Michel Krielaars. Het kleine koude front

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Michel Krielaars. Het kleine koude front"

Transcriptie

1 Michel Krielaars Het kleine koude front

2 Het kleine koude front is een uitgave van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek ter gelegenheid van de Maand van de Geschiedenis Copyright Michel Krielaars Uitgever Stichting cpnb Omslagontwerp Bart van den Tooren Foto auteur Annaleen Louwes Vormgeving binnenwerk Perfect Service Drukkerij Wöhrmann, Zutphen isbn nur 680

3 Inleiding Terug in Moskou Eind november 2013 was ik op bezoek in Moskou, voor het eerst in anderhalf jaar. Het waren van die typische novemberdagen, met veel regen en natte sneeuw. En ook al leek er in de Russische hoofdstad met zijn klatergouden centrum en betonnen flatwijken niet veel veranderd, alom hing er een sfeer van neerslachtigheid. Ik merkte het vooral in de media, in de eerste plaats bij Radio Echo Moskvy, dat tijdens mijn afwezigheid veel van zijn kritisch vermogen leek te hebben verloren, terwijl die zender en zijn website tot aan het begin van Poetins derde termijn als president, in mei 2012, mijn belangrijkste informatiebronnen waren geweest. Waar was de protestbeweging gebleven, die na de frauduleuze parlementsverkiezingen van december 2011 honderdduizend boze Russen, voornamelijk afkomstig uit de nieuwe middenklasse, de straat op had gekregen om het aftreden van Poetin te eisen? En waarom werd er op de staatstelevisie gedaan alsof 3

4 de Verenigde Staten op de ondergang van Rusland uit waren? Wat ik tijdens mijn correspondentschap in de jaren steeds duidelijker had waargenomen, was tot volle bloei gekomen: de genadeloze repressie van iedereen die het regime durfde te kritiseren. Onder het drastisch aangescherpte regime van oud-kgb er Poetin werd deelname aan niet-toegestane demonstraties sinds kort door nieuwe wetgeving zwaar gestraft, waardoor een gewone Rus het wel uit zijn hoofd liet de straat op te gaan om zijn onvrede te uiten. Verder moesten ngo s die sponsorgeld uit het buitenland ontvingen zich als buitenlandse agent laten registreren. Op die manier wordt een organisatie als Memorial, die zich bezighoudt met mensenrechtenschendingen en historisch onderzoek naar de Stalinterreur, tegenwoordig als landverrader neergezet. En dan was er nog de antihomowetgeving, die de seksuele emancipatie in Rusland naar een middeleeuws niveau had teruggeschroefd. Om aan die deprimerende sfeer te ontsnappen hadden de meeste van mijn Russische vrienden en kennissen zich van de politiek afgewend. Ze keken niet meer naar het televisienieuws, dat het Westen in hun ogen op een vrij onsmakelijke manier als één grote fascistenbende afschilderde die uit zou 4

5 zijn op de ondergang van Rusland. Een bevriende hoogleraar, die in haar colleges aan de universiteit twee jaar eerder nog kritisch over het Russische politieke stelsel doceerde, gaf nu alleen nog maar les in cultuurgeschiedenis. In haar vrije tijd bezocht ze de opera en het museum, het liefst in het buitenland, om even op adem te komen, zoals ze zei. Een andere vriendin verwachtte binnen afzienbare tijd een junta, waarin voor Poetin slechts een ondergeschikte rol was weggelegd. Je moest eens weten hoe alles hier is veranderd tijdens je afwezigheid, zei ze. We leven tegenwoordig in de Sovjet-Unie 2.0. Ik luisterde gefascineerd naar hun verhalen, waarin Poetin van de cynische autoritaire president-directeur van de Kremlin bv in een genadeloze tsaar was veranderd, die sinds de massaprotesten tegen zijn bewind geen enkele oppositie meer duldde en de nieuwe middenklasse leek te haten omdat die zich ondankbaar had getoond door te protesteren. En tegelijkertijd was ik verbaasd over het Westen, dat deed alsof er niets gaande was. Hoogstens liet het wat voorzichtig protest horen, dat zelfs niet overtuigend klonk toen Rusland in maart de Krim annexeerde. Pas toen separatisten, die door Rusland werden gesteund, in Oost-Oekraïne vlucht mh17 van Malaysia Airlines neerhaalden, werd het Westen op brute 5

6 wijze wakker geschud. Eindelijk leek het in te zien hoe Rusland zich had ontwikkeld en wie Poetin werkelijk was. Hoe had dit in godsnaam kunnen gebeuren, vroegen velen zich ineens af. 6

7 deel i Hoe het Westen zich in slaap kon laten sussen De val van de Muur Voor een antwoord op die vraag moet je teruggaan naar de val van de Muur in november Net als nu raakte ook toen alles in beweging zonder dat iemand het had zien aankomen. Als in een dominospel viel het ene na het andere communistische regime. Ik herinner me van die dagen, die ik als journalist van nabij heb meegemaakt, nog goed de onverwachte snelheid waarmee alles gebeurde, vooral in de Sovjet-Unie. Het communisme verdween daar in drie dagen tijd, zoals de bolsjewieken in 1917 drie dagen nodig hadden gehad om de macht te veroveren. Het begon allemaal in de zomer van dat bijna magische jaar In Polen werden voor het eerst sinds de communisten aan de macht kwamen vrije verkiezingen gehouden, die vakbond Solidarność de overwinning opleverden. De communisten beseften dat hun zaak verloren was en gaven ineens op, alsof het ze niets meer kon 7

8 schelen. Van de ene op de andere dag ontstond er een scheur in het IJzeren Gordijn, die politiek pluralisme, persvrijheid, vrij grensverkeer en een markteconomie toeliet. De daaropvolgende twee jaar zou in Midden en Oost-Europa het ene na het andere communistische regime verdwijnen, meestal op geweldloze wijze. Die megaontwikkeling in Europa was het gevolg van de wapenwedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. De Amerikanen hadden de Russen naar de rand van de economische afgrond gedreven. Hoe dikwijls heb ik niet gelachen om de Koude Oorlogsretoriek van Ronald Reagan, om zijn domme opmerkingen en onkunde, die vaak ook in het nieuws breeduit werden geridiculiseerd. Achteraf moet ik toegeven dat hij de eerste Amerikaanse president was die de Koude Oorlog en de Sovjet-Unie niet als iets van permanente duur zag. Hij was het die, tijdens een bezoek aan Berlijn in 1987, de twee jaar eerder aan de macht gekomen Michail Gorbatsjov opriep om de Berlijnse Muur te slechten: Mr. Gorbachev, tear down this wall. Het zouden veelzeggende woorden blijken te zijn. Het vrijheidsvirus verspreidde zich in de zomer van 1989 met het uur. Nog zie ik de televisiebeelden voor me van de duizenden jonge Oost-Duitsers in Hongarije, waar een jaar eerder de communistische partijleider János Kádár door hervormers met 8

9 pensioen was gestuurd en de grens met Oostenrijk was geopend. Ze haastten zich naar de Oostenrijks- Hongaarse grens, hingen hun auto en huissleutels aan spijkers in de bomen als teken van definitief afscheid en renden door een opengeknipt hek hun vrijheid tegemoet. Een maand later ging in Leipzig iedere maandagavond een menigte betogers de straat op om tegen het regime te demonstreren. Wir sind das Volk! riepen ze, onder leiding van schrijvers, kunstenaars en beroemde musici als kapellmeister Kurt Masur van het Leipziger Gewandhausorchester. De omvang van de demonstraties groeide met de week. Toen op 9 oktober betogers de straat op gingen en politie en leger niet ingrepen, erkende het ddr-regime zijn failliet. Op 4 november trokken in Oost-Berlijn mensen door de straten en vijf dagen later viel de Muur. De ddr was verdwenen. Het protest breidde zich uit naar andere landen: Bulgarije, Tsjecho-Slowakije, Joegoslavië, Roemenië en Albanië. En ten slotte, eind 1991, was het de beurt aan de Sovjet-Unie. Het had allemaal nooit zo snel plaatsgevonden als Gorbatsjov in 1985 niet tot secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie was benoemd. Zijn politiek van glasnost (openheid) en perestrojka (verbouwing), bedoeld om het zieltogende communisme en de planeconomie vlot te trekken, 9

10 was de belangrijkste aanmoediging geweest voor de hervormers in de Warschaupactstaten. Het Westen viel algauw voor de charmes van de toegankelijke Sovjetleider. Voor het eerst zat er een politicus in het Kremlin die inzag dat het communisme dringend hervormd moest worden als het wilde overleven. Uit zijn wereldwijde bestseller Perestrojka kon je echter amper opmaken hoe hij dat wilde doen, zo vaag en warrig was het geschreven. Gorbatsjov begreep niet dat het communisme slechts bij de gratie van repressie bestond en dat de gewone Sovjetburger het systeem uit teleurstelling allang de rug had toegekeerd. In augustus 1991 werd Gorbatsjov door communistische haviken in de top van het leger en de kgb afgezet, overtuigd als ze waren dat de ontmanteling en ineenstorting van hun land moesten worden tegengehouden. Even zag het ernaar uit dat de oude orde zou worden hersteld en de Sovjet-Unie terug bij af was. Mede dankzij het dappere optreden van Boris Jeltsin, Gorbatsjovs belangrijkste rivaal binnen de hervormingsgezinde machtselite, konden de coupplegers worden gearresteerd en werd de gevangengenomen partijleider in zijn functie hersteld. Maar vanaf het moment van zijn terugkeer was Gorbatsjov aangeschoten wild. In het vervolg gold Jeltsin als de sterke man in de Russische politiek. In november verbood het parlement de 10

11 activiteiten van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie op het grondgebied van de Russische Sovjet Federatieve Socialistische Republiek, zoals Rusland toen officieel heette. Ik keek als buitenlandredacteur van het televisieprogramma nos-laat met open mond naar de live doorgestraalde videobeelden van die zitting, zo razendsnel verliep alles. Alleen al de verbijsterde blik van Gorbatsjov, als secretaris-generaal van de Communistische Partij de machtigste man van het land, verried dat er iets heftigs was gezegd. Ik spoelde de beelden terug en vertaalde de door Jeltsin en Gorbatsjov gesproken zinnen woord voor woord, om na een paar minuten, overrompeld door het gemak waarmee hier geschiedenis werd geschreven, te concluderen dat Gorbatsjov ineens geen macht meer bezat. Opnieuw vonden belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis in een handomdraai plaats, zonder dat de betekenis ervan meteen duidelijk werd. Het zou een goede verklaring kunnen zijn voor het huidige westerse gestuntel, waarin ten aanzien van Rusland geen duidelijk beleid is te ontdekken. Toen begin december van datzelfde jaar Oekraïne tegen de zin van de Verenigde Staten, die voor een burgeroorlog vreesden, de onafhankelijkheid uitriep, en achter Gorbatsjovs rug om de presidenten van Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland het Gemenebest van Onafhankelijke Staten 11

12 oprichtten, betekende dat de facto het einde van de Sovjet-Unie. Op 25 december 1991 werd de rode vlag van het communistische imperium voor het laatst gestreken. Vanaf dat moment leek het tijdperk van vriendschap tussen Oost en West te zijn aangebroken; de fundamentele verschillen tussen twee werelden leken opgeheven. In het Westen begonnen historici en politicologen, economen, politici en publicisten de lofzang van de liberale democratie en de vrije markt te verkondigen. De Amerikaan Francis Fukuyama werd met zijn bestseller Het einde van de geschiedenis en de laatste mens de profeet van dat ideaal. De Duitse publicist Joachim Fest hield er in zijn rede Abschied von Utopia (Afscheid van Utopia) in 1991 een realistischer kijk op na: volgens hem bestond er geen liberale utopie en kon je alleen nog maar op een waardige manier leven door compromissen te sluiten. Om zijn beweringen te staven haalde hij de Tsjechische president en voormalige dissidente schrijver Václav Havel aan, die het belang van dat menswaardige leven, het fatsoen en het wederzijds respect benadrukte als fundament voor een evenwichtige staat. Rusland had zo n fundament nog nooit gehad. Westerse politici zagen het veel eenvoudiger: doordat Midden en Oost-Europa en Rusland van de communistische dictatuur waren bevrijd, zou voor de bevolking van die landen nu een gewoon 12

13 leven aanbreken. Om dit te bewerkstelligen zonden de Verenigde Staten, die zichzelf als de overwinnaar in de Koude Oorlog beschouwden, een paar Harvard-economen naar Moskou. Zij zouden de Russen wel eens leren hoe ze zo snel mogelijk een markteconomie konden introduceren. Wie in die tijd zijn oor bij Russen te luisteren legde, besefte dat de meesten allerminst klaar waren voor zo n drastische ommezwaai, die aan alles waar zij hun leven lang aan gewend waren of in geloofd hadden abrupt een einde maakte. Democratie, vrije markt en burgerrechten zeiden hun niets. Door de staatspropaganda, die het maatschappelijk leven decennialang op ieder niveau had doordesemd, waren de meesten zo tegen de westerse waarden opgehitst, dat ze niet konden geloven dat die beter waren dan de beloftes van de communistische heersers, in wie ze overigens evenmin vertrouwen hadden. Brood op de plank, daar draaide het om, niet om mooie maar betekenisloze woorden als vrijheid en democratie. Het getuigde van westerse kortzichtigheid om te verwachten dat de mentaliteit in de Sovjet-Unie even snel zou omslaan als het politieke systeem. Veel Sovjetburgers hadden gehoopt dat Gorbatsjov het vastgeroeste communisme weer op gang zou brengen en de samenleving 13

14 dynamiek zou geven, zoals Stalin in de jaren twintig en dertig had gedaan door op grote schaal fabrieken uit de grond te stampen. Maar hoeveel bewondering Gorbatsjov met zijn hervormingen en vredesgezinde taal ook in het Westen oogstte, toen de Russische economie ondanks de hervormingen in hoog tempo verder inzakte en er in de Baltische Sovjetrepublieken en Georgië nationalistische spanningen ontstonden, begonnen veel Russen hem als een zwetser te zien, die hun land in de uitverkoop had gedaan en in ruil voor Amerikaans geld het kernarsenaal had ontmanteld. De glasnost zorgde er ook voor dat er een vrije pers kon opkomen en de archieven uit de Stalintijd opengingen. Westerse en progressieve Russische historici konden ineens serieus onderzoek doen naar de terreur uit die periode. De nieuwe openheid bracht echter velen in verlegenheid, omdat er in ieders familie wel iets was gebeurd dat maar beter verborgen kon blijven. Uit ideologisch fanatisme hadden in de jaren dertig, veertig en vijftig veel gewone burgers hun buren of familieleden bij de geheime politie aangegeven. Zij wilden het verleden zo snel mogelijk vergeten. De argwaan van de Russen die ik in die tijd leerde kennen, doordrong me ervan dat de inrichting van een nieuwe samenleving niet eenvoudig was. De cultuur van angst en verraad 14

15 had van velen wantrouwige individuen gemaakt, die ieder woord zorgvuldig wogen alvorens het met bekenden te delen. Het is daarom niet zo vreemd dat er nooit een Russische variant van de Neurenbergse processen is geweest. Na de mislukte coup van augustus 1991 en het afschaffen van de Communistische Partij had het partijkader er even voor gevreesd. De Wit-Russische schrijfster en winnares van de Vredesprijs van de Duitse Boekhandel 2013 Svetlana Aleksijevitsj voert in haar magistrale boek Vremja sekond hend (Second-hand Zeit. Leben auf den Trümmern des Sozialismus), waarin ze de stemmen van talloze gewone Sovjetburgers heeft verzameld, een hoge Kremlinfunctionaris op, die over de zelfmoord van maarschalk Sergej Achromejev, een van de coupplegers, zegt: Hij heeft, zo denk ik, geraden wat er allemaal zou gebeuren. Hoe het socialisme vernietigd zou worden. Dat al dat geklets op bloedvergieten zou uitlopen. Op plundering. [...] Dat men de communisten met een Neurenberg zou dreigen. En wie zouden de rechters zijn? De ene communist zou over de andere moeten oordelen zij die op woensdag uit de partij waren gestapt over hen die pas op donderdag uitgetreden waren. Door het bestaan van die angst bij de oudere generatie had de geïmplodeerde Sovjet-Unie met al haar gebreken meer aanhangers dan wij in het Westen voor mogelijk hielden. Ze voelden zich bij 15

16 het oude vertrouwde meer op hun gemak dan bij het onzekere nieuwe, omdat dit weinig kansen op verbetering leek te bieden. In Jeltsin zagen velen aanvankelijk een betere president, omdat hij tijdens de coup had laten zien niet bang te zijn om voor de goede zaak te sterven. Maar toen het onder zijn bewind nog slechter met de economie ging dan tijdens Gorbatsjov, groeide de heimwee naar de Sovjet-Unie. Bovendien verdween het westerse hulpgeld als sneeuw voor de zon (namelijk in de zakken van de ontvangers) en lieten de Verenigde Staten Rusland steeds meer aan zijn lot over. De Russen moesten het maar zelf opknappen, vonden ze. Dat in een land, waar onderhorigheid aan de staat decennialang ieder initiatief onmogelijk maakte, maar weinigen wisten hóé dat moest, drong niet tot de Amerikaanse beleidsmakers door. Tientallen miljoenen Russen raakte met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie compleet gedesillusioneerd en koersloos. De wereld waarin ze waren opgegroeid, met haar ideologie, socialistischrealistische literatuur en kunst, economisch systeem, socialistische feestdagen, werd als een grote leugen afgedaan. Troost zochten ze in nostalgie over de Stalintijd of in de Russisch-Orthodoxe kerk, die in het geestelijk vacuüm was gesprongen dat het verdwenen communistische systeem had achtergelaten. 16

17 Het geloof in een betere toekomst slonk in de tweede helft van de jaren negentig nog verder. Door de frauduleuze herverkiezing van Jeltsin tot president, waarmee moest worden voorkomen dat de communisten in 1996 opnieuw aan de macht zouden komen, de opkomst van de oligarchen die hem daarbij hielpen en de feitelijke heersers van het land werden, de economische shocktherapie met als dramatisch gevolg de Roebelcrisis in 1998, en de verdere Verelendung van de bevolking, verloren begrippen als democratie en marktkapitalisme hun laatste restje positieve betekenis. Miljoenen Russen werden werkloos. Ingenieurs moesten ineens hun geld als bordenwasser of verkoper verdienen. Terwijl veel ouderen terugverlangden naar de tijd van Stalin, toen in naam van het communisme het land werd opgebouwd en ze het gevoel hadden dat een sterke leider voor hen zorgde, speurde de jongere generatie naar mogelijkheden om een beter leven op te bouwen. Een vriendin van mij, opgeleid als vliegtuigbouwkundig ingenieur, liet zich omscholen tot marketingdeskundige en vond een baan bij een groot kinderspeelgoedwarenhuis. Anderen begonnen in de jungle van het wilde kapitalisme van alles te kopen en te verkopen om soms heel rijk te worden. Van wetten trokken ze zich niets aan, waardoor een maffiose samenleving ontstond met criminelen die tot in de hoogste geledingen van het Kremlin wisten door te dringen. 17

18 Terwijl een minderheid van Europeesgezinde, liberale intellectuelen en politici Rusland in de richting van Europa probeerde te duwen, zonk het land steeds verder weg in de aandacht van het Westen, dat niets meer van Rusland te vrezen meende te hebben. Bovendien vielen met de nieuwe leiders op het internationale podium goede afspraken te maken, op een uitzondering op de Balkan na. Op Rusland was weliswaar nog altijd het een en ander aan te merken, maar algemeen werd gehoopt dat het zich snel zou aanpassen aan de herijkte mondiale verhoudingen, omdat het geen andere keuze zou hebben. Dat die andere keuze wel degelijk bestond, lijkt het Westen pas te beseffen nu Rusland zich in een antiwesterse vesting heeft teruggetrokken. Vertekend verleden De eu was in de ogen van de ex-kgb er Poetin echter net zoiets als de navo en dus als de Verenigde Staten, de voormalige vijand, waarvan nog maar de vraag was of je die echt kon vertrouwen. In die dagen moet de schizofrenie van de huidige Russische samenleving zijn begonnen, waarbij een grote groep nostalgici naar het eeuwige, grootse Rusland van vroeger verlangde, en een kleinere groep jonge Russen voor Europa en haar markteconomie was. 18

19 Poetin speelde slim in op de nostalgici door het stalinistische verleden tot belangrijk onderdeel van zijn machtsspel te maken. Dat was mogelijk omdat Rusland de confrontatie met zijn moordzuchtige geschiedenis nog altijd niet was aangegaan, in tegenstelling tot Duitsland, waar de Vergangenheitsbewältigung de morele afrekening met het naziverleden een helende boetedoening zonder einde was. Zo worden Stalins misdaden nog altijd door de staat gebagatelliseerd en zijn prestaties geprezen. Stalin was geen massamoordenaar zoals westerse historici schreven, maar een efficiënte manager. In de officiële leerboeken voor geschiedenisleraren wordt dat beeld benadrukt. De vijftien miljoen Sovjetburgers die in de goelagkampen zijn omgekomen of met een nekschot door de geheime politie zijn geëxecuteerd, worden in de staatsmedia steeds vaker neergezet als mensen die met hun leven hebben bijgedragen aan de opbouw en modernisering van de Sovjet- Unie. Met die mythevorming wil de staat niet alleen voorkomen dat de ziel van de Russische burger gekweld wordt door een knagend schuldgevoel over de vele slachtoffers, maar er ook voor zorgen dat de namen van de moordenaars ongenoemd blijven. De Tweede Wereldoorlog, ofwel de Grote Vaderlandse Oorlog, staat symbool voor de heldhaftige strijd van de Sovjet-Unie tegen de fascisten. Het was een strijd van broederschap, 19

20 heldendom en rodina (vaderland). Dit na 1945 zorgvuldig geschapen beeld domineert nog altijd de staatsmedia, die in hun zendtijd de ene na de andere oorlogsfilm herhalen. Voor de miljoenen jonge soldaten die door Stalin onnodig de dood in zijn gejaagd, is in die films geen plaats. Hetzelfde geldt voor de miljoen Sovjetburgers die zijn gecrepeerd tijdens de 900 dagen durende blokkade van Leningrad. In Rusland telt niet het lijden van het individu, maar de heldenmoed van het collectief. Op die manier functioneert de staat als een continu systeem, waarin het er niet toe doet of dat wordt geleid door Stalin of Poetin. Vermeende vriend van het Westen Terwijl Poetin in eigen land het stalinistische verleden propageerde, voerde hij in het Westen een toneelstuk op om iedereen in de waan te laten dat Rusland democratie een warm hart toedroeg. Rusland werd daarin als een soevereine democratie uitgebeeld, waarin de teugels strak moesten worden aangetrokken om de chaos en anarchie, die onder zijn voorganger Boris Jeltsin waren ontstaan, te bedwingen. In dat toneelstuk speelde Poetin de rol van de verlosser. Het kwam hem daarbij van pas dat de olieprijs drastisch was gestegen en de Russen niet 20

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS

DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS De eerste postzegels van Rusland werden uitgegeven in 1858.Rusland was toen een Keizerrijk, dat door de familie Romanov ( de Tsaren) Alexander I, Alexander II,

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Antwoorden Vraag 1 - Gorbatsjov a. Leg uit welke rol Sovjet-leider Michail Gorbatsjov heeft gespeeld in de val van het communisme. Gorbatsjov

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Voor wie? Omschrijving

Voor wie? Omschrijving Minor MOES Voor wie? Een opleidingsgebonden minor voor studenten Geschiedenis en tevens toegankelijk voor andere BA-studenten (bijvoorbeeld van de opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 10 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 10 Toetsvragen Tijdvak 10 Toetsvragen 1 In de loop van de twintigste eeuw zijn er grote veranderingen geweest in de relatie tussen de Europese landen en hun kolonies overzee. De Europese landen kregen steeds minder greep

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Nederland en het communisme

Nederland en het communisme Nederland en het communisme Naam: Fred Roustaie Profiel: C&M Vak: Geschiedenis School: Fons Vitae Lyceum Klas: 5HA Naam Begeleider: B. Steenhof Datum: Blz.1 Inhoudsopgave: 1. Inleiding (blz. 3 t/m 4) 1.1

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30 15.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2008 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2008 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Staatsinrichting van Nederland 1 maximumscore 1 Uit het antwoord moet blijken dat de macht van de koning afneemt

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2012 1 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 43 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 47 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Europa in een notendop

Europa in een notendop Europa in een notendop Wat is de Europese Unie? Europees Een unie = gelegen in Europa. = verenigt landen en mensen. Laten we eens verder kijken: Wat hebben de Europeanen gemeenschappelijk? Hoe heeft de

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Examen VMBO-BB 2005 tijdvak 1 woensdag 1 juni 9.00 10.30 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen bestaat

Nadere informatie

Hoort Rusland wel of niet bij Europa?

Hoort Rusland wel of niet bij Europa? Lezingenserie Rusland, Holten. 9-11-2015 Rusland, Westerlingen versus Slavofielen? Helga Salemon Hoort Rusland wel of niet bij Europa? * Russen kampen al zolang het land bestaat met een identiteitscrisis:

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Examen VMBO-BB 2005 tijdvak 2 maandag 20 juni 14.00 15.30 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen bestaat

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

3 Andere landen waren door de Russen gewoon ingepikt. dat waren :

3 Andere landen waren door de Russen gewoon ingepikt. dat waren : DE KOUDE OORLOG (1945-1989) Koude oorlog? Wat is dat nou weer? Met "de Koude Oorlog" bedoelen we de spanningen tussen de 2 grootste landen van de wereld. Die 2 landen waren de Sovjet-Unie en Amerika. Na

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het

Nadere informatie

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2012 1 tijdvak 1 dinsdag 15 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

De nieuwe landen in het oosten

De nieuwe landen in het oosten De nieuwe landen in het oosten Sinds het einde van de Koude Oorlog is de kaart van Europa ingrijpend gewijzigd. Sommige staten zijn verdwenen om op te gaan in een groter geheel ( denk aan de DDR), maar

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

Oekraïne: Poetins boemerang?

Oekraïne: Poetins boemerang? Datum 01-04-2014 1 Oekraïne: Poetins boemerang? Prof. Dr. J.S.A.M.van Koningsbrugge Nederland-Rusland Centrum Rijksuniversiteit Groningen Datum 01-04-2014 2 De historische wortel: Kiëv Rus Bogdan Chmelnitski;

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400009-1-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2011 tijdvak 1 maandag 23 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Men sprak over groepen nepkiezers die meerdere stemmen hebben uitgebracht voor Poetin

Men sprak over groepen nepkiezers die meerdere stemmen hebben uitgebracht voor Poetin Men sprak over groepen nepkiezers die meerdere stemmen hebben uitgebracht voor Poetin 1 2 VROUWEN IN SAOEDI-ARABIË WILLEN OOK INSPRAAK 28/03/11 Vrouwen zullen bij de gemeenteraadsverkiezingen van 23 april

Nadere informatie

Verhalen uit een ander rijk

Verhalen uit een ander rijk Verhalen uit een ander rijk Ana-Magdalena Zainea www.anderssamen.nl www.ana-magdalena.nl Titel: Verhalen uit een ander rijk Auteur: Ana-Magdalena Zainea Correctie: Bart Renaer en Dorien Ruben Illustraties

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie