DE GRENS VOORBIJ BERLIJN NA DE HERENIGING VANGENTVANTUIJL

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE GRENS VOORBIJ BERLIJN NA DE HERENIGING VANGENTVANTUIJL"

Transcriptie

1 1 DE GRENS VOORBIJ BERLIJN NA DE HERENIGING VANGENTVANTUIJL

2 DE GRENS VOORBIJ BERLIJN NA DE HERENIGING VANGENT VANT UIJL 2011

3 DE GRENS VOORBIJ VA NGEN T VA N T U I J L

4 7 DE GRENS VOORBIJ VANGENTVANTUIJL vertoefden in de afgelopen jaren met de regelmaat van de klok in Berlijn om het dagelijkse straatleven vast te leggen. VANGENT was in 1957, het jaar dat hij volwassen werd, voor het eerst in Berlijn, nog voordat de muur de stad scheidde in Oost en West. Ook nadat in 1961 het beton als scheidslijn was opgetrokken, fotografeerde hij het leven aan beide zijden. Berlijn is voor VANGENTVANTUIJL een mondiale metropool met de allure van een groot dorp, dat niet in de laatste plaats door de gemoedelijkheid van de Berlijners en degenen die zich daar gesetteld hebben. DE GRENS VOORBIJ BERLIJN NA DE HERENIGING VANGENTVANTUIJL, 2011 VANGENTVANTUIJL fotografen Gijs van Gent (bmk) Peter van Tuijl (bmk) Niets uit deze uitgave mag worden gekopieerd en openbaar worden gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de auteurs van dit boek. copyrights VANGENTVANTUIJL In 2010 hebben VANGENTVANTUIJL het plan opgevat hun fotomateriaal te ordenen en een fotoboek te maken met een bijzonder accent. Dat bijzondere accent komt tot uitdrukking in de persoonlijke verhalen van de mensen uit Berlijn, de voormalige Ossies en Wessies. Er waren slechts enkele simpele vragen die aan hen gesteld werden. Vertel eens wat is er veranderd, ten goede of ten slechte, na de val van de muur in 1989 en hoe kijk je daar nu op terug. Hoe kijk je naar de toekomst, wat betekent een herenigd Duitsland voor jou persoonlijk. Zijn er dingen, materieel of immaterieel, waaraan je erg gehecht was en die je graag uit die tijd terug wilt. In DE GRENS VOORBIJ willen VANGENTVANTUIJL in beeld en woord het Berlijn van nu laten zien. Maar niet alleen het Berlijn van nu, daarvoor is de geschiedenis van deze stad te rijk aan beelden en verhalen. Het historische en fotografisch interessante materiaal van VANGENT was daarvoor prima geschikt. Met de persoonlijke verhalen is DE GRENS VOORBIJ ook een boek dat gaat over het Berlijn van de mensen. Een hedendaags beeld- en verhalenboek dat ankers heeft naar het verleden. Niet zozeer in wetenschappelijke termen maar gewoon door twee paar fotografenogen goed de kost te geven en in gesprek te gaan met de mensen in de straat. Naast de gewone Berlijners hebben VANGENTVANTUIJL ook toonaangevende figuren geïnterviewd zoals directeuren van musea en exgevangen van de Stasi.

5 8 9 Wij nemen u in dit boek graag mee op ons pad door Berlijn. We hebben verhalen verzameld en veel foto s gemaakt. We zijn beiden straatfotografen en het zal niet vreemd zijn dat in dit boek veel tegenkom-portretten staan. De foto s zijn door ons gemaakt in de afgelopen tien jaar maar voor de hereniging heeft VANGENT ook al een ladekast aan foto s gemaakt. Voor ons was het van belang verhalen te laten vertellen door mensen van de straat maar ook degenen die nu de historie van de DDR in de musea laten zien, hebben we vragen voorgelegd. VANGENTVANTUIJL, 2011

6 11 In de zomer van 1945 werd de grens tussen de bezettingszones in Berlijn afgebakend. Op sommige plekken plaatste men slagbomen en wit-gele houten palen, daarnaast werden kleurmarkeringen op bomen gebruikt. Om de zonegrens te kunnen oversteken moest men toestemming hebben. Voor pendelaars en boeren werd een zogenaamd klein grensverkeer ingevoerd. Op bevel van het Sovjet-militaire bewind werd een grenspolitiemacht opgebouwd, die op 1 december 1946 voor het eerst in actie kwam. Voor de grenspolitie werden er richtlijnen voor het gebruik van vuurwapens ingesteld. Voor reizen tussen de oostelijke en de westelijke sectoren moest men voortaan over een speciale pas, de interzonepas, beschikken. De eerste grensafzettingen werden aangelegd: in bosgebieden vooral prikkeldraadbarrières, op wegen en straten werden barricades opgeworpen. foto omstreeks 1975

7 12 13 in de voormalige Stasi gevangenis 2010

8 15 A B C checkpoints real check point Sinds de oprichting van de DDR gingen steeds meer mensen uit het Oosten naar de Bondsrepubliek. In 1952 begon men de Duits-Duitse grens van DDR-zijde af te sluiten met hekken, bewakingsposten en alarminstallaties. Langs de grens werd een vijf kilometer brede verboden zone ingericht, die men alleen mocht betreden met speciale toestemming, die met name aan lokale bewoners werd verleend. Aan de grenszijde werd dit gebied afgesloten met een 500 meter brede bufferzone, gevolgd door een tien meter brede zwaarbewaakte strook direct aan de grens. check point for the tourists Checkpoint Charlie was de derde grenspost die werd gebouwd en bewaakte de overgang van de Amerikaanse en Russische sector. De namen van de grensposten begonnen met de alfabetletter in de volgorde van het ontstaan van de post. Checkpoint Charlie was dus de derde. De eerste was checkpoint Alpha en de tweede checkpoint Bravo. Checkpoint Bravo, althans de bouwvallen en de grond [ m 2 ], werd in 2010 door een anonieme persoon voor euro gekocht.

9 16 17 CHECKPOINT en VANGENT Het was best spannend om bij Checkpoint Charlie Oost Berlijn in te gaan. De eerste keer gaf het ons, gaande per auto, in ieder geval een behoorlijk onzeker gevoel. Je wist niet wat er te gebeuren stond en waarin je terecht zou komen. Als je eenmaal langs het Amerikaanse grenspunt gereden was, kwam je aan bij de Oost Duitse Kripo s, de politie. Je moest uitstappen en naar een klein gebouwtje lopen om 25 Duitse West Marken om te wisselen tegen 25 Oost Marken. De westelijke koers destijds was 1:7. Met deze wisselkoers, beter gezegd een wisseltruc, werd grof geld verdiend. Je was ook verplicht deze Oost Marken op te maken binnen de tijd dat je in Oost Berlijn aanwezig was. Maximaal één dag had je daarvoor want je moest vóór middernacht weer terug naar West Berlijn. Nadat de geldzaken in het gebouwtje waren geregeld weer terug naar de auto en een klein stukje verder, langzaam gereden, naar de controlepost en opnieuw stoppen om je paspoort in te leveren. Alles onder het toeziend oog van zwaar bewapende politie. Paspoort in een bakje op een lopende band van wel zeker 50 meter naar weer een ander kantoor. Wachten en nog eens wachten, want er werd zorgvuldig gecontroleerd wie je was, waar je vandaan kwam en of je niet voorkwam in een of ander strafregister. Het voordeel was wel dat je dan wel even de tijd had om vanuit de auto wat rond te kijken. Uit de auto gaan was streng verboden. Wat mij gelijk opviel was dat er twee arbeiders bezig waren met het schilderen van een stukje vangrail onder toezicht van een wederom bewapende Kripo. Bewapend opdat bij een vluchtpoging er gelijk geschoten kon worden. Later hoorde ik dat er, voor wat voor soort werk dan ook, altijd twee arbeiders waren. Zo werd de werkeloosheid voorkomen.

10 18 19 VANGENT Het was beslist een enerverende ervaring die eerste keer Meteen na de val van de muur trokken de mensen uit Oost Berlijn massaal naar het Westen om hun eerste inkopen te doen. Na een bepaalde tijd werd een sein gegeven en mochten wij doorrijden tot alweer het volgende stoppunt. Daar werden we van top tot teen bekeken en bovendien onze gezichten nog maar eens vergeleken met de foto op het paspoort. Op het sein u mag door kwam je al rijdende in een soort doolhof terecht en moest er van links naar rechts en terug gereden worden. De reden bleek later op de terugweg: dit had men bewust zo geregeld om de Oost-Duitsers niet de kans te geven te vluchten door met een hoge snelheid dwars door de slagbomen heen te rijden, hetgeen voordien regelmatig gebeurde. Op de terugweg naar West Berlijn volgde hetzelfde ritueel met nu ook nog de inspectie van de auto er bij. Men had een bepaald systeem met een horizontale spiegel die onder de auto van voren naar achter en van links naar rechts bewogen kon worden om te zien of daar iemand zich verstopt had. Het was beslist een enerverende ervaring, die eerste keer! Berlijn, begin jaren tachtig

11 20 21 Ich bin ein berliner Met deze uitspraak [1963] onderstreepte John F. Kennedy de steun van de VS aan Duitsland ruim anderhalf jaar nadat de muur door Oost Duitsland met steun van de Russen gebouwd was. Berlijn is nu een stad met een grote aantrekkingskracht om er te leven. In een café-restaurant werkt de Poolse Muriël, 24 jaar. Net als vele andere jongeren wil zij zich graag permanent vestigen in Berlijn, 2008 Het aantal inwoners van Berlijn is redelijk stabiel en ligt rond de 3 1/2 miljoen. Hiervan is ongeveer 14% van buitenlandse afkomst. Ruim 4% is van Turkse komaf en zij wonen voornamelijk in het stadsdeel Kreuzberg. Er leven ongeveer Polen in Berlijn en nogal wat inwoners uit het voormalig Joegoslavië. Ook wonen er relatief veel mensen uit de voormalige Sovjet-Unie. Zij zijn in de statistieken vaak onderbelicht doordat deze emigranten vaak eenvoudig een Duits staatsburgerschap hebben kunnen aanvragen. Een aantal vanwege de Duitse voorouders en de Joodse emigranten in verband met de Deutsche Wiedergutmachungspolitik. Het gaat hierbij om ongeveer mensen. Berlijn is altijd wel de stad van de mode, de kunst en de muziek geweest. Tegenwoordig wordt het wel de technohoofdstad van Europa genoemd. Drugs, sex en rock and roll was ook de Oost Duitse jongeren in de jaren tachtig niet vreemd. Twee jaar later was VANGENT opnieuw in Berlijn en had een afdruk van deze foto bij zich om af te leveren op het adres waar het meisje woonde. De deur ging op een kiertje open, aldus VANGENT. Ik wist dat moeder praktiserend arts was en wilde wel een gesprekje met haar. Maar niets daarvan, een bedankje en de deur bleef op de ketting en ging snel dicht. Ik verbaasde me erover maar denk nu dat er veel argwaan in de samenleving was, als een gif waar geen kruid tegen op gewassen is. [Foto omstreeks 1983]

12 22 23 Ronald Reagan, president van de VS [ ] bezocht in juni 1987 Berlijn. Hij daagde de president van de Sovjet-Unie, Mikhail Gorbatsjov, uit met de legendarische woorden Mr. Gorbachev, tear down this wall. Goed twee jaar later was de sloop van de muur een feit. Tijdens het bezoek van Reagan aan Berlijn waren er verschillende mensen die hun genoegen of juist hun ongenoegen wilden laten blijken. Ook waren er die de president van de Verenigde Staten om een gunst vroegen zoals de man op de bovenste foto die aandacht vraagt voor zijn, ten tijde van de Russische oorlog, verdwenen dochter in Afghanistan. Demonstratie van Palestijnen op Alexanderplatz tegen de bezetting van de Tempelberg door Sharon

13 24 25 tobias werner tattoo, joachim filosoof in bar man ray In Man Ray (Chorinerstrasse) ontmoetten we Joachim met zijn vriendin, een jonge schrijver, tevens filosoof. Tobias Werner heeft zijn tattoostudio in de Chorinerstrasse.

14

15 28 29

16 30 31 Jorg Dobroschelski [1963] interview op 6 oktober in hotel Gates Als Sergeant-majoor in het DDR leger had ik het niet slecht, er was duidelijkheid en ik wist waar ik aan toe was Via Eckstein hebben we een afspraak gemaakt met Dobroschelski in het hotel Gates Berlin City East waar hij sinds een aantal jaren als nachtportier werkt. Om tien uur s avonds treffen we in het hotel twee jonge dames die als dagportier dienst hebben tot elf uur. Ze vertellen dat Dobrochelski normaal rond half elf komt en er dan de overdracht van de dag naar de nacht plaatsvindt. Overdracht is een woord dat we regelmatig horen in de interviews die we houden over de voormalige DDR. De ruime ontvangsthal van het hotel is kaal en door het TL-licht doet het ook wat kil aan. We babbelen wat met de dames en Gijs vraagt nog naar hun herkomst. Ze blijken beiden uit het voormalige West Berlijn te komen en gezien hun leeftijd heeft het geen zin om naar ervaringen van voor de wende te vragen. Tegen half elf is Dobroschelski er inderdaad en na zijn overdracht trekken we ons terug in een aanpalende ruimte die dienst doet als hotelbar. Het interview kan beginnen. In het begin oogt Dobroschelski wat gespannen maar allengs, gaandeweg het interview, ontstaat er toch een sfeer van vertrouwen. Mijn kinderen zijn geboren in Oost Duitsland en in de familie hebben we het nog steeds over Oost en West. Als we met de U-bahn ergens naar toe moeten, zeggen we ook tegen elkaar je moet naar het Westen. Het is iets wat er kennelijk diep inzit want onze kinderen waren 10 en 12 toen de muur werd neergehaald. Op de vraag naar grote veranderingen in Berlijn sinds 1989 fronst Dobroschelski zijn wenkbrauwen. Berlijn is Berlijn niet meer. En met meer nadruk Oost Berlijn was Berlijn voor mij en mijn gezin. Een stad waar het goed was om te wonen en te werken. In het Berlijn van nu bestaat de industrie nauwelijks meer. Het is meer een stad geworden van kunst, theater, mode en vertier, een stad waar het tourisme een belangrijke bron van inkomsten is. Dat moet ook wel gezien de grote schuldenlast waarmee Berlijn te kampen heeft. In de afgelopen jaren zijn veel mensen naar Berlijn getrokken, zowel mensen uit het herenigde Duitsland als van buiten Duitsland. Berlijn is een versmelting van de vele culturen die zich er gevestigd hebben. Dat maakt ook wel dat ik Berlijn minder als mijn Berlijn beschouw. We vragen Dobroschelski naar veranderingen die hem meer persoonlijk raken. Kijk mijn vrouw heeft gestudeerd in de DDR en verschillende diploma s behaald. In andere landen worden die diploma s niet erkend. Dat is niet alleen een feitelijke beperking maar heeft ook iets van minderwaardigheid. Dat wat daar is gebeurd heeft niet dezelfde waarde, het is minder. In het betoog van Dobroschelski zie ik nu iets van felheid, het raakt hem inderdaad. Mijn vrouw moet ongeveer 4 uur per dag reizen om Dobroschelski is thans nachtportier in hotel Gates in Berlijn

17 32 33 bij haar werk te komen zonder enige compensatie. Als ik kijk naar mijn ouders, naar de oudere mensen in het algemeen, dan zie ik dat zij niet meer naar de tijd van toen terugwillen. De gepensioneerde echtparen zijn de winnaars van de hereniging. Ze hebben in de DDR-tijd allebei een baan gehad dus nu een dubbel pensioen. Dat is nu wel anders met veel jongeren die geen werk kunnen vinden en dus niet alleen het nu moeilijk hebben maar ook geen florissant toekomstbeeld hebben. Wat dat betreft was er in de DDR-tijd wel meer zekerheid. Het was allemaal een stuk minder maar wel voor alle mensen. De tijd van toen had ook als pluspunt de vriendelijkheid en de hulpvaardigheid onder elkaar. Toen ik mijn huis wilde verbouwen, hoefde ik maar om me heen te kijken en mijn vrienden stonden direct klaar. Nu is dat anders, het eerst wat je te horen krijgt is wat levert het op. We waren minder materialistisch en er was meer saamhorigheid. Als ik kijk naar de scholen dan zie ik ook wel grote verschillen. Scholen waren strenger en er werd nog geluisterd naar de leraren en leraressen. De sporters leefden voor hun sport en leverden hele goede prestaties met veel minder luxe dan tegenwoordig. Mijn kinderen hebben een hele mooie jeugd gehad. Zelf ben ik negen jaar beroepsmilitair binnen het system geweest, zeer gedisciplineerd. Geen vergelijk met nu. Onder de indruk van zijn relaas nemen we omstreeks twaalf uur de U-bahn huiswaarts naar het hotel in de buurt van de Kurfürstendamm. Al beschouwend stellen we ons de vraag of we wellicht wat meer over zijn werk als beroepsmilitair hadden moeten doorvragen. Misschien wel, maar ondanks dat hebben we sterk de indruk dat het een heel persoonlijk en veelbetekenend interview is geworden. Dobroschelski: de gemoedelijkheid is verdwenen

18 34 35 Ter herinnering werd in de herfst 2008 een beeldhouwwerk van de Israëlische kunstenaar Frank Meisler in Berlijn onthuld. De scène toont een groepje kinderen. Vijf kinderen zijn grijs gekleurd als symbool voor het niet overleven van de deportatie. Twee kinderen hebben een toon van bronsklei en zij zijn het symbool voor jongens en meisjes, die door het kindvervoer via Nederland naar Engeland werden gered. de shoah overleeft Een opmerkelijk feit is dat relatief gezien veel van de vluchtelingenkinderen de Shoah hebben overleefd. Van de 1115 Joodse vluchtelingenkinderen die in Nederland achterbleven, zijn er 587 in de vernietigingskampen vermoord. Dat komt neer op een percentage van 59%, dat vergeleken moet worden met het landelijke cijfer van rond de 75%. Daarbij moet wel bedacht worden dat het lot van sommige van deze 1115 kinderen nog niet bekend is. De kinderen die in de weeshuizen en het jongenshuis in Arnhem zaten zijn op verschillende tijdstippen collectief opgehaald om via Westerbork naar de kampen te worden gedeporteerd. De kinderen die bij pleeggezinnen waren ondergebracht is het vaak gelukt om onder te duiken. Bijna altijd waren het de pleegouders die de onderduik verzorgden en betaalden.

19 36 37 februari 10, 2009 om 3:32 pm Hallo Frau Soomers-Wijsmuller, gut von Ihnen zu lesen. Ihre Grostante ist ein grosses Vorbild für mich. Ich weiss, dass durch sie viele Kinder in Grossbritannien überleben konnten. Ohne dieses Engagement wäre das nicht so möglich gewesen. Wir haben am 30. November 2008, 70 Jahre nach dem ersten Kindertransport aus Berlin, eine Skulptur am Bahnhof Friedrichstrasse aufgestellt um an die Kindertransporte zu erinnern. Der Künstler ist eines der Kinder, der über Hoek van Holland gerettet wurde. Frank Meisler kam aus Danzing und stieg in den Kindertransportzug an der Friedrichstrasse am 29.August1939. Drei Tage später hat man seine Eltern deportiert.in London und jetzt Berlin stehen die Skulpturen von ihm, die die Organisatoren und jüdischen Kinder würdigen. Sie können stolz sein auf ihre Tante. Bitte setzen sie sich mit uns in Verbindung.Das wäre sehr nett. Beste Grüsse, Lisa Schaefer Lisa Schaefer, pr-manager en journalist en Dr. Stefan Wolle, leider van de wetenschappelijke afdeling van het DDR-museum. Veel van de vluchtelingenkinderen die naar Nederland kwamen, maakten deel uit van een Kindertransport. Het merendeel van deze transporten ging naar Engeland, maar er waren er ook een aantal die Nederland als eindbestemming hadden. Al op 22 november 1938 kwamen er twee groepjes kinderen in ons land aan. Een groep van 23 kinderen wordt ondergebracht in het vakantiehuis van het Utrechtse weeshuis in Den Dolder. Een ander groepje van 12 kinderen arriveert op dezelfde dag en wordt ondergebracht in het vakantiehuis van het Rotterdamse weeshuis in Monster. Er zouden nog verschillende Kindertransporten volgen, waaronder een tweetal grote transporten in januari en maart 1939.

20 , pubers in Oost Berlijn voor de val van de muur. Het eerste sigaretje en een voedzame soep middelbare scholieren bij een maquette in het Stasimuseum, 2010 jongeren nu zijn niet wezenlijk anders dan toen

21 , het jaar dat VANGENT volwassen werd in Berlijn Jarig in Berlijn, 21 jaar op 12 oktober 1957 Ik ben geboren op 12 oktober 1936 en als kind heb ik de Hongerwinter meegemaakt. Ook heb ik het bombarderen van het Bezuidenhout in Den Haag door de Engelsen gezien en vooral gehoord. Angstaanjagend en oorverdovend en ook nog eens een grote vergissing dat bombardement! De Duitse bonzen zaten niet daar, maar in het Benoordenhout! Hoe fout kan het gaan, een kapitale fout. Op de een of andere manier kan ik veel dingen uit de tweede wereldoorlog maar niet vergeten zoals de razzia s in het Laakkwartier waarbij mannen door de Duitse politie uit huis werden gehaald en werden afgevoerd in platte Rijnaken naar Duitsland om daar als dwangarbeiders te werk gesteld te worden. Voedsel was er niet en de hele bevolking, wanneer ze het al overleefden, was vel over been. Na de oorlog, zo n 12 jaar later, wilde ik naar Berlijn om te kijken hoe het daar was. De mensen hadden immers ook heel veel te lijden gehad onder dictator Hitler en de vele bombardementen door de geallieerden. Een bezoek aan het oostelijke gedeelte van de stad stond ook op het programma, want Berlijn was inmiddels een gespleten stad geworden. Een oom van mij was in de oorlog werkzaam geweest bij het Rode Kruis. Na de oorlog bleef hij daar bij het Rode Kruis werken en trouwde met een Poolse vrouw. Dat betekende dat ik in ieder geval een gastvrij onderdak in Berlijn zou aantreffen. Samen met een vriend ben ik met de trein naar Helmstedt gereisd en vandaar, alleen op vertoon van je paspoort, met een Douglas DC7 naar Berlijn Tempelhof gevlogen. Andere reismogelijkheden waren er in 1957 niet. Ik zag Berlijn als een stad waarin men heel duidelijk bezig was met de wederopbouw. De stad kon getypeerd worden als een grote puinhoop. Het eerste dat mij opviel was dat heel veel vrouwen mannenwerk deden. Er was een groot tekort aan mannen, zij hadden hun leven gelaten in de oorlog. Ik zie nog de schamel geklede vrouwen stenen bikken voor de wederopbouw. De huizen waren zwaar getroffen en de wegen waren grotendeels verwoest. Zij, de vrouwen, ploeterden met nauwelijks goed gereedschap om de overblijfselen van huizen en wegen te restaureren. Het is moeilijk uit te leggen wat je voelt bij het zien van al die hardwerkende mensen, maar de schrijnende foto s uit die tijd spreken boekdelen. De muur was er nog niet. De scheidingslijn tussen Oost en West Berlijn was afgezet met grote rollen prikkeldraad en werd bewaakt door de Oost Duitse Politie. Men kreeg geen gelegenheid meer om naar het Westen te gaan. Maar als Westerling werd je als bezoeker doorgelaten op vertoon van alleen maar je paspoort en werd je geen duimbreed in de weg gelegd. Geen verplichting om geld te wisselen, je kon gewoon met Duitse Marken betalen en al snel kwamen we er achter dat de weinige eet- en drinkgelegenheden blij waren met je komst. Er bestond al wel een Oost Duitse valuta die niets waard was vergeleken bij de West Duitse. Wij betaalden met West Marken en we konden overal terecht. De mensen die we ontmoetten wilden veel weten van Nederland en een wat oudere man liet mij vol trots een foto zien waarop hij stond afgebeeld met op de achtergrond de pier van Scheveningen die door de Duitsers in brand gestoken was. Ja, zei hij, we moesten wel, befehl ist befehl! De oorlogsschade in Oost Berlijn was natuurlijk vergelijkbaar met die van West Berlijn maar de armoede veel groter. Om dit enigszins te verzachten zocht men troost in de drank. De alcohol vloeide rijkelijk en het kostte ook bijna niets zodat de kroegen uitpuilden. Ook toen kon je al merken dat de hang naar vrijheid groot was. De een na de andere waaghals riskeerde zijn leven om door de versperringen heen te vluchten. Op dat moment wist men nog niet wat er later zou gebeuren: de bouw van de gehate muur. Volgens het Oost Duitse regiem noodzakelijk vanwege de vele vluchtpogingen die ondernomen waren. Eén van de, in mijn ogen hypocriete, besluiten van het systeem was dat men geheel vrij was om naar en van het Westen te reizen en daar zelfs te gaan wonen als de leeftijd van 65 jaar bereikt was. Hoe meer mensen hieraan gehoor gaven des te beter en goedkoper dat was voor het Sozial Amt in Oost Berlijn.

22 42 Openlijk over de situatie praten ging moeilijk, je kon merken dat men bang was om teveel te zeggen. Overal waren er ogen en oren die je in de gaten hielden. Nu zouden we zeggen Big Brother was watching You. We zijn meerdere malen tijdens het bezoek naar het Oosten terug gegaan en ik had op de een of andere manier steeds dat schuldgevoel om die grote gevangenis achter mij te laten wanneer we weer terug gingen naar West Berlijn. Ik voelde Oost als een gevangenis waar mensen niet vrij waren om te gaan en te staan waar men wilde. Kinderen geboren na 1945 groeiden op met het, voor iedereen verplichte, partijsysteem en hadden daar duidelijk minder moeite mee. Zij wisten niet hoe het vroeger was. Er werd veel voor de jeugd gedaan op het gebied van sport- en cultuur. En de jongeren zongen de strijdliederen braaf mee. De indoctrine van het Oosten zou ik het nu willen noemen. Het juk van het communisme was zwaar en dwangmatig en er was heel veel argwaan. Zelfs zodanig dat volwassen kinderen in dienst van de Stasie, in wat voor functie dan ook, zelfs hun eigen ouders aangaven wanneer ze wisten dat zij ondergronds werkten en fel tegen de corrupte ideologie waren. Als je dit overdenkt besef je eens te meer wat werkelijke vrijheid betekent. Een bijzondere gebeurtenis op het moment dat wij er waren was het grote nieuws uit Rusland. Op 4 oktober werd de Sputnik gelanceerd en daarmee was het begin van de ruimtewedloop tussen het Westen en het Oosten een feit. Achteraf gezien was mijn 21e verjaardag, bij mijn oom en tante gevierd, een heel bijzondere en is voor mij waarschijnlijk een belangrijke reden geweest voor mijn vele bezoeken aan Berlijn daarna. Na mijn verjaardag vlogen we terug met een viermotorige Amerikaanse Clipper, met wat schamele bagage, maar boordevol met indrukken uit het naoorlogse Berlijn. Verjaardagsfelicitaties bij terugkomst van mijn ouders en ik weet nog dat ze zich best veel zorgen hadden gemaakt tijdens mijn verblijf in Berlijn. Het was ook voor hen, die de oorlog zo intens als volwassenen hadden meegemaakt misschien wel extra spannend geweest. VANGENT Die verjaardag herinner ik me als de dag van gisteren 43

23 44 45 vanuit de metro een sneaky foto van een vopo die net aan zijn middagboterhammetje begint De metro van Berlijn, de U-Bahn, is een van de belangrijkste vervoermiddelen van de Duitse hoofdstad Berlijn. Samen met de S-Bahn (een net van metro-achtige voorstadstreinen) vormt de metro de basis van het snelle openbaar vervoer in de stad, dat aangevuld wordt door tram- en stadsbuslijnen. Het eerste metrotraject werd geopend in Het huidige net bestaat uit tien lijnen en heeft een lengte van ruim 146 kilometer en telt 173 stations. Dagelijks vervoert de Berlijnse metro bijna 1,4 miljoen passagiers. In 2008 legden de treinstellen samen een afstand van ruim 120 miljoen kilometer af. U&S-bahn

24 46 47 controlepost van de Deutsche Volkspolizei (Vopo) gefotografeerd vanuit de metro

25 48 49

26 50 51

27 52 53

28 54 55

29 56 57 ATOOMSCHUILKELDER

30 58 59 Tijdens de koude oorlog werd door de geallieerden een schuilkelder gebouwd tegen een mogelijke atoomaanval (1974). De schuilkelder werd volledig ingericht en bood plaats aan 3600 personen. De schuilkelder is gesitueerd onder de Kurfürstendamm.

31 60 61

32 62 63

33 64 65 Cornelia en Stefan, 7 oktober Op weg naar het stadsdeel Marzahn zagen we op het S-bahnstation Berlin Lichtenberg een man met een blauw T-shirt met het opschrift DDR. Als je een week er op uittrekt speciaal om mensen van allerlei pluimage te interviewen over het Berlijn van nu, denk je al snel dat dit wel een toevalstreffer moet zijn. In de trein stelden we ons voor en legden uit dat we geïnteresseerd waren in de verhalen over het Berlijn van nu door de ogen van de man of vrouw van de straat. Cornelia is muziektherapeut en geeft les in muziek. Haar vriend, Stefan is koopman en spraakleraar. Dat laatste vinden we wel wat vreemd omdat hij erg moeilijk te verstaan is. Stefan kijkt je niet aan, hij loenst en we vermoeden dat hij heel erg slecht ziet. Cornelia kijkt verschrikt rond als VANGENT haar vraagt naar het leven in Berlijn van voor de Wende. Het lijkt wel of met die vraag de achterdocht opnieuw gestalte krijgt. Ze reageert vriendelijk maar resoluut dat ze daarover liever niet praat in de trein. Iedereen kan haar horen en ze zegt dat ze over die tijd nog steeds niet openlijk kan praten. Of het kunnen of willen is kunnen we niet helemaal inschatten maar het is ons duidelijk dat mogelijk door de directe vraag hier iets van oude gevoelens, ze moet een jaar of twintig geweest zijn toen de muur viel, naar boven kwamen. Haar vriend Stefan reageerde echter prompt met de opmerking oh maar ik wil wel wat zeggen. Ik ben geboren in Oost Berlijn in 1961 en heb dus het leven in het voormalig Oost Berlijn zowel als kind, puber en volwassene meegemaakt. Ik vind dat het zeker niet slecht met ons gaat. We hebben veel meer dan dat we hadden. We kunnen overal vrij naar toe reizen. Onze financiële mogelijkheden zijn veel ruimer en ook wonen we in betere, maar ook mooiere en grotere huizen dan destijds. Er zijn natuurlijk ook wel mindere punten maar die wegen voor mij niet op tegen de voordelen van één-berlijn. Cultuur is heden ten dage een stuk duurder, in de DDR was dat veel goedkoper, vaak voor niets. Maar als je het goed bekijkt was de kwaliteit van die cultuur niet altijd even hoogwaardig en in feite ook niet meer te financieren door de staat. Weet je, de muur is niet zomaar gevallen. Net zoals in het gehele Oost Europa was het systeem niet meer bestand tegen de democratische krachten die zich ontwikkeld hadden. En natuurlijk democratie bestaat ook nu nog in gradaties maar dat geldt voor elk systeem. In de DDR tijd waren de zorg en de verzorging voor mensen goed geregeld en de werkeloosheid was erg gering. Iedereen had werk en een woning voor weinig geld. Maar zoals gezegd, nu woon je beter en mooier. Wat mij betreft behoort de DDR helemaal tot het verleden. Onze vrijheid is me veel waard. We moeten nu wel flexibeler zijn, meer initiatief hebben en ook zelf afwegingen maken wat we precies willen. De ontmoeting met Cornelia en Stefan was op 7 oktober, de geboortedag van het voormalige DDR-rijk. Vandaar dat Stefan dit T-shirt droeg. Voor de Wende werd in het voormalige Oost Berlijn deze dag gevierd met vrienden en familie. Het gebruik is door de jongere generatie ook na 1989 gehandhaafd. Stefan: het is meer voor de flauwekul, we drinken wat met elkaar en hebben lol, het heeft voor mij feitelijk niets meer met de DDR te maken.

34 66 67 Marzahn Marzahn is een stadsdeel van Berlijn, behorend tot het district Marzahn-Hellersdorf. Het stadsdeel, dat van 1979 tot 2001 een zelfstandig district vormde, omvat het grootste nieuwbouwgebied in de voormalige DDR en telt ruim inwoners. Samen met Hohenschönhausen en Hellersdorf vormt Marzahn een gordel van Plattenbau-nieuwbouwwijken in het noordoosten van de Duitse hoofdstad. Tot in de zeventiger jaren van de twintigste eeuw was Marzahn echter niet veel meer dan een dorp. Na de Tweede Wereldoorlog was Marzahn in de Sovjet-bezettingszone komen te liggen, waardoor het in 1949 onderdeel werd van Oost- Berlijn, de hoofdstad van de Duitse Democratische Republiek. De geschiedenis van Marzahn als grootschalige woningbouwlocatie begint in de zeventiger jaren. Op het achtste partijcongres van de SED besloot men de huisvestingskwestie als sociaal probleem op te lossen voor In de jaren die volgden werd hiertoe een plan uitgewerkt dat de bouw van ruim nieuwe woningen in Oost-Berlijn voorzag. Door de veranderde sociale omstandigheden kreeg het stadsdeel na de Wende te kampen met een aantal grootstedelijke problemen als criminaliteit en leegstand en werd het ooit als modelwijk bedoelde Marzahn steeds minder aantrekkelijk gevonden. Net als in vergelijkbare hoogbouwwijken in andere steden en landen besloot men daarom tot herstructurering en gedeeltelijke schaalverkleining. Zo werden in Ahrensfelde, het noordelijke deel van Marzahn, voorheen elf etages tellende wooncomplexen verlaagd tot maximaal zes verdiepingen. Bovendien werd het aantal verschillende woningtypen in deze Ahrensfelder Terrassen vergroot en gaf men de gebouwen een speelser, kleurrijk uiterlijk.

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn

Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn Lucy van der Windt (Stanislascollege, Delft), Jeroen Bosch (PiusX-college, Almelo) en Gerwin Hoekstra (Willem Lodewijk Gymnasium, Groningen), de winnaars van

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad.

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad. Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen 15. Januar 2014 Die Schüler sollten aufschreiben, was ihnen gefallen hat. De leerlingen moesten opschrijven wat hun goed bevallen is. Das schrieb die deutsche Klasse Gruppenarbeit

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Interview protocol (NL)

Interview protocol (NL) Interview protocol (NL) Protocol telefoongesprek slachtoffers Goedemorgen/middag, u spreekt met (naam) van de Universiteit van Tilburg. Wij zijn op dit moment bezig met een onderzoek naar straat- en contactverboden

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij De beslissing De winter daarvoor was de beslissing gevallen. We zaten met een glas wijn bij mijn ouders in de woonkamer en vertelden over Kreta, en ook dat we van plan waren naar Zuid- Duitsland te verhuizen.

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Project Vrij Context onderzoek

Project Vrij Context onderzoek Project Vrij Context onderzoek Naam: Sandor Daemen Klas: G&I 1B Datum: 19-05-2016 Docent(en): Harald Warmelink Vak: Research Inhoud Project Vrij... 1 Inleiding... 3 Methode... 4 Analyse... 5 Conclusie...

Nadere informatie

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog RUM_02 Koetsen en karren over de kasseien van de vooroorlogse Rumbeeksesteenweg. De straat loopt recht op de mooie, fiere kerktoren. 31 juli 1914:

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Iris marrink Klas 3A.

Iris marrink Klas 3A. Iris marrink Klas 3A. 1 Inhoud. 1- Voorpagina 2- Inhoud, inleiding & mijn mening 3- Dag 1 4- Dag 2 5- Dag 3 6- Dag 4 7- Dag 5 Inleiding. Ik kreeg als opdracht om een dagverslag te maken over Polen. 15

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent:

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht 1950-heden Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht: 20ste eeuw (1950-heden) Ga naar http://www.sitepalace.com/develsteinhavo4/muziek.html. Hier vind je links naar muziek(clips) die je nodig hebt

Nadere informatie

Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren,

Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren, Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren, Ik hoop dat u het niet erg vindt dat ik als Koning van de Jeugd 2015 met het welkom voor de jongeren begonnen ben. Deze bijzondere

Nadere informatie

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten

werkt voor en met bewoners in wijken en buurten werkt voor en met bewoners in wijken en buurten Oma Geertje vertelt. 2 Welbions: we werken er allemaal. Wij zijn dé woningcorporatie van Hengelo en verhuren meer dan 13.000 woningen aan in totaal 25.000

Nadere informatie

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 Geachte dames en heren, lieve familie en vrienden, Op 12 april 1945 was ik hier ook. Ik ben Eva Weyl en was toen bijna 10 jaar. Ik herinner mij de bevrijding heel goed;

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

landelijk, licht EN eclectisch interieur

landelijk, licht EN eclectisch interieur interieur landelijk, licht EN eclectisch TEKST: ANNEMIE WILLEMSE - FOTOGRAFIE: JAN VERLINDE De bewoners van dit huis woonden eerder al in hetzelfde park. Ze waren het erover eens dat dit het leukste en

Nadere informatie

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Wij vonden het Bremen erg interessant, vooral Zelf zijn wij ook de geschiedenis en cultuur van een stad en hoe dit terug is te zien in de gebouwen. Dit vinden

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte

Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte Pagina 1 van 6 Zoekkaart Kunstenaars: Marcel Witte 1. Multicultural Dit is het kunstwerk dat Marcel maakte voor de tentoonstelling Utopiart27 Je kan meer lezen over Marcel op de website http:// Pagina

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

Referentie onderzoek

Referentie onderzoek Referentie onderzoek Project Vrij Research - Harald Warmelink 12-06-2016 - Michelle Avis - G&I1A Inleiding Als onderdeel van het schoolproject Vrij ga ik, samen met een groepje klasgenoten, een installatie/spel

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1 Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog deel 1 Algemeen Het leek mij nuttig om vóór de beschrijving van de deviezenproblemen eerst duidelijk te maken wat onder deviezen verstaan moet worden, zulks

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG HOOGLEDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Het is oorlog! Het brandweerkorps wordt snel samengeroepen voor het gemeentehuis. De brandweermannen moeten de jongens gaan waarschuwen

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Elk seizoen een nieuw interieur

Elk seizoen een nieuw interieur 52 Stijlvol Wonen B i n n e n k i j k e n Elk seizoen een nieuw interieur De kans dat Anke en Geert ooit uitgekeken raken op hun interieur, is wel heel erg klein. De inrichting wordt namelijk regelmatig

Nadere informatie

HERDENKING JOODS MONUMENT

HERDENKING JOODS MONUMENT HERDENKING JOODS MONUMENT Op vrijdag 9 maart zullen de leerlingen aanwezig zijn bij de herdenking van het Joods monument op het terrein van voormalig Groot Bronswijk. Tijdens deze herdenking zullen de

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R L E S B R I E F B O V E N B O U W B A S I S O N D E R W I J S Op de weg van Liesel Aussen L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R Op deze foto zie je

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Hieronder een indruk van de Benefietavond die door welwillenden te Zwolle e.o. is georganiseerd ten behoeve van Stichting Zikna.

Hieronder een indruk van de Benefietavond die door welwillenden te Zwolle e.o. is georganiseerd ten behoeve van Stichting Zikna. Hieronder een indruk van de Benefietavond die door welwillenden te Zwolle e.o. is georganiseerd ten behoeve van Stichting Zikna. De avond werd gehouden in de synagoge van Zwolle. De synagoge van Zwolle

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam: Werkblad Ω Na 945 Ω Les : Dertig jaar verschil In de Tweede Wereldoorlog is er veel vernield in Nederland. Na de oorlog is er Na de Tweede Wereldoorlog geen geld meer om het land op te bouwen. De Verenigde

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs

Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs Eureka Europa! Een didactisch pakket voor leerlingen van het 5de en 6de leerjaar basisonderwijs 1.1 Een blik op een eeuw Europa Deel 1: Een beetje geschiedenis Dankzij onze vrienden, Marie en Alexander,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

-23- Geen medelijden

-23- Geen medelijden -22- Graniet Hoeveel keer was de vrachtwagen al gestopt? Innocent was de tel kwijtgeraakt. Telkens als de truck halt hield, werden er een paar jongens naar binnen geduwd. Maar nu bleef de deur van de laadruimte

Nadere informatie

Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort

Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort Aan mij weer de eer om een stukkie te schrijven over ons uitje naar Amersfoort. Deze keer hadden we een toer gepland naar het Tankmuseum op de Bernhardkazerne in Amersfoort

Nadere informatie