Kansen en bedreigingen in de internationale politiek De Duitse eenwording in 1990

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kansen en bedreigingen in de internationale politiek De Duitse eenwording in 1990"

Transcriptie

1 Kansen en bedreigingen in de internationale politiek De Duitse eenwording in 1990 Ruud Veltmeijer Op 3 oktober was het precies tien jaar geleden dat Oost- en West-Duitsland na veertig jaar scheiding weer een land werden. Vandaag de dag lijkt het misschien heel natuurlijk dat de eenwording volgde op de val van de Berlijnse Muur in november Onderstaand artikel biedt een nuttige terugblik op het eenwordingsproces dat tegelijkertijd zeer complex was en verbazingwekkend snel verliep. Veltmeijer besteedt niet alleen aandacht aan de ontwikkelingen in Duitsland zelf, maar ook aan de reacties in bijvoorbeeld Washington, Parijs, Londen en Moskou. Speciale aandacht gaat uit naar de kwestie van het NAVO-lidmaatschap. Tijdens een toespraak voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, op 7 december 1988, verklaarde Michail Gorbatsjov dat geweld en de dreiging met geweld door de Sovjet-Unie niet langer werden beschouwd als bruikbare instrumenten in de buitenlandse politiek. Deze uitspraak leek het einde te markeren van een tijdperk waarin de Sovjets zich het recht voorbehielden om met militaire middelen te interveniëren ten gunste van bevriende regimes die met een volksopstand werden geconfronteerd. Gorbatsjov maakte duidelijk dat de andere socialistische landen in het vervolg vrij zouden zijn om hun eigen weg te kiezen. De ter gelegenheid van de onderdrukking van de Praagse opstand uitgevonden Brezjnevdoctrine had plaats gemaakt voor de Sinatradoctrine ( I did it my way ). De woorden van Gorbatsjov veroorzaakten een schokgolf in Oost-Europa. Overal waren de communistische leiders vanaf dat moment op zichzelf aangewezen. Ze waren niet langer verzekerd van rugdekking door de grote broer in het oosten. In Polen en Hongarije kozen de communistische leiders eieren voor hun geld en toonden ze zich bereid afstand te doen van hun primaat op de macht. In beide landen werden overgangsregeringen gevormd waarin hervormingsgezinde communisten de macht deelden met vertegenwoordigers van de democratische oppositie. Ook in de DDR gistte het. Nadat in mei 1989 de betonnen en ijzeren versperringen langs de grens tussen Oostenrijk en Hongarije op last van de nieuwe Hongaarse regering waren verwijderd, vluchtten duizenden jonge Oost-Duitsers via deze groene grens naar het Westen. En in de straten van Leipzig, Dresden en Oost-Berlijn riepen honderdduizenden demonstranten luidkeels om democratische hervormingen. Achteraf beschouwd ligt de conclusie voor de hand dat het einde van de DDR in 1989 onafwendbaar was. Zonder de steun van de eigen bevolking, verstoken van de garantie dat de Sovjet-Unie in het uiterste geval militair zou bijspringen, economisch verwoest en aan alle kanten omringd door staten die het vijandig gezind waren, zou dit product van de Koude Oorlog immers onmogelijk kunnen overleven. Zo duidelijk als het nu lijkt, lagen de zaken in 1989 echter niet. In de eerste plaats besefte destijds bijna niemand hoe catastrofaal de binnenlandse situatie in de DDR in feite was. Het land werd ondanks alles nog steeds beschouwd als de meest welvarende communistische staat. Niet alleen in het Oostblok, maar ook daarbuiten gold de DDR als één van de tien grootste industriële mogendheden ter wereld. En daarnaast kon het niemand ontgaan dat de honderdduizenden die elke week de straat opgingen, niet demonstreerden voor de opheffing van de Oost-Duitse staat, maar voor de democratische hervorming ervan. Het had er alle schijn van dat veertig jaren van deling wel degelijk tot een sterk gevoel van eigenheid hadden geleid. Het overgrote deel van de Oost-Duitse bevolking keek met afgunst naar de Bondsrepubliek, waar het in alle opzichten beter leek te gaan. Maar men was de West-Duitse staat wel in toenemende mate als een ander land gaan beschouwen. 1

2 De houding van de voormalige geallieerden Ook buiten de DDR leek niemand serieus rekening te houden met haar spoedige ondergang. En, wat interessanter was, niemand leek daar op uit te zijn. De Sovjets hadden nog altijd een strategisch belang bij de instandhouding van een zelfstandige Oost-Duitse staat. De invoering van nieuwe principes in de buitenlandse politiek van het Kremlin deed daar weinig aan af. Eind 1989 werd nog door bijna niemand serieus rekening gehouden met een volledige terugtrekking van het sovjetleger uit Polen en Hongarije en met de opheffing van het Warschaupact. Bijgevolg werd het omvangrijke sovjetleger in de DDR destijds nog niet gezien als een hopeloos geïsoleerde troepenmacht, maar juist als een onmisbare voorhoede van het Warschaupact tegen de NAVO. Het opgeven van die voorhoede zou een gevoelige slag toebrengen aan het prestige van Gorbatsjov in eigen land. Daar kwam bij dat de machtspositie van de Sovjet-Unie in de DDR een totaal andere emotionele lading had dan die in bijvoorbeeld Polen of Hongarije. De Sovjets beschouwden de Duitse deling en het daarmee samenhangende bestaan van een communistische Oost-Duitse staat als de verdiende beloning voor hun overwinning in een bloedige oorlog en als een waarborg tegen een herleving van de Duitse expansiedrift. Behalve de Sovjet-Unie, hadden ook Groot-Brittannië en Frankrijk geen belang bij de opheffing van de Duitse deling. Een hereniging van de beide Duitslanden zou onherroepelijk tot een versterking van de Duitse en tot een relatieve verzwakking van hun eigen machtspositie leiden. De Britten en Fransen waren tevreden met de bestaande situatie. De Duitse deling, een sterke, doch niet al te sterke in het NAVO-bondgenootschap geïntegreerde West-Duitse staat en een omvangrijke Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa maakten onderdeel uit van de door Londen en Parijs nog altijd aangehangen strategie van double containment die tot doel had to keep the Soviet Union at arm s length and Germany with an embrace. Bij de Amerikanen lag het allemaal iets genuanceerder. Vanwege hun omvang en geografische ligging hadden zij geen reden om zich in dezelfde mate als de Europeanen door een sterker Duitsland bedreigd te voelen. In mei 1989 liet president Bush tijdens een bezoek aan de Amerikaanse troepen in Mainz zelfs doorschemeren dat een grotere rol van West-Duitsland in Europa zou toejuichen. Zeer tot ergernis van Margaret Thatcher noemde hij de West-Duitsers partners in leadership. Via de Bondsrepubliek zouden de Amerikanen indirect invloed kunnen uitoefenen op de ontwikkelingen in Oost-Europa. In regeringskringen in Washington hoopte men dat een grotere diplomatieke en militaire rol van de Bondsrepubliek aan de Verenigde Staten de gelegenheid zou bieden om hun militaire aanwezigheid in Europa te beperken. Al die Amerikaanse belangstelling voor een sterke West-Duitse rol leidde evenwel niet tot meer belangstelling voor het Duitse vraagstuk. De opheffing van de DDR en de Duitse hereniging werden door de Amerikaanse regering eenvoudigweg als onhaalbare doelstellingen beschouwd. Dus waarom zouden we ons daar druk om maken?, zo vroeg Bush zich later openlijk af. Het meest in het oog springend is wel het feit dat ook in de Bondsrepubliek zelf geen enkele serieuze politicus zat te wachten op de val van de DDR en op een sterke Duitse eenheidsstaat. Helmut Kohl mag dan de geschiedenis ingaan als de Kanzler der Einheit, tot aan de val van de Muur in november 1989 hield hij vast aan de traditionele Ostpolitik. Destabilisering van het Oost-Duitse regime moest worden vermeden omdat, zoals in Bonn werd gevreesd, het Oost-Duitse volk daarvoor de rekening zou moeten betalen en omdat men het internationale machtsevenwicht niet wilde verstoren. Kohl was zich vanzelfsprekend bewust van de gevoeligheden die met het Duitse vraagstuk samenhingen. Hij besefte dat een actieve West-Duitse herenigingspolitiek allerlei angstreflexen zou oproepen. Het was duidelijk dat de Bondsrepubliek haar welvaart en politieke stabiliteit te danken had aan de eenzijdige oriëntatie op het Westen en aan de daarmee samenhangende participatie in de NAVO en de EG. Kohl wilde niets ondernemen waardoor de relatie tussen de 2

3 Bondsrepubliek en de andere westerse landen in gevaar zou kunnen worden gebracht, zelfs niet wanneer dat impliceerde dat de herenigingspolitiek op een laag pitje moest worden gezet. De val van de Muur en het Tien-punten-plan De val van de Berlijnse Muur, op 9 november 1989, kwam ook voor de West-Duitse regering als een verrassing. Opeens was duidelijk geworden hoe catastrofaal de situatie in de DDR was en hoe weinig grip de Oost-Duitse regering nog op de gebeurtenissen had. Op 10 november nam Gorbatsjov contact op met Kohl. De sovjetleider zei te vrezen voor ongecontroleerde emoties en hartstochten in de DDR. Hem waren berichten ter ore gekomen dat een opgewonden mensenmenigte op het punt stond eigendommen van het sovjetleger te bestormen. Gorbatsjov vroeg Kohl een kalmerende invloed uit te oefenen. Kohl was zich bewust van de risico s van het moment. Een aanval op een sovjetkazerne of de molestatie van sovjetsoldaten door Oost-Duitsers zou ongetwijfeld tot een keihard ingrijpen van het sovjetleger leiden. De bondskanselier zag in dat hij moest handelen. Door zich terughoudend te blijven opstellen zou hij juist de instabiliteit bevorderen die hij zo graag wilde vermijden. Op 28 november lanceerde Kohl in de Bondsdag het zogeheten Tien-puntenplan. In het stuk stelde de bondskanselier aan de DDR omvangrijke hulp en samenwerking in het vooruitzicht, onder de voorwaarde dat er vrije verkiezingen zouden worden georganiseerd en dat de centraal geleide economie zou worden afgeschaft. Het plan bood via de tussenfase van een confederatie uitzicht op een federatie tussen de beide Duitslanden. De lancering van het Tien-punten-plan bleek achteraf een meesterzet te zijn geweest. Door uitzicht te bieden op de vereniging van beide Duitslanden, zij het op een nader te bepalen moment, had bondskanselier Kohl aan de burgers van de DDR een perspectief geboden. De Oost-Duitse regering kon zich op eigen kracht niet meer handhaven en moest wel akkoord gaan met de voorwaarden die de bondskanselier had gesteld. Vanaf dat moment bepaalde Kohl in hoofdzaak de ontwikkelingen in de DDR. Hij zou het initiatief niet meer loslaten. Het buitenland was bij de lancering van het Tien-punten-plan niet geconsulteerd. De eerste reacties in Moskou, Londen en Parijs waren afwijzend. Men vond de toespelingen van de bondskanselier op een uiteindelijke hereniging van de beide Duitslanden voorbarig en sprak de vrees uit voor een verstoring van het machtsevenwicht. De herhaalde verzekering van Kohl en Genscher dat een verenigd Duitsland lid zou blijven van de NAVO en van de EG kon het wantrouwen niet wegnemen. De Twee-plus-vier-conferenties Heel anders was de reactie in de Verenigde Staten. President Bush begreep dat de Verenigde Staten de West-Duitsers van zich zouden vervreemden door zich openlijk te verzetten tegen de vereniging van de beide Duitslanden. Steun aan het verenigingsproces daarentegen, zou aan de Amerikanen belangrijke voordelen bieden, zoals eerder in dit artikel werd aangeduid. De Amerikaanse regering begon het verenigingsproces dan ook actief te ondersteunen. Aan die steun werd slechts één, niet onderhandelbare, beperkende voorwaarde gesteld. Het verenigde Duitsland moest lid zijn van de NAVO. Deze eis strookte, zoals eerder werd aangeduid, volledig met het veiligheidspolitieke concept van Bonn en stuitte daar dus niet op afwijzing. Het belang van de Amerikaanse steun kan nauwelijks worden overschat. Vanaf het begin van 1990 coördineerden Bonn en Washington al hun doelstellingen en strategieën. Het was voor iedereen duidelijk dat beide regeringen niet tegen elkaar konden worden uitgespeeld. Van deze hechte samenwerking ging een ontmoedigende werking uit op pogingen van de Britten de Fransen en de Sovjets om het verenigingsproces te frustreren. 3

4 Een eerste belangrijk resultaat van de Duits-Amerikaanse tandem werd bereikt op 10 februari 1990, tijdens een bezoek van Kohl en Genscher aan Moskou. Op die datum maakte de sovjetleider openlijk bekend dat Moskou in principe geen bezwaar had tegen de vereniging van de beide Duitslanden. Het ging er nu om dat de beide Duitslanden en de vier voormalige geallieerden het eens zouden worden over de voorwaarden waaronder de vereniging zou plaatsvinden. Duidelijk was dat de kwestie van het NAVO-lidmaatschap van het verenigde Duitsland het belangrijkste struikelblok vormde. De instemming van de sovjetregering met het principe van een vereniging van de beide Duitslanden was niet zomaar tot stand gekomen. Aan deze instemming was een intensieve Amerikaanse lobby voor de organisatie van een Twee-plus-vier-conferentie voorafgegaan. Tijdens deze conferentie, waaraan zou worden deelgenomen door de ministers van Buitenlandse Zaken van de beide Duitslanden en van de vier voormalige geallieerden moest overeenstemming worden bereikt over alle externe aspecten die het verenigingsproces van de beide Duitslanden in de weg stonden. Het onderhandelingsconcept dat een vinding was van Dennis Ross en Robert Zoellick, twee topfunctionarissen van het State Department, had de verdienste dat het de Sovjets de garantie bood dat met hun strategische belangen rekening zou worden gehouden, terwijl ze tegelijkertijd niet in staat zouden worden gesteld om bijna de hele wereld tegen het verenigingsproces te mobiliseren. De organisatie van een internationale vredesconferentie, waarvoor aanvankelijk door Moskou was gepleit, zou die mogelijkheid wel hebben geboden. Tijdens het Twee-plus-vier-onderhandelingsproces werd een groot aantal vraagstukken aan de orde gesteld. Onder meer de Poolse eis van een harde garantie voor de Oder-Neissegrens werd uitgebreid besproken. De regering in Warschau eiste dat een dergelijke garantie nog voordat de Duitse vereniging tot stand zou komen, werd afgegeven. Kohl stelde zich op het academische standpunt dat alleen de regering van een verenigd Duitsland zich over deze kwestie zou kunnen uitspreken. De bondskanselier stond met dit standpunt alleen. Zelfs Bush steunde hem deze keer niet. Maar het was vooral Frankrijk dat politieke munt uit deze kwestie probeerde te slaan. Het wierp zich op als hoeder van de Poolse belangen, in de onuitgesproken hoop het verenigingsproces aldus tenminste te kunnen vertragen. Na lang aandringen door onder meer Bush en Genscher liet Kohl zich tot een compromis verleiden. Op 21 juni namen zowel de Bondsdag als de Volkskammer gelijkluidende resoluties aan waarin ondubbelzinnig stond vermeld dat de Poolse westgrens ook na de vereniging van de beide Duitslanden onaantastbaar zou zijn. Een andere kwestie die veel stof deed opwaaien was die van de grondwettelijke basis voor het verenigingsproces. Het draaide om de vraag op grond van welk artikel uit de West-Duitse Grundgesetz de vereniging zou plaatsvinden, op grond van artikel 23 of op grond van artikel 146. In het eerste geval zou het voormalige DDR-gebied eenvoudig tot de Bondsrepubliek toetreden, waardoor alle West-Duitse wetten en internationale verplichtingen automatisch ook op het voormalige DDR-gebied van toepassing zouden worden. In het tweede geval zouden zowel de Bondsrepubliek als de DDR ophouden te bestaan en zou een grondwetgevende vergadering een nieuwe constitutie moeten ontwerpen. Het hoeft geen betoog dat de eerstgenoemde optie veel sneller tot de eenwording zou leiden dan de tweede. De Allianz für Deutschland, een verbond tussen de nauw aan Kohl gelieerde Ost- CDU en twee kleinere partijen, maakte de vereniging van beide Duitslanden op basis van artikel 23 tot inzet van de verkiezingen voor een nieuwe Volkskammer, op 18 maart. De Allianz won deze verkiezingen glansrijk, waarna het Kremlin, dat zich tot op dat moment voor een verenigingsproces op basis van artikel 146 had uitgesproken, tot de conclusie kwam dat daarvoor onvoldoende draagvlak bestond. De impliciete instemming van de Sovjet-Unie met de vereniging van de beide Duitslanden op basis van artikel 23 van de Grundgesetz had indirect ook raakvlakken met de discussie over het NAVO-lidmaatschap van het verenigde Duitsland. Immers, indien er aan de verhouding van de Bondsrepubliek tot de NAVO niets werd veranderd zou vereniging op basis van artikel 23 er automatisch toe leiden dat de rechten en verplichtingen van de Bondsrepubliek ten opzichte van de NAVO, automatisch 4

5 ook op de nieuw toegetreden Länder van toepassing zouden worden. Vreemd genoeg werd een dergelijke koppeling in de Sovjet-Unie, noch daarbuiten gelegd. NAVO-lidmaatschap Van alle in het kader van het Twee-plus-vier-proces gevoerde discussies hielden het debat over het NAVO-lidmaatschap, en daaraan gekoppeld de besprekingen over de omvang van het leger van een verenigd Duitsland de gemoederen het meest bezig. Voor Gorbatsjov en zijn minister van Buitenlandse Zaken, Edoeard Sjevardnadze, lag de kwestie bijzonder gevoelig. Het Warschaupact desintegreerde in hoog tempo. In maart 1990 waren zowel met Hongarije als met Tsjecho-Slowakije verdragen gesloten die op termijn voorzagen in een volledige terugtrekking van alle sovjettroepen uit die landen. Het leed geen twijfel dat Polen op een vergelijkbare overeenkomst zou aandringen. Als gevolg van de op handen zijnde terugtrekking van het sovjetleger uit alle omliggende landen dreigden in de DDR gelegerde sovjetmilitairen geïsoleerd te raken. Daar kwam bij dat ze zich in een land bevonden dat geen prijs stelde op hun aanwezigheid. Zeker na de verkiezingen voor de Volkskammer die hadden aangetoond dat een meerderheid van de Oost-Duitse bevolking voor een spoedige aansluiting bij de Bondsrepubliek was, moeten Gorbatsjov en Sjevardnadze hebben ingezien dat de positie van de Sovjet-Unie in Oost-Duitsland op den duur onhoudbaar zou zijn. Tegelijkertijd hadden de beide sovjetpolitici alle reden om niet overhaast aan het onvermijdelijke toe te geven. De aanwezigheid van honderdduizenden sovjetsoldaten in het oosten van Duitsland kon voorlopig nog worden aangewend om het Westen te bewegen tot het doen van concessies op economisch en op militair-strategisch gebied. Wat dat laatste betreft moet bijvoorbeeld worden gedacht aan versterking van de rol van de CVSE ten koste van de NAVO. Aldus hoopte de Sovjet-Unie een beslissende rol in Europa te kunnen blijven spelen en de teloorgang van het Warschaupact te kunnen compenseren. Gorbatsjov en vooral Sjevardnadze pleitten herhaaldelijk voor synchronisatie van het proces van Duitse eenwording met de ontwikkeling van nieuwe Europese veiligheidsstructuren. Zij maakten ook duidelijk een neutralisering van het verenigde Duitsland na te streven wanneer het met die nieuwe veiligheidsstructuren niets zou worden. Dat een verenigd Duitsland lid zou zijn van de NAVO was in hun ogen evenwel ondenkbaar. Het was overigens duidelijk dat het verzet van beide mannen tegen het NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland mede werd ingegeven door de politieke realiteiten in de Sovjet- Unie. Beide mannen zagen zich geconfronteerd met een goed georganiseerde oppositie binnen de CPSU. Daarnaast hadden zij rekening te houden met een bevolking die jarenlang ingepeperd had gekregen dat van de NAVO en van Duitsland weinig goeds te verwachten viel. Een al te vlotte instemming van Gorbatsjov en Sjevardnadze met het NAVOlidmaatschap van een verenigd Duitsland zou in de Sovjet-Unie breed worden uitgelegd als zwakte en tot gevaarlijke politieke implicaties kunnen leiden. Zowel de Amerikanen als de West-Duitsers begrepen dat ze Gorbatsjov en Sjevardnadze de argumenten moesten verschaffen op basis waarvan ze toegevendheid inzake het verenigingsproces en het Duitse NAVO-lidmaatschap zouden kunnen uitleggen als een overwinning en niet als een nederlaag. Om die reden maakte Hans-Dietrich Genscher op 31 januari 1990 tijdens een toespraak voor de Evangelische Academie in Tutzing duidelijk dat op het grondgebied van de toen nog bestaande DDR na de eenwording geen aan de NAVO gelieerde troepen zouden mogen worden gestationeerd. Daarnaast pleitte de West-Duitse minister van Buitenlandse Zaken herhaaldelijk voor het voeren van besprekingen over de vorming van een nieuw systeem van collectieve veiligheid. Dat systeem zou zowel de NAVO als het Warschaupact uiteindelijk overbodig moeten maken. Kohl was woedend over de uitlatingen van Genscher. Het was duidelijk dat de Sovjets alles in het werk stelden om de discussie over de eenwording te synchroniseren met de discussie over de vorming van een nieuwe veiligheidsstructuur. Als ze daarin hun zin kregen zouden ze mogelijkheden te over krijgen om het verenigingsproces eindeloos te vertragen. En Genscher toonde zich bereid ze inderdaad hun zin te geven. Bovendien wilde Kohl graag voorkomen dat bij de Amerikanen 5

6 de indruk zou ontstaan dat de Bondsrepubliek de NAVO wilde opofferen om de Sovjet-Unie tevreden te stellen. De bondskanselier dwong zijn minister van Buitenlandse Zaken op 2 april in het gareel door hem mede te laten bevestigen dat een verenigd Duitsland lid zou zijn van de NAVO. Overigens toonde Kohl zich op andere terreinen wél bereid om aan de Sovjets tegemoet te komen. Zo overhandigde hij op 23 april een voorstel voor een breed verdrag over economische en politieke samenwerking tussen een verenigd Duitsland en de Sovjet-Unie aan sovjetambassadeur Kvizinski. De bondskanselier was geneigd te denken dat het verzet van de Sovjet-Unie tegen de eenwording en alles wat daarmee samenhing vooral met behulp van financiële prikkels kon worden gebroken. Om die reden maakte hij in mei de weg vrij voor de verstrekking van een krediet ter hoogte van vijf miljard DM aan de Sovjet-Unie. Daarnaast drong hij er voor iedereen zichtbaar bij andere westerse staten op aan om de sovjeteconomie eveneens met kredieten of met gunstige handelsovereenkomsten te steunen. De sovjetregering moest begrijpen dat de hulp van Bonn onmisbaar was als het erom ging westerse kredieten en goederen los te peuteren. Het Negen-punten-programma Net als de Duitsers waren ook de Amerikanen ervan doordrongen dat het politieke overleven van Gorbatsjov en Sjevardnadze van levensbelang was voor het eenwordingsproces en voor het ontspanningsproces in het algemeen. Maar meer dan de Duitsers waren de Amerikanen ervoor beducht dat de sovjetleider en zijn minister van Buitenlandse Zaken hun precaire positie zouden uitbuiten om het Westen telkens opnieuw tot omvangrijke concessies te bewegen. Daarom stelde Bush zich aanvankelijk uiterst terughoudend op toen Kohl er eind mei bij hem op aan drong om aan de Sovjet-Unie de status van meest begeerde handelspartner toe te kennen. Ook wilde Bush, in tegenstelling tot Kohl, geen omvangrijke kredieten aan de Sovjet-Unie ter beschikking stellen. Toch waren het vooral de Amerikanen die met de presentatie van het zogenaamde Negen-punten-programma beweging brachten in de afwijzende houding van de Sovjet-Unie ten aanzien van het NAVO-lidmaatschap. Het programma, dat op 18 mei onder de aandacht van de sovjetregering werd gebracht, bood uitzicht op verdere reductie van het aantal conventionele strijdkrachten en raketten voor de korte afstand. Daarnaast bevatte het de belofte dat een verenigd Duitsland geen ABCwapens zou bezitten en dat voor een nader te bepalen periode geen NAVO-strijdkrachten in het oosten van Duitsland zouden worden gelegerd. Ook bood het document uitzicht op een aanpassing van de geldende NAVO-doctrines aan de huidige, minder gespannen situatie in Europa. Dat het de Amerikanen ernst was met het Negen-punten-programma bleek op 5 juli in Londen. Op die datum namen de NAVO-landen onder Amerikaanse druk een resolutie aan die voorzag in omvangrijke wapenreducties, in versterking van de CVSE en in een beperking van de omstandigheden waaronder kernwapens zouden worden ingezet. De verklaring moest het einde markeren van een tijdperk waarin de landen van de NAVO en die van het Warschaupact tegenstanders waren geweest. Het Negen-punten-programma miste zijn uitwerking op de sovjetleider niet. Op 3 juni gaf Gorbatsjov, die op dat moment een bezoek bracht aan de Verenigde Staten, tot verbazing van zijn gastheer en tot verbijstering van zijn eigen entourage, toe dat ieder land, dus ook Duitsland, het recht had om zelf te beslissen van welk bondgenootschap het lid wilde zijn. Geconfronteerd met de steeds verdergaande desintegratie van het Warschaupact en de bijna voltooide economische en monetaire overname van de DDR door de Bondsrepubliek had de sovjetleider eieren voor zijn geld gekozen. Hij besefte dat hij nu nog concessies kon binnenhalen in ruil voor zijn instemming met het NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland. Als hij nog veel langer zou wachten zou hij zichzelf isoleren zonder dat hij de door Bonn en Washington gewenste ontwikkeling zou kunnen tegenhouden. Aanvankelijk moest Gorbatsjov nog rekening houden met de invloed van de conservatieve oppositie in eigen land en was hij niet in de gelegenheid om zijn principiële instemming met het NAVO- 6

7 lidmaatschap van een verenigd Duitsland te formaliseren. Dat veranderde op 10 juli. Op die datum herkozen de deelnemers aan het achtentwintigste congres van de CPSU hem in grote meerderheid als secretaris-generaal. Deze overtuigende zege op de conservatieven maakte de weg vrij voor een uitnodiging aan Kohl voor een bezoek aan de Sovjet-Unie. Tijdens dit bezoek moesten de laatste grote obstakels voor de vereniging van de beide Duitslanden uit de weg worden geruimd. Van 14 tot 16 juli verbleven Kohl en Genscher in Moskou en in Archys (Kaukasus). Een volledige doorbraak werd bereikt. Gorbatsjov stemde ermee in dat het verenigde Duitsland lid zou zijn van de NAVO. Gedurende een overgangsperiode van drie à vier jaar zouden sovjettroepen evenwel in het oosten van Duitsland gelegerd blijven. Intussen zouden daar geen aan de NAVO gelieerde troepen worden gestationeerd. De Bundeswehr van het verenigde Duitsland zou niet meer dan manschappen tellen, hetgeen neerkwam op een halvering van de gecombineerde sterkte van de West-Duitse Bundeswehr en de Nationale Volksarmee. Tot aan het daadwerkelijke moment van de vereniging van de beide Duitslanden, op 3 oktober 1990, volgden nog moeizame onderhandelingen over de voorwaarden voor de terugtrekking van het sovjetleger uit Oost-Duitsland. Gorbatsjov wist Kohl nog te bewegen tot een gift van twaalf miljard DM en een renteloze lening van drie miljard DM als tegemoetkoming in de kosten die samenhingen met de verlengde stationering en met de uiteindelijke terugtrekking van het sovjetleger uit Duitsland. De Duitse eenwording en het recht van het verenigde Duitsland om zelf te bepalen van welk bondgenootschap het lid zou zijn, werden na Moskou en Archys evenwel niet meer ter discussie gesteld. De sovjetleider had bewezen dat het hem ernst was geweest toen hij duidelijk maakte dat hij geen militair geweld zou gebruiken om de communistische regimes in Oost-Europa overeind te houden. Dr. R. Veltmeijer is Ruslandkundige, gespecialiseerd in Russische en Duitse geschiedenis. Dit artikel is gebaseerd op zijn meest recente boek Het wonder van de Duitse eenwording (Duitsland Instituut Amsterdam, 2000). Het eerste exemplaar van dit boek werd op 3 oktober 2000 gepresenteerd tijdens een bijeenkomst georganiseerd door het Duitsland Instituut Amsterdam en de Atlantische Commissie. 7

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400009-1-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht.

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht. REGERINGSCOMMISSARIS IN ALGEMENE DIENST MINISTERIE VANALGEMENE ZAKEN Kenmerk: Nr. 3H7/HP/69. Bijlage(n): één. Onderwerp: Weekoverzicht. 's-gravenhage, 19 juni 1969' Plein 1813 nr. 4 Hiermede heb ik de

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 1 donderdag 27 mei 9.00 10.30 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting

INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Behoort bij schrijven no.: INTERNATIONAAL COMITÉ TER BJSVOEDERING VAN DE HANDEL. S_a menvatting Het Internationale Comité ter Bevordering van de Handel (International Committee for the Promotion of Trade,

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Examen VBO-MAVO-C. Geschiedenis en staatsinrichting

Examen VBO-MAVO-C. Geschiedenis en staatsinrichting Geschiedenis en staatsinrichting Examen VBO-MAVO-C Vragenboekje Voorbereidend Beroeps Onderwijs Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 23 mei 9.00 11.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 10 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 10 Toetsvragen Tijdvak 10 Toetsvragen 1 In de loop van de twintigste eeuw zijn er grote veranderingen geweest in de relatie tussen de Europese landen en hun kolonies overzee. De Europese landen kregen steeds minder greep

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. Betrouwbaar. Lid van de Duitse ambassade te Londen.

West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. Betrouwbaar. Lid van de Duitse ambassade te Londen. 18 november 1 959 U 13169/59 - G 46 - P1/PS9- '/- Land : Onderwerp : West-Duitsland/Groot-Brittannië. \ De Brits-Duitse verhouding. l Referenties: Datum van waarneming: Medio november 1959. Bron: Informant

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2012 1 tijdvak 1 dinsdag 15 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30 15.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE BB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen in de uitwerkbijlage. Dit examen

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

De conferentie van Potsdam (1945)

De conferentie van Potsdam (1945) De conferentie van Potsdam (1945) Wat er vooraf ging Het begon met de regeringsleiders van de geallieerden. Ze waren al meerdere keren bij elkaar gekomen. zoals in Teheran, in 1943, in Moskou, in oktober

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. HET WERELDVAKVERBOND EN DE COMMUNISTISCHE VAKBEWEGING IN NEDERLAND S a m e n v a t t i n g In 1961 zijn de banden tussen het secretariaat van het Wereldvakverbond te Praag

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL GT-0125-a-15-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een spotprent over de SDAP naar aanleiding van de verkiezingen

Nadere informatie

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE

ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE ONTSTAAN VAN DE EUROPESE UNIE Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om Elzas-Lotharingen Elzas-Lotharingen Welke grondstoffen vindt men terug in dit gebied? Hoe het begon 1870: Frans-Duitse oorlog om

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE OPZET LEZING: 1.KORT HISTORISCH OVERZICHT 2. URGENTIE VAN HET VRAAGSTUK 3. TWEE-STATENOPLOSSING EN ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE 1. MANDAATGEBIED

Nadere informatie

De NAVO na de. Koude Oorlog

De NAVO na de. Koude Oorlog De NAVO na de Koude Oorlog Inleiding Het websheet De NAVO na de Koude Oorlog is het tweede websheet dat in het teken staat van internationale organisaties en Europese veiligheid. Het sheet heeft als doel

Nadere informatie

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Korte omschrijving werkvorm Welke argumenten dragen voor- en tegenstanders van het associatieverdrag met Oekraïne aan? Leerlingen concentreren zich in kleine

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog. Antwoorden Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Antwoorden Vraag 1 - Gorbatsjov a. Leg uit welke rol Sovjet-leider Michail Gorbatsjov heeft gespeeld in de val van het communisme. Gorbatsjov

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis vwo, eerste tijdvak (2015). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op?

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? De gevolgen van de verkeerde keuze van Saul. Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? 1 Samuel 9:9 9 Vroeger zei iedereen

Nadere informatie

Aangenomen resolutie van het MSEUE (Den Haag, 11 Oktober 1953)

Aangenomen resolutie van het MSEUE (Den Haag, 11 Oktober 1953) Aangenomen resolutie van het MSEUE (Den Haag, 11 Oktober 1953) Source: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam. Partij van de Arbeid (PvdA) 1946-1966 (- 1967). Commissie Buitenland

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur geschiedenis Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Emancipatiegeschiedenis

Emancipatiegeschiedenis Das Jahr der Wunder und die Folgen: Friedliche Revolution und europäische Einheit Lezing van Wolfgang Thierse in de reeks Wendepunkte 49/89, 25 juni 2009, Duitsland Instituut Amsterdam Samenvatting door

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen VWO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

>thei!vi GEHEIM. ISAM nr. 1/1959, over de periode van 1 t/m 31 Januari 1959- GEHEIM

>thei!vi GEHEIM. ISAM nr. 1/1959, over de periode van 1 t/m 31 Januari 1959- GEHEIM HOOFDKWARTIER VAN BE GENERALE STAF. Sectie G 2. Nr.r..02/31054 Gen.? d..d. 6/2/1959. ; Dit stuk mag alleen worden vermenigvuldigd,me.t. toestemming van het Hoofd Sectie G 2 - HKGS..-,...-. Exemplaar van

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank De Slotakte vermeldt de verbindende protocollen en de niet-verbindende verklaringen Slotakte De CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN VAN DE LIDSTATEN, bijeen te Brussel op 30 september

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 woensdag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 woensdag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2016 tijdvak 1 woensdag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Referentie onderzoek

Referentie onderzoek Referentie onderzoek Project Vrij Research - Harald Warmelink 12-06-2016 - Michelle Avis - G&I1A Inleiding Als onderdeel van het schoolproject Vrij ga ik, samen met een groepje klasgenoten, een installatie/spel

Nadere informatie