadere informatie

DOC KAAS EN ROYAL A-WARE

DOC KAAS EN ROYAL A-WARE STRATEGISCHE SAMENWERKING DOC KAAS EN ROYAL A-WARE KEUZE VOOR NEDERLANDSE WERELDSPELER IN ZUIVEL OENKERK WIE IS ROYAL A-WARE TEXEL WORKUM HEERENVEEN 125 jaar ervaring en wereldwijd sterk afzetnetwerk Royal

Nadere informatie

Wegwijzer naar een groene toekomst

Wegwijzer naar een groene toekomst Wegwijzer naar een groene toekomst Investeren in biodiversiteit Investeren in behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen loont. Het zorgt ervoor dat ecosystemen ook in de

Nadere informatie

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014

Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief. 1 september 2014 Zonnecoöperatie West-Friesland Burgerinitiatief 1 september 2014 Programma: Welkom! Wethouders Wijnne en Nootebos aan het woord Werkgroepleden Presentatie plannen Vragen? Afsluiting: circa 21.30 uur Wethouder

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Gebiedscoöperatie Oregional

Gebiedscoöperatie Oregional Afzet regionale producten en diensten Onderwerpen (30 juni 2011) Aanleiding en achtergrond Gebiedscoöperatie Oregional Stappenplan Omgevingsanalyse Omgevingsanalyse: 7 belangrijke opgaven Landbouw en voedsel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 30 252 Toekomstvisie agrarische sector Nr. 20 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel

Inleiding Het spel Algemeen doel van het spel Brochure Inleiding Boerenbusiness van grond tot mond, is ontwikkeld door jonge vrijwilligers van verschillende kinderboerderijen in Vlaanderen. Ze verdiepten zich in het thema Voedsel, ontwikkelden er

Nadere informatie

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger als strategie voor een duurzaam voedselsysteem Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten Ve José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwater in Nederland Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwaters zijn Uniek: Van constante kwaliteit en samenstelling Afkomstig uit wettelijk beschermde en zuivere bronnen

Nadere informatie

Een gezonde lunch. Een gezonde lunch. Ontbijt en energie

Een gezonde lunch. Een gezonde lunch. Ontbijt en energie Een gezonde lunch Een gezonde lunch Ga met folders van het Voorlichtingsbureau voor de Voeding een gezonde lunch voor jezelf maken. Zoek daarvoor eerst uit wat er precies in een gezonde lunch moet zitten.

Nadere informatie

Wat is vandaag de dag nog duurzaam?

Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Wat is vandaag de dag nog duurzaam? Duurzame voeding Schaal als spanningsveld VU Amsterdam 3 oktober 04 Inderdaad... Bron: NRC 7/0/04 Harry Aiking Overzicht Duurzaamheid is dynamisch Duurzaamheid en voedselzekerheid

Nadere informatie

Tekstboekje Insecten, Havo 4

Tekstboekje Insecten, Havo 4 Tekstboekje Insecten, Havo 4 Elke tekst is voorzien van een kleine opdracht. De teksten hebben niveau F2 en F3 Tekst 1 Tekst 2 Tekst 3 Tekst 4 Insecten eten, Ja natuurlijk niveau 2/3 Opdracht: Verdeel

Nadere informatie

Spreekbeurt over ZOUT

Spreekbeurt over ZOUT Wat is zout? Zout zit in bijna alle voedingsmiddelen die we eten. Zelfs in die producten waarin je het helemaal niet verwacht, zoals zoete koeken en zoete drop. Zout geeft smaak aan het eten. En het zorgt

Nadere informatie

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group Maatschappij, Markt en Meerwaarde Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group VION Food Group Global Profiel Internationaal Food Concern 9 miljard omzet 27.000 werknemers Hoofdkantoor Son

Nadere informatie

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen

Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek - Presentatie - Vers van de boer voor instellingen Presentatie - gezond en duurzaam eten & drinken in de Sint Maartenskliniek -Jelle Ferwerda Achtergrond Sint Maartenskliniek en het eten & drinken concept Aanpak en waardering van eten in de Sint Maartenskliniek

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Gepassioneerde zorgverlener groeit in rol zorgondernemer. Groei door Nieuwe Verbindingen

Gepassioneerde zorgverlener groeit in rol zorgondernemer. Groei door Nieuwe Verbindingen Gepassioneerde zorgverlener groeit in rol zorgondernemer Groei door Nieuwe Verbindingen Bijeenkomst KvK Den Haag: 24 februari 2011 2 Programma 1. Introductie Syntens 2. Terugblik ontwikkelingen 3. InnovatieQuiz

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com. Meer dan een beter rendement

Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com. Meer dan een beter rendement Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com Meer dan een beter rendement 3 Dynamische wereld De wereld verandert. De behoefte aan kwalitatief hoogwaardig en duurzaam geproduceerd voedsel

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

GREAT COFFEE MADE EASY

GREAT COFFEE MADE EASY GREAT COFFEE MADE EASY HÉt koffieconcept dat iedereen perfect past Dat is de uitdaging! We hebben goed naar uw wensen geluisterd 1... Wisselende kwaliteit De vraag naar variatie Afval Tijdrovend Ingewikkelde

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Reken af met duist in stappen

Reken af met duist in stappen Reken af met duist in stappen Zo blijft resistente duist beheersbaar Duist is een lastig onkruid in wintertarwe. Dat komt met name doordat het een directe concurrent is voor het gewas. Het ontneemt voedsel

Nadere informatie