Denkend aan Duitsland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Denkend aan Duitsland"

Transcriptie

1 Denkend aan Duitsland Voorstudies en achtergronden Een essay over moderne Duitse geschiedenis en enige hoofdstukken over de Nederlands- Duitse betrekkingen in de jaren zeventig M.C. Brands H.J.G. Beunders H.H. Selier

2

3 WOORD VOORAF Bij de voorbereiding van het rapport nr. 23 "Onder invloed van Duitsland" bestond bij de WRR de behoefte aan een verruiming van het inzicht in de recente historische achtergronden van de relatie Nederland-Duitsland. Een overzicht hiervan is tot nu toe in Nederland niet gepubliceerd. Om aan deze behoefte tegemoet te komen heeft prof.dr. M.C. Brands, hoogler'aar nieuwste geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, een probleemanalytisch essay geschreven over de positie van de Bondsrepubliek Duitsland in de wereld in het recente verleden en in het heden. Tevens heeft hij aandacht geschonken aan de vraag hoe Nederland het best zou kunnen reageren op de zich in de Bondsrepubliek ontwikkelende situatie. In het kader van zijn onderzoek hebben twee medewerkers van prof. Brands, drs. H.J.G. Beunders en drs. H.H. Selier, materiaal verzaneld over een aantal specifieke aspecten van de Nederlands-Westduitse relaties in de periode na de Tweede Wereldoorlog. Het materiaal, waarvan een gedeelte in deze studie wordt gepubliceerd, was in deze vorm niet eerder beschikbaar. De Raad heeft van deze bijdragen gebruik gemaakt bij de voorbereiding van zijn rapport en spreekt de verwachting uit dat zij de kennis zullen vergroten van dit belangrijke aspect van de Nederlandse buitenlandse betrekkingen. Prof.ir. Th. QuenE Voor zitter maart I983

4

5 INHOUDSOPGAVE I. DENKEND AAN DUITSLAND; EEN ESSAY OVER MODERNE DUITSE GESCHIEDENIS (M.C. Brands) 1. Inleiding 2. Hernomen posities, hervonden orientatie; de wissels veren terug 3. De grondslagen van de Bondsrepubliek 4. "Wir sind wieder wer", "die Deutschen sind wieder wichtig" 5. Buitenlandse bermpolitiek van Nederland: een positie terzijde? Over opties voor een Nederlands beleid die geen keuze betekenen 6. Toegift Bibliografie De PvdA, DE HORZEL VAN DE SPD (H.J.G. Beunders) NEDERLANDSE EN WESTDUITSE VAKBONDEN (H.H. Selier ) IV. DE KERKELIJKE VREDESBEWEGING IN NEDERLAND EN DE 169 BONDSREPUBLIEK (H.H. Selier) V. ONTWIKKELINGSBELEID EN HET IMAGO (H.J.G.~eunders) 205

6

7 "Schreiben woll'er, und leer war der Kopf, da besah er sich Deutschland; leer kam der Kopf zuruck, aber das Buch war gefullt". Goethe/Schiller, Xenien. INLEIDING Ofschoon het begrip 'dialectisch' vaag. en weinig zeggend is, weet ik geen betere term voor het essay dat hierna volgt. In de eerste plaats schijnt het onderwerp te verleiden tot dialectiek. Zo is de verhouding tussen de beide Duitslanden niet anders dan in dialectische termen aan te duiden: het is geen binnenlandse, maar ook geen buitenlandse relatie, deze ' innerdeutsche ' v&houding. Woorden als Zerrissenheit, gespletenheid, Doppelnatur, di- lemma, paradox, contradicties, ambivalentie, Janus-karakter, Teilung en dergelijke hebben een lange geschiedenis in het Duitse taalgebruik. Een hoofdthema van dit essay is dat ondanks veel verandering en vernieuwing traditionele basispatronen hun kracht niet verliezen. Geschiedenis blijkt taaier dan hervormers meestal willen toegeven. Adenauers breuk met de Duitse geschiedenis bleek na 1970 minder succes te hebben dan daarvoor in de Bondsrepubliek en daarbuiten was aange- nomen. Vooral daar waar het moderne asfalt begint af te brokkelen, worden de oude karresporen weer duidelijk zicht- baar, aldus een conclusie van dit betoog, en die karresporen lopen van West naar Oost. Juist de poging na de tweede Wereld- oorlog een drastische breuk in de Duitse geschiedenis te forceren heeft er toe geleid dat in het tijdvak dat erop volgde,de pendel terugslingerde. Laat er geen misverstand ontstaan: er is geen terugin de geschiedenis, de geschiedenis herhaalt, zich niet. Traditionele patronen blijken weliswaar. meer taaiheid te bezitten dan men geneigd is op grond van alle veranderingen aan te nemen, die traditionele elementen doen zich echter gelden in nieuwe verhoudingen en derhalve ook met andere gevolgen. Dat is die zo ingewikkelde dialectiek van continuyteit en discontinuiteit waarmee historici - en zij zeker niet alleen - in hun werk geconfronteerd worden. Hier moeten we volstaan met 66n aspect van dit brede vraagstuk. Ondanks het feit dat Europa, en daarmee ook Duitsland, ge- deeld zijn door het blokkensysteem, heeft de Bondsrepubliek, dat demi-duitsland, sinds 'the end of the post war era' - in toenemefide mate te maken gekregen met het tradi- tionele Duitse dilemma haar positie tussen Oost en West te

8 moeten bepalen. Nog meer dan in het geval'van andere West- europese landen blijken in de Westduitse politiek 'legitimacy, equilibrium, peace and security' als regulatieve ideeen elkaar dwars te zitten, of elkaar zelfs uit te sluiten. En dan nog een laatste rechtvaardiging van de typering 'd1.a- lectisch'. Zoals Friedrich Engels en anderen ons hebben voor- gehouden, lijkt het eindresultaat van het menselijk handelen zelden op wat een van de handelende personen of groepen na- gestreefd heeft. Deze 'Heterogonie der Zwecke' lijkt zich we1 in het bijzonder in de Duitse geschiedenis te manifesteren. Het is dan ook niet onverklaarbaar dat juist in Duitsland geschiedtheorie en geschiedfilosofie zo tot bloei gekomen zijn. Het zou te ver gaan om hier te beweren, dat Duitse politici meer dan anderen rekening hebben te houden met de ongewenste gevolgen van hun politieke streven en handelen. Zeker is echter we1 datdemoderne Duitse geschiedenis een overvloed van voorbeelden van het onverwachte gevolg biedt, die stuk voor stuk ver reikende invloed hebben gehad opdeeuropese, zelfs op de wereldgeschiedenis. In Bonn is men zich sterk bewust van het grote risico dat men door naar a te streven bij -a uitkomt. In een toegift hebben wij zo'n dialectische excercitie in de Duitse geschiedenis opgenomen. D i t essay biedt een interpretatie van de recente geschiedenis van de BRD en van mogelijke consequenties daar- van in de nabije toekomst.het is een interpretatie, die echter, zover als mogelijk, in haar consequenties is doordacht. Uiteraard zijn er andere interpretaties denkbaar, die bijvoor- beeld meer uitgaan van definitieve veranderingen en minder spreken van herstelde patronen. In dit essay is geprobeerd achter, 'kortgolvige', conjuncture-le -.invloeden de ' langgolvige ' structurele ontwikkelingen te ontdekken. Het gevaar is echter allerminst uitgesloten dat desondanks bij de extrapolaties korte. termijn-ef fecten een rol zi jn bli jven spelen. Om dat risico te beperken zijn zoveel mogelijk historische zeke- ringen toegevoegd, Een dialectische opmerking tot besluit: uit ons hoofdstuk over Nederland zou de conclusie kunnen worden getrokken dat gezien de beperkte ruimte voor een Nederlands buitenlands beleid, een terzijde-politiek, een bermpolitiek, onvermijde- lijk is. Wij hopen daarentegen met onze analyse te bereiken dat men juist de gevaren van zo'n politiek inziet en dat politici ertoe gebracht zullen worden ruimte te scheppen voor een beleid dat minder aan ongewenste gevolgen voorbijgaat. Deze studie werd in eerste aanleg afgerond v66r

9 de 'Poolse Zondag', 13 december Daardoor zijn sommige elementen achterhaald in die zin dat wat hier als mogelijke ontwikkeling aangeduid werd, ten dele reeds heeft plaats gevonden. De irritatie bi~voorbeeld over de Duitse terughoudendheid inzake Polen was na december 1981 veel sterker dan daarvoor. Steeds meer wordt er in het buitenland de nadruk gelegd op de relatie tussen deze terughoudendheid en Bonn's middenpositie. De gevolgen voor het westelijk bond- genootschap worden breder uitgemeten dan tevoren. Toch vindt men nog steeds de opvatting ver- kondigd dat een regering van andere politieke signatuur in Bonn het niet zover had laten komen met de Duits-Amerikaanse betrekkingen. Als men er echter werkelijk van overtuigd is dat de Duitse houding inzake Polen en het Russische aardgasproject met structurele ontwikkelingen te maken heeft en niet met het specifieke programma van deze coalitie, is deze opvatting onhoudbaar.

10 HERNOMEN POSITIES, HERVONDEN ORIENTATIE; DE WISSELS VEREN TERUG. "Kein Auslander solle einem Deutschen trauen, der behaupte die 'deutsche Frage' sei kein Thema mehr" (Egon Bahr in Deutsche Einheit, Hrsg. G.Knopp, blz.198). Een van de belangrijkste stellingen van dit essay is dat in deperiode eind jaren zestig en begin jaren zeventig West-Europa, hoe verdeeld het ook geweest moge zijn, zich in toenemendemate zelfstandig ten opzichte van de Verenigde Staten is gaan gedragen. De band van het weste- lijk bondgenootschap is losser geworden, de Amerikaanse hegemonie daarbinnenverzwakt, de Europese zelfstandige rol is versterkt. Dit alles hangt onder meer daarmee samen dat de bescherming die de Verenigde Staten bieden kan, niet meer zo krachtig of effectief is als in de beginfase van het bondgenootschap. Tevens wordt die bescherming door vele groepen in West-Europa niet meer in dezelfde mate als onmis- baar ervaren als een kwart eeuw geleden. Er zijn ook gelui- den die juist wijzen op de nadelen voor West-Europa, wanneer het zich te zeer vereenzelvigt met de Verenigde Staten. Daarmee komen we op het punt van de divergerende Amerikaanse en Europese belangen: een divergentie die minder tot uit- drukking gebracht werd, toen de veiligheid van West-Europa nog op het spel stond. Nu dat in de jaren zeventig veel minder het geval geacht werd, trad die divergentie sterker naar voren. Sinds het begin van de jares zestig heeft er zich geen duidelijke dreig'ing voor de westeuropese veilig- heid voorgedaan. Zelfs de bouw vandeberlijnse muur wordt nuveelmeer gezien als ean defensieve daad van het DDR- regime dan als oostduitse agressie, zoals men hec in 1961 nog beschouwde. Die muur heeft juist, zo is de voorstelling nu, veel bijgedragen tot de stabiliteit in de verhouding tussen de beide blokken, en daarmee tot wat1d6tentde' is gaan heten. Evenmin heeft de inval door de Warschau-pakt- landen in Tsjechoslowakije in 1968 een bedreiging van de westeuropese veiligheid betekend. Integendeel zelfs: kort daarna werden de belangrijkste stappen gezet die leidden tot de 'Ostvertrage' die de verhoudingen tussen de Bondsrepubliek en de DDR en andere oosteuropese landen zouden 'normaliseren'. Onze these is dus veeleer dat de periode van het hechte westelijke bondgenootschap - die overigens nimrner zonder crisis is verlopen - een van buiten opgelegde uitzondering genoemd moet worden en dat sinds het begin van

11 'd&tentel steeds meer de regel terugkeert.uiteraard is er geen sprake van terugkeer naar de toestand van vroeger: daarvoor is er te veel veranderd - hoe zou dat ook kunnen met bijvoorbeeld een gedeeld ~uitsland? - en bovendien is er nimmer een weg terug in de geschiedenis. Wat wij hier bedoelen, is dat door de Tweede Wereldoorlog en de daarop volgende Koude Oorlog traditionele ontwikkelingspatronen van de diverse westlijke landen op zeer drastische wijze afgebroken of sterk omgebogen zijn. Men kan ook zeggen dat zij - tijdelijk - onderbroken zijn of zich als amper zicht- bare stippellijnen voortgezet hebben. Een van de uitgangspunten van deze studie is dat basis-patronen zelden uit de geschiedenis verdwijnen, zelfs niet door zulke drastische ingrepen als de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. A1 kan tijdelijk de schijn bestaan dat zij verdwenen of omgebogen zijn, de taaiheid van de 'forces profondes' blijkt zeer groot. Jarenlang is gedacht dat door de deling van Duitsland de traditionele euvelen van 'die deutsche Frage' zo niet voor de Duitsers,dan in elk geval voor de omgeving van Duitsland, weggewerkt waren. Nu de benauwenis van de Koude Oorlog na 1970 steeds meer uit het geheugen verdwijnt, is er sprake van een terugkeer van 'die deutsche Frage' in een gedaante die tijdens de 'onnatuurlijke' periode van scherpe konfrontatie tussen Oost en West,tijdelijk opgehouden had te bestaan. De Bondsrepubliek scheen niet meer tot de 'Mitte Europas' te behoren:het was een westelijke staat geworden, overeenkomstig Adenauers streven een einde te maken aan de traditionele Duitse 'Schaukelpolitik' tussen Oost en West. Adenauer voerde een drastische 'Korrektur' der deutschen Geschichte' uitmet behulp van de westelijke bezetters, vooral met steun van de Verenigde Staten. Raymond Aron heeft eens opgemerkt dat Adenauer met Europa uit vissen meende te kunnen gaan en daarbij de Duitse geschiedenis de geschiedenis te laten. Adenauer heeft doelbewust.en einde willen maken aan de traditionele Duitse tweeslachtigheden en dilemma's. Wanneer wij in de titel van dit hoofdstuk spreken van 'hervonden orientatie', bedoelen wij dat Adenauer tijdens zijn leven weliswaar in belangrijke mate.geslaagd is in zijn streven, maar dat juist door de 'Ostvertrage' de BRD weer meer opgeschoven is naar Midden- Europa met alle gevolgen van dien. Niemand kan ontkennen dat Bonn door deze verdragen een armslag heeft gekregen op het gebied van de lnternationale politiek die het onder Adenauer niet had. Daartoe behoort vooral dat de Bonds-

12 republiek veel zelfstandiger opereert ten opzichte van de Sovjet Unie dan v66r de 'ostvertrage'. Uiteraard handelt Bonn liefst met zo sterk mogelijke Amerikaanse rugdekking, die echter niet steeds te verkrijgen blijkt te zijn. De betekenis van die verbinding met Washington is echter door deze verdragen een andere geworden. In Foreign Affairs (zomer 1979) schreef Marion Donhoff van Die Zeit dat door die 'ostvertrage' "we once again assumed our traditional place in the center of Europe, Bonn must to a certain extent also take the reactions of the East into a account". Dit geldt te meer, omdat Berlijn nog altijd 'a lever in the hands of the Soviets' is waaraan zij kunnen trekken. De Bondsrepubliek is niet alleen erfgenaam van wat in het buitenland beschouwd wordt als het traditionele Duitse gevaar, zij is ook - tot voor kort tenminste - de trouwste en sterk- ste partner van de Verenigde Staten in Europa. Daarnaast is zij voor de Sovjet Unie niet alleen belangrijkste handelspartner, maar ook het westelijke land waarop de Sovjet Unie de grootste ' leverage ' heef t, meer dan..op enig ander Westeuropees land. Dat komt door het geamputeerde karakter van de BRD.Voor Bonn staat vast dat de Bondsrepubliek niets in Oost-Europa voor elkaar krijgt zonder de instemming, of tenminste een gedogen van de kant van Moskou. En Bonn hoopt nog heel veel te bereiken in zijn relatie met Oost-Europa in het algemeen en de DDR in het bijzonder. Zo is de BRD niet alleen 'frontstaat': een staat die zijn identiteit ontleent aan de Koude Oorlog, net als deddr: beider legitimatie gaat terug op een periode waarvan men zegt of hoopt dat deze voorbij is, namelijk de Koude Oorlog. Dgtente mag dan volgens AndrG Fontaine een voortzetting zijn van de Koude Oorlog met andere middelen, het probleem van de BRD is dat naarmate dgtente zich inderdaad in positieve zin onderscheidt van de Koude Oorlog, haar legitimatie zwakker wordt. Bovendien is er geen land te noemen waar traditioneel juist zoveel en zolang a1 alles onder 'Ideologieverdacht' en 'Legitimationszwang' gesteld is, als juist in Duitsland.Daar immers hebben politieke constructies niet de tijd gekregen om vanzelfsprekend te gaan lijken. Enerzijds is de BRD dus 'Frontstaat' met als overduidelijke demarcatielijnen de Berlijnse muur en de 1500 kilometer prikkeldraad en mijnenvelden die de beide Duitslanden, althans de bewoners ervan, moeten scheiden. Anderzijds ontwikkelt de BRD zich steeds meer tot 'brugstaat' ondanks alle verzekeringen van Bonn dat men onverminderd vasthoudt aan het westelijk bondgenootschap. Bonn is echter

13 enige graden naar Centraal-Europa opgeschoven; daarvoor zijn vele indicaties te noemen. Geen ander Westeuropees land heeft derhalve zo'n groot belang bij een zo ongestoord mogelijke relatie met het Oostblokals de BRD. 'Ongestoord' moet dan verstaan worden in twee betekenissen: onrust als in Polen raakt de BRD meer dan andere Westeuropese landen, om nog maar te zwijgen van de mogelijkheid dat ooit eens in de DDR zo'n politieke beweging op gang zou komen. Daarnaast is er Bonn meer dan zijn bondgenotenaan gelegen de Verenigde Staten af te houden van een konfrontatiekoers ten opzichte van de Sovjet Unie.zoln koers zou vitale Duitse belangen kunnen schaden. Was Berlijn vroeger de 'liability' die Bonn en Washington bond, zo kan de huidige positie van Berlijn ertoe leiden dat ditzelfde Bonn enige afstand probeert in acht te nemen tegenover Washington. Zo zijn er meer redenen voor Bonn om grotere afstand ten opzichte van Washington te bewaren. Maar in Bonn is men er zich ten volle van bewust dat deze afstand nooit a1 te groot mag worden, omdat in dat geval de BRD veel te kwetsbaar zou worden. Z i j zou dan object kunnen worden van vergrote Sovjet-interesse, het zou niet ondenkbaar zijn dat Moskou dan met a1 te verlokkelijke 'Sonderangebote' de bi j zondere positie van Bonn ten opzichte van zijn bondgenoten nog meer zou onderstrepen. Bonn zou kortom grotere Russische druk - positief of negatief - gaan voelen. Het is opvallend dat in de diskussie over de Oost-West problematiek in Bonn de mogelijkheid van Russische 'Sonderangebote' tot heden zo weinig aandacht heeft gekregen. Uiteraardismen zich in Moskou ook ten volle bewust van de.risico's verbonden aan dit soort 'Sonderangebote' ten opzichte van Bonn; Vandaar ook dat men hiermee tot nu toe voorzichtig is. Maar dit is minder het geval met speciale waarschuwingen, zoals enige jaren geleden bleek voor het geval er neutronenwapenen op Duits grondgebied geplaatst zouden worden. Trouwens, het is niet alleen de verhouding BRD en Sovjet Unie die gekenmerkt wordt door wisselstroom. Ook de relatie tussen de BRD en DDR wordt hierdoor bepaald. Enerzijds heeft de DDR door haar relatie met Bonn een extra greep op Moskou die andere leden van het Warschau-pakt niet hebben. Naast deze gebondenheid aan Bonn echter kan de DDR zich juist ook scherper afzetten tegen West-Duitsland om daarmee hetzij in Bonn, hetzij in Moskou meer te bereiken. "Abgrenzung" heeft bovendien ook steeds een functie ten opzichte van de eigen bevolking. Ook hier is dus sprake van een 'Sonderverhaltnis', waarbij het lijkt alsof de DDR ondanks haar grote economische afhankelijkheid van Bonn toch

14 rneer macht heeft, althans 'nuisance power' dan Bonn. Wat het Westen betreft,dient in de eerste plaats de rnilitaire aanwezigheid van de Verenigde Staten in Duitsland vermeld te worden. Deze presentie dient aan de ene kant de Westerse veiligheid in het algerneen en die van de Bondsrepubliek in het bijzonder. Maar ook hier is sprake van een dubbele functie. De vroegere geallieerde bezetters hebben nog niet hun rechten inzake de Duitse kwestie opgegeven. Nog steeds geldt hun belofte dat zij aan de Duitse hereniging zullen werken, rnaar daarrnee houden zij ook een greep op de politiek van de beide Duitslanden. De Sovjet ambassadeur in Oost-Berlijn Abrassimow rnoet eens tegen vertegenwoordigers van de westelijke mogendheden ge- zegd hebben: "Kontrolliert ihr eure Deutschen, wir kontrollieren unsere" ('I. Wordt het ook niet vaak een Russisch belang genoemd dat Arnerikaanse troepen in de BRD gelegerd zijn? Anders dan een verenigd Duitsland, zelfs onder DDR- leiding,dat voor de Sovjet Unie uiterst ongemakkelijk zou zijn, is deze vorrn van Duitse deling waarschijnlijk het beste wat Sovjet-leiders zich kunnen denken, ook a1 is het voor 1955 door de S.U. nooit doelbewust nagestreefd. Deze deling is zelfs tegen grote druk van Moskou ontstaan. Zoals te verwachten was is de Frans-Duitse relatie het toppunt van ambivalentie. Onder De Gaulle werd in 1963 het Frans-Duitse verdrag gesloten en daarmee zou de erfvi jandschap af gezworen zi jn. Anderzi jds rnocht Bonn, als het aan de Fransen lag,niets ondernemen, wat zou kunnen leiden tot verandering in de bestaande Duitse toestand. Dgtente was in Franse ogen een goede zaak, maar rnocht geen consequenties voor de relatie tussen de beide Duitslanden hebben. President Pompidou gaf openlijk toe dat hij zijn verzet tegen toetreding van Engeland tot de Europese Econornische Gemeenschap (EEG) staakte, vanwege zijn angst voor een te sterk Duitsland.Dat de door Frankrijk geeiste en door Bonn afgewezen - verwijdering van Bonn ten opzichte van Washington juist zou leiden tot verstoring van de status quo, kan men in Parijs rnoeilijk over hethoofd hebben gezien. Hier zien we echter een van die trekjes van de Franse buiten- landse politiek die rneestal als grillig worden aangeduid. Er worden meer kaarten tegelijk gespeeld. De Gaulle heeft bijvoorbeeld Adenauer bij herhaling ertoe aangezet tot een regeling met de Russen te kornen. De Franse architecten van de dgtente achtten zo'n Duits-Russische regeling onmisbaar. Toen de Duitsers net de 'Ostvertrage' ten slotte tot zo'n regeling kwamen, liet echter ook Parijs duidelijk rnerken

15 bezorgd te zi.jn over deze nieuwe Duits-Russische relatie Op de achtergrond speelt hierbij niet alleen angst voor de 'deutsche Frage' die latent bij alle buren van Duitsland bestaat, maar ook afkeer van een te sterk Duitsland. Dat de Chinese Volksrepubliek vanuit de verte de voorkeur geeft aan een zo sterk mogelijke BRD, of zelfs een verenigd Duitsland, laten we hier terzijde. Zij staat daarin vrijwel alleen. Zo heeft de Bondsrepubliek zich ontwikkeld van 'Hauptschauplatz des Kalten Krieges' tot testgebied profiterend van de dgtente. In de jaren '50 en '60 beheerste het Duitse probleem nog een groot deel van de wereldpubliciteit. De voorzitter van de Bondsdag Gerstenmaier heeft in 1961 nog eens voorgerekend dat de 'Deutschlandfrage' sinds het begin van de Conferentie van Potsdam in 1945 niet minder dan 27 conferenties van Oost en West op het hoogste niveau (totaal 315 onderhandelingsdagen) had beheerst. Daarbij kwamen nog 218 dagen van onderhandelingen waarin Oost en West afzonderlijk met Duitsland bezig waren geweest. "Das Ergebnis ist bis jetzt nicht etwa eine Lockerung der Gegensatze, sondern eine ~erhartung und ~erscharfung, die den Weltfrieden hoch gefahrdet", aldus Gerstenmaier een maand voor de bouw van de Berlijnse muur. (2 In die tijd was de BRDnogobject van wereldp'olitiek, zij het zeker geen willoos object. Nu is zij medespeler gewor- den met een gevoeligheid voor de 'Grosswetterlage' der wereldpolitiek die haar onderscheidt van haar bondgenoten. Alfred Grosser heeft erop gewezen dat Bonn het niet vaak goed doet in de ogen van zijn bondgenoten. Probeert men te veel met de Russen te regelen, dan wordt a1 gauw van een nieuw 'Rapallo' gesproken. Toen Bonn in de jaren v66r de 'Ostvertrage' weigerde zaken te doen met het Oostblok, toen waren de Duitsers onverbeterlijke 'Kalte Krieger'. En deze ambivalentie in de Westerse houding houdt uiter- aard verband met de ambiguzteit van de Duitse positie en de daarmee verbonden belangen. De Duitse 'Sonderweg' is namelijk niet ten einde: de Koude Oorlog was voor de BRD van een zeer speciaal soort met een extra lage temperatuur, de dgtente leidde tot een 'Sonderentspannung'. Die 'Sonderweg' verwijst terug naar de geopolitieke situatie die in de Duitse geschiedenis zo'n overheersende rol ge- speeld heeft: 'Mitte Europas' ( ), eeuwig grensgebied met verschuivende grenzen, qua omvang te groot sn te klein: te groot wil zeggen sinds het midden van de 19e eeuw een bedreiging voor de buren, te klein om als echte wereldmacht

16 te gelden, waarvoor men bovendien te laat was. Met deze gegevens hangt ook de rampzalige Duitse ontwikkeling e samen: enerzijds was Duitsland sinds de 19 eeuw een zeer modern land,anderzijds was het in politiek en sociaal op- zicht in grote delen nog half-feodaal. De spanningen die hieruit voortk~amen~bepaalden politiek van een land dat bovendien nimmer min of meer vanzelfsprekende grenzen heeft gehad. 'Die Unbestimmtheit der deutschen ~dentitat'is een oud thema waarover bibliotheken vol geschreven' zijn. Het Duitse Rijk heeft nimmer in de moderne tijd alle Duit- sers omvat. Duitsers woonden sinds de Middeleeuwen over ge- heel Duits. Oost-Europa verspreid en bleven daar voor een groot deel Anderzijds hebben er altijd in het Duitse Rijk vele niet- Duitse volkeren of groepen gewoond. Dat laatste is op zich niets bijzonders: vele Europese landen kennen minderheden. Weinig landen echter hebben een zo arnbivalente identiteit gekregen door een permanente spanning tussen 'Reich en Nation', als Duitsland. Mede daardoor hebben minderheids- kwesties zo'n virulentie in de moderne Duitse geschiedenis gekregen. Het is deze bijzondere cumulatie van spanningen geweest die in de Duitse geschiedenis van de lge en 2oe eeuw geleid heeft tot een 'sich iibernehmen': een zich ver- tillen.waarna een periode van verlamming volgde en daarna weer een foenixachtige opstanding. Volgens de Duitse his- toricus Friedrich Meinecke betekende het Duitse 'Schicksal' een keuze tussen "Depressionsgebiet zu bleiben, oder Macht- staat zu werden".(4) Anders gezegd: na lange tijd invasie- gebied voor anderen geweest te zijn, werd Duitsland aan het eind van de lge eeuw een-machtstaat; vroeger was Duitsland invloedsfeer van anderen, nu had het zelf grote invloed. De Dertigjarige Oorlog,met als droevig eindpunt de vrede van Westfalen in 1648, was spreekwoordelijk geworden voor Duitse onmacht en voor de bedreigdheid van het Duitse Rijk. De confessies stonden onverzoenlijk tegenover elkaar, op- deling door niet-duitse machten die bovendien nog gebieds- afstand eisten, dreigde. Het Duitse Rijk bestond uit tegen- delen, zelden was er sprake van eenheid (coincidentia oppo- sitorum was 66n van de termen waarmee het 'Reich' geken- merkt werd). Sinds de 1 6 ~ eeuw heeft, volgens Von Aretin, iedere tweede of derde generatie van een deling van Duits- land gesproken. In 1806 volgde ten slotte het einde van het oude Rijk. Het vie1 uiteen in drie gebieden: Oostenrijk, Pruisen en de Rijnbond. "Es ist die Konstellation die unter

17 ungunstigeren Bedingungen 1945 mit der ~undesrepublik als Rheinbund, der DDR als Rumpfpreussen und Oesterreich wiederkehren wird". (5) Eeuwenlang bestond de voorstelling van de Europese politiek waarin dat Duitse vacuum voorwaarde was voor het politieke evenwicht in Europa. De.'Xeichsverfassung' zou in die voor- stelling dus de garantie van de veiligheid van anderen be- tekenen, zoals onder meer Rousseau in 1756 aanduidde: "... het Duitse Rijk dat vanuit het hart van Europa alle andere machten in toom houdt en misschien we1 de veilig- 8, heid van anderen nog meer dienen kan dan zijn eigen... (6) Ook Henry Kissinger verklaarde in 1965 dat de status van Duitsland tenminste driehonderd jaar de sleutel tot de Europese stabiliteit had betekend. Duitsland is voor de vrede van Europa 6f te zwak -6fe tep-:sterk geweest. Kanselier Schmidt heeft er bij herhaling op gewezen dat de periode van Duitse eenheid na 1871 slechts kort heeft ge duurd en dat bovendien de eenheid der Duitsers nooit heeft bestaan. Daarbij citeerde hijnog we1 eens Ludwig von Gerlach die in 1871 uitriep: "Und wo ist die Einheit Deutschlands? Seit 1648 war es nicht so zerrissen als jetzt". (7 Of de Oostenrijker Grillparzer die de Noordduitse over- winnaars toeriep: "Ihr glaubt, Ihr habt ein Reich geboren, und habt nur ein Volk zerst8rtw. 'Deutsche Uneinheit' is kortom het normale, de regel; 'Einheit' de uitzondering. De historicus Von Aretin heeft op basis van deze traditie juist de nadruk gelegd op de neutraliserende werking die lange tijd voor de lge eeuw is uitgegaan van het Duitse Rijk. In 1969 verbond hij hieraan de conclusie: "..Wenn uberhaupt, konnte die deutsche Wiedervereinigung nur so verwirklicht werden wie es 1648 und 1815 gesehen ist: im Rahmen einer Neutralisierung Zentral-Europas". Van die traditionele functies van het oude Duitse Rijk was weinig over toen Bismarck in 1871 het nieuwe 'kleinduitsetrijk stichtte. Duitsland werd eindelijk iets wat leek op de nationale staten, zoals die in West-Europa a1 bestonden. Dat daarvoor een hoge prijs werd betaald in de binnenlandse politiek is symbool geworden van de knieval van de liberale burgerij voor het weinig liberale militaire succes van Bismarck t.0.v. Oostenrijk - laten wij hier verder buiten beschouwing. Het nieuwe Duitse Rijk heeft weinig eenheid onder de Duitsers gebracht. De 'nationalisering' van het ~uitse volk was in 1918 nog niet ver voortgeschreden. Eenheid en vrijheid bleken elkaar in de Duitse geschiedenis nog minder te verdragen dan in

18 de geschiedenis van andere landen. Ondanks dit alles is het Tweede Keizerrijk de Duitse geschiedenis ingegaan als de laatste 'normale' periode die Duitsers gekend hebben en waaraan men de eigen situatie meet. Daarna waren er slechts neergasg en rampen, korte tussenpozen daargelaten. Bismarclts Rijk was meteen in diverse Europese hoofdsteden gezien als een verstoring van het Europese evenwicht waar- in Engeland zo'n belangrijke rol heeft gespeeld. Engelse evenwichtspolitiek en Bismarcks verbondspolitiek bleken haaks op elkaar te staan. Bismarck, de 'witte revo- lutionair',is de geschiedenis ingegaan als de'trimmer' die er niet alleen in slaagde de buitenlandse vijanden van Duitsland uit elkaar te houden, maar ook binnenslands een eenheid wist op te leggen of af te dwingen door onder meer negatieve integratie, dat wil zeggen politieke tegenstanders buiten de wet de plaatsen of te verketteren, of onderling tegen elkaar uit te spelen. De suprematie van de buiten- landse politiek was 66n van de gangbare middelen waarmee de binnenlandse partijstrijd in bedwang werd gehouden. Meer dan in andere Westeuropese landen is de ruimte voor de binnenlandse politiek in de Duitse politiek afhankelijk van de buitenlandse situatie. Zo wordt ook nu aangenomen dat naarmate de plaats van de BRD tussen Oost en West zich wijzigt, die van grote betekenis zal zijn voor de binnen- landse politieke verhoudingen in de BRD. 'Innere' en 1 aussere'.- Staatsrason zij,n direct aan elkaar geketend. De grootste 'prestatie' van Bismarcks volgers is geweest dat zij erfvijanden als Engeland en Frankrijk, maar ook Engeland en Rusland samen in 66n kamp wisten te drijven. De eerste tien jaren van onze eeuw worden gekenmerkt door deze hergroepering die,de fronten in beide wereldoorlogen beheerst heeft. Een 'sich ubernehmen' aan Duitse kant bracht bijeen wat tevoren onverenigbaar scheen met als meest rampzalige dieptepunt het Derde Rijk van Hitler, dat opnieuw de gealllieerden bijeen bracht, ondanks hun grote tegenstellingen. De Duitse pogingen om als ',Grossmacht' de hegemonie over vooral 'Mitteleuropa' te vestigen zijn keer op keer mislukt. Deze expansie hield per definitie con- flicten met Rusland in. Het was Bismarcks verdienste ge- weest om Sn de Duitse macht in Oost-Europa drastisch uit te breiden, Sn tegelijkertijd de Russische'Ruckversiche- rung' te behouden. De 'Draht mit Petersburg' mocht niet verbroken worden.(8). In Bismarcks voorstelling zou een verbinding

19 van een oostelijk met een westelijk front, gericht tegen Duitsland, de ondergang van Duitsland betekenen. Z O ' ~ strijd ging niet alleen Duitsland's militaire macht ver te boven, zij zou ook Duitsland binnenlands uiteenrijten. Groot ver- trouwen in de Duitse eenheid heeft Bismarck nooit gehad. Volgens hem waren de centrifugale krachtea daarvoor te sterk gebleven. Katholieken, socialisten, links-liberalen en ande- ren werd ervan verdacht onder meer 'buitenlandse' partijen te zijn: een type politiek argument, respectievelijk ver- dachtmaking,dat tot de dag van,vandaag in de Duitse politiek een rol is bldjven spelen. Brandt en Bahr zijn volgens CDU-opvatting lid van de 'Moskou-partij'. Bismarck heeft door'wat we1 het meest gecom- pliceerde alliant.ie.-systeem is genoemd, geprobeerd een coa- litie van Oost en West te verhinderen. Zo was het vacuum in het hart van Europa in korte tijd tot zwaartepunt geworden. Hij zag scherp dat een Duits streven naarn hegemonie zo'n coalitie alleen maar dichterbij zou brengen. Zijn figuur is een medium "das einen tiefen Einblick in die Strukturen und Entwicklungstendenzen Deutschlands im lg.jahrhundert, in die Wendungen und Bruche seiner geschichtlichen Entwicklung zu vermitteln vermag". De discussie over Bismarck is tegelijk een "Vehikel der zentral wichtigen Diskussion uber den deutschen 'Sonderweg'". Het alles overheersende perspectief van het Derde Rijk heeft ook de geschiedschrijving over Bismarck in sterke mate bepaald. Was Bismarck een 'voorloper ' van Hitler, een voorbereider of juist het tegendeel, iemand die (bijna) alles vermeed waar- aan Hitler zich vergreep? Vragen over de continuiteit in de Duitse geschiedenis bli jven de discussie beheersen. Zeker is dat voor politici als Schmidt de Duitse traditie van 'sich ubernehmen' met alle catastrofale gevolgen een baken vormt in hun politieke zee. Rudolf Augstein drukte het on- langs als volgt uit: "Twintig jaar na de dood van Frederik de Grote van Pruisen was er weinig meer over van zijn eens zo grote schepping. Ruim twintig jaar na Bismarcks dood was er weinig meer over van zijn schepping. Hitler had niet eens twintig jaar nodig". Er is een versnelling gekomen in. deze opklimmende reeks van Duitse rampen. Van geen ander Westeuropees land is de geschiedenis zo be- paald door catastrofale mislukkingen. Grote overwinningen lagen dicht bij catastofale nederlagen. te voorkomen? Daarop bleef schuldig. De grote vraag blijft: hoe een nieuwe ronde zelfs Augstein het antwoord

20 Voor we ons richten op de Bondsrepubliek in de jaren zeventig, zullen we nagaan wat de Bondsrepubliek v66r 1970 was. Het daarover handelende hoofdstuk is het pike de r6sistance van dit essay. Daarna volgen bespiegelingen over huidige en mogelijke toekomstige ontwikkelingen.

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Vrijdag 19

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2012 1 tijdvak 1 dinsdag 15 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK - De integratie van Limburg in het Koninkrijk der Nederlanden, 1815 1867 - M.G.H. DERKS, MEd Op het omslag: -De gebruikte tekstkleuren van

Nadere informatie

Examen VWO. geschiedenis

Examen VWO. geschiedenis geschiedenis Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

EUROPA. meer samen bouwen!

EUROPA. meer samen bouwen! EUROPA meer samen bouwen! INHOUDSOPGAVE GESCHIEDENIS VAN DE EUROPESE CONSTRUCTIE herinneren waar we vandaan komen... 04 EUROPESE VERDRAGEN meer overeenkomsten afsluiten... 11 EUROPESE SYMBOLEN onze diversiteit

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen VWO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent:

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht 1950-heden Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht: 20ste eeuw (1950-heden) Ga naar http://www.sitepalace.com/develsteinhavo4/muziek.html. Hier vind je links naar muziek(clips) die je nodig hebt

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING GESCHIEDENIS

UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING GESCHIEDENIS UITWERKING OEFENVRAGEN NEDERLAND EN INDONESIE VIER EEUWEN CONTACT EN BEINVLOEDING VAK: NIVEAU: GESCHIEDENIS MAVO De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa INE MEGENS EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS Opbouw college: Vooruitgangsgeloof 19 e eeuw Nationalisme en politieke kaart van Europa Eerste Wereldoorlog Cultuurpessimisme

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis vwo, eerste tijdvak (2015). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. Betrouwbaar. Lid van de Duitse ambassade te Londen.

West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. Betrouwbaar. Lid van de Duitse ambassade te Londen. 18 november 1 959 U 13169/59 - G 46 - P1/PS9- '/- Land : Onderwerp : West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. l Referenties: Datum van waarneming: Medio november 1959. Bron: Informant

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44 38 (1956) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1993 Nr. 44 A. TITEL Vierde Aanvullende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland bij het

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 47 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Behoort bij schrijven no.: INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Het Internationale Comité ter Bevordering van de Handel (International Committee for the Promotion of Trade,

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND

PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND PERMANENTE VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND bij de Ij Naar aanleiding van ons telefonisch onderhoud van II hedenmorgen doe ik U hierbij een Nota toekomen die enige Jl_S bedachten bevat over de wijze waarop

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie