excursiegids mei 2006 samengesteld door studenten van de opleiding Bouwkunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "excursiegids 17-20 mei 2006 samengesteld door studenten van de opleiding Bouwkunde"

Transcriptie

1 excursiegids mei 2006 samengesteld door studenten van de opleiding Bouwkunde

2 inhoudsopgave Voorwoord 3 Analyse van de stad 4 Geschiedenis van de stad 14 Gebouwen van na de muur 35 Gebouwen van voor de muur 130 Recente ontwikkelingen 208 Colofon Berliner Hauptbahnhof 2 Zeughaus 3 Holocaust Denkmal 4 Fire and Police headquarters 5 Zoölogischer Garten, Hippo Hall & Penguin Pool 6 Nederlandse Ambassade 7 DG-bank 8 Jüdisches Museum 9 Kansleramt 10 Kaufhaus Friedrichtstrasse 11 Kaufhaus Friedrichtstrasse 12 Sony Center 13 Rijksdag gebouw 14 Nordische Botschaften: Finland 15 Nordische Botschaften: Iceland 16 Nordische Botschaften: Norway 17 Nordische Botschaften: Sweden 18 Nordische Botschaften: Denmark 19 Daimles Chrysler building 20 Velodrom und Schwimmhalle 21 DaimlerChrysler Quartier 22 Gemäldegalerie 23 Levi Strass Oberschule 24 woningbouwcomplex 25 Quartier Schützentstrasse 26 Akademie der Künste 27 Kant Dreieck 30 Bauhaus Archiv 31 Staatsbibliothek 32 Fernsehturm 33 Neue Nationalgalerie 34 Philarmonie und Kammermusiksaal 35 Berlijnse muur 36 Le Corbusier House 37 Haus der Kulturen der Welt 38 Russische Botschaft 39 Funkturm 40 Kaufhaus des Westens 41 U-bahn 42 Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche 43 Rijksdag gebouw 44 S-bahn 45 Zoölogischer Garten 46 Altes Museum 47 Brandenburger Tor 48 Berliner Dom 49 Deutscher Dom 50 Zeughaus 51 Französischer Dom 52 Schloss Charlottenburg 53 Schloss Charlottenburg 2

3 voorwoord Al enkele jaren organiseert de opleiding Bouwkunde van de Hogeschool Zeeland tweedaagse excursies naar een metropool. De eerste dag gaan we met de bus rondom de stad, tweede dag met de metro en te voet door de stad gebouwen bekijken. De afgelopen jaren gingen we naar Parijs (2002 en 2004) en Londen (2005). Dit jaar is de excursie een onderdeel van het studieonderdeel Gebouwbeschouwingen en gaan we naar Berlijn. In Gebouwbeschouwingen ontwikkelen de studenten het zogenaamde bouwkundige oog, een soort X-ray-vision. Al kijkend kan een student zich een oordeel vormen van het gebouw en zijn omgeving, de materialen en de functies. Ieder jaar programmeren docenten van de opleiding dit studieonderdeel rondom een metropool. Alle studenten van het eerste jaar analyseren twee gebouwen en geven ter plekke presentaties. Ook onderzoeken zij per groep een deel van de geschiedenis van de stad. De analyse van de gebouwen omvat in elk geval het volgende: Een biografie van de ontwerper, waarin nog drie andere gebouwen van de ontwerper worden opgenomen De werkelijke gebouwanalyse, onderverdeeld in de volgende onderdelen: 1. Site, ligging, belendingen, bouwmassa, geleding 2. Hoofdvorm, afmetingen 3. Façade, dakvorm, entree, deuren en ramen 4. Functie, gebruik, ouderdom, geschiedenis en onderhoudstoestand 5. Plattegronden, constructie, interieur, meubilair en licht. 6. Opdrachtgever, programma van eisen 7. Ecologische aspecten en maatschappelijke context. 8. Bouwmaterialen In het werkstuk worden minimaal geveltekeningen en plattegronden, naast duidelijke foto s verwerkt. Naast de analyse wordt per gebouw toeristische informatie in een klein overzichtelijk blokje weergegeven De inhoud van deze excursiegids is samengesteld door de studenten zelf. Wie welke analyse heeft gemaakt staat middels een nummer onder aan de pagina weergegeven. In het colofon is terug te vinden welke namen bij de nummers horen. Ook de gebouwen hebben nummers. Dat zijn nummers die corresponderen met de nummers op de gebouwenlijst die aan het begin van het semester aan de studenten is verstrekt. Ik wens u veel leesplezier bij uw wandeling langs en door gebouwen en parken in Berlijn. Peter van Tilburg, Head Of Department Environment & Applied Science 3

4 Berlijn en andere metropolen In dit deel gaan we Berlijn vergelijken met andere metropolen in Europa (Brussel, Parijs, Londen). Metropool Aantal inwoners Oppervlakte Bevolkingsdichtheid Berlijn 3,4 miljoen 900 km inw./km 2 Parijs 2,2 miljoen 105 km inw./km 2 Londen 12 miljoen 8000 km inw./km 2 Brussel 144 duizend 33 km inw./km 2 Sinds 1990 is Berlijn weer de trotse hoofdstad van Duitsland. Bovendien een herenigde stad, waar veel sporen van de deling zo snel mogelijk zijn uitgewist. In Berlijn is de Duitse regering gevestigd, net als bij de in tabel genoemde metropolen is daar ook een regering gevestigd (In Brussel is ook het Europees parlement gevestigd) dat is een overeenkomst. Londen blijkt uit de gegevens een veel groter aantal inwoners te hebben maar omdat dit verspreid is over een groter oppervlakte dan Berlijn is het gemiddelde inwoneraantal per vierkante kilometer maar de helft van Berlijn, Berlijn is in verhouding drukker. Berlijn is een cultuur stad, dat blijkt uit de velen musea, festivals en moderne architectuur. Een actueel voorbeeld van een grote activiteit is het wereldkampioenschappen voetballen. Wat dit jaar in Duitsland wordt gehouden en waarvan de finale in Berlijn gespeelt wordt. Ook zijn er in Berlijn de olympische zomerspelen gehouden. Al was dit wel nog voor de 2e wereldoorlog, namelijk in In andere grote steden in europa zijn ook olympische spelen gehouden, zoals in Londen, Parijs en Amsterdam. Door dit soort evenementen krijgt een stad meer bekendheid, en trekt hiermee ook meer economie aan. In veel steden van wereldformaat hebben wereldtentoonstellingen plaatsgevonden, zoals in Brussel, Parijs en Londen. In Berlijn is nog geen wereldtentoonstelling gehouden terwijl het toch een culturele stad is. Dit kan te maken hebben doordat Berlijn pas laat sterk is gaan ontwikkelen. Wellicht worden de wereldtentoonstellingen binnenkort ook in Berlijn gehouden. De industrie in Berlijn is na de val van de muur weer hersteld, De opbloei van Berlijn na de hereniging is goed te zien rond de Potsdamer Platz. Na de sloop van de muur was dit een enorme kale vlakte in het centrum van de stad. Grote internationale bedrijven zagen hun kans schoon en stortten zich op de ontwikkeling van het gebied. Zo ontstond onder meer het Sony Center met winkels, bioscopen, congreszalen, kantoren en restaurants. Vandaag de dag worden er nog steeds hoofdkantoren van multinationals opgebouwd in Berlijn. Er zijn ook veel grote universiteiten gevestigd in Berlijn. Berlijn heeft 3 grote Universiteiten in tegenstelling tot Londen die er 2 heeft en Parijs die maar 1 grote universiteit heeft, Brussel heeft er meer die heeft er maarliefst 5. 4 onderdeel: analyse van de stad groep 5

5 Berlijn en Duitsland Duitsland is ingedeeld in zestien Bundesländer (deelstaten). Hamburg, Bremen en Berlijn zijn zelfstandige deelstaten, stadstaten eigenlijk. Alle deelstaten, waaronder de deelstaat Berlijn, hebben een eigen grondwet, regering en parlement. De bondskanselier is het hoofd van de regering, en hij bepaalt de richtlijnen van de politiek. De kanselier wordt door de bondsdag, op voorstel van de president, verkozen. Hij wordt, net als zijn ministers, door de president benoemd. Stadsbestuur Berlijn is, evenals Hamburg en Bremen, een deelstaat (Bundesland) op zichzelf. De regering wordt gevormd door de Senaat, die uit de Regierender Bürgermeister en maximaal acht senatoren bestaat. De zetel van de Regierender Bürgermeister is het Rotes Rathaus op de Alexanderplatz. Berlijn is onderverdeeld in twaalf stadsdelen (Bezirke). Ieder stadsdeel heeft een eigen burgemeester (Bürgermeister). De burgemeesters van de stadsdelen vormen de Rat der Bürgermeister, waarvan de Regierender Bürgermeister voorzitter is. Deze raad adviseert de Senaat. het wapen van Berlijn De 12 stadsdelen - Charlottenburg-Wilmersdorf. - Treptow-Köpenick. - Friedrichshain-Kreuzberg. - Reinickendorf. - Lichtenberg (vroeger Hohenschönhausen, Lichtenberg). - Spandau. - Marzahn-Hellersdorf. - Steglitz-Zehlendorf. - Mitte (vroeger Wedding, Tiergarten, Mitte). - Tempelhof-Schöneberg. - Pankow (vroeger Prenzlauer Berg, Weißensee, Pankow). - Neukölln. Berlijn Berlijn is de hoofdstad van Duitsland. Het is de grootste stad van het land met 3,5 miljoen inwoners. De stad ligt aan de rivier de Spree en wordt omsloten door de deelstaat Brandenburg, waar het sinds 1920 echter geen deel van meer van uitmaakt. Berlijn heeft een voor Duitsland belangrijk Industrieel gebied en is een belangrijk vervoerscentra. Door de politieke veranderingen in 1989, werd op 9 november 1989 de grens tussen Oost- en West-Berlijn geopend. Op 3 oktober 1990 werd Duitsland officieel herenigd en Berlijn werd weer de hoofdstad. In 1991 werd de beslissing genomen de regering naar Berlijn te verhuizen, wat in 1999 daadwerkelijk gebeurde. luchtfoto van Berlijn onderdeel: analyse van de stad groep 5 5

6 Berlijn en Duitsland locatie Berlijn in Duitsland Culturen Ongeveer 38% van de Duitse bevolking is Protestants, vooral in het noorden. 34% Is Rooms-Katholiek, hoofdzakelijk in het zuiden en het westen. Er is een kleine Joodse minderheid. Ongeveer de helft van de bevolking in het gebied dat vroeger Oost-Duitsland was, hangt geen godsdienst aan. De katholieke en protestantse kerken en de joodse synagogen ontvangen overheidssteun door kerksurtax die op leden van deze benamingen wordt geheven. Vrijwel alle burgers van het land spreken het Duits. De Denen, Friezen, Zigeuners en Sorben zijn de inheemse niet-duitssprekende minderheden. Sinds het begin van de jaren 70, zijn miljoenen gastarbeiders uit andere landen (vooral voormalig Joegoslavië, plus Turkije en Italië) naar Duitsland gekomen voor de werkgelegenheid. Hieronder zijn ongeveer 2 miljoen Moslims, hoofdzakelijk Turken en Koerden. 6 onderdeel: analyse van de stad groep 5

7 Berlijn en Duitsland Berlijn is, zoals iedereen wel weet, de hoofdstad van Duitsland. Het is ook nog eens de grootste stad van Duitsland. Met zijn drie en een half miljoen inwoners staat Berlijn dus op nummer één. Het is echter wel de vraag of de bevolking Berlijn ook als de hoofdstad ziet. Het antwoord is simpel: ja! Ondanks dat de stad niet echt centraal gelegen is. (Zie plaatje hieronder) De stad is een heel belangrijke industriele en culturele stad. Het is tevens te berijken door middel van rivieren die uitmonden in de Oostzee. Doordat Berlijn geen stad is die in de Middeleeuwen is ontstaan, is er ook niet een stadsopbouw die je toen veel zag. Dit is dus een centrum met daarom een stevige muur voor de beveiliging tegen aanvallen. Dat heeft Berlijn dus niet. Het is een relatief jonge hoofdstad in vergelijking met andere belangrijke steden. Er zijn echter wel veel oude gebouwen. De belangrijkste staat hierin is Unter den Linden. Dit is tot op de dag van vandaag ook nog steeds een van de bekendste straten van Berlijn. Ook nog een leuk feitje over Berlijn, om aan te tonen hoe groot de stad wel niet is, is dat het meer bruggen (en dus ook water) heeft dan venetië. Het wateroppervlak beslaat dan ook maar liefst 7% Berlijn is ook een zeer multiculturele stad. Eén op de tweeëntwintig mensen in Duitsland woont in Berlijn, dus dat er veel verschillende culturelen zijn is niet verbazingwekkend. Het is zelfs, na Istanbul, de grootste stad met de meeste Turken. Er wonen er ongeveer driehonderd duizend. Dus ongeveer één op de elf mensen van Turkse komaf. Ook in dit opzicht is het dus een belangrijke stad voor Duitsland. De enorme omvang van Berlijn heeft niet altijd tot positieve gevolgen geleid. In het jaar 1996 was er namelijk een referendum over de fusie van Berlijn en Brandenbrug. Brandenburg is een zeer welvarende deelstaat en Berlijn is juist een geldverslindende staat. Mede doordat het zo groot is en het nog steeds aan het uitbreiden is, is het dus een staat die veel geld verbruikt. Hierdoor stemde met het referendum, Brandenburg tegen het samengaan en Berlijn stemde voor. De fusie ging dan ook niet door. Berlijn kreeg helemaal een goed imago, toen de regering zich in Berlijn verstigde. Dit gebeurde in het jaar Berlijn (en dus vooral de Reichstag) zijn daardoor een bekend reisdoel voor toeristen. onderdeel: analyse van de stad groep 4 Berlijn is gelegen in het noordoosten van het land 7

8 Berlijn en de deelstaat Berlijn is gelegen in de deelstaat Brandenburg, het was in het verleden wel een onderdeel van de deelstaat Brandenburg, maar sinds 1920 is Berlijn, net als Hamburg een eigen deelstaat geworden. Je zou, omdat Berlijn in het verleden een onderdeel van Brandenburg was, verwachten dat Berlijn de hoofdstad is van deze deelstaat, maar dat is niet zo. De hoofdstad van de deelstaat Brandenburg is Potsdam. Potsdam is in vergelijking met Berlijn geen bijzondere stad. Het is wel leuk om Potsdam een keer te bezoeken, er zijn namelijk wel een aantal opmerkelijke gebouwen en monumenten die erg opvallen. Zo is er in ongeveer 1734 een wijk gebouwd, geheel op Nederlandse bouwstijl. In het verleden, voor het einde van de tweede wereld oorlog, was Potsdam een belangrijke stad, met veel monumenten, waaronder het voormalig koninklijk paleis Sanssouci. In de Tweede wereld oorlog had Potsdam zwaar geleden onder bombardementen. Aan het einde van de tweede wereld oorlog werd in Potsdam, in het paleis Cecilienhof, de conferentie van Berlijn gehouden, waar de geallieerden onderhandelden over de verdeling van Duitsland. Hieronder staat het Paleis Cecilienhof afgebeeld. Sinds 1920 is Berlijn een enclave geworden. Dit betekent dat een grondgebied volledig omsloten wordt door het grondgebied van één andere partij. In dit geval de deelstaat Brandenburg. Dat is te zien in het kaartje, Berlijn is het witte gedeelte, omringd door de Brandenburg, het groene gedeelte. De invloed van Berlijn op de deelstaat is erg groot, dat komt waarschijnlijk door de omvang van de stad, door de historie, maar ook door de imposante architectuur. De stad Berlijn telt 3,5miljoen inwoners. Doordat Berlijn zo n grote stad is trekt het een hoop werknemers aan, die buiten de stad, in de deelstaat Brandenburg wonen. Ronddom Berlijn liggen geen grote steden, daardoor werken er veel mensen in Berlijn, die er zelf buiten wonen. Ook zitten er veel studenten in de stad. Hogescholen en Universiteiten worden gebouwd in grote steden, en trekken studenten aan, uit de omgeving. Berlijn trekt s avonds en s nachts ook een hoop mensen aan die uitgaan. In de weekenden, en in de vakanties, zijn er een hoop mensen die gewoon een dagje uit gaan. Berlijn is zowel met openbaar vervoer als via de snelweg goed te bereiken. Dat moet ook wel, om de stromen mensen te kunnen verwerken die er elke ochtend heen moeten, en die de stad elke avond weer verlaten. 8 onderdeel: analyse van de stad groep 3

9 Berlijn en de deelstaat Berlijn is in vergelijking met Brandenburg een erg dicht bevolkt gebied er wonen in Berlijn per vierkante kilometer 3810 mensen. In Brandenburg wonen er maar 87 mensen per vierkante kilometer. In Berlijn wonen er ongeveer een miljoen inwoners meer dan in de deelstaat Brandenburg, Terwijl de oppervlakte van Brandenburg ongeveer veertig keer zo groot is. Er zit niet echt een verschil in het percentage werkloze, in Potsdam was het werkloosheidscijfer wel een stuk lager dan in Berlijn. Oppervlakte Bevolking Bevolkingsdichtheid %werkl. Brandenburg km inwoners/km 2 19,1 Berlijn 891 km inwoners/km 2 21,7 Potsdam 187 km inwoners/km 2 14,6 onderdeel: Bij het kaartje hierboven is te zien hoe alle snelwegen richting Berlijn lopen analyse van de stad groep 3 9

10 Berlijn en zijn voorsteden Voorsteden in Berlijn In de loop der tijd zijn er al veel steden en dorpen helemaal in Berlijn opgenomen. Deze delen binnen Berlijn hebben een eigen burgemeester en al deze burgemeesters van de verschillende stadsdelen vormen de Rat der Bürgermeister. Deze raad adviseert de Senaat. Op dit moment is Klaus Wowereit de voorzitter van de Rat der Bürgermeister. Hij is dus de Regierender Bürgermeister. De grootste stadsdelen die Berlijn heeft, en ook aan de rand van Berlijn liggen, zijn: Pankow, Reinickendorf, Spandau, Steglitz-Zehlendorf, Treptow-Köpenick. Voorsteden buiten Berlijn Berlijn ligt in het district Brandenburg, maar is er geen onderdeel van. In dit district liggen nog vele steden die ondertussen erg dicht tegen District Brandenburg met Berlijn in het midden Berlijn zijn komen te liggen en waarvan het dus waarschijnlijk niet lang meer zal duren voordat ook steden deze er aan vast zijn gegroeid. Voorbeelden van deze steden zijn: Potsdam, Stahnsdorf, Blankenfelde, Erkner, Neuenhagen, Zepernick, Hohen Neuendorf, Hennigsdorf, Falkensee. De bekendste die in dit rijtje staat is Potsdam. Dit is ook wel de grootste voorstad die Berlijn nu heeft. Basisgegevens per district/ voorstad Oppervlakte Bevolking Bevolkingsdichtheid Brandenburg km inwoners 87 inwoners per km 2 Berlijn 891,75 km inwoners 3811 inwoners per km 2 Potsdam 187,28 km inwoners 775 inwoners per km 2 Erkner 16,6 km inwoners 724 inwoners per km 2 Hohen Neuendorf 48,09 km inwoners 440 inwoners per km 2 Hennigsdorf 31 km inwoners 848 inwoners per km 2 Falkensee 43,26 km inwoners 928 inwoners per km 2 Zoals aan de bovenstaande tabel is te zien, kun je duidelijk merken dat Berlijn een drukke stad is, een bevolkingsdichtheid van 3811 inwoners per km2 is niet weinig. In het district Brandenburg is dat veel minder (87 per km2 ). Hieraan is ook duidelijk te zien dat in het district Brandenburg meer plattelandsgebieden zijn dan in het district Berlijn. In Berlijn is ook veel meer hoogbouw dan in het district Brandenburg, waardoor je al snel een hoge bevolkingsdichtheid krijgt. De voorsteden van Berlijn hebben een hogere bevolkingsdichtheid dan het district Brandenburg, maar wel veel minder dan in Berlijn. De meeste voorsteden zitten tussen de 700 en 950 inwoners per km2, Alleen de voorstad Hohen Neuendorf valt een beetje buiten de toon met 440 inwoners per km2. De meest voor de hand liggende oorzaak daarvan is dat Hohen Neuendorf nog een redelijk landelijk karakter heeft, als je naar de kaart kijkt, zie je veel groen en geen snelweg die er door heen loopt. 10 onderdeel: analyse van de stad groep 2

11 Berlijn en zijn voorsteden Politiek Brandenburg en Berlijn De politieke partijen die overheersen in de senaat van Berlijn zijn SPD en PDS. De politiek van Brandenburg is als volgt ingedeeld: Hier is dus te zien dat de overheersende partijen in Berlijn en Brandenburg eigenlijk wel gelijk zijn. Ze zijn ook al vele jaren bezig geweest om te kijken of er niet een gezamenlijke regering kan komen voor Berlijn en Brandenburg. Vanaf 2000 zijn ze weer hevig bezig om dit verder te bewerkstelligen. Het probleem zit hem alleen nog steeds in het grote aandeel wat CDU binnen Brandenburg heeft, want dat weerhoudt het samenwerkingsverband nu nog. Politiek van Brandenburg Verbindingen tussen Berlijn en zijn voorsteden Zoals uit het kaartje blijkt is Berlijn vanuit al de genoemde voorsteden goed bereikbaar, vanuit de voorstad ben je heel snel op de Autobahn, of een provinciale weg. Alleen Falkensee valt daar een beetje buiten. Deze voorstad is omgeven door landwegen, maar de provinciale weg is ook wel goed bereikbaar. Toch ligt Falkensee het verst weg van een provinciale weg of Autobahn. Ondanks de iets mindere bereikbaarheid van Falkensee hebben zij wel de grootste bevolkingsdichtheid van de genoemde voorsteden, wat waarschijnlijk komt doordat Falkensee relatief het dichts bij Berlijn ligt. Legenda: grote blauwe stip: Berlijn kleine blauwe stippen: genoemde voorsteden rode stip: Falkensee Kaartje van Berlijn en voorsteden onderdeel: analyse van de stad groep 2 11

12 Berlijn en zijn wijken Wat eerst een klein dorpje aan de rivier was is al snel uitgegroeid tot een miljoenen stad. Berlijn heeft een oppervlakte van bijna 890 vierkante kilometer en de stadsgrens is 234 km. lang. Het schijnt dat een ritje rond Berlijn over de ringweg bijna 300 km is. 18 procent van Berlijn bestaat uit natuur en parken, het wateroppervlakte beslaat bijna 7%. Daarmee is Berlijn één van de groenste steden van Europa. Berlijn is hoofdstad en deelstaat van Duitsland, gelegen aan de Spree, waar deze uitmondt in de Havel. Voor de val van de muur besloeg Oost-Berlijn zo n 400 km2.de stad is gebouwd op een redelijk vlak gebied. Het snelwegennet rond berlijn is te vergelijken met een spinneweb, waarin Berlijn de spin op het middenpunt is. Aan de rondweg van Berlijn sluiten snelwegen aan vanuit heel Duitsland. Onder andere; Hamburg, Hannover, Leipzig en Keulen. Het snelwegennet van Duitsland is zo ie zo al niet te vergelijken met dat van Nederland. De wegen zijn breder, langer en de maximale snelheid ligt ook vele male hoger. Dit zorgt er voor dat het merendeel van het personen- en goederentransport over de weg verloopt. Dit heeft natuurlijk grote voordelen voor het handelsleven van Berlijn. Berlijn staat bekend om zijn handel. Net na de val van de Berlijnsemuur, zijn er vele bedrijven naar Berlijn getrokken, en zijn er enorm veel kantoorpanden neergezet. De Havel en de Spree zijn twee grootte rivieren die dwars door Berlijn stromen. Ook deze zorgen voor een beter contact met de rest van Duitsland. Doormiddel van de Havel heeft Berlijn een rechtstreekse verbinding met Hamburg. Hamburg is een grootte havenstad die bijna een open verbinding heeft met de Noordzee. Dit maakt Berlijn alleen maar noch aantrekkelijker voor de handel. De Duitse overheid en een consortium van investeerders ondertekenen vrijdag een intentieverklaring over de privatisering van het Berlijnse vliegveld Schönefeld. De kopers gaan het omvormen tot een grote luchthaven, Berlin-Brandenburg International. Tot het gelegenheidsconsortium BBIP behoren onder meer het bouwconcern Hochtief en het vastgoedbedrijf IVG. De bouw van het grote nieuwe vliegveld is een van de belangrijkste toekomstige projecten in Berlijn en Brandenburg, zei burgemeester Klaus Wowereit van Berlijn donderdag. De premier van Brandenburg, Matthias Platzeck, waarschuwde echter voor voortijdige euforie. Alle vergunningen moeten nog worden verleend. De bouw van het vliegveld gaat in totaal 1,7 miljard euro kosten, maar het zal dan wel een van de grootste luchthavens van Europa worden. Zowel in (voormalig) Oost- als in West-Duitsland was het spoorwegennet van oudsher uitgebreid en goed georganiseerd. Vooral in Oost-Duitsland had transport per spoor een groot aandeel in het totale goederen- en personenvervoer. Na de eenwording is dit aandeel sterk afgenomen, omdat het minder rendabel werd geacht dan transport over de weg. Vanuit milieuoogpunt valt er echter veel te zeggen voor vervoer per spoor.de West-Duitse Bundesbahn en de Oost-Duitse Reichsbahn zijn in 1994 geprivatiseerd en samengevoegd tot Deutsche Bahn AG. Dit ging gepaard met een ingrijpende reorganisatie van de spoorwegen. Vanuit Berlijn lopen zo n 12 verschillende spoorlijnen naar elke uithoek van Duitsland. In november 1996 presenteerde de Senatsverwaltung für Stadtentwicklung, Umweltschutz und Technologie een plan voor de herstructurering van de binnenstad. Het plan concen- 12 onderdeel: analyse van de stad groep 1

13 Berlijn en zijn wijken treerde zich op twee gebieden: City-West en City-Ost (het historische centrum). Als hoogste doel van het Planwerk gold de herformulering van de Berlijnse identiteit. Het programma was erop gericht de achterstand in de stadsontwikkeling in te halen door veranderingen in de grondpolitiek en het opdrachtgeverschap, respect voor de geschiedenis en de vervanging van de modernistische stedebouwkundige concepten. onderdeel: analyse van de stad groep 1 13

14 de stichting van de stad Het gebied rondom Berlijn word al sinds de oudheid bewoont. Rond 700 vestigden twee slavisch stammen zich in de buurt van het hedendaagse Berlijn. Sinds de eerste eeuwen van onze jaartelling woonden er verschillende stammen op de rivieroevers van de rivieren de Spree en de Havel, zaoals de Germaanse en de Semonen. Rond 1200 waren er twee stadjes aan de rivier de Spree: Cöln en Berlin, hieruit is het tegenwoordige Berlijn gesticht. Vanaf het ontstaan van de stad in 1200 tot even de jaren 1700 was Berlijn voornamelijk een handelstad. Vanaf 1700 begon Berlijn met met produceren van handelsgoederen, producerende: elektrische en chemische producten, porselijn en textiel. In de achtiende eeuw was het een welvarend handels centrum, in de negentiende eeuw stond Berlijn voornamelijk bekend om de zware machines die er geproduceerd werden. Berlijn is belangrijk geworden als de machtige hoofdstad van de staat pruissen. Vergeleken met andere Europese steden is Berlijn (met haar 800 jaren) een redelijk jonge stad. Desondanks kent de duitse hoofdstad een behoorlijk indrukwekkende geschiedenis. De stad is ontstaan in Europa uit de twee zustersteden, Cö-lln en Berlin. Waneer deze zustersteden precies stadsrechten kregen is niet bekend, maar ze werden in 1237 en 1244 voor het eerst in oorkonden genoemd. In 1307 stellden Cölln en Berlin een gemeenschappelijke raad in en stelden een verdrag op waain het samen gaan van beide steden werd beschreven. De beide steden bleven noch wel zelfdstandig. In 1432 kwamen beide stadjes onder een bestuur. Rond 1230 stichten de beide askanische broers, mark graaf Johan de eerste en otto de derde de stad Berlijn, uit de zustersteden Cöln en Berlin. De grondingsoorkonden zijn tot op heden onvindbaar gebleven, deze zijn waarscheinlijk verloren gegaan tijdens de zware stadsbranden in 1348, 1367 en Deze branden verwoesten een groot deel van de stad Berlijn. Waarzo de naam Berlin niet te verklaren is, is de naam Cölln te wijten aan kolonie van Berlijn. Voor de eerste keer werd Cölln op achtentwintig oktober 1237 door Pater Simeon oorkondig bekleed. Berlijn overkwam dit op zeventwintig maart Op 26 februari 1251 werd Berlijn voor het eerst als stad erkend, dit door ene Probst Simeon. Men kan er vanuit gaan dat dit hoogst waarschijnlijk de zelfde Simeon is geweest als de Simeon die de beide zustersteden met een oorkonde bekleede. In 1280 verschijnt het eerste Berlijnse wapen der Bär, Cöln had immers den landesherlichen adelaar in het wapen. Twee momenten waren bij het opbouwen van de stad maatgevend: - Der Übergang uber das an dieser Stelle nur 5 kilometer breite Spreetal, das Flußabwärts und Flußauswärt kein so günstiges Überschreiten des Flusses ermöglichte. - Der Treffpunkt zweizer Groser straßen an diesem Punkte von der Elbe zur Oder und der straße von Sachsen und Böhmen her Kreuzungspunkt beider auf dem Moltkenmarkt. Vanaf 1319 werd er lang en bloedig gestreden om het gebied Brandenburg, de huizen Luxemburg en Wittelsbach door diverse vorstenhuizen, met een vernietigende uitwerking voor de bewoners van de stad. In 1411 smeekte de bevolking de keizer van het Heilig Roomse Rijk om hulp, waarna Frederik von Hohenzollern kwam als speciale beschermer van de stad. In 1415 werd deze Frederik van Hohenzollern door Rome benoemd tot keurvorst van Brandenburg, dit vormde het begin van de 500-jarige heerschappij door de Hohenzollern-dynastie. Rond 1448 werd de in 1432 gesioten samenwerking verbroken, na onlusten in de stadt. Rond de jaren 1400 had de stad berlijn al ongeveer 8000 inwoners, nu zo n 3.5 miljoen. 14 onderdeel: geschiedenis van de stad groep 1

15 de stichting van de stad Geschiedenis Berlijn ( ) De grondwet van het rijk was grotendeels nog niet vastgelegd aan het begin van de 15e eeuw. Hoewel enkele procedures en instellingen vast lagen, hingen de mogelijkheden van de hertogen om zich onafhankelijk te gedragen in het Heilige Roomse Rijk vooral af van de persoonlijkheid van de op dat moment heersende koning. Wanneer bijvoorbeeld dan ook Frederik III, die grotendeels binnen zijn kroondomein verbleef, de oude kernlanden verwaarloosde, viel het oude regeringsorgaan, de Hoftag, uit elkaar. De Rijksdag bestond nog niet, waardoor het rijk onbestuurbaar werd. Uiteindelijk ontstonden zelfs interne oorlogen. In 1411 smeekte de bevolking de keizer van het Heilige Roomse Rijk om hulp. In 1415 werd Frederik van Hohenzollern door Rome benoemd tot keurvorst van Brandenburg; dit vormde het begin van de 500-jarige heerschappij door de Hohenzollern-dynastie. Op hetzelfde moment onderging ook de kerk een crisis. Het conflict tussen verschillende pausen werd pas opgelost in 1418 en na 1419 werd veel energie gestoken in het bevechten van de ketterij van anders denkenden. Het middeleeuwse idee van een verenigd Corpus christianum, Corpus christianum is wanneer de paus en het Rijk de leiding in handen hadden, begon uiteen te vallen. Tijdens deze drastische veranderingen gingen dan ook stemmen op om de structuur van het Rijk te veranderen. Regels uit een ver verleden waren niet meer relevant en een versterking van het gecentraliseerd bestuur werd noodzakelijk geacht. Wanneer Frederik III de hertogen nodig had om zijn oorlog tegen Hongarije te financieren in 1486 en zijn zoon, de latere Maximiliaan I, tot koning werd verkozen, eisten de hertogen een samenkomst. Voor de eerste keer werd de vergadering van kieshertogen en anderen de Rijksdag genoemd. Hoewel Frederik weigerde dit nieuwe orgaan bijeen te roepen, ging zijn zoon na de dood van zijn vader akkoord. In Worms werd de Reichstag voor het eerst samengebracht in Hier werd de Rijkshervorming goedgekeurd, waardoor het Rijk terug wat structuur zou krijgen. Het zou echter enkele decennia duren voor de nieuwe regels waren goedgekeurd. Pas in 1512 zou dit volbracht zijn. In hetzelfde jaar kreeg het Heilige Roomse Rijk ook een nieuwe naam, vanaf dan zou het Rijk het Heiliges Römisches Reich deutscher Nation ( Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie ) heten. Geschiedenis Berlijn ( ) Berlijn is een van de jongere Europese hoofdsteden. In de eerste eeuwen van onze jaartelling woonden er verschillende stammen op de oevers van de rivieren de Spree en de Havel, zoals de Germaanse en de Semnonen. Aan het eind van de 6de eeuw streden de Semnonen om land met Slavische stammen, die forten bouwden in de huidige Berlijnse voorsteden: Köpenick en Spandau. De Slavische stammen werden pas 500 jaar later verslagen door de krijgshaftige Saks Albrecht de Beer van het Askanische Huis, die de eerste markgraaf van Brandenburg (een Pruisische provincie in Duitsland) zou worden. De oevers van de Spree werden nu herbevolkt door immigranten uit het westen, zoals uit Harz, het Rijndal en Frankenland. De geschreven Geschiedenis begint omstreeks de vroege jaren van 13de eeuw, toen Berlin en Cölln begonnen te groeien rond het huidige Nikolaiviertel (dat is een klein gebied aan de oever van de Spree waar tot hedendagen nog een kerk is te zien: de Nikolaikirche). onderdeel: geschiedenis van de stad groep 1 15

16 de stichting van de stad Na de dood van de laatste Ascanische heerser in 1319 werd er lang en bloedig om Brandenburg gestreden tussen de huizen Luxemburg en Wittelsbach. Deze oorlog had een vernietigende uitwerking voor de bewoners van de streek. In 1411 smeekte het wanhopige volk de keizer van het heilige roomserijk om hulp, waarna Friedrich von Hohenzollern kwam als speciale beschermer van de stad. In 1415 benoemde Rome Friedrich tot keurforst van Brandenburg, welke aanstelling het begin vormde van de 500 jaar lange regeerperiode van het huis Hohenzollern. In 1432 werden Berlin en Cölln formeel verenigd. In 1443 begon Friedrich II met de bouw van het eerste kasteel van de stad, het latere Stadtschloss, waarvan nu alleen de slotbrug over is, want het kasteel is in 1950 met de grond gelijk gemaakt. De bouw van dit kasteel was een onderdeel van het plan van Frederik II om Berlin-Cölln de hoofdstad van Brandenburg te maken en zo de macht van het volk te verkleinen. Dit plan lukte in 1448 en in 1451 werd het slot officieel residentie van de keurvorst. Het symbool van de macht der Hohenzollern werd de heraldische beer. Het symbool en de heraldische beer zag er als volgt uit: de stad, een ijzeren keten en een hangslot om zijn nek. In 1486 maakte Johan Cicero (Frederiks II zijn neef) die keurvorst was geworden, de stad tot zijn residentie en was de stad dus officieel de hoofdstad van de Mark Brandenburg. In de eerste helft van de 16de eeuw verspreidden de ideeën van Maarten luther ( ) zich snel waardoor de keurvorst Joachim Hector II over ging op het protestantisme. Dankzij de komst van de vluchtelingen uit de lage landen groeide de stad Berlin-Cölln snel. Maar in 1576, 1598 en 1600 sloeg de pest echter hard toe, dit zorgde voor een stop van de groei van Berlin-Cölln. En daar kwam ook nog de 30 jarige oorlog bij. In 1648 was het inwonertal gedaald tot maar 6000 inwoners, want de bevolking was verkleind door hongersnood en ziekten. Geschiedenis Berlijn ( ) In 1618 begon de dertigjarige oorlog, deze duurde dus tot Deze oorlog had ook grote gevolgen voor de stad Berlijn. Het was een Europese oorlog, die zeer bloedig was. Het begon allemaal met een conflict tussen protestanten en katholieken. Dit conflict zorgde al snel voor een zeer bloedige strijd tussen de verschillende volken van Europa. Duitsland stond ook midden in deze oorlog. Tijdens deze oorlog nam de armoede erg toe en viel de economie helemaal stil. De oorlog was erg bloedig, omdat er bij gevechten om bepaalde streken complete volken werden uitgeroeid, zodat er haast niemand meer woonde. Zo werd er in Zuid-Duitsland 2/3de van de bevolking gedood. Berlijn werd door deze oorlog ook zeer zwaar getroffen door deze oorlog. Door de oorlog had de stad in 1648 nog maar 6000 inwoners. In 1648 werd de vrede gesloten, toen kwam men erachter dat het zinloos was om verder te vechten. Dit was echter al te laat, de oorlog had vele slachtoffers gemaakt en ook zeker voor Berlijn. Berlijn heeft na de oorlog 100 jaar 16 onderdeel: geschiedenis van de stad groep 1

17 de stichting van de stad nodig gehad voor de weder opbouw van de stad. De oorlog had ook grote gevolgen voor de handel in Duitsland, want door deze oorlog verloor Duitsland elke handelsweg over zee. Deze handelswegen waren erg noodzakelijk voor de handel in Duistland, dus ook Berlijn. Deze belemmering heeft later ook geleid tot ander conflicten. Tijdens de oorlog, in 1640 kwam Friedrich Wilhelm I von Hohenzollern aan de macht, hij was toen 20 jaar. Hij zag het opbouwen van de staat na de oorlog als zijn belangrijkste taak. En heeft ook in zijn regeringstijd een sterke impuls gegeven aan de wederopbouw en ontwikkeling van Berlijn. Hij begon na de oorlog met het bijeen voegen van alle verwoeste deelstaten tot een eenheidsstaat. Dit had hij van de Fransen afgekeken. Berlijn behoorde ook tot die deelstaten. Friedrich Wilhelm I was in 1651 ook de eerste Duitse keurvorst die over een staand leger beschikte, dit was ook het sterkste van Duistland. Om de stad Berlijn tegen aanvallen te beschermen bouwde de keurvorst sterke vestingwerken rond de stad. Ook legde hij een mooie tuin bij het Stadtschloss aan, de Lustgarden genoemd. Hij werden er lindebomen langs de latere Unterden Linden geplant, dit is nu één van de beroemdste winkelstraten van Berlijn. Ook werden er verschillende pleinen aangelegd. Verder legde keurvorst Friedrich Wilhelm I een kanaal aan, dat de Oder met de Spee verbond. De economische macht van de stad groeide sterk door de aanleg van dit kanaal. Zo kwam Berlijn in het middelpunt van de handel te staan. Op 29 oktober 1685 nam de keurvorst een besluit, het besluit van Postdam. Dit wordt ook wel het Edict van Postdam genoemd. In dit besluit stond, dat Franse immigranten in de stad Berlijn mochten wonen. Deze immigranten emigreerden, omdat zij andere geloofs- en staatsgevoelens hadden. Door al deze maatregelen en ontwikkelingen van de stad Berlijn, groeide de stad ook heel snel. Toen Friedrich Wilhelm I aan de macht kwam, had de stad maar ongeveer 6000 inwoners, in 1688 bestond de bevolking al uit inwoners. En de groei van de stad zette steeds verder door. Het is erg opvallend, want voor de regering van de keurvorst Friedrich Wilhelm I ging de bevolking groeien. Door al deze maatregelen in het Brandenburgse rijk, werd de keurvorst Friedrich Wilhelm I ook wel de grote keurvorst genoemd. Hij heeft vooral veel betekend voor de stad Berlijn. Berlijn is onder zijn regering weder opgebouwd, versterkt door vestingsmuren en de bevolking is met meer dan drie keer verdubbeld. In 1688 stierf de Friedrich Wilhelm I. Hij werd daarna opgevolgd door zijn zoon, die eveneens Friedrich Wilhelm heette. Hij ging verder met de weder opbouw van de stad Berlijn waar zijn vader mee begonnen was. Hij was een keurvorst die aan de kant van Oostenrijk stond, om zo door de keizer tot koning te worden uitgeroepen. Hij werd toen in 1701 uitgeroepen tot koning over Pruisen. En hij maakte de stad Berlijn tot hoofdstad. Zo werd de stad verder ontwikkeld. Nu was Berlijn naast een belangrijke handelsstad ook de hoofdstad van het koninkrijk Pruisen, dat geregeerd werd door koning Friedrich Wilhelm I (als keurvorst Friedrich Wilhelm III). onderdeel: geschiedenis van de stad groep 1 17

18 Berlijn van 1701 tot WO I In 1701 bloeide Berlijn uit tot een koninklijke- en regeringshoofdstad. Dit gebeurde nadat keurvorts Frederik III zichzelf had gekroond als koning Frederik I van Pruisen. Vele bekende gebouwen werden ontworpen en kleinzoon Frederik II ( ) zette het architectonische herontwerp van de stad voort. Hij werd hierbij geholpen door de beroemde architect Knobelsdorff. Knobelsdorff ontwierp samen met de architect Johann Boumann onder andere de Französische Dom. De Französische Dom werd tussen 1751 en 1753 gebouwd. De Franse kerk werd op Potsdammer Platz gebouwd voor de Hugenoten. Hier konden de Hugenoten het geloof beter uiten omdat religie beter getolereerd werd door de Pruisen. De Hugenoten moesten Frankrijk namelijk ontvluchten omdat ze in 1685 definitief tot ongewenste personen werden verklaard in Frankrijk. In 1719 leverde een volkstelling een inwonertal van ongeveer van wie bijna 20% Hugenoten. Berlijn heeft drie grote operagebouwen. De oudste is de Staatsoper op Unter den Linden. Staatsoper is een van de grootste operagebouwen ter wereld. Het gebouw werd tussen 1741 en 1743 voor Frederik de Grote gebouwd. Na de bouw was het operahuis de grootste van Europa. Het is gebouwd in een klassiek Pruisische stijl met invloeden van de klassiek Engelse stijl. In 1843 werd het gebouw door een brand bijna volledig verwoest. Verschillende renovaties maakte het gebouw een stuk zwakker en het werd dan ook in de Tweede Wereld oorlog volledig verwoest. Later werd het gebouw volledig herbouwd naar het originele ontwerp uit 1741 Staatsoper Unter den Linden Omstreeks 1750 ontstonden in Berlijn de eerste katoen- en zijdemanufacturen en groeide de stad uit tot een van de grootste textielsteden van Duitsland. De Brandenburger Tor is een van Berlijns belangrijkste monumenten. De poort staat aan het einde van Unter den Linden, een van de mooiste straten van Berlijn, en vormde een deel van de grens die Oost- en West -Berlijn vroeger van elkaar scheidde. Het neoklassieke bouwwerk, een ontwerp van Carl Gotthard Langhans, werd in 1791 voltooid. Het bronzen beeld Quadriga (vierspan) op de poort is een strijdwagen, door vier paarden getrokken en gemengd door de godin van de overwinning. Omstreeks 1800 telt Berlijn ongeveer inwoners. In 1806 trekt Napoleon met zijn troepen onder de Brandenburger Tor door en bezet Berlijn 3 jaar lang. Karl Friedrich Schinkel ( ) ontwierp prachtige klassieke gebouwen. Hij is de beroemste architect van Berlijn. Hij volgde zijn opleiding in Berlijn en trad in 1810 in dienst van de gemeente. Hij ontwierp een aantal beroemde gebouwen, zoals het Konzerthaus en het Altes Museum, en oefende een grote invloed uit de Berlijnse architectuur. De door Schinkel ge- 18 onderdeel: geschiedenis van de stad groep 2 Brandenburger Tor

19 Berlijn van 1701 tot WO I bouwde Friedrichswerdersche Kirche werd na de oorlog herbouwd en ingericht als museum. Peter Joseph Lenné (landsarchitect) fleurde de stad op door het aanleggen van bebloemde parken. Vanaf dat moment ging het economisch steeds beter met de Duitse hoofdstad en de bevolking groeide dan ook mee. Met de snelle industriële groei aan het begin van de negentiende eeuw kwamen er ook nieuwe transportmiddelen. Werner von Siemens legde de eerste elektrische spoorlijn aan. In 1838 werd de eerste spoorlijn geopend, van Berlijn naar Potsdam. Daarna kwamen de U-bahn (metro) en de S-bahn, het spoorwegnet, en trams en bussen. In 1929 kwam al het openbaar vervoer in handen van één bedrijf, maar dat hield met de opdeling van de stad in 1945 op te bestaan. U-bahn en S-bahn In 1850 komt in Pruisen een grondwet van kracht waarmee kiesrechtsysteem voor drie bevolkingsklassen wordt ingesteld. In 1862 werd er voor Berlijn een nieuw stadsplan ontworpen waarin voorzien was in de bouw van duizenden huizenblokken met in het midden een binnenplaats. Deze moesten woonruimte bieden aan het groeiende aantal fabrieksarbeiders in Berlijn. De blokken zagen er aan de buitenkant vaak fraai uit maar de woningen zelf waren vaak heel donker en te klein. Sommige van de panden zijn bewaard gebleven. Door Frederik de Grote werd, voor de overwinning van de Pruisisch- Deense Oorlog in 1864, een bos veranderd naar een park. De naam van het park werd Tiergarten. Het park heeft een afstand van 3 kilometer, uitgerekend van oost naar west. Hij heeft een aantal belangrijke bouwwerken laten plaatsen in het park zoals Schloss, Bellevue, een dierentuin, een aquarium en de Siegessäule. De Siegessäule is een 67 meter hoge zuil met 285 treden naar de top. De Berlijnse joden hebben in de stad veel synagogen gebouwd. De grootste was de in de 1866 voltooide Neue Synagoge. Tijdens de Kristallnacht werden 23 van de 29 Berijnse synagogen verwoest. De Neue Synagoge bleef grotendeels gespaard maar het gebouw werd bij bombardementen zwaar beschadigd. Nadat Berlijn was uitgeroepen tot de hoofdstad van het Duitse Rijk op , bloeide de economie nog verder op en steeg het bevolkingsaantal tot maar liefst 1 miljoen. Dit bleef zo doorgaan totdat de economie stagneerde en bijna 2 miljoen Berlijners onder erbarmelijke omstandigheden leefden. Van 1901 tot 1908 werden de meeste huizen gebouwd. Na 1908 nam de vraag naar huizen af. In Berlijn en vier naburige steden werden er tussen 1907 en 1913 ongeveer woningen gebouwd. De Berliner Dom werd in 1905 in gebruik genomen. Hij ligt op het historisch Museum Eiland in de rivier genaamd de Spree. onderdeel: geschiedenis van de stad groep 2 Neue Synagoge 19

20 Berlijn van 1701 tot WO I De eerste kerk aan de zijde van de huidige kathedraal werd gebouwd in Het gebouw werd later gebruik als een gerechtskerk voor de familie Hohenzollern en werd vervangen door een kathedraal. De kathedraal werd tussen 1745 en 1747 gebouwd door Johann Boumann, in barok-stijl. Het werd gereconstrueerd in een klassiek gebouw (in 1816 tot 1822) aan de hand van een ontwerp van een Berlijnse architect Karl Friedrich Schinkel. In opdracht van de keizer Willem ll werd het Dom vernietigd en in de plaats werd er de huidige kathedraal gebouwd. De kathedraal was veel groter dan de vorige gebouwen. Het barok gebouw met Italiaanse invloeden werd ontworpen door Julius Raschdorff. De bouw van de 114 meter lange en 73 meter brede kathedraal vond plaats tussen 1894 en Berliner Dom In 1907 word er een winkel opgericht die claimt het grootste warenhuis van Europa te zijn. Dit warenhuis ligt vlak bij het Europa- Center. De naam van het warenhuis is KaDeWe Kaufhaus des Westens (warenhuis van het westen). Je kunt er van alles kopen, maar het is vooral beroemd om de etenswaren die je op de zesde verdiepingen kunt krijgen. Voor 1920 hoorde Berlijn bij de deelstaat Brandenburg. Na 1920 is Berlijn een eigen deelstaat geworden. In 1920 worden 7 omliggende steden, 59 plattelandsgemeenten en 27 districten samengevoegd tot de metropool Groot-Berlijn. Door deze herindeling telde Berlijn bijna 4 miljoen inwoners en was na Londen de grootste stad van Europa. Na het einde van de inflatie bloeide Duitsland snel op en het tijdperk van de gouden jaren ( ) brak aan. De Funkturm werd in 1924 gebouwd. De toren werd opgericht ter gelegenheid van de derde Duitse tentoonstelling van de radio. De toren is 150 meter hoog en wordt ook gebruikt als zendmast, panoramische toren met restaurant en als controletoren voor de luchtvaart. Kaufhaus des Westens WO I In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. De Eerste Wereldoorlog ( ) was de eerste oorlog waar landen uit de hele wereld bij betrokken waren, vandaar de naam wereldoorlog. De moord op Frans Ferdinand was de aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog. Op 28 juni 20 onderdeel: geschiedenis van de stad groep 2

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat.

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat. BERLIJN Toen ik student was ben ik in 1963 voor het eerst in Berlijn geweest. Er was nog geen muur maar om naar Oost-Berlijn te gaan moest je langs de Vopo s die het geweer op de mensen hielden. Geen prettig

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

CITYTRIP Berlijn & Potsdam

CITYTRIP Berlijn & Potsdam CITYTRIP Berlijn & Potsdam Foto: shutterstock DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS 1 Programma DAG 1: Herzlich willkommen Samenkomst op de luchthaven van Zaventem voor de rechtstreekse vlucht naar Berlijn. Korte rit

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant,

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Dit jaar organiseren we terug een 4daagse reis. Ditmaal richten we onze schreden naar prachtige stad BERLIJN. We nodigen jullie zeer hartelijke uit om deel te

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Bezienswaardigheden Berlijn. Berlijn. Complete beschrijving

Bezienswaardigheden Berlijn. Berlijn. Complete beschrijving Berlijn Complete beschrijving Brandenburg Tor De Brandenburger Tor is een monumentale poort, gebouwd in de 18e eeuw als een symbol van vrede. Tijdens de Koude Oorlog lag de poort, die gelegen is aan de

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten.

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten. Weekendje Berlijn 21, 22 en 23 april 2006 Het was een hele eind rijden. Na eerst een scheepswerf in Papenburg bezocht te hebben, begonnen we rond 12:30 uur te rijden naar Berlijn. Het was een lange rit,

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010

EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010 EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010 De geschiedenis van Berlijn in een notendop Berlijn werd officieel gesticht in 1230. Oorspronkelijk waren er twee steden; Berlijn en Cölln, die in de 14 de eeuw tot verdere

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Kastelen, burchten, landhuizen

Kastelen, burchten, landhuizen Kastelen, burchten, landhuizen Kasteel Cappenberg in Selm Het architectonische juweeltje van het district staat in het noorden: het kasteel Cappenberg werd in 1122 door de graven Gottfried en Otto von

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

Jonge Stedenbouwkundigen

Jonge Stedenbouwkundigen herontwerp de stad Amsterdam Lesmateriaal VO Museum Het Grachtenhuis Lesmateriaal VO herontwerp de stad Amsterdam Lesmateriaal ter voorbereiding of verwerking van een bezoek aan museum Het Grachtenhuis

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1]

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1] Door wjvanderzanden[2]op zo, 10/21/2012-23:17 Tags:reizen

Nadere informatie

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan

Indelen 1. Voor in het schrift komen de aantekeningen te staan en ook de uitwerkingen 2. Achterin het schrift komen de opdrachten te staan Antwoordkernen bij Eureka 3M, Amersfoort 2014-2015 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog RUM_02 Koetsen en karren over de kasseien van de vooroorlogse Rumbeeksesteenweg. De straat loopt recht op de mooie, fiere kerktoren. 31 juli 1914:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Scouts Sint- Martinus den XIIde. Winterkamp verkenners

Scouts Sint- Martinus den XIIde. Winterkamp verkenners Scouts Sint- Martinus den XIIde Winterkamp verkenners BERLIJN 2013-2014 1 Voorwoord Ook dit jaar gaan de verkenners van Scouts Sint-Martinus den 12de op winterkamp. Elk jaar bezoeken we naar traditie een

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

13 37 38 39 43 100 EXMENVRGEN IJ HET FOTOOEK EN DE FILM NR NEDERLND Nummer Vraagtekst Correcte antwoord vb01 U ziet de Nederlandse vlag. Wat zijn de kleuren van de Nederlandse vlag? vb02 U ziet een foto.

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1]

Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 Reisverslag Boedapest 2015 Deel 3 [1] Door wjvanderzanden[2]op vr, 07/24/2015-16:38 Tags:reizen

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

1 Waarom Wit-Rusland (Belarus)?

1 Waarom Wit-Rusland (Belarus)? GROEP 7 Inhoud Inhoud...2 1 Waarom Wit-Rusland (Belarus)?...3 2 Waar ligt Wit-Rusland?...4 3 De taal...5 4 De mensen...7 5 De natuur...8 6 De geschiedenis...9 7 Tsjernobyl...10 8 Kinderen uit Wit-Rusland

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

Een uitgave van Eifel vakanties thema vakanties in de Eifel

Een uitgave van Eifel vakanties thema vakanties in de Eifel Een uitgave van Eifel vakanties thema vakanties in de Eifel Eifel thema vakanties Pad door de Middeleeuwen Eifel Thema Vakanties Haal meer uit uw vakantie! Wie zijn wij en wat bieden wij u? Wij zijn het

Nadere informatie

Dit CityXtra Berlijn bevat. 1. Achtergrond Siemensstadt 2. architectuurwandeling. Cityxtra berlijn

Dit CityXtra Berlijn bevat. 1. Achtergrond Siemensstadt 2. architectuurwandeling. Cityxtra berlijn CityXTRA BERLIJN CityXtra zijn unieke stadsinfopakketten met informatie die in geen enkele reisgids te vinden is. Exclusief te downloaden en uit te printen via www.reizen.nl. De CityXtra worden op maat

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie AMSTERDAM Praag Parijs Sydney Ben Kom met ons mee! Binkie Juwelen van steden de mooiste steden van de wereld 3 e verdieping Schiet op, Binkie! Parijs Bewaar het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie