25 jaar na de val van de Muur; De beleving en wat is er veranderd?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "25 jaar na de val van de Muur; De beleving en wat is er veranderd?"

Transcriptie

1 Onderwerp: 25 jaar na de val van de Muur; De beleving en wat is er veranderd? Inleiders: Theo Koelé 1 Thema-avond: maandag 3 november 2014 Goedenavond, allemaal. Ik wil u zeer hartelijk bedanken voor de enorme opkomst. Te meer daar het buiten toch tamelijk rotweer is. Waarom sta ik hier? Ik ben gevraagd omdat ik aanwezig was in mijn tijd dat ik voor Trouw werkte, mijn eerste grote werkgever bij de val van de Muur. Beter gezegd de weken eraan voorafgaand en de weken die daarop volgden. En de aanleiding voor mijn baas om mij daar heen te sturen was dat er een enorme vluchtelingenstroom op gang kwam via met name Hongarije en Tsjecho-Slowakije, richting West-Duitsland. Mensen hadden schoon genoeg van de DDR die dat jaar zijn 40-jarig bestaan zou vieren. Goed, ik was dus ooggetuige en ik begin mijn verhaal dat later wat algemener wordt met een, ik hoop, een levendig ooggetuigenverslag. Dat begint als volgt. 'Kun je een geheim bewaren?' De jongeman kijkt me hoopvol aan. Ik heb me net voorgesteld als Nederlandse journalist. Een vriendin van de jongen - hij wil zijn naam niet kwijt, laat ik hem maar Rainer noemen - zegt dat hij beter zijn mond kan houden. We zitten in een café op de Alexanderplatz, midden in Berlijn, Hauptstadt der DDR. Oost-Berlijners zijn niet scheutig met mededelingen, laat staan met onthullingen - er kan altijd iemand van de nogal gevreesde geheime dienst Stasi meeluisteren. Maar de jongen wil zijn verhaal dolgraag kwijt. Zijn verhaal is; Ik ga diezelfde avond (september 1989 hebben we het nu over) stiekem het land verlaten, naar Hongarije gaan en vandaar naar West-Duitsland reizen. Zoals ik zo-even al zei, duizenden landgenoten, wier vrijheid om te reizen is beperkt tot wat dan heet de 'socialistische broederlanden', gingen hem de afgelopen maanden voor. Via Hongarije, dat het prikkeldraad aan de grens met Oostenrijk open knipte en daarmee de weg nar West Duitsland baande voor DDR-vluchtelingen. En via Praag, waar ze over de hekken klommen van de West-Duitse ambassade en toestemming kregen, na heel veel soebatten overigens, van de regering in Bonn om naar het vrije deel van Duitsland te komen. 1 Theo Koelé is buitenlandredacteur bij de Volkskrant sinds 1997, eerst als correspondent in Tel Aviv, daarna als parlementair verslaggever. Voordien was hij bij dagblad Trouw parlementair verslaggever en correspondent in Berlijn en Brussel, waar hij onder andere verslag deed van de val de muur. 1

2 Mensen zoals Rainer worden door de machthebbers in alle toonaarden veroordeeld. De staatsmedia bestempelen hem als klassenvijand, landverrader, crimineel, niksnut. De jongeman moet er om lachen. Hij heeft zijn spullen al gepakt, want een beter leven lokt. Hier ist alles Scheisse - dat is een uitdrukking die ik nog veel zal horen de komende weken. Want, een opsomming: recente verkiezingsfraude; winkels met foto's van sinaasappels in de etalage, maar als je binnen komt zie je slechts uien en kool in de schappen liggen; water- en bodemvervuiling door verouderde fabrieken; de stank van bruinkool; leugenachtige media. Ik beschik over een oud exemplaar van Neues Deutschland, de officiële staatsuitgave, en in een nummer staan maar liefst achttien foto s van de heer Honecker, de toenmalige staatschef. Voor de jongen Rainer is het allemaal mooi geweest, of niet mooi vooral. Hij heeft er genoeg van en heeft dan ook geen enkel vertrouwen in een nieuw aantrekkelijk socialisme zo wordt dat dan genoemd dat de prille oppositiegroepen voor ogen staat. Zijn vlucht lukt. Hij stuurt me een ansichtkaart vanuit West-Duitsland, als bewijs. Het is dan oktober 1989, kort voor de viering van 40-jarig DDR. De bejaarde partijchef annex staatshoofd Erich Honecker, prijst op die feestelijk bedoelde 7 oktober zijn prachtland. De DDR is een pilaar van stabiliteit en veiligheid in Europa. Een succesvolle industriestaat, met een bloeiende wetenschap en cultuur. Een wereldmacht op het gebied van sport pas later bleek dat daar een hoop doping aan te pas was gekomen. Maar goed, op dat moment was de leuze 'alleen het socialisme komt de toekomst toe'. Het was toen eigenlijk al duidelijk, een bizarre eenakter, die hij daar opvoerde in het Palast der Republik inmiddels afgebroken, maar destijds een van de lelijkste gebouwen ter wereld. Terwijl Honecker zijn publiek toespreekt, hoogwaardigheidsbekleders, horen ze de betogers op honderden meters afstand 'Gorbi! Gorbi' roepen. Sovjetleider Michail Gorbatsjov zeg maar de eregast is de hervormer in eigen land, om wie nu de Oost-Duitsers schreeuwen. Hij is de held van de dag, of beter gezegd, van de vorige dag. Gorbatsjov legt volgens het protocol een krans bij het monument voor de slachtoffers van het fascisme. Dan maakt hij zich los van een groepje zichtbaar zenuwachtige veiligheidsagenten en loopt naar een speciaal voor journalisten afgebakend vak. De helft van deze zaal zal het geweest zijn. Hij steekt in het Russisch een verhaal af, dat zo n beetje hapsnap wordt vertaald door een Duitse tolk. Ik word met mijn notitieboekje verdrongen door cameraploegen, ik vang amper een woord op. Maar als de Sovjetleider wegloop naar zijn limousine, blijven alle journalisten in een staat van opwinding en verwarring achter. Wat zei hij nou precies? De West-Duitse TV is er niet helemaal zeker van, maar meldt later die dag de gevleugelde woorden: 'Wie te laat komt, wordt door het leven gestraft.' Het zal het begin blijken te zijn van het einde van Honecker, zijn Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED), en van zijn land. In de nacht van 7 op 8 oktober, na die speech van Honecker, slaat de vlam in de pan. Oost- Berlijn beleeft het grootste straatprotest sinds 1953, toen arbeiders in opstand kwamen. Sovjettroepen maakten er met geweld een einde aan. Nu, oktober 1989, proberen Oost- Duitse ordetroepen een aanzwellende menigte uiteen te drijven. Er zijn geen Russen te zien die avond, overigens. Agenten in uniform en uniforme burgerkleding (leren jasjes, spijkerbroeken, gympies) beuken in op betogers die het woord democratie durven scanderen. Mensen worden uit portieken gesleept en in politiebusjes afgevoerd. De demonstranten geven niet op. 'Jullie zijn bang, wij niet', roepen ze tegen agenten met wie ze in aanraking komen. Ik voel me met m'n enorme perskaart op de borst relatief veilig. Tot ik oog in oog kom te staan met een bloednerveus agentje met een pistool dat trilt in z'n handen. Een meerdere duwt hem gelukkig weg, ze moeten richting de rowdies zo noemen ze daar de onruststokers die zitten een paar straten verderop. Die hebben zich verzameld rond een aantal kaarsen en zingen De Internationale. Zijn niet echte voetbalvandalen zal ik maar zeggen. Maar goed, zo worden ze wel aangeduid. Later zal de hele wereldpers schrijven 2

3 over de vreedzame revolutie. Maar dat is op dat moment natuurlijk helemaal niet te voorzien. Er vallen die nacht geen doden, wel veel gewonden. Dat begrip vreedzame revolutie valt voor het eerst als kort na het geweld in Oost-Berlijn een demonstratie in Leipzig door veiligheidstroepen ongemoeid wordt gelaten. De Leipziger Nikolaikerk is al wekenlang elke maandagavond de uitvalsbasis voor betogingen waaraan duizenden deelnemen mensen gaan eerst werken, dan gaan ze bidden, dan gaan ze demonstreren. Ik wilde erheen. Maar helaas alleen journalisten die zich hadden aangemeld voor het jubileum van de DDR, mogen er niet heen. Onze visa worden verlopen verklaard. In Oost-Berlijn is er een soort dependance van die kerk in Leipzig, dat is de Gethsemanekerk. Daar komen de burgerrechtactivisten bijeen. Ze branden kaarsen ook daar. Ze maken lijsten met namen van betogers die het afgelopen weekeinde gearresteerd zijn. En vooral, ze presenteren hun eisen op stencils. Soms heel ludiek (zoals een pleidooi voor 'vrede, anarchie en uitslapen'), meestal ook serieus ('wij zijn mondige socialistische burgers die recht hebben op objectieve informatie'). De Evangelische Kerk, die al jaren bemiddelde en dus een toegestane vorm van kritiek uitte op het regime wordt door de nieuwe oppositiebeweging evenzeer gewantrouwd als de autoriteiten. De kerk is niet geloofwaardig voor een groot deel van de bevolking, zegt metselaar Rijnard Schultz, die in een havenloos kantoortje zit. Hij is medeoprichter van de groep Neues Forum, die door de DDR-leiding onmiddellijk als staatsvijandig is bestempeld. Hij heeft niks op met de kerk. De kerk heeft net zo veel maken, zegt hij, met het Christendom als de DDR met het socialisme. De leegloop van de DDR op een gegeven moment zijn het maar liefst 500 mensen per uur die het arbeiders- en boerenparadijs verlaten - en de populariteit van groepen als Neues Forum, nopen de starre leiders tot optreden. Honecker wordt door zijn partijgenoten afgezet. Op die dag spreek ik, samen met een paar collega s en met toenmalig PSP-Kamerlid Andrée van Es, met vertegenwoordigers van de oppositie. Wij zijn onder de indruk van het gedwongen vertrek van Honecker, die maar liefst achttien jaar aan de macht was. Zij zijn helemaal niet onder de indruk. Want, zeggen ze, Honeckers opvolger Egon Krenz belooft een Wende, verandering. Maar iedereen kent hem als degene die enkele maanden geleden de leiders in China feliciteerde met het bloedig neerslaan van het studentenprotest op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking. Het wantrouwen is groot en dat blijkt op 4 november, als een miljoen mensen zich verzamelen op de Alexanderplatz. De grootste demonstratie ooit in de DDR. 'Wir sind das Volk', scanderen de demonstranten. Weer de bekende eisen; democratie, persvrijheid, de vrijheid om te reizen. Op een spandoek staat: 'Ik wil naar mijn vriendin in Holland.' Partijbons Günter Schabowski durft het aan om de mensen toe te spreken. Hij wordt weggehoond. Maar een paar dagen later is hij de man die het volk geeft waarom het vraagt: een ongehinderde oversteek naar West-Duitsland. 9 November breekt aan de dag waarop het allemaal gebeurt. In het perscentrum aan de Mohrenstrasse in Oost-Berlijn, waar het elke dag wemelt van binnen- en buitenlandse journalisten en allerlei types die hinderlijk over je schouder meekijken, geeft Schabowski een persconferentie. Plotseling deelt hij mee dat het DDRburgers voortaan is toegestaan naar de Bondsrepubliek te reizen. Hoe en wanneer, dat laat hij aanvankelijk in het midden. Na herhaalde vragen bladert hij door zijn papieren en zegt dan ongeveer zo, vermoeid: 'Sofort, unverzüglich'. Nu dus. En ja, ook rechtstreeks naar West-Berlijn. De rest is geschiedenis, wereldgeschiedenis. Die voltrekt zich onder mijn ogen. Een collega uit West- 3

4 Berlijn belt met overslaande stem. Kom hierheen! Iedereen stapt in zijn auto om die von drüben (mensen van de andere kant) aan de Muur op te wachten. Es geht los.' We staan aan de tweede of derde grensovergang die s avonds open gaat. Wildvreemden staan de Oost-Duitsers op te wachten. Wildvreemden vallen elkaar in de armen. Verbouwereerde Ossis krijgen bloemen, champagne. Ze vinden alles toll (geweldig). West-Berlijners klimmen op de Muur, de Oost-Duitse Volkspolizei probeert hen - tevergeefs - met waterkanonnen te verdrijven. 10 november, 's ochtends vroeg, bij grensovergang Checkpoint Charlie waarschijnlijk de bekendste van de grensovergangen. Vanuit café Adler ziet de peinzende schrijver Cees Nooteboom de stroom Trabanten aan zich voorbijtrekken hij zal er later een prachtige kroniek over schrijven. Ik sta naast hem in het café en drink wat koffie, veel koffie. Het was een lange emotionele nacht. Dan stap ik naar buiten en tik ik op de raampjes van die Trabanten en vraag ik de bestuurder om even met mij te praten. Dan volgen er ietwat onbenullige gesprekjes: 'Wat gaat u vandaag doen?' 'Kijken, misschien wat kopen. Ik ken West-Berlijn alleen van de tv.' 'Blijft u in de DDR?' 'Natuurlijk, daar werk ik.' Trabi's zetten zich pruttelend in beweging. Er volgen er nog duizenden. Menige bezoeker is bij terugkeer aan het einde van de dag teleurgesteld. Met het van overheidswege verstrekte, eenmalige 'begroetingsgeld' van 100 D-Mark kun je maar weinig kopen bij het luxe warenhuis KaDeWe, dat een favoriete bestemming blijkt te zijn. Een jongetje geniet er van het spelen met elektrische treinen. Zijn vader kijkt vertederd. Maar ja, dan trekt hij het jongetje weg en zegt hij, Jongen, dat is echt veel te duur voor ons. We gaan terug naar drüben. Een feestelijk weekeinde volgt. Een reusachtige grijparm tilt het eerste stuk uit de Muur op de Potsdamer Platz. Staand op het dak van een souvenirwinkel hoor ik gejuich, gezang ('So ein Tag, so wunderschön wie heute'), ik zie tranen en omhelzingen. Een Oost-Berlijner naast me spreekt profetische woorden: 'Daar, in het Rijksdaggebouw, zit straks weer het parlement.' Echt profetische woorden. Weer een paar dagen later. Onder West-Berlijners is de euforie inmiddels wel wat getemperd. Trabanten verstikken de stad. Het openbaar vervoer puilt uit. Met al die Ossi's moet je uren wachten bij de kassa's van de inmiddels ook goedkopere warenhuizen die ze hebben gevonden. Ze lopen soms zomaar uit de rij om een ander merk tandpasta te zoeken. 'Colgate, is dat Amerikaans?' Die mensen in de supermarkten die West-Berlijners eigenlijk toch een onbehaaglijk gevoel geven. Het zijn dan wel broeders en zusters, maar het zijn er wel erg veel. De Oost-Berlijnse oppositie de organisaties die een revolutionair elan teweeg brachten die is evenmin echt blij. 'Ik ben niet naar West-Berlijn gegaan', zegt dominee Friedrich Schorlemmer, een van de oppositieleiders als ik hem thuis opzoek, hij zit op de bank. 'Het is duidelijk dat we na de heerschappij van de ideologie geen heerschappij van het grote geld willen'. Dan is er mevrouw Böhlei, spreekbuis van Neues Forum een nogal zure dame 4

5 maar op die dag niet te genieten. Zij zegt: 'Ik heb niet gedanst toen de Muur geopend werd'. Neues Forum plaatst bij de grensovergangen borden met een pleidooi voor vrije verkiezingen. Want, het was natuurlijk nooit begonnen om te kunnen winkelen in de Bondsrepubliek. De DDR-leiders proberen ondertussen te redden wat er te redden valt. Persconferenties over machtswisselingen aan de top, de vorming van de regering waarin communisten niet meer de meerderheid vormen, een rondetafel-vooroverleg met de oppositie. Ik kan het bijna niet meer bijbenen. Bovendien is het veel leuker om te schrijven over schandaaltjes rondom de voormalige DDR-top die langzaam maar zeker aan het licht komen. Zo bestelde Honecker ter gelegenheid van zijn 65 e verjaardag 65 flessen port uit zijn geboortejaar. Zijn echtgenote Margot, ex-minister van Onderwijs koos als verjaardagscadeau eens juwelen ter waarde van zo n duizend D-Mark. Nu zeggen wij, is dat nou zo veel? Maar daarover winden Oost- Duitsers zich op, die zich moeten behelpen met de Ostmark die steeds minder waard wordt. En het zal ze echt worst wezen dat er zoveel partijmastodonten het veld moeten ruimen, waarmee de regering, of wat er nog van over is, haar gezag probeert te herstellen. Veel belangrijker is dat er een discussie losbarst over de toekomst van de DDR. Het sleutelwoord is Wiedervereinigung. De Duitse bondskanselier Helmut Kohl legt eind november plannen op tafel voor een geleidelijke, let op geleidelijke, hereniging van de twee Duitse staten. Twee weken later botsen in een ijskoud Leipzig voor- en tegenstanders tijdens de traditionele demonstratie op maandag. Ik schrik van de agressie. 'Zwijnen', wordt er geschreeuwd tegen demonstranten die de DDR-vlag dragen. 'Jullie roden leren het ook nooit. Jullie tijd is om. Dit is onze demonstratie, donder op.' Het rood-zwart-goud van de Bondsrepubliek domineert het straatbeeld. De roep 'Wij zijn het volk', waarmee de revolutie werd ingeluid, wordt overstemd door 'We zijn één volk.' En vooral: 'Deutschland, einig Vaterland.' Verkleumd ga ik naar mijn hotel. Met een Vlaamse collega drink ik whisky. Vanuit de hotelbar kijken we uit over de stad waar het is gaan sneeuwen. 'Vanavond hebben we de Duitsers gezien voor wie we bang moeten zijn', zegt de Vlaming. Ik schrijf later in mijn krant dat was toen nog niet de Volkskrant, maar Trouw omineuze zinnen als: 'Wil Leipzig de hoofdstad van het Vierde Rijk worden?' Tijd om terug te gaan, u hoort het al, naar Berlijn. Want daar in Leipzig werd ik niet echt vrolijk. Het merkwaardige verschil tussen de eerste en tweede klas in de trein iedereen is officieel toch gelijk in de DDR? blijkt niet meer te bestaan. De meeste reizigers moeten sowieso staan. Half Leipzig is op weg naar West-Berlijn om kerstinkopen te doen. Ik hou het ook voor gezien, ik ga terug naar Nederland. Ik maak een sprongetje naar 1990, het jaar waarin mijn officiële correspondentschap begon. Het is voorjaar en de voorstanders van Duitse eenheid, dus die mensen die daar op het plein in Leipzig al de grootste mond hadden, zegevieren. Bij de eerste vrije Oost-Duitse verkiezingen in maart 1990 wint de combinatie van christendemocratische partijen die is opgetuigd door Helmut Kohl. Hij heeft de D-Mark beloofd. Neues Forum, de oppositiegroep, is opgegaan in een linkse partij en is met een paar procent van de stemmen het spreekwoordelijke kind dat door een revolutie wordt opgevreten. Op 1 juli hebben alle Duitsers de D-Mark. In oktober is het ene Duitsland een feit. De organisatie (van Wageningen 45) heeft mij niet alleen gevraagd een ooggetuigenverslag te geven, maar ook om te kijken naar wat er 25 jaar later voor zinnigs te vertellen valt over wat er veranderd is. Ik ben net een paar maanden geleden teruggegaan naar Oost-Berlijn ik moet nu zeggen oostelijk Berlijn, want oost en west apart bestaan natuurlijk niet meer en daar ging ik naar plekken waarvan ik aantal in dat verhaal van zo-even heb genoemd. De 5

6 Alexanderplatz, waar de grootste demonstratie van 1989 plaatsvond. Nu is er het grootste consumentenparadijs, of om het een beetje oneerbiedig te zeggen, de koopgoot van Berlijn. De Potsdamer Platz, waar de eerste stukken uit de muur werden getakeld. Toen was het een sinister niemandsland, nu is het een plein met fonkelende flatgebouwen en met het mooiste station van Europa, althans een van de indrukwekkendste. De Karl-Marx-Allee, een twee kilometer lange en 90 meter brede boulevard, omzoomd door reusachtige woonblokken, gebouwd in de jaren 50 en duidelijk niet bedoeld om mensen op hun gemak te stellen. Nu zijn er galeries gevestigd, trendy restaurants, er zijn terrasjes. Het is nog niet echt gezellig, maar het is niet meer te vergelijken met 25 jaar geleden. Ik bezocht ook Köpenick, destijds een grauw dorp aan de rand van Oost-Berlijn bij een van de vele prachtige meren die de inmiddels herenigde stad rijk is. Köpenick is nu een pittoresk plaatsje, een beetje Anton Pieck. De huizen zijn vrolijk geschilderd, en de mensen die er wonen lijken dik tevreden met de veranderingen. Zo zien hun winkels er ook uit. Maar uiterlijke schijn bedriegt. De twee Duitslanden groeiden maar langzaam naar elkaar toe. Cultuurverschillen en een sterk afwijkende geschiedenis laten zich niet zomaar overbruggen. Die Mauer im Kopf, de muur in je hoofd en je leest het echt dezer dagen tot vervelens toe in de Duitse media is anno 2014 nog niet verdwenen. Zaterdag publiceerde mijn krant de Volkskrant een fraai essay van de hand van de historicus Ruud Veltmeijer. Een historicus kan altijd wat dieper gaan dan een journalist, en daarom wil ik u enkele passages uit zijn essay en conclusie niet onthouden. Ik lees voor: Wel is er 25 jaar na de val van de muur bij velen in meerdere of mindere mate (hij spreekt over de Oost-Duitsers) sprake van teleurstelling over niet-vervulde verwachtingen en zelfs van gekrenktheid over vermeende West-Duitse dominantie en arrogantie. Er is ook het gevoel voor de tweede keer achtergesteld te zijn. Eerst moesten de Oost-Duitsers alleen de prijs betalen voor het verlies van de oorlog, en na 1989 werden ze althans zo voelen ze dat volgens deze historicus opnieuw benadeeld, maar door de eigen landgenoten. De nieuwe Bundesländer zo heet de voormalige DDR sinds die is opgegaan in de Bondsrepubliek zijn er wel degelijk op vooruit gegaan. In economisch opzicht succesvoller, de tegenstellingen in welvaart en rijkdom nemen af. Maar wat blijft en dat is de strekking van het betoog van deze historicus en ik kan mij daar goed in vinden ouderen mogen vaak positief terugkijken op bepaalde aspecten van het leven in de DDR, jongeren en kinderen weten niet of nauwelijks wat de DDR was. Over nog eens 25 jaar is de DDR pas echt geschiedenis. 6

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij?

Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij? Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij? Eerste druk, november 2012 2012 Annett Hoogvliet Coverfoto: Marleen Dekker isbn: 978-90-484-2730-7 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

Mag ik me even voorstellen? Wil Nota, aangenaam. Misschien bij sommige 65-plussers van U nog bekend als kappersdochter uit de Oostzijde.

Mag ik me even voorstellen? Wil Nota, aangenaam. Misschien bij sommige 65-plussers van U nog bekend als kappersdochter uit de Oostzijde. Een Zaanse Berlinerin en de val van de Muur Mag ik me even voorstellen? Wil Nota, aangenaam. Misschien bij sommige 65-plussers van U nog bekend als kappersdochter uit de Oostzijde. In augustus 1941 geboren,

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan.

De naam Uilenspiegel zou hier betekenen Je kunt mijn kont afvegen. Of Ik heb overal schijt aan. Over dit boek Er bestaan veel verschillende boeken over Tijl Uilenspiegel. Het bekendste boek is uit 1867, van Charles de Coster. De Vlaamse Tijl Uilenspiegel strijdt in dit boek voor de vrijheid tijdens

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Dit is mijn lijf. Dit is mijn lijf Ik zou niet om een ander willen vragen ik heb er al die jaren mee gedaan 'k Zie me staan, 'k zie me staan

Dit is mijn lijf. Dit is mijn lijf Ik zou niet om een ander willen vragen ik heb er al die jaren mee gedaan 'k Zie me staan, 'k zie me staan Wanneer ik voor de spiegel zit Dan denk ik: wat is dit? Is dit nou mijn lijf? Wie is die vrouw in 't spiegelglas? Dit is niet wat het was Is dit nou mijn lijf? De jaren zijn voorbij gegaan Ik zie mezelf

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Vrijdag 19

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld!

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Naam: Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Elk jaar hebben we een kinderboekenweek. Dit is al sinds 1955 zo. Dat zijn al heel veel jaren. Elke kinderboekenweek duurt 10 dagen. Dit jaar valt deze week in

Nadere informatie

Emancipatiegeschiedenis

Emancipatiegeschiedenis Das Jahr der Wunder und die Folgen: Friedliche Revolution und europäische Einheit Lezing van Wolfgang Thierse in de reeks Wendepunkte 49/89, 25 juni 2009, Duitsland Instituut Amsterdam Samenvatting door

Nadere informatie

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt.

een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. een goed jaar voor jou, voor mij en voor de hele buurt. Dames en Heren Beste vrienden Een gelukkig Nieuwjaar. Van harte Voor u, voor wie u dierbaar is, en voor ons allemaal. Een gelukkig Nieuwjaar. Een

Nadere informatie

Die welle of de golf

Die welle of de golf Die welle of de golf naam: klas: schooljaar: - vak: GODSDIENST leerkracht: 1 Vooraleer we naar de film kijken, zijn er eerst een aantal dingen waar we het over moeten hebben. In dit eerste deeltje: Wat

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Wat kan ik voor u doen?

Wat kan ik voor u doen? 139 139 HOOFDSTUK 9 Wat kan ik voor u doen? WOORDEN 1 1 Peter is op vakantie. Hij stuurde mij een... uit Parijs. a brievenbus b kaart 2 Ik heb die kaart gisteren.... a ontvangen b herhaald 3 Bij welke...

Nadere informatie

Preek over Joh. 6:51 (11-7-2010)

Preek over Joh. 6:51 (11-7-2010) Preek over Joh. 6:51 (11-7-2010) Orde van dienst Welkom en mededelingen Voorzang E.L. 352 (=Opw. 339) Votum en groet Zingen Ps. 95:1, 2 Gebed Schriftlezing Ex. 16:1-6, 13-22, 27-31, 35 Joh. 6:32-35, 40-44,

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

De woonkamer. Er staan veel dozen in de woonkamer, er staat een bank en een kast die half in elkaar gezet is.

De woonkamer. Er staan veel dozen in de woonkamer, er staat een bank en een kast die half in elkaar gezet is. SAMENWONEN 1. EXT. ROND HET HUIS - DAG Rond het huis. Judith en Peter zijn aan het verhuizen, er staat een verhuiswagen voor het huis. Judith en Peter lopen vaak heen en weer met dozen. Ze lachen naar

Nadere informatie

Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord.

Ik heb dit woord wel eens gezien of gehoord. Tekst lezen en moeilijke woorden bespreken 1. Hoe goed ken je de woorden in het schema? Je hoeft alleen een kruisje te zetten bij hoe goed je het woord kent. 2. Lees nu de tekst met het stappenplan. Onderstreep

Nadere informatie

t Nieuwskwartier Sinterklaas Kerst Unit 1: 8.20 deur open Unit 2: 8.20 deur open Unit 3: 8.25 deur open

t Nieuwskwartier Sinterklaas Kerst Unit 1: 8.20 deur open Unit 2: 8.20 deur open Unit 3: 8.25 deur open t Nieuwskwartier December 05 op Sinterklaasviering Op tijd! Sinterklaas 06 Uitslapen Start school: 9.30 KIJK ochtend Sinterklaas is weer in Nederland. Op de site van het Sinterklaasjournaal kun je leuke

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

De kloof tussen Ossis en Wessis

De kloof tussen Ossis en Wessis Mauer im Kopf De kloof tussen Ossis en Wessis Een opmerkelijk fenomeen bij onze grote oosterburen is dat ruim dertien jaar na de val van de Muur de voormalige inwoners van de ddr zich nog altijd vreemden

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Ria Massy. De taart van Tamid

Ria Massy. De taart van Tamid DE TAART VAN TAMID Ria Massy De taart van Tamid De taart van Tamid 1 Hallo broer! Hallo Aziz! roept Tamid. Zijn hart klopt blij. Aziz belt niet zo dikwijls. Hij woont nog in Syrië. Bellen is moeilijk in

Nadere informatie

Werkboekje Efteling Opdrachten en puzzels

Werkboekje Efteling Opdrachten en puzzels Werkboekje Efteling Opdrachten en puzzels Naam SCHOOLREISJE Elk jaar is het weer spannend voor de kinderen van de Regenboogschool in Leiden waar de schoolreis naar toe gaat. Ieder jaar mag namelijk een

Nadere informatie

Hé, man Goedemorgen. Ja, goedemorgen. Ik hoorde jullie praten, met al dat broeder en zuster gedoe. Hou op,

Hé, man Goedemorgen. Ja, goedemorgen. Ik hoorde jullie praten, met al dat broeder en zuster gedoe. Hou op, Het team Hé, broeder, Kan ik je even spreken? Ja, wacht even, oké, oké, ja, zeg het maar. Nou, ja, het zit eigenlijk zo: je hebt mij heel erg pijn gedaan. O? Ja. Ik heb één van je oude toespraken beluisterd.

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

Verhaal doorvertellen

Verhaal doorvertellen Goed Gelezen! Verhaal doorvertellen, spelletje voor tussendoor Verhaal doorvertellen Spelletje voor tussendoor Verhaal doorvertellen: dit bekende spelletje is dankzij de quiz Ik hou van Holland weer helemaal

Nadere informatie

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte.

De droom. De sneeuw dwarrelt in de ruimte. De droom Hassan droomt dat het sneeuwt. De sneeuw dwarrelt in het donker. Hij valt niet naar beneden, want er is geen beneden. En er is geen boven. Hij valt niet van de hemel naar de aarde, want er is

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Take a look at my life 9

Take a look at my life 9 Take a look at my life 9 Verslaafd aan foto,s maken. Elke dag weer mijn mobiel uit me zak halen en foto,s maken van de dingen die ik mee maak of tegenkom. Er zijn al zoveel mensen die gebruik maken van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING

VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING EUROCULT LITO VOLG HET NEDERLANDS ELFTAL TIJDENS HET EK EN GA MEE MET DE ORANJE KARAVAAN MET VERBLIJF OP DE HOLLAND CAMPING Postbus 13050 3507 LB Utrecht Wittevrouwenstraat 36 3512 CV Utrecht Tel: 030

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten.

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten. Weekendje Berlijn 21, 22 en 23 april 2006 Het was een hele eind rijden. Na eerst een scheepswerf in Papenburg bezocht te hebben, begonnen we rond 12:30 uur te rijden naar Berlijn. Het was een lange rit,

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Iris marrink Klas 3A.

Iris marrink Klas 3A. Iris marrink Klas 3A. 1 Inhoud. 1- Voorpagina 2- Inhoud, inleiding & mijn mening 3- Dag 1 4- Dag 2 5- Dag 3 6- Dag 4 7- Dag 5 Inleiding. Ik kreeg als opdracht om een dagverslag te maken over Polen. 15

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Antwoorden Vraag 1 - Gorbatsjov a. Leg uit welke rol Sovjet-leider Michail Gorbatsjov heeft gespeeld in de val van het communisme. Gorbatsjov

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

China. - Tibet Cultuur- les 2.

China. - Tibet Cultuur- les 2. China Pagina 1 - Tibet Cultuur- les 2. Colofon Les voor groep 7/8 50 minuten Aardrijkskunde Leerkracht - handreiking Inleiding In deze les willen we ons verdiepen in de situatie van Tibet. Wat speelt daar

Nadere informatie

Protestantse Gemeente Biddinghuizen. Gezinsdienst. Thema: Ja is ja

Protestantse Gemeente Biddinghuizen. Gezinsdienst. Thema: Ja is ja Zondag 25 oktober 205 Protestantse Gemeente Biddinghuizen Gezinsdienst Thema: Ja is ja Voorganger: ds. Sifra Baayen - Op t Land Meevoorbereid door WJV Muzikale medewerking: True Colors Welkom - door de

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Afscheidsfeest meester Zeilstra,

Afscheidsfeest meester Zeilstra, Nieuwsbrief Cursus 2014-2015 18 februari 2015 nr. 70 Agenda Afscheidsfeest meester Zeilstra, We hebben met elkaar een fijn feest gevierd om formeel afscheid te nemen van meester Zeilstra. Formeel, want

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

Orde van dienst voor de gemeentezondag. Thema: (Toekomst)-dromen. zondag 3 april 2016 om 9.30 uur. Gereformeerde Kerk Nieuwe Pekela

Orde van dienst voor de gemeentezondag. Thema: (Toekomst)-dromen. zondag 3 april 2016 om 9.30 uur. Gereformeerde Kerk Nieuwe Pekela Orde van dienst voor de gemeentezondag Thema: (Toekomst)-dromen -2- welkom en mededelingen intocht: lied 81 : 1, 2 en 4 zondag 3 april 2016 om 9.30 uur Laat de harpen slaan, klinken de trompetten. Vier

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Paasviering 2016 Achtergelaten Vergeet me niet

Paasviering 2016 Achtergelaten Vergeet me niet Paasviering 2016 Achtergelaten Vergeet me niet woensdag 23 maart 2016 8:45 uur 9:00 uur Openingslied: Het is Pasen Het is Pasen, laat het horen, het is Pasen, het is feest. Na het donker van de dood, nu

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus Zondag 27 september Markus 9, 30-37 Overdenking Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus 1) Ongemakkelijk gevoel Ik kreeg een beetje een ongemakkelijk gevoel toen ik dat gedeelte

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie