WAT VERSTAAN WE EIGENLIJK ONDER GEZONDE VOEDING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WAT VERSTAAN WE EIGENLIJK ONDER GEZONDE VOEDING"

Transcriptie

1 DEEL 4 WAT VERSTAAN WE EIGENLIJK ONDER GEZONDE VOEDING Basisbegrippen over voeding Koolhydraten een complex verhaal Eiwitten Vetten en vetzuren. Onze stofwisseling

2 Gezonde voeding, wat is dat eigenlijk? Gezonde Voeding is een begrip waarvan iedereen wel denkt te weten wat er mee bedoeld wordt. Uit de praktijk blijkt echter het tegendeel. Vandaar de vraag: Wat betekent het als we het over Gezonde Voeding hebben? Onder Gezonde Voeding verstaan wij: het over een langere periode gebruik maken van een uitgebalanceerde voeding die voldoende voedingswaarde bevat, waardoor geen tekorten ontstaan, terwijl het aantal ongezonde voedingsmiddelen wordt beperkt tot het minimum. Daarbij dient de energie voorziening afgestemd te zijn op de hoeveelheid energie die iemand gebruikt. Teveel energie kan leiden tot een overmatige vetopslag. Hierdoor raakt het lichaam op een gegeven moment zodanig van slag dat de gehele stofwisseling zich gaat aanpassen en er allerlei verstoringen op gaan treden. Bij te weinig energie zullen eerst de vetreserves worden aangesproken, maar bij langere duur ook de eiwitbronnen zoals spier- en orgaancellen. Het is niet zo dat als u eens een gezonde maaltijd gebruikt, u dan op een juiste manier met voeding omgaat. Om werkelijk te kunnen spreken van het eten van een gezonde voeding dient u dit consequent te doen. Elke dag, elke week en elke maand, vanaf nu eigenlijk altijd! Pas bij consequent toepassen, kunt u na verloop van tijd het gewenste effect verwachten. Chronische ziekten zoals hart- en vaatziekten, kanker, chronische longaandoeningen, overgewicht, diabetes, etc. zijn ook niet van de ene op de andere dag ontstaan. Daar is een proces van jaren, soms tientallen jaren, aan voorafgegaan. We kunnen dan ook niet verwachten dat we van een dieet van 3-6 maanden blijvend profijt zullen hebben. Uiteraard zal het wel eens gebeuren dat u niet helemaal gezond eet. Zo lang het bij uitzonderingen blijft, kan het geen kwaad. Het lichaam heeft immers een eigen reinigingsdienst, de lever, die de effecten van een ontsporing teniet kan doen. Maar indien dit te vaak gebeurt ontstaan er wel problemen. De lever kan dan zijn werk niet meer goed doen: vaten zullen verder verstoppen doordat vetten in het bloed niet goed worden afgebroken. U ontwikkelt dan een zg. vetlever waardoor allerlei hormoon- en enzymsystemen kunnen ontsporen, met als gevolg het ontwikkelen van een chronische ziekte. Veel mensen met overgewicht krijgen vroeg of laat een vetlever (medische term: steatosis hepatis) waardoor het erg moeilijk wordt om af te vallen. Gezonde voeding is dus vanaf nu alleen nog dìe voeding gebruiken in dìe hoeveelheid die uw gezondheid bevordert of in stand houdt. Een enkel keertje "zondigen" mag, als het hooguit 2-3 maal in de maand voorkomt. Basisbegrippen over voeding Indien we ons verder willen verdiepen in principes voor gezonde voeding, is het handig om eerst het onderscheid in macro en micro nutriënten aan te geven. U kunt de verschillende voedingsmiddelen dan beter plaatsen. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 2

3 Macro nutriënten Onze voeding bestaat voor het overgrote deel uit de zogenoemde macronutriënten, de naam zegt het al. De drie macronutriënten waar het in wezen om draait zijn: Koolhydraten, eiwitten en vetten Het is heel simpel: koolhydraten, eiwitten en vetten vormen de hoofdbestanddelen van onze voeding. Zij zorgen voor de energie en bouwstoffen voor het lichaam. We hebben deze macronutriënten in voldoende mate nodig om het lichaam van brandstof te voorzien en om celmateriaal, dat door afsterving, uitscheiding en beschadiging van weefsels verloren gaat, te herstellen. Daarnaast zijn er een aantal mineralen waarvan we enkele grammen per dag nodig hebben en die we daarom ook tot de macronutriënten rekenen, zoals calcium, kalium, natrium en magnesium. Micro nutriënten Daarnaast spelen andere stofjes, die de micronutriënten genoemd worden, een belangrijke rol als het gaat om de voedingswaarde van het voedsel. Hieronder worden de vitaminen, mineralen en speciale voedingsfactoren gerekend. Zij geven aan voedsel de kwaliteiten waardoor het lichaam goed kan blijven functioneren. Micronutriënten zijn meestal nodig om enzymsystemen goed te kunnen laten functioneren. Enzymen zijn verantwoordelijk voor de miljoenen verschillende moleculaire omzettingen die ons organisme dagelijks uitvoert teneinde 'leven' te produceren. Veel enzymen hebben een of twee vitaminen nodig en op zijn minst een specifiek mineraal om te kunnen werken. U ziet, veel processen in het lichaam zijn afhankelijk van de aanwezigheid van deze micronutriënten. Een tekort van een of meerdere micronutriënten kan zich na verloop van tijd vertalen in het slechter functioneren van orgaansystemen. Samenspel De basis van de werking van de chemische fabriek in ons lichaam die als eindproduct 'leven' produceert is in vereenvoudigde vorm als volgt weer te geven: voeding enzym + vitamine (+ mineraal) celwerking De lichaamscellen zijn dus voor hun werking afhankelijk van de samenwerking tussen macro- en micronutriënten. Om zich te beschermen tegen bepaalde zieken, worden soms overdoses van vitaminen geadviseerd. Over het algemeen is dat meestal onzin. Volgens onze beroemde kankerdeskundige Prof. Piet Borst is uw groenteboer nog altijd veruit te verkiezen boven de drogist als het om uw gezondheid gaat. Het is onzinnig om te stellen dat het goed is om maar veel vitamine A te nemen, omdat het zo goed is voor de ogen. We hebben het nodig, maar de hoeveelheid die een gezonde keuken biedt is meestal voldoende. Een autofabrikant zal ook niet zeggen dat veel rubber zulke goede auto's maakt omdat de banden rubber nodig hebben! Een eenvoudige multivitamine als aanvulling is meestal voldoende. Koolhydraten, eiwitten en vetten onze essentiële levenselixers Om te komen tot een gezonde voedingskeuze is het van belang te weten wat we onder de verschillende macronutriënten verstaan. Veel mensen weten wel globaal wat eiwitten, vetten en koolhydraten zijn, maar als ik u nu zou vragen: Wat verstaan we onder koolhydraten? of Waar zitten eiwitten in?. Dan zullen veel mensen toch niet helemaal goed weten wat het juiste antwoord is. Daarom volgt hier een indeling van wat we onder deze begrippen verstaan, vertaalt in voeding. Koolhydraten Het woord koolhydraat betekent eigenlijk: koolstof en water. Het zijn suikerverbindingen die door planten worden gemaakt als die aan licht worden blootgesteld. Dit proces, waarbij suikerverbindingen worden gemaakt, heet fotosynthese, hetgeen in het Latijn betekent door licht bijeengebracht. Het meest elementaire koolhydraat heet glucose. De koolhydraten die we opeten worden uiteindelijk ook allemaal tot glucose afgebroken in ons lichaam. 1 gram koolhydraat levert 4 kcal energie. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 3

4 Er zijn drie soorten koolhydraten te weten: suikers, zetmeel en voedingsvezels: Enkelvoudige koolhydraten Hiertoe behoren de koolhydraten waarvan er maar een of twee eenheden aan elkaar zitten. Hiertoe behoren: 1. De zogenaamde monosaccharides (mono = een; sacharide staat voor suiker). Dit zijn o.a. glucose ( bloedsuiker, dat is de vorm waarin de opgenomen koolhydraten uiteindelijk in het bloed verschijnen), fructose (vruchtensuiker) en galactose, het eindproduct van opgenomen lactose (=melksuiker). 2. De disaccharides (di= twee). Dit zijn twee suikermoleculen aan elkaar gebonden. De suiker die u thuis in de suikerpot heeft, is zo n disaccharide. Het gaat om een verbinding van een eenheid glucose met een eenheid fructose. Complexe koolhydraten Complexe koolhydraten worden ook wel polysaccharides (poly= veel) genoemd. Ze bestaan uit meer dan twee eenheden koolhydraten aan elkaar. Een complex koolhydraat heeft de opbouw van een van lange keten van enkelvoudige koolhydraten. Net als eiwitten lange kettingen zijn van aan elkaar gebonden aminozuren, zo zijn complexe koolhydraten opgebouwd uit suikermoleculen. Zetmeel behoort tot de zogenaamde complexe koolhydraten. Rijst, pasta, aardappelen, bonen en brood zijn de meest bekende leveranciers van complexe koolhydraten. Voedingsvezels Dit derde soort koolhydraten bestaat ook uit lange ketens sacchariden en zijn dus te vergelijken met complexe koolhydraten. Het verschil met laatstgenoemde is dat de ketens van voedingsvezels zo sterk gebonden zijn, dat ze onmogelijk door verteringssappen losgekoppeld kunnen worden en dus ook niet kunnen worden opgenomen. In principe kunnen ze dus geen energie leveren. Waar voedingsvezels wèl goed voor zijn, is het verbeteren van de werking van de darmen. Ze prikkelen de darm en stimuleren zo de stofwisselingsprocessen. Verder blokkeren voedingsvezels in beperkte mate de opname van cholesterol en andere vetten. Waar zitten koolhydraten in? a. De enkelvoudige koolhydraten: Om te beginnen natuurlijk in suiker (alle vormen), fruit (fructose), honing (wordt gemaakt van de honing uit de honingraten aangevuld met veel witte suiker.) stroop, melasse, sorbitol (wordt ook veel gebruikt als vervanger van suiker) en andere suikervervangers zoals bijv. mannitol. b. De complexe koolhydraten: Hieronder vallen alle voedingsmiddelen die zetmeel bevatten evenals alle groenten, fruit en peulvruchten. Het zijn deze zetmeelproducten die we in de voeding het meeste gebruiken. Een gezonde voeding bestaat volgens het voedingscentrum voor minimaal 50-55% uit complexe koolhydraten. Wij zullen u later uitleggen waarom wij daar vraagtekens bij zetten. De belangrijkste leveranciers van zetmeel zijn: Brood, rijst, pasta s en aardappelen. Maar ook peulvruchten bevatten zetmeel. Groente en fruit bevatten vooral veel vezels, zoals cellulose, en zijn de leveranciers van veel belangrijke micronutriënten, zoals mineralen en vitaminen. Vooral groenten zijn van groot belang als het gaat om gezonde vitaminen en anti-oxydanten. (Dit zijn stoffen die giftige stoffen in onze stofwisseling onschadelijk kunnen maken) Ze bevatten ook relatief weinig koolhydraten per portie. c. De vezels: Waarom zijn vezels goed voor ons? Er zijn 2 soorten vezels: Onoplosbare vezels zoals cellulose, dat o.a. in de schillen van vruchten zit. Zij zorgen voor een goede ontlasting en zorgen dat er geen verstoppingen in de darmen optreden. Stoornissen als obstipatie en diverticulose (ontstekingen die kunnen ontstaan door ophoping van voedsel resten in kleine uitstulpingen in de wand van de dikke darm) worden daardoor voorkomen. Ze zorgen bovendien voor een verzadigd gevoel zodat we niet teveel calorieën binnen krijgen. Oplosbare vezels zoals pectine in appels en beta-glycanen in haver, zijn nuttig omdat ze helpen het cholesterolgehalte te verlagen. Ook zij zorgen voor een sneller verzadigd gevoel. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 4

5 Waarom worden bepaalde suikers lege koolhydraten genoemd? Er wordt ook wel gesproken over lege koolhydraten en voedzame koolhydraten. Dit zit hem in het feit dat lege koolhydraten vaak alleen maar een heleboel calorieën leveren en verder geen voedingswaarde toevoegen. Ze zijn dus alleen nuttig als er veel arbeid verricht moet worden. Als voeding hebben ze weinig waarde, want er zitten geen bouwstoffen en geen micronutriënten in. Gewone suiker (frisdrank, snoep etc.), chip, frites en wittebrood zijn voorbeelden van een lege koolhydraten. Koolhydraten om te leven Zowel de suikers als het zetmeel worden na de resorptie door de darmen in het lichaam omgezet in glucose. Glucose is de sleutelstof voor alle levende organismen. Er is geen organisme dat kan bestaan zonder glucose en verwante suikers. Planten leveren de meest essentiële voedingsmiddelen voor menselijk en dierlijk leven. Daarom zouden ze in grote mate deel moeten uitmaken van uw dagelijkse voeding. Koolhydraten leveren energie, zij zijn de benzine waarop uw lichaam loopt. Uw lichaam heeft aanzienlijk meer moeite met de vertering van complexe koolhydraten dan met de vertering van enkelvoudige suikers. Laatstgenoemden worden veel makkelijker in glucose omgezet. Suikers zijn namelijk kleine moleculen die heel snel in het bloed worden opgenomen. Een snelle stijging van de bloedsuiker is meestal ongunstig voor mensen die last hebben van overgewicht. Hoe dat precies werkt, wordt u later uitgelegd (hoofdstuk over insuline en overgewicht), voor nu is het goed te onthouden dat complexe koolhydraten beter zijn dan de snelle suikers. De opname van zetmeel is een veel moeilijker proces en het duurt ook veel langer voordat er glucose in het bloed verschijnt. Dit komt omdat de zetmeelmoleculen erg lange ketens zijn, die eerst allemaal gesplitst moeten worden. Dat proces begint overigens al in uw mond: het speeksel bevat een enzym dat al een begin maakt met het afbreken van het zetmeel. Als u brood fijn kauwt en enige tijd in de mond houdt, zult u merken dat het een lichte zoete smaak krijgt. Dat is de werking van het speeksel enzym met de naam: Amylase. In de dunne darm gaat de splitsing verder door de spijsverteringsenzymen van de alvleesklier. Koolhydraten hebben we dus nodig voor alle energie leverende processen in het lichaam. Daarbij moeten we wel een kanttekening maken voor onze huidige samenleving. Omdat we weinig energie meer verbruiken wordt een teveel aan koolhydraten al snel de oorzaak voor het ontstaan van overgewicht. Koolhydraten en de werking van insuline Zodra u wat eet zal de alvleesklier in werking treden. Om te beginnen zal het spijsverteringssappen uitscheiden waarin enzymen zitten die de voeding opsplitsen in bouwstoffen. Daarna scheidt de alvleesklier drie belangrijke stoffen uit: 1. Lipase, dat er voor zorgt dat de vetten kunnen worden opgenomen. 2. Amylase, dat er voor zorgt dat de complexe koolhydraten worden splitst. 3. Insuline, dat er voor zorgt dat de glucose uit het bloed uiteindelijk naar de cellen wordt vervoerd. Dus door het amylase worden de complexe koolhydraten in hele kleine bouwstenen geknipt zodat ze kunnen worden opgenomen door de darmcellen. Eenmaal opgenomen worden de bouwstenen omgevormd tot het oerkoolhydraat: glucose. Dit glucose komt in het bloed en vormt daar bloedglucose of bloedsuiker. Dit bloedsuiker wordt door de bloedbaan vervoerd naar de organen en spieren, die voor hun werking energie halen uit deze glucose. Maar om vanuit de bloedbaan ìn de spier- en orgaancellen te kunnen komen, heeft de glucose een transporteur nodig. Een transporteur, die de glucose door de celwand heen kan vervoeren, naar het inwendige van de cellen. Dit is de specialiteit van het hormoon Insuline. Insuline, de van Gend en Loos van het glucose transport Een zeer ingenieus systeem zorgt er voor dat de glucosespiegel in het bloed binnen nauw omschreven grenzen blijft. Zodra er glucose opgenomen wordt, worden bepaalde cellen in de alvleesklier actief. Dit zijn de zogenaamde bèta-cellen (ook wel de cellen van Langerhans genoemd, naar de ontdekker van deze cellen) in de alvleesklier. Ze scheiden precies zoveel insuline af als nodig is om de nieuwe hoeveelheid glucose in het bloed naar de cellen te brengen. Het effect dat koolhydraten op de insulinespiegels (= het gehalte aan insuline in het bloed) hebben is vrij goed bekend. Het blijkt dat het lichaam voor de complexe koolhydraten verhoudingsgewijs minder insuline Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 5

6 nodigheeft, omdat de opname veel trager verloopt, dan voor enkelvoudige suikers. Suikers worden echter snel opgenomen in het bloed en de alvleesklier reageert hierop met een insuline piek1. De bloedsuikerspiegel en de insulineconcentratie in het bloed zijn bij gezonde mensen rechtstreeks aan elkaar verbonden. En om het nog iets ingewikkelder te maken: Om te voorkomen dat bij een overmatige insulinereactie de bloedsuiker spiegel te laag zal komen, heeft het lichaam ook nog de beschikking over een regulerend hormoon dat de werking van insuline weer tegen gaat. Dat hormoon heet Glucagon. Glucagon zorgt er voor dat er weer meer glucose in het bloed komt. Dit doet zij door de glucosereserves (de eerder genoemde glycogeenvoorraadjes) in de lever aan te spreken. Dit proces noemen wij gluconeogenese, dit zullen we straks bij de Alpha- Herstelfase (of eiwitfase) terug zien als een belangrijk hormoon. U merkt, het is een ingewikkeld en uitgebalanceerd spel om de glucose spiegels in het bloed binnen normale grenzen te houden. Grafiek I: Het effect van een normale maaltijd Het effect van insuline op de glucose stofwisseling na een normale maaltijd ziet er globaal als volgt uit: Grafiek II: Het effect van een suikerrijk tussendoortje Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 6

7 Uitleg bij de figuren: Grafiek I: Zodra er wat gegeten wordt zal er glucose worden opgenomen in het bloed. Dit wordt gesignaleerd door de beta-cellen in de alvleesklier en ze zullen insuline gaan uitscheiden wat de glucose in het bloed zal gaan vervoeren naar de spier- en orgaancellen. (Hiertoe behoren ook de hersenen die 60% van alle glucose gebruiken!) Hierdoor zal de glucosespiegel in het bloed weer gaan dalen en hierdoor zullen de beta-cellenstoppen met insuline afgeven. De rest van de insuline zal door de lever worden afgebroken. Grafiek II Zodra een suikerrijk tussendoortje wordt genomen (dit kan snoep, frisdrank, gebak, koekje etc. zijn ) dan zal de suiker uiterst snel in het bloed worden opgenomen omdat het reeds in de maag kan worden afgebroken en snel in het bloed komt. Dit zal een snelle reactie geven van de beta-cellen, die net iets teveel insuline uitscheiden. Daardoor is na een klein uur de bloedsuikerspiegel zo gezakt dat nu de bloedsuiker spiegel te laag is geworden. Dit noemen we een reactieve hypoglycemie, die herkenbaar is aan een onbedwingbare trek, soms gepaard gaande met transpireren, trillen en de behoefte om iets te eten. Vaak nemen z\e dan uit een soort natuurlijke behoefte iets wat snel het bloedsuikerniveau weer omhoog brengt en dat is dan meestal een zoete vette snack, wat de situatie herhalen zal. Alcohol zorgt ook voor een dergelijke reactie, vandaar dat mensen bij een borrel ook altijd graag wat eten. Dat is de reden waarom mensen dik worden van vette en zoete tussendoortjes. Wat u hiervan moet onthouden voor uw dieet Bij iedere gevarieerde maaltijd eet u een combinatie van koolhydraten (zowel complexe als eenvoudige), eiwitten en vetten. Als u daarbij met name complexe koolhydraten gebruikt, zal de bloedsuikspiegel geleidelijk stijgen (ze worden langzamer opgenomen door de darmen dan de enkelvoudige suikers). Er is dan een geleidelijke stijging van de insuline die onze opgenomen koolhydraten als glucose de cellen in brengt. Echter als u een tussendoortje neemt dat veel suiker bevat, dan krijgt u een korte hevige insulinepiek die de glucosespiegel snel weer normaliseert, maar ook een korte hypoglycemie veroorzaakt. Een hypoglycemie betekent een te lage bloedsuiker, wat een hongergevoel stimuleert. Een half uur tot een uur later heeft u dan weer trek. De hierdoor ontstane bloedsuikerschommelingen en insuline uitscheidingen zorgen voor de toenemende neiging om vet op te slaan. Neemt u regelmatig zo n tussendoortje, dan gebeuren er twee vervelende dingen: 1. U krijgt steeds vaker trek en heeft de neiging om steeds meer te gaan snaaien' 2. Uw lichaamscellen worden als het ware immuun voor het effect van insuline. Uw lichaam heeft steeds meer insuline nodig om de lichaamscellen (spieren vooral) te voorzien van glucose. Dit noemen we insuline resistentie. 3. Insuline transporteert naast glucose ook vet. Waar zij de glucose in het bloed vervoert naar de kern van spier- en orgaancellen, vervoert zij vetten in het bloed naar de vetcellen. Zit er veel insuline in het bloed, dan vindt dus ook vetopslag plaats. In het hoofdstuk over de vetstofwisseling gaan we hier dieper op in. Verstoringen van de koolhydraat stofwisseling Sommige mensen hebben moeite met het verwerken van koolhydraten. Bijvoorbeeld bij mensen met suikerziekte (diabetes mellitus). Bij diabeten werkt het fraaie samenspel van de opname van glucose en de reactie daarop van insuline niet meer vlekkeloos. Dit kan verschillenden redenen hebben. Het kan zijn dat de alvleesklier te weinig of helemaal geen insuline meer kan aanmaken om de bloedsuikerspiegel in balans te houden. Het gevolg is dat de bloedsuikerspiegel gaat stijgen boven een voor het lichaam gezond niveau. Door een te hoog bloedsuikerniveau ontstaan allerlei vervelende veranderingen in het lichaam, die we aanduiden met de ziekte Diabetes Mellitus. Een andere aandoening waarbij het koolhydraat metabolisme verstoord is, heet lactose intolerantie. Lactose is het suiker dat in melkproducten zit. Om lactose op te laten nemen vanuit de darmen is een enzym nodig dat lactase heet. Veel Zuid Europeanen en de meeste Afrikanen en Aziaten missen dit enzym. Deze mensen kunnen veel last krijgen van buikkrampen of diarree als ze melk gaan drinken. Een grote misser in het ontwikkelingswerk van het verleden was dat westerse instanties melkpoeder naar de hongerlijdende Afrikaanse landen stuurden. Omdat de hongerende kinderen door de lactose intolerantie ernstige diarree ontwikkelden, verergerden zij zo ongewild de situatie. De mensen in Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 7

8 bovengenoemde landen kennen in hun normale voedingspatroon geen gerechten op basis van melkproducten. Hun calcium halen ze ruimschoots uit groentes en soja producten. In het hoofdstuk over het metabole syndroom gaan we nader in op verstoringen die optreden bij mensen met vetzucht, suikerziekte en hoge bloeddruk. Daar wordt ook het begrip insuline resistentie nader uitgelegd. Eiwitten Eiwitten zijn net als koolhydraten opgebouwd uit lange ketens van bouwstoffen. De basisblokken van de eiwitten zijn de aminozuren. De aminozuren zijn te beschouwen als de dragers van het leven, want ze zijn verantwoordelijk voor de vorming van de miljoenen gespecialiseerde eiwitten met een specifieke functie in uw lichaam. Eiwitten leveren net als koolhydraten per gram 4 calorieën aan energie Wat gebeurt er met de eiwitten die we eten? Net als de andere voedingsstoffen voor het lichaam worden eiwitten opgenomen door de dunne darm. Maar de cellen van onze dunne darm kunnen eiwitten alleen opnemen als ze gesplitst zijn in enkele aminozuren of in stukken van hooguit twee of drie aminozuren. Om dit mogelijk te maken knippen de spijsverteringsenzymen, die ook weer gespecialiseerd zijn voor deze taak, de eiwitten eerst in enkele bouwstenen. Daarna gaan andere enzymen in het lichaam aan het werk om van deze bouwstenen weer andere, voor speciale taken benodigde, enzymen of eiwitten te maken. Dit proces noemen we eiwitsynthese. De eiwitten kunt u zien als bouwstenen die, als ze in een bepaalde volgorde worden gerangschikt, zeer specifieke taken kunnen gaan uitoefenen. Deze wondertjes van de natuur zijn in feite de basis voor het leven. Waar zitten onze lichaamseiwitten? 1. In haren, nagels en de buitenste lagen van de huid. Dit is het eiwit keratine, een harde stof die bescherming kan bieden. 2. Spieren zijn opgebouwd uit het eiwit myosine en myoglobuline en verschillende andere eiwitten. Onze organen zijn eveneens opgebouwd uit een veelheid van spieren en orgaaneiwitten. 3. Botten bestaan in belangrijke mate uit eiwitten. De buitenkant van onze botten is verhard met mineralen zoals calcium, maar de rubberachtige binnenste structuur van onze botten is opgebouwd uit eiwitten. 4. In ons bloed circuleren ook allerlei eiwitten. Zo is het hemoglobine van de rode bloedcellen, dat verantwoordelijk is voor het zuurstof transport door het lichaam, gebouwd rond het eiwit globuline. En het heldere bloedplasma vervoert allerlei stoffen zoals vetten en eiwitpartikeltjes, genaamd lipoproteïnen, die cholesterol door het lichaam transporteren. Aminozuren: Alle eiwitten zijn opgebouwd uit een aantal bouwstoffen die we aminozuren noemen. Ieder eiwit bestaat uit een combinatie van 2 of meer aminozuren. Er zijn 20 aminozuren bekend. U ziet op pagina 9 een overzicht van alle aminozuren. Essentiële en Niet-essentiële aminozuren. De begrippen Essentieel en Niet essentieel verwijzen naar de mate van beschikbaarheid. Hetzelfde begrip zullen we tegenkomen bij de vetten. Niet-essentiële aminozuren kan het lichaam zelf maken en essentiële aminozuren kan ons lichaam niet zelf maken en moet dus via de voeding of extra aanvullingen worden ingenomen. Het is dus essentieel dat we die via de voeding tot ons nemen. Tekorten in de vorming van bepaalde aminozuren kunnen voor verstoringen in allerlei lichaamsprocessen zorgen. Om een volledige dekking van alle aminozuren te krijgen bevat onze Alpha Maaltijdvervanger voldoende van alle aminozuren om er voor te zorgen dat u niet uw eigen eiwitten zult gaan afbreken. Tijdens de Eiwitfase zorgen de extra Wei proteïne ervoor dat u alle essentiële en niet-essentiële aminozuren binnenkrijgt. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 8

9 De twintig aminozuren die in eiwitten voorkomen Naam Code (3) essentieel voor de mens Alanine Ala niet -essentieel Arginine Arg semi-essentieel Asparagine Asn niet-essentieel Aspartaat Asp niet-essentieel Cysteïne Cys essentieel voor kinderen Glutamine Gln niet-essentieel Glutamaat Glue niet-essentieel Glycine Gly niet-essentieel Histidine His semi-essentieel Isoleucine Ile essentieel Leucine Leu essentieel Lysine Lys essentieel Methionine Met essentieel Fenylalanine Phe essentieel Proline Pro niet-essentieel Serine Ser niet-essentieel Threonine Thr essentieel Tryptofaan Trp essentieel Tyrosine Tyr essentieel voor kinderen Valine Val essentieel Enzymen (programmeurs van het leven) Het lichaam heeft eiwitten nodig om nieuwe cellen te bouwen, weefsels in stand te houden en om nieuwe eiwitten te bouwen, die er voor zorgen dat in het lichaam allerlei processen uitgevoerd kunnen worden. Deze laatste eiwitten worden enzymen genoemd. De helft van de dagelijks genuttigde eiwitten zijn nodig om deze enzymen te kunnen bouwen. In het proces van vertering, nieuwe cellen maken en het laten plaatsvinden van allerlei reacties in het lichaam zijn deze enzymen van levensbelang. Alle enzymen in het lichaam eindigen op de uitgang ase. U kunt ze hierna dus makkelijk herkennen. Zo zijn er de enzymen die de eiwitten moeten splitsen voordat ze opgenomen kunnen worden. Deze heten: proteasen. Lipasen zijn de enzymen die vetten kunnen opnemen en lactase is het enzym dat lactose (melksuiker) opneemt uit de darm. Nog een belangrijke rol van eiwit De mogelijkheid om te kunnen zien, proeven, voelen, horen, bewegen en vrijwel alles wat we doen, wordt bestuurd door signalen vanuit ons zenuwstelsel. In feite gebeurt alles wat we beschouwen als leven via zenuwcellen die signalen heen en weer sturen van de ene gespecialiseerde cellengroep naar de andere. Deze signalen verlopen via chemische stofjes die we neurotransmitters noemen. Voor het maken van deze neurotransmitters zijn, ja u raad het al, eiwitten nodig. Om deze zeer gespecialiseerde eiwitten te maken is informatie nodig die verankerd ligt in het erfelijke DNA materiaal. Een klein foutje in een van de miljarden schakels van een DNA structuur kan er al voor zorgen dat ergens in het lichaam een eiwit niet goed gemaakt kan worden en dus een bepaalde functie niet uitgevoerd kan worden. Dit kan geringe gevolgen hebben, maar het kan ook heel ingrijpende consequenties hebben. Vetten en vetzuren Hiermee komen we bij het meest ingewikkelde deel van dit hoofdstuk. De familienaam voor vetten, oliën en verwante stoffen is lipiden. Vloeibare vetten heten oliën, vaste vetten noemen we gewoon vet. Met uitzondering van cholesterol (een vettige substantie, die geen calorieën of energie levert) zijn vetten zeer energierijke voedingsmiddelen. Ze leveren per gram ruim twee maal zoveel energie als eiwitten of koolhydraten. Vet levert per gram 9 calorieën! Vet is niet alleen slecht In de huidige gebruikte dieetvoorschriften wordt voortdurend gewaarschuwd tegen een overmatig gebruik van vet. Vet wordt gezien als de grote boosdoener, die allerlei kwalijke gevolgen teweeg brengt voor de westerse samenleving. Overgewicht en ziektes als hart en vaatziektes, suikerziekte en kanker worden in verband gebracht met het eten van vet. Dit is zo ver doorgevoerd, dat veel mensen Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 9

10 ertoe zijn overgegaan om het kind met het badwater weg te gooien en vrijwel geen vet meer gebruiken. U zult waarschijnlijk dan ook verbaasd zijn als wij zeggen: Een gezond lichaam heeft vet nodig! Voedingsvetten zijn niet straffeloos te verwijderen uit ons dieet. Ons lichaam heeft vet nodig om werkzame stofjes te maken die we hormonen noemen. Ook voor de opname van vitamine A,D,E en K hebben we vet nodig. Bovendien kennen we ook de zogenaamde essentiële vetzuren, die ons lichaam niet zelf kan maken en dus uit de voeding moet halen en die zeer belangrijke processen in het lichaam mogelijk maken zoals de vorming van ontstekingsstoffen, afweerstoffen etc. De functies van vet Zichtbaar vet, dat onder de huid ligt opgeslagen heeft een aantal nuttige functies: Het zorgt voor energie opslag Het geeft het lichaam zijn vormen Het beschermt de huid voor druk van buiten (bijv. bij het zitten) Het zorgt voor warmte isolatie. Onzichtbaar vet, dat weggestopt zit in uw lichaam (om de organen en onderdeel van de cellen), heeft de volgende functies: Het is een onderdeel van ieder celmembraan, het vormt het buitenste laagje dat als een schil om iedere cel zit. Het vormt o.a. myeline, dat iedere zenuwvezel in ons lichaam omhult (net als de elektrische bedrading in ons huis ook omhuld is met een isolerende plastic omhulsel). Deze stof zorgt er voor dat elektrische signalen in het lichaam aankomen op de plek waar ze naar toe gestuurd worden. In de hersenen zit ook erg veel vet opgeslagen als myeline. Het is shock absorberend, zodat het de interne organen beschermt bij een val. Het is de basis van hormonen en ander biochemische stoffen in het lichaam, zoals vitamine D en gal. De vetstofwisseling Er zijn verschillende soorten vetten. Voor een goed begrip van de vetstofwisseling dient allereerst onderscheid gemaakt te worden tussen de vetten in de voeding en die in ons bloed. Daarom beginnen we eerst met de bloedvetten en gaan we daarna in op de voedingsvetten. A Vetten in ons bloed Ondertussen bent u al veel te weten gekomen over de voedingsvetten en hun rol in het menselijk lichaam. Net als met de koolhydraten en de eiwitten worden de vetten in het lichaam eerst afgebroken, voordat ze opgenomen kunnen worden vanuit het darmkanaal. Er zijn drie verschillende soorten vetten, die we aan kunnen treffen in het bloed. Dit zijn: A. Cholesterol B. Triglyceriden C. Fosfolipiden Ze worden ook wel bloedlipiden genoemd, wat staat voor vetten in het bloed. Cholesterol Cholesterol wordt gedeeltelijk (ongeveer voor 1/3 deel) via het voedsel opgenomen en de rest wordt door het lichaam zelf geproduceerd in de lever. Vaak is een erfelijke aanleg dan ook bepalend voor een te hoog cholesterol gehalte in het bloed. Een te hoog cholesterolgehalte is schadelijk voor de bloedvaten. Cholesterol kan geleidelijk een dikke plaquelaag gaan vormen aan de binnenkant van de kleinere bloedvaten, zoals de kransslagaderen in het hart of de halsslagaders naar de hersenen. Het gevolg hiervan is een groter risico voor het krijgen van een hartinfarct of een beroerte. Voor een beter inzicht in de werking van cholesterol wordt onderscheid gemaakt in: a) Het "slechte" LDL-Cholesterol b) Het "goede" HDL-cholesterol Het HDL is hard en het LDL is zacht. Het HDL kleeft niet vast aan de binnenkant van de bloedvaten en het LDL wel. Een te laag HDL-gehalte in combinatie met een te hoog LDL-cholesterol in het bloed is een grote risicofactor voor het krijgen van hart- en vaatziektes. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 10

11 Triglycerides Dit is het vet, dat we vooral vinden in de vetopslagplaatsen. Het is het reserve-vet. Vooral bij dikke mensen is het dit vet dat zo moeizaam kwijt te raken is. Als het triglyceridengehalte in het bloed te hoog wordt, dus als het lichaam teveel ervan door de bloedbaan laat zwerven, vormt dat een risico apart, zeker bij zwaarlijvige mensen. Een verhoogd triglyceridengehalte in het bloed ontstaat vooral door de combinatie van een te grote consumptie van voedingsvetten en te weinig lichaamsbeweging. Bij veel lichaamsbeweging wordt dit vet makkelijker afgebroken Voor diabeten (suikerpatiënten) vormt de combinatie van suikerziekte en een te hoog gehalte aan triglyceride in het bloed ook een gevaar voor het krijgen van allerlei late complicaties aan de bloedvaten. Het zijn met name deze langetermijn complicaties die bij diabetespatiënten voor de nare gevolgen zorgen. Fosfolipiden Fosfolipiden zijn transportvetten, die andere vetten door de bloedbaan moeten vervoeren (vetten zijn door hun structuur niet oplosbaar in het bloed). De hoeveelheid van deze nuttige "roeibootjes" is gering en niet te beïnvloeden. Leefstijladvies Vooral bij mensen met het metabole syndroom (zie volgende hoofdstuk) en bij mensen met een familiaire aanleg voor een hoog cholesterol is het van belang dat de voeding en de medicijnen zorgvuldig worden uitgebalanceerd. Het effect van roken is voor deze categorie mensen bijzonder vervelend, want: Al deze risico's worden een factor 10x ernstiger voor rokers! B Vetten in de voeding Dit zijn de vetten in onze voeding. Deze worden ingedeeld in: Verzadigde en onverzadigde vetzuren We onderscheiden verzadigde vetten en onverzadigde vetten (eigenlijk: vetzuren). Het verschil heeft te maken met de bouw van de vetmoleculen. Chemisch gezien zijn vetzuren een reeks koolstofatomen met aan de zijketens waterstofatomen. Hoe meer plaatsen op het molecuul bezet zijn door waterstofatomen hoe verzadigder het is. Zoals u in het onderstaande overzicht ziet, zijn de onverzadigde vetzuren verder te splitsen in enkel- en meervoudig onverzadigde vetzuren. Voedingsvetten Verzadigde vetzuren Verzadigde vetten zijn vast bij kamer temperatuur en worden harder als ze gekoeld worden. Boter bijv. bestaat voornamelijk uit verzadigde vetzuren. Onverzadigde vetzuren Dit zijn meestal vetzuren van plantaardige oorsprong en sommige vetten van vis vallen hierook onder. De onverzadigde vetzuren verdelen we weer onder in: Enkelvoudig-onverzadigde vetzuren, ook wel mono-onverzadigde vetzuren, Deze zijn vloeibaar bij kamertemperatuur en worden dikker als ze worden afgekoeld (o.a. olijfolie, dit bestaat vrijwel uitsluitend uit mono-onverzadigde vetzuren). Meervoudig-onverzadigde vetzuren, ook wel poly-onverzadigde vetzuren Deze zijn vloeibaar bij kamertemperatuur en blijven dit ook na afkoeling (o.a. zonnebloemolie bestaat grotendeels uit meervoudig onverzadigde vetzuren). Waar zitten de verschillende soorten vetten? De verzadigde vetten, die ongunstig zijn voor hart en bloedvaten, vinden we vooral in alle producten van dierlijke oorsprong. Verzadigd vet komt voor in het vet van melk en melkproducten, kaas, roomboter, harde margarinesoorten, gewoon frituurvet, koffiemelkpoeders, (slag)room, vlees, vleeswaren en vleesproducten en in kokos en alle met kokos bereide producten. Gek genoeg komen verzadigde vetten niet of nauwelijks voor in vis. De onverzadigde vetten zijn meestal van plantaardige oorsprong en vis. Deze zijn over het algemeen gunstiger voor hart en bloedvaten, maar ook hierbij zijn uitzonderingen, hetgeen het er allemaal niet simpeler op maakt. In principe zijn het de verzadigde vetten die het meest ongunstig voor de gezondheid zijn. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 11

12 De verzadigde vetzuren zorgen voor een verhoogd cholesterol, wat weer vaatziektes als hartinfarct en bloedvaatvernauwing kan veroorzaken. Onverzadigde vetten zijn veel gunstiger. Met name de monoonverzadigde vetzuren zijn, zoals uit studies van de laatste jaren is gebleken, het gunstigst voor de gezondheid. Gebruik dus te koken en te bakken, zoveel mogelijk de mono-onverzadigde vetten, zoals olijfolie. Hoe het Omega Plan uw stofwisseling normaliseert Mensen met overgewicht hebben de afgelopen jaren steeds te horen gekregen dat hun overgewicht te wijten is aan te veel vet in de voeding. Door een vetarm en koolhydraatrijk (vooral complexe koolhydraten) dieet te volgen zou het overgewicht wel afnemen. Toch is in de periode dat de consumptie van vetten duidelijk is verminderd, het aantal mensen dat lijdt aan overgewicht is drastisch gestegen. Dit komt omdat met het weglaten van de vetten óók de goede vetten, die we voor een goed werkende stofwisseling juist nodig hebben, verdwenen uit het dieet. We hebben dus iets verkeerd gedaan. Wàt dat is kunnen we leren van onafhankelijke wetenschappers als Prof. Dr. Artemis Simopoulos. (de schrijfster van het boek het OmegaPlan en Prof. Walter Willet (Schrijver van het boek (Eet, drink en blijf slank & gezond) In het volgende deel gaan we uitvoerig in op deze belangrijke ontdekkingen. Hoe plantaardige oliën smeerbaar in een kuipje komen Om meer plantaardige vetten toe te voegen aan ons menu zijn de margarines ontwikkeld. Door er meer water aan toe te voegen ontstonden de halvarines. Maar hoe komen deze plantaardige oliën nu in een vaste toestand in het kuipje terecht? Om plantaardige oliën en vetten goed smeerbaar te maken, worden ze tijdens de bereiding gehard. Dit harden gebeurt door de oliën te verhitten en onder hoge druk waterdamp in de olie te persen. Dit proces noemt men ook wel hydrogeneren. Helaas veranderen onverzadigde (goede) vetten door dit harden in in verzadigde (slechte) vetten, maar wat erger is: tijdens het harden ontstaan er de zogenaamde transvetzuren. Transvetzuren zijn superslecht voor het cholesterol-gehalte. Ze verhogen de slechte component van cholesterol, het LDLcholesterol. Het is dus lang niet altijd zo dat plantaardige vetten in margarines of halvarines alleen onverzadigde vetten bevatten. Let goed op de verpakking en kijk wat er in het product zit. (Zie ook het stuk over boter, margarine en halvarine). Essentiële vetzuren: omega-6 en omega-3 Essentiële vetzuren zijn vetzuren die uw lichaam niet kan maken uit de andere vetten en die u dus via de voeding binnen moet krijgen. Een bekend voorbeeld van zo'n essentieel vetzuur is linolzuur, maar ook linoleenzuur en arachidonzuur en eicosapenteenzuur zijn essentiële vetzuren. Essentieel is het onderscheid tussen de verschillende essentiële vetzuren omega-6 en omega-3. Zoals u weet is onze dieetaanpak in belangrijke mate gebaseerd op Het Omega Plan. Het navolgende is gedeeltelijk overgenomen uit het boek "Het Omega Plan. In vroegere tijden, toen onze voorouders nog grotendeels van de landbouw en de jacht leefden, waren we gewend om veel meer Omega-3 vetzuren te gebruiken dan wij dat tegenwoordig doen. Toen was de verhouding Omega-3 tot Omega-6 gemiddeld 1:4. Tegenwoordig is de verhouding sterk veranderd in het nadeel van de Omega-3 vetzuren naar zo'n 1: 20. Het gaat om de verhouding In het verleden maakten voedingsdeskundigen weinig verschil tussen de verschillende meervoudig onverzadigde oliën, omdat ze allemaal een laag gehalte aan verzadigde vetzuren en cholesterol hadden. Men meende dat dit hun belangrijkste eigenschap was. U had dan ook de vrijheid uw meervoudig onverzadigde oliën te kiezen op basis van kosten, gewoonte, smaak of eigenschappen bij de voedselbereiding. Het nieuwe onderzoek toont echter aan dat de verschillende meervoudig onverzadigde oliën, afhankelijk van hun omega- 6/omega-3 vetzurenverhouding, verschillende effecten op uw gezondheid kunnen hebben. Waarom Omega- 3 en Omega- 6? Omega-3 vetzuren hebben hun eerste dubbele binding tussen het derde en vierde koolstofatoom, en worden daarom omega-3 genoemd. Omega-6 vetzuren hebben hun eerste dubbele binding tussen het zesde en zevende koolstofatoom, en worden daarom omega-6 genoemd. In het overzicht op pagina 13 ziet u welke meervoudig onverzadigde oliën rijk zijn aan omega-3 vetzuren en welke rijk zijn aan omega-6 vetzuren, in de cursus verder ook kort omega-3 oliën en omega-6 oliën genoemd. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 12

13 Omega-3 oliën Visolie, lijnzaadolie, walnotenolie, soja olie (N.B. Sojaolie bevat meer omega-6 vetzuren dan de meeste omega-3 oliën en hoort dus in beide categorieën thuis.) Omega-6 oliën Maïsolie, zonnebloemolie, sojaolie, saffloerolie, katoenzaadolie arachidisolie, sesamolie, druivenpitolie, sleutelbloemolie (theunisbloemolie) De eicosanoïden Zoals eerder vermeld, zijn omega-3 en omega-6 vetzuren uniek, omdat het de enige vetzuren zijn die essentieel zijn voor uw gezondheid, maar niet in uw lichaam kunnen worden aangemaakt. Ze moeten uit uw voeding komen. Essentiële vetzuren spelen een aantal wezenlijke rollen in uw lichaam. Eén sleutelrol is dat ze worden omgezet in hormoonachtige stoffen, eicosanoïden, genaamd. De 'ouder'vetzuren voor de eicosanoïden zijn: arachidonzuur (AA - arachidonic acid) uit de omega-6 familie en eicosapenteenzuur (EPA eicosapentaenoic acid) uit de omega-3 familie. De functies van de eicosanoïden uit deze beide families zijn doorgaans tegengesteld aan elkaar. Met andere woorden: die van de omega-6 familie werken de functies van die uit de omega-3 familie tegen. We zullen de eicosanoïden niet uitvoeriger bespreken, maar er zijn twee feiten die nuttig zijn om te weten: Ten eerste zijn eicosanoïden van dag tot dag betrokken bij elk aspect van uw gezondheid. Ze hebben ondermeer de essentiële functie dat ze uw bloeddruk beïnvloeden, uw immuunsysteem stimuleren of remmen, uw waarneming van pijn veranderen en u meer of minder vatbaar maken voor allergieën en ontstekingen. Ten tweede kunt u de eicosanoïdenproductie in uw lichaam wijzigen door de oliën in uw voeding te veranderen. De eicosanoïden die van omega-6 vetzuren zijn gemaakt kunnen een tegengesteld effect hebben aan de eicosanoïden die van omega-3 vetzuren zijn gemaakt. Als uw voeding veel omega-6 vetzuren bevat, zal uw lichaam bijvoorbeeld meer ontstekingbevorderende eicosanoïden produceren zoals arachidonzuur. Hierdoor neemt het risico dat u astma, allergieën, gewrichtsontsteking, vaatwand- of andere ontstekingsreacties gaat ontwikkelen, toe. U kunt uw gezondheid dus sturen door uw voeding! Eet meer omega-3 oliën en vermijd teveel omega-6! U krijgt dat meer dan voldoende binnen. Waarschijnlijk is het feit, dat onze voeding zo ver is af komen te staan van ons oorspronkelijke voedsel, de reden dat in een verwesterde samenleving zoveel meer ziektes ontstaan dan in landen waar de voeding nog samengesteld is uit een verhouding tussen de Omega-6 en Omega-3 vetzuren van 4:1. De gunstige invloed van omega-3 oliën De voornaamste plantaardige oliën die u in het kader van het Omega Plan zult eten zijn olijfolie, lijnzaadolie en walnotenolie. Canola olie is op dit moment nog niet in de Nederlandse winkels verkrijgbaar. Deze oliën delen een aantal eigenschappen. Ze zijn in vergelijkbare mate arm aan verzadigd vet Ze zijn arm aan linolzuur (olijfolie) of hebben ze een gunstige verhouding linolzuur/alfalinoleenzuur (lijnzaadolie, canolaolie en walnotenolie). Hierdoor hebben ze een gunstige omega-6/omega-3 vetzurenverhouding. Olijfolie en canola olie zijn belangrijke bestanddelen van het voedingssysteem, omdat ze royale hoeveelheden enkelvoudig onverzadigde vetzuren bevatten. Olijfolie heeft nog meer goede eigenschappen. Het is rijk aan antioxidanten en aan een stof, squaleen, genaamd, die ontstekingremmende eigenschappen heeft, vorming van bloedstolsels vertraagt en cholesterol verlaagt. Het belangrijkst is dat het eten van olijfolie de hoeveelheid omega-3 vetzuren verhoogt die door de cellen wordt opgenomen, terwijl het eten van omega-6 vetzuren, zoals maïsolie en saffloerolie, die hoeveelheid verlaagt. Boter, dierlijk vet en cacaoboter dient u maar met mate te eten. Hoewel ze arm zijn aan omega-6 vetzuren, hebben ze een zeer hoog gehalte aan verzadigd vet. De enige transvetzuren in het Omega Plan zijn de kleine hoeveelheden (omstreeks 2 procent) die van nature in boter en andere zuivelproducten voorkomen. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 13

14 Een goed uitgangspunt voor verstandig omgaan met vet is: 1. Vermijd zoveel mogelijk dierlijk vet. Handig ezelsbruggetje daarbij is: Alles wat vliegt, rent of zwemt is beter dan alles wat staat, ligt of knort. 2. Waarbij een uitzondering gemaakt moet worden voor vette vis, want daarin zitten de gunstige omega-3 vetzuren die juist weer een heel gunstig effect hebben. 3. Plantaardig vet is gunstiger voor de gezondheid, maar voor bestrijding van overgewicht is ook een overmatig gebruik van deze vetten af te raden. Olijfolie, lijnzaad en walnotenolie zijn te verkiezen boven zonnebloemolie, palmolie, kokosolie of andere verzadigde en meervoudig onverzadigde vetzuren. 4. Neem veel lichaamsbeweging, om overtollig vet sneller af te kunnen breken en om de conditie te verhogen. 5. Roken is sterk af te raden, lukt dat nog niet probeer dan zo min mogelijk te roken. Samenvatting Vetten in de voeding: Verzadigde vetzuren uit dierlijke vetten, met uitzondering van vette vis. Meer risico voor verhoging van het cholesterol Onverzadigde vetzuren uit plantaardige vetten. Minder risico voor een verhoogd cholesterol. Een te ruim gebruik van zowel Omega-6 plantaardige vetten als van dierlijke vetten kunnen vetzucht bevorderen. Voor een gezond leven dient u voldoende Omega-3 vetzuren te gebruiken. Vetten in het lichaam: Cholesterol: HDL-Cholesterol = het goede cholesterol. Wordt vooral bevorderd bij gebruik van plantaardige vetten, met name olijfolie en andere Omega-3 vetzuren. Ook linolzuur heeft een gunstig effect, maar linoleenzuur heeft een nog beter effect en mist de nadelige effecten van linolzuur. LDL-Cholesterol = het verkeerde cholesterol. Wordt vooral opgenomen bij gebruik dierlijke vetten. Een erfelijke factor is vaak aanwezig bij een sterke verhoging hiervan. Triglyceriden. Een koolhydraatrijk-vetarm dieet en te weinig lichaamsbeweging zorgen voor een verhoging van het triglyceridengehalte in het bloed. Een matig gebruik van oliën die rijk zijn aan Omega-3 vetzuren en voldoende lichaamsbeweging zorgen dat dit weer omlaag gaat Let op welk vet u kiest Vet, boter, margarines en frituur Wilt u afvallen of voor uw gezondheid minder vet gaan gebruiken, dan is het allereerst verstandig om eens stil te staan bij onze broodsmeersels, oliën en bak- en braadproducten. Deze producten hebben een groot aandeel inons dagelijkse vetverbruik. Zo gebruiken we in onze cultuur 2 broodmaaltijden per dag en daarbij gebruiken we doorgaans een broodsmeersel. Dit broodsmeersel vormt samen met de bak- en braadproducten de bron van een groot deel van ons totale dagelijkse vetgebruik. Broodsmeersels Als u hierbij niet let op vet, zal iedere poging om af te vallen waarschijnlijk mislukken! Het vetgehalte van broodsmeersel varieert van 3 tot 80%. Ook de vetsamenstelling van de producten verschilt. Een overzicht: Boter en halfvolle boter Roomboter wordt gemaakt van melkvet (oftewel room) en is dus van dierlijke oorsprong. Het bevat veel verzadigde vetzuren. Zowel voor mensen die willen afvallen als voor mensen met suikerziekte of hart en vaatziekten, verhoogd cholesterol of zij die nog roken is boter dus zeker niet aan te raden! Gebruik boter alleen bij uitzondering of liever helemaal niet. Hetzelfde geldt voor roomijs, dit bevat een grote hoeveelheid verzadigd vet, zoals bijv. de populaire Magnum, maar ook Milkshakes. Vaak worden hier relatief grote hoeveelheden tegelijk van geconsumeerd. Omdat het de beroerde combinatie van verzadigd vet met suiker bevat, is het zeer dikmakend. Halfvolle boter is voor de helft met water verarmd en dus half zo vet. Op zich kan deze halfvolle boter, gemengd met olijfolie, een goed alternatief zijn margarine. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 14

15 Margarines en halvarines Margarine behoort volgens de warenwet voor 80% uit vet te bestaan. Men gebruikt hiervoor oliën en vetten van plantaardige of dierlijke oorsprong (hetzij dus onverzadigde vetten of verzadigde vetten). De fabrikant is hier vrij in. Halvarine is margarine, waarvan de helft van het vet is vervangen door water (de naam zegt het al). Ze bevatten dus nog maar 40% vet. Ook bij halvarine kan het vet zowel van dierlijke als van plantaardige oorsprong zijn. Kijk op het etiket of er bij de plantaardige vetten ook geharde vetten staan. Deze zijn ongunstig voor de bloedvaten, doordag bij het proces van harden de slechte transvetzuren ontstaan. Let op het etiket op de volgende zaken: a) Welke soorten vet zijn er gebruikt b) Hoeveel procent verzadigd vet zit er in c) Hoeveel procent transvet zit erin (Het liefst 0%) Dieetmargarines en dieethalvarines Dit zijn producten voor een cholesterolverlagend dieet. Vergeleken met hierboven genoemde producten bevatten ze de meeste onverzadigde vetten. Dit betekent nog niet dat ze weinig vet bevatten: in principe levert dieetmargarine evenveel calorieën als margarine (even vet!). Dieetmargarine is voor een vermageringsdieet niet gunstig. Zo bevat Becel dieet nog 70% vet! Becel Light bevat daarentegen 35% vet. Door de nieuwe wetenschappelijke inzichten zijn we wat teruggekomen van het nut van linolzuur, aangezien dit een Omega-6 vetzuur is. De vraag is nu: moeten we mensen met een verhoogd cholesterol nou wel of geen met linolzuur verrijkte voedingsmiddelen aanbevelen? Ons advies is: Probeer liever een mengsel van olijfolie met halfvolle roomboter te maken, dat is waarschijnlijk toch beter en biedt een goede oplossing tot Canolamargarine op de markt komt in Nederland. Andere broodsmeersels Er zijn ook producten die de naam margarine of halvarine niet mogen dragen (de warenwet). Deze producten hebben dan een fantasienaam. Ook hier is het weer zo dat er verschillen bestaan tussen de hoeveelheden verzadigde en onverzadigde vetten. Let ook hierbij weer op de etiketten, die u alles kunnen vertellen over de samenstelling. Frituren Een van de redenen waarom frituurvet zo slecht is voor de gezondheid, is dat het, naast verzadigde vetten, nog altijd transvetzuren bevat. Uit een recent onderzoek bleek dat vooral de frituurvetten die gebruikt worden in restaurants en snackbars, nog veel transvetzuren bevatten. Paneren Dit is een methode om nog meer vet op te zuigen. Gepaneerde vis is dan ook een verkeerde manier om de gezonde vis te eten. Door de overmaat aan verzadigd vet dat uit het frituurvet in het paneermeel wordt gezogen, is het gunstige effect van een vette vis door het frituren geheel teniet gedaan! Pas op met vet en denk er bij na welk vet u gebruikt Bedenk dat bij iemand die gewicht verliest, het meeste vet direct weer wordt opgenomen om de verloren pondjes weer aan te vullen. Blijf daarom zuinig met vet! Gebruik voornamelijk de door het Omega Plan geadviseerde vetten en oliën. Het gebruik van verkeerde vetten kan een van de oorzaken zijn waarom het dieet mislukt. Let dus ook op andere voedingsmiddelen die veel verkeerde vetten bevatten! Dit zijn o.a.: volle melkproducten, spek en karbonades, gepaneerd vlees, bewerkt vlees zoals gehakt, tartaar, frikadel etc. Denk verder aan verborgen vetten in kaas, koek, chocolade (in al zijn vormen), chips, zoutjes, hartige snacks. Door het eten van deze producten krijgt u ongemerkt veel verkeerde vetten binnen. Pas ook op voor ongezonde diëten die het gebruik van verzadigde vetten stimuleren, zoals het Atkins dieet en Montignac dieet. Gebruik van meer magere eiwitten en minder suikers is goed. Dat veroorzaakt een veel mindere insuline productie en voorkomt daardoor dikker worden. Maar vermijd daarbij een te grote inname van de verzadigde vetten. Matigheid is daarbij geboden. Natuurlijk is het niet verboden om zo nu en dan te genieten van een varkenshaasje of een biefstukje, maar doe dat niet te vaak. Vermijd vooral de zaken waar veel suiker en verzadigd vet bijeenkomen, zoals fastfood, koekjes, gebak, roomijs en verpakte kant en klaar maaltijden van de goedkopere merken. Auteur: Bob van Heukelom WeetJeSlank pagina 15

Verhoogd cholesterolgehalte. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Verhoogd cholesterolgehalte. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Verhoogd cholesterolgehalte Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Cholesterolgehalte 3 Cholesterol 3 Cholesterol in voeding 4 Verhoogd cholesterolgehalte

Nadere informatie

Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE. E-book

Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE. E-book Alles over VETTEN GOEDE ÉN SLECHTE E-book WAT IS VET? VET IS EEN VOEDINGSSTOF DIE ZIT IN BIJVOORBEELD HALVARINE, OLIE, VLEES, KAAS EN IN KOEK, SNACKS EN SAUZEN. VET IS ALTIJD EEN MENGSEL VAN VETZUREN.

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Gezonde voeding voor teamsporters

Gezonde voeding voor teamsporters Gezonde voeding voor teamsporters Inleiding Door: Esther Verhoef en Puck Reckers Doel: Kennis vergroten goede voeding rondom trainingen/wedstrijden. Inhoud Presentatie Wat is voeding - Koolhydraten - Vetten

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout De Kracht van Eiwit Hans Wassink EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout Programma Eigen Kracht 10.00 uur De Kracht van Eiwit Hans Wassink 11.15 uur Afslanken met IJzer

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes Inhoud 1. Inleiding 3 2. Diabetes bij CF 4 3. Behandeling 4 3.1. Doel van de behandeling

Nadere informatie

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk. van Novo Nordisk A/S. Wietske Wits, diabetes type 1

Changing Diabetes is een geregistreerd handelsmerk. van Novo Nordisk A/S. Wietske Wits, diabetes type 1 Novo Nordisk beschouwt het als haar missie om de toekomst van diabetes te veranderen. Om deze visie gestalte te geven hebben wij het Changing Diabetes-programma ontwikkeld. Changing Diabetes omvat diverse

Nadere informatie

Ik heb cholesterol Wat nu?

Ik heb cholesterol Wat nu? Ik heb cholesterol Wat nu? Belangrijk: Deze patiëntbrief is bedoeld ter ondersteuning van het consult door de huisarts. Deze informatie dient dus niet als vervanging van een consult bij een arts. Bedenk

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap 2 Bij de Glucose Tolerantie Test was uw bloedsuiker (ook wel bloedglucose genoemd) te hoog. Daarom ontvangt u deze informatie. Wat is glucose?

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Infobundel Week van de diëtist THEMA VETTEN

Infobundel Week van de diëtist THEMA VETTEN Infobundel Week van de diëtist THEMA VETTEN Nederrij 133 2200 Herentals t 014 24 61 11 f 014 24 61 26 www.azherentals.be Inhoudsopgave Vetten in de actieve voedingsdriehoek... 3 Zichtbaar en onzichtbaar

Nadere informatie

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum Voeding bij zwangerschaps diabetes Diabetes Gravidarum Universitair Medisch Centrum Groningen Zwangerschapsdiabetes is een vorm van suikerziekte die kan optreden tijdens de zwangerschap. Deze brochure

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Gynaecologie Zwangerschapsdiabetes en voeding www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Zwangerschapsdiabetes... 3 Glucosedagcurve... 3 Behandeling... 4 Adviezen met betrekking tot uw voeding... 4 Hanteer een

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Telefoonnummer: 0344 674285 Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus

Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een stofwisselingsziekte waarbij de alvleesklier (pancreas) geen of weinig van het hormoon insuline produceert. In deze brochure

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Afdeling Diëtetiek Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Algemeen U heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Deze folder bevat informatie over het dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte. U kunt deze

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor goede vetten

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor goede vetten E-learning module vetten en gezondheid Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor goede vetten Hoofdstuk 1 gaat over de rol van vetten in een gezond voedingspatroon. Na bestudering van dit hoofdstuk weet

Nadere informatie

Dieetadvies bij jicht

Dieetadvies bij jicht VOEDING & DIEET Dieetadvies bij jicht ADVIES Dieetadvies bij jicht Jicht ontstaat als urinezuur in het lichaam wordt opgehoopt, vooral in de gewrichten. De behandeling die u krijgt, heeft tot doel de hoeveelheid

Nadere informatie

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies krijg je een dorstsignaal? Ong. 2% Bewerkt door

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten)

Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten) Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten) Wat is diabetes mellitus? Diabetes mellitus is een chronische stofwisselingsziekte waarbij het glucosegehalte in het bloed

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset Zo ondersteunt Pure Whey Eiwit uw gezondheid Eiwitten zijn belangrijke bouwstoffen voor het lichaam. Ze zijn nodig voor groei, herstel en instandhouding van lichaamscellen en weefsels. Niet voor niets

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen?

Moeten mensen er echt mee leren leven of... zou het ook aan onze voeding kunnen liggen? Darmklachten zijn een steeds vaker voorkomend probleem. Ondanks de toename van het aantal klachten is er nog steeds geen passende oplossing gevonden voor het probleem. In mijn praktijk Detoxenzo kloppen

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus

Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus Deze folder gaat over voedingsadviezen als u Diabetes Mellitus heeft. Inleiding Diabetes Mellitus, beter bekend als diabetes of suikerziekte, is een stofwisselingsziekte

Nadere informatie

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten

Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Sojaproducten - Een bron van hoogwaardige eiwitten Standpuntnota van de ENSA Scientific Advisory Committee Inleiding Eiwitten zijn een belangrijke voedingsstof die nodig zijn voor de groei en het herstel

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WAAROM EIWITTEN OM AF TE SLANKEN? Koolhydraten en de oorzaak van obesitas Koolhydraten zijn een energiebron voor het lichaam. Als

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Afdeling Diëtetiek Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Inleiding Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling

Nadere informatie

JUNKFOOD HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD. Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma!

JUNKFOOD HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD. Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma! HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD 101 JUNKFOOD Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma! Week 1, Junkfood Snel, pijnloos en effectief! klantenservice@optimalegezondheid.com

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Ik zal eerlijk met je zijn. Afvallen is één van de moeilijkste dingen die je kan doen als mens. Waarom? Omdat ons lichaam

Nadere informatie

Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling weer verdwijnt.

Nadere informatie

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?!

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?! DIABETES TYPE 2 De ziekte van de toekomst?! Inleiding 1. Wat is diabetes 2. Wat loopt er mis 3. Wie loopt er risico 4. Wat zijn de mogelijke gevolgen 5. Meest voorkomende klachten 6. Behandelen en/of voorkomen

Nadere informatie

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer

CrossCamp Amsterdam. Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voedingsleer CrossCamp Amsterdam Voel je Fit, voel je Sterk,, Gemotiveerd trainen met stimulerende begeleiding. Voedinsleer Wat halen we uit voeding? Koolhydraten Vetten Eiwitten Voedingsmiddelen

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Gezonde Voeding Tips

Gezonde Voeding Tips Gezonde Voeding Tips Waarom is een gezond dieet zo belangrijk? A) Voorkom risico s op aandoeningen Weet je dat de meeste aandoeningen kunnen worden voorkomen? Voorbeelden hiervan zijn:» Hartaandoeningen»

Nadere informatie

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar...

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en drinkt

Nadere informatie

Alles over KOOLHYDRATEN. E-book

Alles over KOOLHYDRATEN. E-book Alles over KOOLHYDRATEN E-book WAT ZIJN KOOLHYDRATEN? KOOLHYDRATEN ZIJN VOEDINGSSTOFFEN DIE ENERGIE LEVEREN AAN HET LICHAAM, NET ALS EIWITTEN EN VETTEN. KOOLHYDRATEN ZITTEN VOORAL IN GRAANPRODUCTEN ZOALS

Nadere informatie

De voedingsmiddelendriehoek.

De voedingsmiddelendriehoek. Hoofdstuk 8 De voedingsmiddelendriehoek. 1. De voedingsdriehoek invullen. 2. De drie maaltijden per dag opnoemen. 3. Zeggen wanneer we best drinken en hoeveel liter we drinken. 4. Tips opnoemen om gezond

Nadere informatie

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus Zeker als u ons nodig heeft THUISZORG De Friese Wouden JEUGDGEZONDHEIDSZORG KRAAMZORG VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus In deze folder vindt

Nadere informatie

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts.

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts. Woordenlijst. Aminozuur Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten. Het lichaam maakt zelf veel aminozuren aan, maar andere moeten uit de voeding worden opgenomen: de zogenoemde essentiële aminozuren.

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1127 Inleiding U heeft een Whipple-operatie gehad waarbij (een deel van) uw alvleesklier is verwijderd. Na de operatie

Nadere informatie

Gewichtstoename bij behandeling van kanker

Gewichtstoename bij behandeling van kanker Gewichtstoename bij behandeling van kanker Albert Schweitzer ziekenhuis Januari 2012 Pavo 0915 Inleiding U bent tijdens uw behandelingen tegen kanker ongewenst in gewicht aangekomen. In deze folder leggen

Nadere informatie

Volwaardige voeding 1

Volwaardige voeding 1 Volwaardige voeding 1 Het dieet dat door onze schepper voor ons is uitgekozen, bestaat uit graan, fruit, noten en groenten. Dit voedsel, zo eenvoudig en natuurlijk mogelijk bereid, is het gezondst en voedzaamst.

Nadere informatie

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding?

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme is een voedingsgewoonte die meer en meer

Nadere informatie

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Ontdek hoe kleine veranderingen elke dag een verschil maken Nicolas Guggenbühl, diëtist-voedingsdeskundige, met de medewerking van prof.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten Dit hoofdstuk bevat zeven vragen Hoofdstuk 1 gaat over het belang van een gezond voedingspatroon en de rol van vetten hierin. Na bestudering van dit hoofdstuk

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

PERFECT BALANCE. supergezonde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9

PERFECT BALANCE. supergezonde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 PERFECT BALANCE supergezonde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 Deze combinatie van bijzondere biologische oliën bevat precies de essentiële vetzuren die uw lichaam nodig heeft om goed te kunnen

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten Koolhydraten gist Onder het begrip koolhydraten verstaan we alle moleculen die opgebouwd zijn uit koolstof, zuurstof en waterstof en die bepaalde chemische eigenschappen gemeenschappelijk hebben. Koolhydraten

Nadere informatie

Honden worden (nog sterker dan. Vetten

Honden worden (nog sterker dan. Vetten Vetten Honden worden (nog sterker dan katten) van nature aangetrokken tot vetrijke voeding.als de hond weinig aan lichaamsbeweging doet, moet de opname van vetten echter beperkt worden. Als er geen nauwkeurig

Nadere informatie

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes Lekker en gezond eten met diabetes 3 Gezond eten heeft zin Met diabetes heb je extra veel plezier van gezond eten: je zit lekkerder in je

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

5. Dagelijkse energie

5. Dagelijkse energie 5. Dagelijkse energie Elke beweging die je doet kost energie. Niet alleen bij het rennen, lopen, bukken en springen, maar ook slapen en zitten kosten dus energie. De energie die hiervoor nodig is, wordt

Nadere informatie

Een gestoord-nuchter glucose

Een gestoord-nuchter glucose Een gestoord-nuchter glucose Inleiding Deze brochure bevat informatie over gestoord-nuchter glucose. Daarnaast wordt aangegeven welke maatregelen u zelf kunt nemen om hier zo goed mogelijk mee om te gaan.

Nadere informatie

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet

Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Gezonde basisvoeding met de Schijf van Vijf Factsheet De Schijf van Vijf is het voorlichtingsmodel dat het Voedingscentrum

Nadere informatie

Voeding bij pancreatitis

Voeding bij pancreatitis UMC St Radboud Voeding bij pancreatitis (alvleesklierontsteking) Patiënteninformatie Deze brochure geeft u algemene informatie over de voeding bij pancreatitis. Heeft u na het lezen van deze brochure nog

Nadere informatie

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59.

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. www.medischhuis-colin.be info@medischhuis-colin.be 12 INLEIDING Het is voor iedereen belangrijk om

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

Suiker. en suikerrijke producten. De zoete geraffineerde verleider

Suiker. en suikerrijke producten. De zoete geraffineerde verleider Suiker en suikerrijke producten De zoete geraffineerde verleider We worden dagelijks verleid om suiker te eten. Hoe kan dat? Waarom eten we zoveel suiker en suikerrijke producten terwijl we weten dat het

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Vetten, sojaproducten en gezondheid van het hart Wat zegt de wetenschap?

Vetten, sojaproducten en gezondheid van het hart Wat zegt de wetenschap? Vetten, sojaproducten en gezondheid van het hart Wat zegt de wetenschap? Standpuntnota van de ENSA Scientific Advisory Committee Inleiding Sinds vele jaren erkennen wetenschappers de belangrijke rol die

Nadere informatie

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren 24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren Annette Schormans, diëtist Lezing 26 januari 2015 KBO Boxtel Gezondheidsproblemen leefregels voor senioren goede keuze in voeding maken blijven bewegen hersenen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008:

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008: Werkbladen 2008: Over gezond eten 1 WAAROM IS GEZOND ETEN BELANGRIJK? Je bent nu in de groei. Je lichaam is nog lang niet klaar. Goed en gezond eten is daarom erg belangrijk. Want alleen dan krijg je voldoende

Nadere informatie

30 dagen een commitment met jezelf aangaan!

30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 1. Training 2. Voeding 3. Rust 1. Training - Grote spieren trainen benen, borst en rug - Cardio training - Dagelijks middelmatig bewegen Grote spieren trainen:

Nadere informatie

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Een koolhydraatarm dieet De arts of diëtist heeft met u besproken dat u gedurende drie maanden een koolhydraatarm dieet gaat volgen. Dit dieet volgt u in overleg

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek Geeft weer - Wat je dagelijks zou moeten eten - Hoeveel je best beweegt Voor iedereen vanaf 6 jaar De actieve voedingsdriehoek Is gebaseerd

Nadere informatie

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje

Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Eten en drinken voor uw blaas De beste adviezen voor u op een rijtje Blijf jezelf. Zo zorgt u goed voor uzelf Als u te maken hebt met ongewenst urineverlies, is het goed om eens stil te staan bij wat u

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Gezond eten moet dat?

Gezond eten moet dat? 51 K e n n I s m a k e n Gezond eten moet dat? Uit allerlei studies en enquêtes in verband met gezondheid en voeding blijkt dat het aantal zwaarlijvige jongeren toeneemt. Kinderen eten te vaak frieten,

Nadere informatie

VOEDINGSRICHTLIJNEN EET 5-6 MAALTIJDEN PER DAG!

VOEDINGSRICHTLIJNEN EET 5-6 MAALTIJDEN PER DAG! VOEDINGSRICHTLIJNEN Proficiat, je hebt er goed aan gedaan om te kiezen voor extra lichaamsbeweging en dus voor een betere gezondheid. Wil je echter graag overbodig gewicht verliezen dan is het essentieel

Nadere informatie

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen?

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Wat is diabetes? Diabetes type 1, diabetes type 2 de

Nadere informatie

perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren

perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren perfect balance uitgebalanceerde oliemelange met omega-3, omega-6 en omega-9 vetzuren Deze combinatie van bijzondere

Nadere informatie

voedingsadvies bij hypoglykemie

voedingsadvies bij hypoglykemie voedingsadvies bij hypoglykemie (te laag bloedglucose) 1 2 Inleiding Mogelijke klachten Wanneer u last heeft van een te lage bloedglucose (hypoglykemie) kunnen de volgende klachten zich voordoen: trillen,

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie