Jasper ten Holter: Raymond Lam: Benson Liang: Romy v. Lieshout: Stan Lindeman: Luc Malcontent:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jasper ten Holter: Raymond Lam: Benson Liang: Romy v. Lieshout: Stan Lindeman: Luc Malcontent:"

Transcriptie

1 2014 BERLIJN 1

2 Joelle Arnouts: Charlot Bähler: Daan Barten: Max Boot: Melissa Brink: Timon v. d. Burg: Lars Dirne: Gijs Hagen: Bram v. d. Heuvel: Femke v. d. Hoff: Rik Hogeland: Claire v.d. Horst Jasper ten Holter: Raymond Lam: Benson Liang: Romy v. Lieshout: Stan Lindeman: Luc Malcontent: Mike Mennen: Robert Moonen: Simon Rietsema: Stijn van Soest: Eleanor Thelen: Sander Troost: Tom Valkenburg: Mike Verheijden: Marjolein de Vries: Lorenzo v.d. Weer- Pepijn Welvaarts: Tommie Weevers Maria Youssef: Jakub Zelinka: Shawny Zimmerman: 2

3 BERLIJN 2014 GROEPSINDELING Iedere groep van ongeveer 8 leerlingen heeft een vaste begeleider. We doen zoveel mogelijk alles samen, maar soms moeten we in groepjes ergens naar binnen. Het maken van groepen is voornamelijk van belang voor de buddycheck en het overzicht. GROEP 1 Dhr Kemperman GROEP 2 Mevr. Faessen Melissa Brink Charlot Bähler Romy Lieshout, van Femke Hoff, van den Shawny Zimmerman Maria Youssef Joelle Arnouts Claire Horst, van der Eleanor Thelen Marjolein Vries, de Bram Heuvel, van den Sander Troost Benson Liang Robbert Moonen Mike Verheijden Simon Rietsema GROEP 3 Dhr Thurlings GROEP 4 Dhr Renders Mike Mennen Timon Burg, van der Rik Hogeland Lars Dirne Jasper Holter, ten Tommie Wevers Gijs Hagen Stan Lindeman Daan Barten Raymond Lam Lorenzo Weerden, van der Tom Valkenburg Jakub Zelinka Stijn Soest, van Pepijn Welvaarts Max Boot Luc Malcontent 3

4 We gaan dit jaar wederom op een meerdaagse reis naar Berlijn, een stad die veel te bieden heeft op het gebied van kunst, architectuur en sfeer. Sinds de val van de Berlijnse muur op 9 november 1989, is deze stad in een stroomversnelling geraakt. Het is ook de stad met de jongste bevolking van Europa. Vele jaren was Berlijn een grote bouwput; veel oude gebouwen in het voormalige Oost-Duitse deel werden gesloopt en vervangen door staaltjes van uitzonderlijke nieuw architectuur. Berlijn heeft zich verjongd. Naast de overblijfselen van het Ost Berlin zijn er veel prachtige en indrukwekkende musea. En wie even genoeg heeft van alle kunst en stadsdrukte kan tot rust komen in een van de vele parken. Genoeg te beleven dus! Deze Berlijnreis vindt plaats in een schoolweek en het is dan ook belangrijk om te beseffen dat we niet zomaar een week op vakantie zijn. Het bezoek aan deze stad dient te passen in het lesprogramma van de Teede Fase, hetgeen inhoudt dat jullie opdrachten moeten uitvoeren voor verschillende vakken. ckv, Duits, levensbeschouwing en geschiedenis. Je zult bij bezoeken aan musea, parken en gebouwen dit boekje nodig hebben. Hier staat niet alleen de informatie in, maar ook de verschillende opdrachten. Eenmaal weer thuis, werk je deze opdrachten verder uit en worden (op tijd) bij de betreffende docent ingeleverd. Alle opdrachten krijgen een beoordeling en tellen dus mee in het PTA en de rapporten. Dit betekent overigens niet dat er tijdens onze reis geen tijd is voor ontspanning. Integendeel! Je krijgt genoeg tijd om door de stad te slenteren, te shoppen. s Avonds kun je heerlijk chillen in het hotel. We gaan ook een avond naar de disco en naar de bowling. We gaan ervan uit dat iedereen zich strak houdt aan het tijdsschema en aan de aanwijzingen van de begeleiders. Verder gedragen we ons fatsoenlijk tijdens de excursies. Niet roken en eten in de musea enz. Gedraag je ook in de bus en het hostel, we willen graag een goede indruk achterlaten, wat gezien de eerdere ervaringen best moet lukken! Namens alle begeleiders wensen wij iedereen heel veel plezier! 4

5 HET HOTEL MEININGER Hotel Berlin Hauptbahnhof Ella-Trebe-Straße 9, Berlin Tel.: +49 (0) Je verblijft met ongeveer vier personen op je kamer. Wees je ervan bewust dat in ons hotel ook gewone gasten zitten die van een rustige vakantie willen genieten! Ook hangen er op meerdere plaatsen camera s die veel registreren! SLAPEN We spreken iedere dag een tijd af waarop iedereen zich in zijn of haar eigen kamer bevindt en er geen gewandel meer is over de gang. De bedoeling is dat je dan ook werkelijk gaat slapen. Je moet de volgende dag weer vroeg uit de veren. Het is vanaf het afgesproken tijdstip in ieder geval zo stil op de kamers dat iedereen van een welverdiende en broodnodige nachtrust kan genieten. ETEN EN DRINKEN We verblijven in ons hotel maandag en donderdag op basis van halfpension, dus we hebben op deze dagen ontbijt en diner. Op dinsdag en woensdag eten we buiten de deur. Wie overdag honger krijgt, koopt een (paar) broodje(s) of iets anders in de stad. Daar maken we onderweg altijd tijd voor. Drinken verzorg je overdag zelf en het verdient aanbeveling om, altijd een flesje water bij je te hebben. Dus: alle warme maaltijden zijn in de reissom inbegrepen, lunches verzorg je zelf. ALCOHOL EN SOFTDRUGS Het Augustinianum hanteert de Nederlandse wetgeving op het gebied van alcohol tijdens deze reis. Dit houdt in dat er onder de 18 geen alcohol genuttigd mag worden. Het moge duidelijk zijn dat deze schooltrip NIET de gelegenheid is om eens te gaan experimenteren met alcohol. De 18-plussers mogen na het avondeten maximaal 2 alcoholische drankjes tot zich nemen. Als we bij een controle van de kamers bij iemand alcohol aantreffen (ook al is het "een cadeautje voor thuis") volgen er passende maatregelen. Bij herhaling wordt hij/zij op de eerste de beste trein naar huis gezet en draait hij/ zij zelf voor de reiskosten op. Als je wijn of iets dergelijks mee naar huis wilt nemen, kun je het aan een begeleider geven ter bewaring. Ook wat betreft (soft)drugs volgen we de Nederlandse wetgeving en we wijzen je erop dat deze schooltrip NIET het moment is om hiermee te experimenteren. Het kan geen kwaad het nog maar eens te zeggen: ook in Berlijn zijn er zakkenrollers. Stop geld of pasjes nooit in een rugzak of tas, maar altijd in een broekzak (niet in je achterzak), in een heuptasje of hoesje om je nek. Je paspoort bergen we op in een kluis in het hotel en je zorgt zelf voor wel een kopie van je paspoort of identiteitskaart om bij je te houden. De lange rijen wachtenden bij attracties zijn altijd het werkterrein van het dievengilde. Als je een beetje oplet, hoeft je echter niets te overkomen. Wanneer je gaat winkelen of slenteren, ga dan nooit in je eentje op stap. Blijf altijd met een paar mensen samen. Als er iets gebeurt, waarschuw je een begeleider (zie telefoonlijst) of je stapt op een agent af. 5

6 VERVOER We gaan met de bus naar Berlijn en dat is een flinke zit. Gelukkig heeft de bus voldoende beenruimte voor de passagiers. Op gezette tijden worden onderweg rustpauzes ingelast. Dat zijn bij uitstek de gelegenheden om eens een toilet op te zoeken, want hoewel er natuurlijk een toilet aan boord is, is deze niet bedoeld voor "het zware werk". Tijdens dergelijke stops kun je meestal ook iets te eten of te drinken kopen. We raden je wel aan om de nodige boterhammen mee te nemen voor onderweg. Enkele opmerkingen: afval niet op de grond maar in plastic zakken die aan de stoelen hangen. wie muziek wil horen gebruikt zijn MP3-speler of smartphone (mét oordopjes) geen chips, pepernoten of koeken in de bus a.u.b. (geen kruimels dus) TELEFOONNUMMERS Hieronder vind je een lijst met nummers van de begeleiders. Zet ze alvast in het telefoonboek van je smartphone. Aangezien je vanuit Duitsland naar Nederland belt, ook al ben je allebei in Duitsland op dat moment, moet je het nummer van Nederland (0031) ervoor programmeren. De 0 van 06 valt dan weg. Mobiel bellen in het buitenland is duur! Alarmnummer: Europees alarmnummer 112 AFSPRAKEN Volg altijd de aanwijzingen van je begeleider op Wees op tijd op de afgesproken plaatsen Bel je begeleider als er iets misgaat Blijf in de vrije uren altijd met een paar mensen bij elkaar Na de afmelding 's avonds verlaat niemand het hostel Niet roken in de bus of op de hotelkamers Geen lawaai in de gangen of op de kamer van het hotel Jongens en meisjes niet samen op de hotelkamers Zorg ervoor dat je voldoende slaapt Mocht je het nodig vinden de boel op stelten te zetten of betrappen we je met alcohol en/ of (soft-)drugs in de bus of op je kamer dan nemen wij passende maatregelen. 6

7 Maandag 13 oktober Berlin :00 uur Verzamelen bij houthandel Jongeneel, aan achterzijde van school 07:15 uur Inladen bagage; controle paspoorten/ ID s (fotokopie meenemen) 07:30 uur Vertrek naar Berlijn ( via Venlo en Helmstedt) uur Aankomst in Berlijn, inchecken Meininger City Hostel Berlin Hauptbahnhof uur Diner in Hostel uur Avondwandeling vanuit Hostel: Unter den Linden, Brandenburger Tor en de Reichstag uur Terug in Hostel, drankje in de bar van het Hostel uur Tap Toe Dinsdag 14 oktober 08:00 uur ontbijt, daarna lopend naar Berliner Dom 9.30 uur Berliner Dom uur bezoek Pergamonmuseum, uur lunchen & bezoek Hackische höfe/alexanderplatz uur DDR-museum 17:00 uur Diner Café Nolle 20:30 uur Diskotheek Matrix 24:00 uur oogjes dicht 7

8 Woensdag 15 oktober 8:15 uur Ontbijt 9:30 uur Jüdisches Museum 13:00 uur Wandeling naar Checkpoint Charley 14:00 uur Stadralley, wandeling met opdrachten 16:00 uur Holocaustdenkmal uur opfrissen in Hostel uur Vertrek naar Bowling Eastside 19:30 uur Buffet in Bowling + aansluitend bowlen (2uur) + poolen etc. 23:00 uur Terug naar hostel. 24:00 uur Naar bed Donderdag 16 oktober 8:30 uur Ontbijt 9:00 uur Vertrek naar Oranienburg, rondleiding door concentratiekamp Sachsenhausen 12:30 uur vertrek en lunch onderweg 14:30 uur Bezoek aan Stasimuseum, rondleiding 18:00 uur Diner in Hostel 20:30 uur Chillen in hostel (evt. bezoek aan Festival of lights) 24:00 uur Tap toe en naar bed Vrijdag 17 oktober 08:30 uur Ontbijt 09:30 uur verzamelen voor hostel, koffers inladen en instappen uitchecken 10:00 uur Gedächtniskirche 10:30 uur bezoek Ku-damm, KaDeWe : shopping/lunch 12:30 uur verzamelen bij de bus, vertrek naar Eindhoven Ca. 21:30 uur aankomst op Dirk Boutslaan achter de school Begin van de herfstvakantie!! 8

9 Het architectuur verslag (verkorte versie) Kies altijd twee gebouwen voor je belevingsverslag. Kies op basis van contrast, de gebouwen mogen van dezelfde architect zijn. Beschrijf ieder gebouw eerst apart en daarna vergelijk je ze op bepaalde punten. Bekijk ook het interieur, voor zover dat mogelijk is ter plekke. Anders op internet of in boeken het interieur opzoeken. En natuurlijk ook beschrijven. ALGEMENE GEGEVENS (altijd boven aan je verslag). Volledige naam van het gebouw en het adres. Volledige naam van de architect. Datum van het bezoek. Duur van het bezoek. Waarom deze keuze? Hoe heb je je voorbereid? (Voeg deze voorbereiding toe). Foto s of ander beeldmateriaal. HET AANZICHT Beschrijf het gebouw dat je hebt gekozen zo volledig mogelijk. de maten, lengte, breedte, diepte; het materiaalgebruik van muren, vloeren, plafonds en kozijnen; detaillering, bijvoorbeeld met daklijst, bordes; Kleurgebruik BEELDENDE MIDDELEN Welke beeldende middelen heeft de architect gebruikt? Bekijk dit voor zowel de binnen- als buitenkant van het gebouw. Zeg iets over de volgende punten: licht; kleur; ruimte; vorm; huid. Hoe heeft de architect het gebouw geconstrueerd? Kies een compositie en verklaar je keuze.:- ( A)Symmetrisch; - verticale / horizontale compositie; -centraal-compositie. DE LOCATIE Is de plaats van het gebouw goed gekozen? Past het gebouw wat vorm en materiaalgebruik betreft in de directe omgeving? Hoe is het gebouw in de omgeving gesitueerd? Wat was er eerst : de omgeving met de infrastructuur of is het gebouw deel van de geplande wijk? DE FUNCTIE Is het gebouw neergezet met een bepaald doel en wordt het daar nog voor gebruikt? 9

10 EEN OUD OF EEN NIEUW GEBOUW? Als het om een oud gebouw gaat, benoem dan hier de stroming(en)en de tijd waarin het gebouwd is en geef daar een toelichting bij. Als het om een nieuw gebouw gaat, is de grens tussen functie en schoonheid misschien vervaagd, geef hier een toelichting bij. VERGELIJKING VAN 2 GEBOUWEN Wat zijn de verschillen en overeenkomsten van beide gebouwen. Welk gebouw spreekt je het meeste aan, en waarom? Gebruik de elementen die je hierboven beschreven hebt. BEOORDELING / MENING Wat vind jij persoonlijk van het gebouw? Vind je dat het gebouw een meerwaarde verleent aan de omgeving? Vind je dat de architect in zijn opdracht geslaagd is en waarom. Toevoegen: Entreebewijs of foto s voor het bewijs van het bezoek. Het museumverslag (verkorte versie) DEEL 1 ALGEMENE GEGEVENS (altijd boven aan je verslag) Volledige naam van het museum én van de expositie. Plaats, datum van het bezoek. Duur van bezoek. Waarom deze keuze? Hoe heb je je voorbereid? (Voeg deze voorbereiding toe). Toegangsbewijs toevoegen. GAAT HET OM Een expositie met schilderijen / tekeningen / grafiek, beeldhouwwerken en/of installaties (ruimtelijk werk), videokunst, fotografie, mode of toegepaste kunst of een combinatie van deze? Een wisselende of een permanente expositie? Een solo - tentoonstelling of een groepstentoonstelling? Geef de na(a)m(en) van de betreffende kunstenaar(s) en omschrijf de expositie. Als het een groepstentoonstelling betreft, wat is dan het verbindende element tussen de afzonderlijke kunstenaars? 10

11 DEEL 2 Ruimtelijk werk, schilderkunst, fotografie verslag Kies 2 kunstwerken van dezelfde kunstdiscipline op basis van contrast. Bijvoorbeeld groot-klein; kleurrijkzwart/wit; jouw smaak of juist niet etc. Het kunstwerk moet je wel in het echt hebben gezien. Maak er een foto of schets van, of misschien kun je er een ansichtkaart van kopen. ALGEMENE GEGEVENS Titel, jaartal, soort kunstwerk. Maker en de gegevens van de maker. TENTOONGESTELD Waar bevindt het werk zich? BEELDASPECTEN (DE VERSCHIJNINGSVORM) Wat zijn de afmetingen van het kunstwerk? Hoe is het werk tot stand gekomen: in welke techniek en met welke materialen? (mixed-media, textuur, structuur)? Welke kleuren en vormen zie je? Wat kun je over de compositie zeggen: is die bewust of min of meer toevallig ontstaan Welke factoren spelen nog meer een rol? Het licht, geluid, geuren? INHOUD Waar gaat het kunstwerk over: vertelt het een (historisch of actueel) verhaal, gaat het over persoonlijke gevoelens, ervaringen of ideeën van de kunstenaar? Welke rol speelt (de) wetenschap, (massa)communicatie, maatschappelijke tendensen of het privéleven van de kunstenaar in de inhoud van het werk? Zijn er autobiografische gegevens die van belang zijn voor het begrijpen van de inhoud van het werk? FUNCTIE Waarvoor dient dit kunstwerk? Beschrijf de functie. MENING Hoe werken de verschillende onderdelen van het kunstwerk (techniek en materialen, kleuren en vormen) op elkaar in? Heeft het werk een bijzondere historische of culturele waarde? Is het werk op enige manier toegankelijk voor je; kun je het begrijpen? Wat doet het kunstwerk je: welke gedachten en gevoelens roept het bij je op? Wat vind je uiteindelijk van het werk? 11

12 De geschiedenis van Berlijn Het ontstaan van de stad. Tegen het einde van de 12 eeuw ontwikkelt zich een stad uit twee koopmansnederzettingen Cölln en Berlin, die aan beide zijden van de rivier de Spree liggen. Elk van de twee nederzettingen ontwikkelen zich voorspoedig. Om het aanzien van de nederzetting te benadrukken, bouwt ieder een eigen kerk. De Nikolaikirche van Berlin (zie afbeelding hieronder) bestaat nog steeds en staat dus in een van de oudste stadsdelen van Berlijn. resten ervan afgebroken. Men heeft besloten het slot weer op te bouwen en in 2010 zal men men hiermee beginnen. Hoofdstad van het keizerrijk Koning van Wilhelm I von Hohenzollern wilde halverwege de tweede helft van de 19 e eeuw alle Duitse staten onder leiding van Pruisen tot een eenheid maken. Uiteindelijk slaagt hij hier in 1871 in na de overwinning op Frankrijk in de Frans-Duitse oorlog van Duitsland roept het keizerrijk uit in de Spiegelzaal van Versailles. Berlijn wordt de hoofdstad van het keizerrijk. Berlijn in roerige tijden Als WOI eindigt (1918) eindigt ook het Duitse keizerrijk en wordt Duitsland een republiek. Vele regeringen wisselen zich in de periode na WOI af, totdat Hitler in 1933 de macht grijpt en zijn nationaalsocialisitsche staat vestigt met nog steeds Berlijn als hoofdstad. Begin 14 e eeuw gaan Berlin en Cölln samenwerken en krijgen één gemeentehuis waarin zowel raadsleden uit Berlin als uit Cölln vertegenwoordigd zijn, Berlijn is ontstaan. Residentie van de Hohenzollern In de periode die volgt wordt Berlijn van de residentie van de keurvorsten van de Hohenzollern, die over Pruisen heersen. In Cölln, op het Spree-eiland, werd het slot gebouwd, waar de Hohenzollers verbleven. Deze familie Hohenzollern zal de latere keizers van Duitsland leveren. De laatste keizer vlucht in 1918 (einde WOI) naar Nederland. In de loop der tijden is het slot meerdere malen uitgebreid. In WOII is het slot verwoest en in 1950 zijn de Hitler heeft grootse plannen met Berlijn. Hij wil de stad voorzien van gebouwen die de grootsheid van het Duitse rijk uitstralen. Langs de Wilhelmstrasse worden het Rijksluchtvaartministerie en het ministerie van propaganda gebouwd, die nu dienst doen als respectievelijk het ministerie van Financiën en het ministerie van gein de Stauffenbergstrasse staat een ander voorbeeld van Nazi-architectuur namelijk het voormalige hoofdkantoor van de Wehrmacht. Hier werd de staatsgreep op Hitler voorbereid onder leiding van generaal Von Stauffenberg en is nu het verzetsmuseum gevestigd. Ook het Olympisch stadion, dat nu na een aantal verbouwingen nog steeds gebruikt wordt, is tijdens het bewind van Hitler gebouwd. Als WOII uitbreekt wordt Berlijn een doel voor de geallieerde bommenwerpers. Meerdere malen treffen bommen de stad en bij de strijd om Berlijn 1945 worden grote delen van de stad en de historische gebouwen verwoest. in De Gedächtniskirche die november 1943 verwoest werd, heeft men in deze 12 in

13 De Koude Oorlog Na WOII was het gedaan met Berlijn als hoofdstad van het Duitse Rijk. Duitsland werd onder invloed van de Koude Oorlog opgedeeld in een kapitalistisch westelijk deel, de BRD en een communistisch oostelijk deel, de DDR. Ook Berlijn werd op deze manier opgedeeld, waarbij de scheiding tussen Oost en West dwars door de stad kwam te lopen. Oost-Berlijn werd de hoofdstad van Oost-Duitsland. West-Duitsland koos Bonn als hoofdstad. In 1961 wordt deze tweedeling van Berlijn nog verder benadrukt door de bouw van een meters hoge muur. Op deze manier hoopte de Oost-Duitse communistische regering de steeds groter wordende stroom vluchtelingen naar het vrije westen tegen te gaan. Op 7 plaatsen kon men naar de andere kant van de muur, maar deze grensposten werden zwaar bewaakt door Oostduitse grenspolitie, Checkpoint Charlie is hiervan de meest bekende. Iedereen die probeerde om zonder toestemming de grens naar West-Duitsland over te steken mocht worden neergeschoten. Deze situatie duurt tot 9 november 1989, het moment waarop de muur letterlijk valt. Op die dag besluit de Oost-Duitse regering om inwoners van de DDR toe te staan zonder speciale reispapieren naar het westen te reizen. Hiermee komt officieel een einde aan de Berlijnse Muur en wordt ook de afscheiding tussen de twee Duitslanden opgeheven. Als later op de avond de Brandenburger Poort opengaat voor het verkeer, stromen tienduizenden inwoners van Oost-Berlijn naar het westelijke stadsdeel en vieren ze de hele nacht feest op straat. De poort wordt die nacht het symbool van nationale eenheid. Met beitels en ander gereedschap hakken Berlijners van beide stadsdelen de Muur te lijf. Op 3 oktober worden Oost- en West Duitsland herenigd en Berlijn wordt weer de hoofdstad van dit herenigd Duitsland. 13

14 De Brandenburger Tor (Brandenburgse Poort) is de belangrijkste poort van Ber-lijn, gebouwd in De poort staat aan de Pariser Platz en vormt de afsluiting van de boulevard Unter den Linden. De Brandenburger Tor is de enige bewaard ge-bleven stadspoort van Berlijn. Vroeger was de plek waar de poort staat de stads-grens van het centrum. Wie door de poort wilde, moest tol betalen. De eerste poort stamt uit In 1788 werd door architect Carl Gotthard Langhans op dezelfde plek een nieuwe poort gebouwd in opdracht van de Pruisische koning Frederik Willem II, ter herinnering aan de bezetting van de Republiek in 1787 door een Pruisisch leger van man. De poort is 26 meter hoog, 65,5 meter breed en 11 meter diep. Het beeld op het gebouw, een Quadriga (tweewielige wagen met vier paarden), werd in 1806 meege-nomen door Napoleon naar Parijs als oorlogsbuit. Het is acht jaar later door een Duitse maarschalk teruggebracht naar Duitsland. Het beeld dat er nu op staat, een Griekse strijdwagen met daarin de godin Victoria, is een replica. Het oorspronkelijke beeld is verloren gegaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de jaren 60 van de vorige eeuw werd de Berlijnse Muur aan de westzijde langs deze poort gebouwd. De Brandenburger Tor stond in de Russische sector en was Napoleon trekt Berlijn binnen vanaf een verhoging te bezichtigen vanuit het westen. Het was dertig jaar lang niet mogelijk om onder de poort door te lopen, ook niet vanuit ooste-lijke richting (in verband met de toenmalige grensbeveiliging). van de omgeving van de poort voltooid Na de val van de Berlijnse Muur werd de Brandenburger Tor gerenoveerd. Na lange en soms felle discussies is besloten ook de adelaar en het ijzeren kruis weer terug te zetten; hoewel voor velen een pijnlijke herinnering aan het nationaalsocialisme. Heden ten dage is de poort het symbool van de Duitse eenheid. De loop van de Muur is met stenen in het wegdek aangegeven. Als bescherming van de poort tegen milieuvervuiling én wegens beveiliging van de ambassades werd bovendien geen doorgaand (auto-)verkeer onder de poort toegelaten. Rondom de poort werden nieuwe gebouwen, gemodelleerd naar hun verdwenen voorgangers, gebouwd. Met het gereed komen van de nieuwe ambassade van de Verenigde Staten op de oude, historische locatie, werd 14

15 de reconstructie van de omgeving van de poort voltooid Het Rijksdaggebouw (Duits: Reichstagsgebaude), is het huidige Duitse parlementsgebouw in de hoofdstad Berlijn. De naam wordt ook wel afgekort tot Rijksdag (Duits: Reichstag). Tot 1933 zetelde hier een voorganger van het huidige parlement (Bondsdag), de Rijksdag. Het gebouw was in 1894 Speech Ronald Reagan voor de Muur voltooid. Het gebouw heeft de teloorgang van zowel het keizerrijk aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw meegemaakt, evenals de Weimarrepubliek en het Derde Rijk. Bouw het parlement. Na een jaar slaagde men in deze opzet en na 57 jaar zetelden er weer politici van het nu herenigde Duitsland in hetzelfde gebouw. In deze periode vond aan het gebouw een architectonische aanpassing door Sir Norman Poster plaats, met de constructie van een transparante koepel op het midden van het dak. Vanaf het dak van het gebouw kan men door deze koepel de vloer van de hoofdetage en daarmee ook het vergaderende parlement zien. De transparantie ervan vormt als het ware een metafoor voor de werking van de democratie. Een deel van de Russische graffiti en een aantal kogelgaten uit 1945, zijn tegen de zin van vooral conservatieve Duitse parlementsleden, ach- Het gebouw is in een eclectische stijl ontworpen door de Frankfurter architect Paul Wallot. De bouw begon in 1884 en werd in 1894 voltooid. De tekst Dem Deutschen Volke ("Voor het Duitse volk") op de voorgevel werd door keizer Wilhelm II aanvankelijk afgewezen en kon pas in 1916 alsnog worden aangebracht. De bronzen letters zijn ontworpen door Peter Behrens. Na de hereniging Toen in oktober 1990 Oost- en West-Duitsland herenigd werden, vergrootte dit de ambitie de Reichstag opnieuw te gebruiken als onderdak voor 15

16 De chef (Chef des Bundeskanzleramtes) heeft de rang van staatssecretaris of bondsminister. De belangrijkste functie van de chef is het bijstaan van de kanselier bij de coördinatie van de regeringsactiviteiten. Ondanks deze belangrijke positie in het Duitse politieke systeem blijven de kan- ter plexiglas geconserveerd. De combinatie van oude en selarij nieuwe en haar architectuur chef op wordt de achtergrond gezien als en een uit voorbeeld van post-modernisme in de architectuur. publieke belangstelling. De huidige chef is Tho- de Voor de west-ingang van het gebouw wappert de Vlag mas van de de Maizière. Eenheid..Het Bundeskanzleramt (of kortweg Kanzleramt; in het Nederlands misschien als bonds-kanselarij vertaalbaar) is het kantoor van de bondskanselier, het hoofd van de Duitse bondsregering. Het pendant in het Duitse Riik heette Reichskanzlei, maar de term Bundeskanzlei is onbekend. Met Bundeskanzleramt wordt niet alleen de institutie maar ook het gebouw aangeduid. Van 1949 tot 1999 was de kanselarij, net als de rest van de bondsregering, gehuisvest in Bonn Het Palais Schaumburg werd daar oorspronkelijk voor gebruikt, tot de bouw van een nieuw kanselarijgebouw in In de zomer van 1999, toen de Duitse regering verhuisde naar Berlijn, werd de kanselarij tijdelijk gehuisvest in het voormalige DDR-Staatsratsgebaude in Oost-Berlijn, totdat het nieuwe gebouw klaar was. Het huidige gebouw in Berlijn (geopend in het voorjaar van 2001) is gebouwd van glas en beton m een moderne stijl. Met een oppervlakte van m* is het een van de grootste gebouwen van een regeringsleider in de wereld. Ter vergelijking: het Kanzleramt is acht keer zo groot als het Witte Huis; wel horen bij het Witte Huis als kantoor van de president nog een aantal andere gebouwen. Wegens de ronde vorm binnen een witte kubus werd het gebouw door de Berlijners of een journalist Bundeswaschmaschine gedoopt. 16

17 dinsdag 14 oktober Berliner Dom De Berliner Dom is één van de belangrijkste kerken van Berlijn. Je vindt haar op het Museuminsel, vlakbij de laan Unter den Linden. Op de plaats waar nu de Dom staat, stonden sinds 1465 al verschillende kerken. De barokke kathedraal die er sinds 1747 stond, werd op beval van keizer Wilhelm II vernietigd. De Dom werd tussen 1895 en 1905 gebouwd. Julius Raschdorf, de architect, koos voor een barokke structuur met renaissancistische invloeden. Het interieur van de Dom is rijkelijk versierd met mozaïeken. De topattractie van de protestantse kerk is het wereldberoemde Sauerorgel, een gigantisch orgel met 113 registers. De crypte biedt plaats aan 80 sarcofagen van Pruisische koningen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw zwaar beschadigd bij bombardementen van de geallieerden. In 1975 begon men met de reconstructie, maar het zou nog duren tot 1993 voor de kerk terug haar deuren opende. Museuminsel Het Museuminsel in Berlijn ligt in de Spree, de rivier die Berlijn doorkruist. Op het museuminsel zijn vele bekende Berlijnse musea te vinden, en is één van de belangrijkste museacomplexen van de wereld. Het Museuminsel is door de UNESCO in 1999 tot werelderfgoed verklaard. In het jaar 2006 bezocht gemiddeld l op de 6 toeristen in Berlijn het Museuminsel waar het Pergamonmuseum het populairste was. De musea die te vinden zijn op het Museuminsel zijn de Alte Nationalgalerie, Altes Museum, Bode-Museum, Neues Museum en het Pergamonmuseum. Als je bent geïnteresseerd in oudheid, schilderkunst of geschiedenis is het Museuminsel echt het bezoeken waard want de musea richten zich voornamelijk op de archeologie en kunst uit de 19de eeuw. Ook als je minder geïnteresseerd bent in kunstgeschiedenis is het Museuminsel absoluut een bezoekje waard, de prachtige sfeer is prima voor een heerlijke avondwandeling.. In de musea zijn voornamelijk archeologische verzamelingen te vinden die stammen uit de 19 e eeuw. Sinds de hereniging van de DDR en de BRD zijn de verzamelingen van west-, en oost Duitsland hier samen gekomen. 17

18 Het Altes Museum Het Altes Museum (het oude museum) wordt vaak gebruikt voor wisselende tentoonstellingen, vaak voor collecties uit andere musea die onder renovatie zijn. Vanaf augustus 2005 staan in het Altes Museum verzamelingen van antieke sculpturen, wapens, sierraden en schatten uit de Griekse kunstgeschiedenis. Die alten Nationalgalerie De tentoonstelling in de Alten Nationalgalerie toont beelden en schilderijen uit de 19 eeuw op drie verschillende verdiepingen in het gebouw. Het is een 19de eeuws gebouw voor 19e eeuwse kunstwerken. Er bevinden zich onder ande werken uit het Frans impressionisme, het Duits Classiscime en Romantiek Het Bode-Museum Het pas heropende Bode-Museum is de plek voor Byzantijnse kunst. Hoofdzakelijk beeldhouwkunst, maar ook een aantal schilderijen Het museum herbergt voornamelijk Byzantijnse kunst van de derde tot de negentiende eeuw en is gebouwd om plaats te bieden aan de beeldenverzameling die door Wilhelm von Bode was samengesteld. Altes Museum Die Alte National Galerie Bode Museum Het Neues Museum Het Neues Museum (het nieuwe museum) is onlangs hersteld. Gepland was dat het Neues Museum in 2009 zijn deuren weer kan openen en dat het Egyptische Museum daarheen verhuist. De Egyptische tentoonstelling is een van de meest populaire musea van Berlijn, het is vooral bekend om de buste van de Egyptische koningin Nefertiti. Het Pergamonmuseum In de drie vleugels van het Pergamonmuseum zijn oude Griekse en Romeinse beeldhouwwerken terug te vinden. Het Pergamon Museum is wereldwijd bekend door de indrukwekkende archeologische reconstructies. Voorbeelden zijn het Pergamon Altaar dat dateert uit v/c, de Markttor van Milet en de Ischtar poort. De enorme verzamelingen die gehuisvest zijn in het Pergamon museum maken dit museum tot één van de belangrijkste archeologische musea ter wereld 18

19 Pergamonaltaar Gigantomachie & Telephosmythe Het Pergamonaltaar is afkomstig uit Pergamon, dat ligt in Klein-Azië. Het altaar is gebouwd voor Athene en Zeus en dateert uit ca. 180 v.chr. Op het altaar is een gigantomachie, ook wel een gigantenstrijd genoemd, afgebeeld. Giganten (van het Griekse woord gigas, gigantes dat reus betekent) waren ontzaglijke reuzen met vreselijke aangezichten en lange verwarde haren die van hoofd en kin afhingen. In plaats van voeten hadden zij geschubde drakenstaarten. Pergamon altaar Scene uit de Telephos mythe Het Pergamonaltaar met de Gigantomachie staat symbool voor orde en chaos, namelijk dat orde en recht zegeviert over chaos en barbarij. De Giganten zijn ontstaan uit de bloeddruppels van de verminkte Uranus, die door Gaia, moeder aarde, werden opgevangen. In overmoed bonden de Giganten de strijd aan tegen de Olympische goden met als doel om de Olympische goden te onttronen. Dit deden zij door de bergen Ossa en Pelion in de Thessalische vlakte op elkaar te stapelen om de Olympus te bestormen. Met de hulp van Herakles werden zij door Zeus en de andere Olympiërs vernietigd en onder vulkanische eilanden begraven. Herakles werd na zijn hulp onder de goden opgenomen. Dit altaar werd gemaakt ter ere van de voorouders van Telephos. De vader van Telephos was Herakles en dat was een zeer populaire halfgod die door de Grieken als held beschouwd werd mede doordat hij de zoon van Zeus was. Dit werd in Pergamon gebouwd omdat Telephos de stichter was van die stad. De gigant Alkyoneus wordt door Pallas Athena weggehouden van zijn moeder Gaia, die machteloos toekijkt. Telephos is de zoon van Herakles en Auge. Kort na zijn geboorte werd hij te vondeling gelegd, maar door herders gevonden en opgevoed. Hij werd onderwezen door de koning Korythos. Toen hij volwassen was geworden, deed hij bij het Delphische orakel onderzoek naar zijn afkomst en kreeg bevel om naar Mysië naar koning Teuthras te reizen. Daar vond hij zijn moeder weer en volgde later Teuthras in de regering op. Toen de Grieken op hun tocht naar Troje per ongeluk op Mysië landden, dreef hij hen terug, maar hij werd zelf door Achilles verwond. Toen liet Dionysos hem over een wijnstok struikelen. Deze verwonding had als gevolg dat de Grieken vernamen wie hij was, en wegens zijn Griekse afkomst hem uitnodigden mede tegen Troje op te trekken. 19

20 Hij weigerde aan dit verzoek te voldoen, omdat hij gehuwd was met een dochter van koning Priamos. Zijn wonden wilden niet genezen en daarom raadpleegde Telephos opnieuw het orakel, die antwoordde, dat alleen diegene, die hem had verwond, het ook weer kon helen. Hij ging toen naar Agamemnon, die intussen na de mislukte inval in Mysië naar Griekenland was teruggekeerd. Telephos ging op raad van diens gids Klytaimnestra met haar kleinzoon Orestes in de armen bij de haard als smekeling zitten. Agamemnon herkende in hem, hoewel hij als bedelaar verkleed was, de overwinnaar van de Grieken, omdat hij zelf intussen een orakel gekregen had, dat de Grieken zonder de hulp van Telephos niet naar Troje zouden kunnen komen, beloofde hij hem zijn hulp. Door toedoen van Agamemnon stemde Achilles er in toe Telephos te genezen. Hij schraapte roest van zijn lans in de wond en deze genas direct. Uit dankbaarheid hiervoor wees Telephos nu de Grieken de weg naar Troje. Hij werd in Pergamon en ook in het bos op het Parthenion-gebergte in Arkadië, waar hij te vondeling gelegd was, als heros (held) vereerd. De Ishtar Poort De Ishtar-Poort was de achtste poort die in Babylon gevestigd was. De Ishtar-Poort van Babylon werd tijdens de heerschappij van Koning Nebukadnessar II ( voor Christus) gebouwd. De fundering van de poort werd tussen 1899 en 1914 ontdekt. De poort werd vroeger beschouwd als een van de zeven wereldwonderen, maar het werd van de lijst weggehaald en de Pharos van Alexandrië werd gekozen tot het nieuwe zevende wereldwonder. De poort was gewijd aan een godin, genaamd Ishtar, een van de Assyrische godinnen uit het antieke gebied Mesopotamië, en gebouwd in opdracht van Koning Nebukadnessar II. De koning stond bekend om zijn ontzagwekkende bouwprojecten zoals de herstelde tempel van Marduk en de Hangende Tuinen van Babylon. De poort is versierd met blauwe tegels met daarop mythologische beesten onder andere draken en stieren. De deuren van de poort waren vermoedelijk gemaakt van cederhout. De complete Ishtar-Poort werd tot een hoogte van meer dan 14 meter gereconstrueerd en bevindt zich nu in het Pergamon Museum in Berlijn. De Marktpoort van Milete De Marktpoort van Milete diende als toegangspoort voor de marktplaats (agora) van de stad Milete. Het was het visitekaartje van de stad en bedoeld om indruk te maken op de mensen die de stad bezochten. Milete lag in Büyük Menderes, in het tegenwoordige Turkije. Belangrijke delen van de poort, die in het jaar 1100 verwoest werd door een aardbeving, zijn opgegraven door Theodor Wiegand ( ). De poort werd herbouwd in 1928/29 binnen het nieuwe Pergamonmuseum. Het gebouw is gebouwd in Romeinse stijl, wat je kan zien aan de zuilen. De poort is bijna 17 meter hoog en 29 meter breed. 20

21 ckv Algemene opmerkingen: Beantwoord alle vragen van de opdrachten gemerkt met Voeg foto s of schetsen toe om je antwoord te verduidelijken. Je mag natuurlijk samen de musea, kerken bekijken, maar het verslag moet individueel gemaakt worden. Het Joods Museum kan een aparte CA worden, wanneer je hier een uitgebreid verslag van maakt. (zie architectuurverslag) Wanneer je een verslag maakt van : moderne architectuur Alexanderplatz, Reichstag, Gedächtniskirche en Berliner Dom samen. (Deze mogen dan wat korter zijn) vergeet de foto s niet. Pergamon museum Maak een analyse van de drie poorten/markthal in dit museum. Werk de overeenkomsten en verschillen schematisch uit in drie kolommen en beschrijf de delen. Begin met : stijlperiode, data. Ga daarna in op de uitwerking: realistisch, geïdealiseerd, gestileerd? Materiaalgebruik en technieken Functie Voorstelling/verhaal Hoe is de voorstelling uitgewerkt (beeldaspecten)? Wat is de functie van de afbeeldingen/beeldhouwwerken? Eindconclusie (maak ook foto`s) 21

22 DDR Museum Berlin Dit museum werd op 15 juli 2006 geopend. Het museum geeft een beeld van het dagelijks leven in de Duitse Democratische Republiek. Het DDR-museum bevindt zich in de nabijheid van de Berliner Dom aan de oever van de Spree. Het DDR-museum is door de antropoloog Peter Kenzelman gestart. In het eerste jaar trok het museum bezoekers. In januari 2008 is het museum genomineerd voor de European Museum of the Year Award, In 2005 werd deze Award door het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem gewonnen. Het museum heeft 17 thema's: grens, Berlijn, verkeer, Stasi, inkoop, produc-ten, bouwen, wonen, vrouw en familie, media, onder wijs, jeugd, werk, mode, cultuur, vrije tijd en vakantie. In tegenstelling tot veel andere musea kan men een groot deel van de collectie aanraken en gebruiken. Zo kan men in een Trabant gaan zitten, in de woonkamer plaatsnemen, kledingstukken uit de kast halen en aantrekken en in de schoolschriften in een boekentas bekijken. Slechts enkele voorwerpen zijn in vitrines opgesteld. 22

23 Hackesche Höfe / Markt Na het DDR-museum lopen we samen naar de Hackesche Höfe. De Hackesche Höfe zijn gelegen in de Scheunenviertel wijk, niet ver van Alexanderplatz. Het bestaat uit een reeks van acht binnenpleinen die met elkaar verbonden zijn en een groot complex met winkels, café s, appartementen en kantoren vormen. De pleinen werden gecreëerd aan het begin van de jaren waarschijnlijk tussen 1905 en toen dergelijke binnenpleinen de norm waren in Berlijn. Vroeger was hier onder andere een Joodse meisjesvereniging, een balzaal, een fabriek, appartementen en een dichtersgenootschap. Het Hackesche Höfe complex wordt beschouwd als een van de mooiste voorbeelden van industriële Jugendstil architectuur in Duitsland. Het centrale plein wordt omringd door gebouwen die betegeld zijn met geglazuurde tegels en zijn versierd met Moorse mozaïeken. Er zijn in Berlijn nog wel andere dergelijke met elkaar verbonden pleinen, maar Hackesche Höfe is veruit het bekendste en trekt heel wat bezoekers aan. Na een uitgebreide renovatie werd Hackesche Höfe omgetoverd tot een drukke ontmoetingsplaats. Hof I, ook gekend als het Endellscher Hof, werd ontworpen door de Jugendstil kunstenaar en architect August Endell. Hier ligt onder andere een bioscoop, verscheidene café s en restaurants, en het populaire kameleontheater (Chamäleon Variété), een varieté theater waar allerlei artiesten optreden, zelfs tapdansers en trapezeartiesten. Hof 2, dat ook gekend staat als het Theaterhof, huisvest naast een aantal kantoren ook het Hackesche Höfe Theater, een theater met een Jiddische cultuur. De overige kleinere binnenpleinen zijn een stuk rustiger en huisvesten een aantal kleine winkels en galerijen. 23

24 Afb. 1 Glazen binnenhal woensdag 15 oktober Jüdisches Museum Berlin Het Joods Museum is een ontwerp van de architect Daniel Libeskind en is uitgegroeid tot een van de ikonen van Berlijn. Het ontwerp werd gekozen uit 165 andere inzendingen. Op 9 november 1992 werd gestart met de bouw van het museum. Door financiële problemen liep de bouw vertraging op, maar in februari 1999 werd de laatste hand gelegd aan het inte rieur. In september 2001 werd het museum opengesteld voor het publiek. Exterieur Het ontwerp van Libeskind is erg bijzonder. Het gebouw heeft de vorm van een grote sculp tuur m de vorm van bliksemschicht. Deze vorm wordt versterkt door de glinsterende zilver kleurige zinken bedekking van de gevels. De Zigzagbeweging heeft tien scherpe hoeken die het gebouw dynamisch en agressief doen ogen. De openingen van de ramen vormen tranen en verschillende lijnen snijden zich door het metalen exterieur. De muren aan de voorkant staan diagonaal. Afb 2 een van de gangen in het Joods Museum 24

25 Interieur Het gebouw bestaat uit vijf verdiepingen en is tienduizend vierkante meter groot Het exterieur en het interieur hebben niet de aanblik van een museum. De ruimtes hebben veel hoeken en geven steeds weer andere gezichtspunten. Er zijn zowel grote als kleine hallen en gangen, waardoor het geheel een labyrint lijkt te vormen. De inrichting van het gebouw moet de bezoeker dan ook bewust maken van de qrote verliezen die de geschiedenis van de Joden. Drie grote assen (looppaden) in het gebouw staan voor de geschiedenis van het Jodendom m Berlijn. Een pad leidt naar de Holocaust Tower, een dood einde. Deze toren heeft een iizeren deur die toegang geeft tot een koude, donkere ruimte van 24 meter hoog die het gevoel geeft van een kerker. Bovenin is een kleine opening die licht doorlaat, een symbool van het verlangen naar vrijheid. De tweede as leidt naar 'de tuin der verbanning', waar op een helling 49 schuine, hoge betonnen bakken staan met bomen. Deze tuin symboliseert de Afb. 3 verbanning van de Joden. Het derde pad leidt de bezoeker via trappen omhoog naar de drie ex-positieruimten. Zware balken die door de muren steken, lijken op de bezoekers te vallen Hoewel Libeskind zegt dat elke ruimte een functie heeft, loopt men herhaaldelijk lege ruimtes binnen. Afb. 4 De Holocaust Tower, de tuin der verbanning en de vele le-ge ruimten met onverwachte gezichtslijnen die je door het museum doen dwalen, maken een bezoek aan dit museum tot een intense ervaring. In het museum bevindt zich ook een hoge smalle ruimte waar de vloer bezaaid is met duizenden ronde metalen platen, waarin gezichten zijn uitgesneden. Wanneer de bezoeker de vloer betreedt, lijken de klanken die ontstaan de noodkreten van de Joodse gevangen te symboliseren. Het monument werd op 10 mei 2005 ingewijd. Afb. 5,6,en 7 25

26 ckv Berliner Dom Deze Dom komt nogal imposant over. Dit is een van de karakteristieke kenmerken van de (neo-) Barok. 1. Geef drie argumenten waardoor deze Dom zo monumentaal overkomt. 2. In de (neo) Barok maakt men ook gebruik van klassieke architectonische elementen. Noem minstens vier van deze elementen die je in dit gebouw kunt terugvinden. 3. De oorspronkelijke kerk(en) werd in 1894! Door keizer Wilhelm II gesloopt en vervangen door deze gigantische dom als tegenwicht voor de St Pieter in Rome. Geef twee redenen waarom Kaiser Wilhelm dit gedaan heeft. 4. Geef drie overeenkomsten met de Sint Pieter in Rome. 5. Het interieur wijkt nogal sterk af van de doorsnee protestantse kerken die wij kennen. Leg dit uit. 6. Beschrijf de grondvorm, plattegrond van deze dom. Maak een schematische schets. 7. Maak foto s van drie elementen in deze Dom die je kenmerkend, interessant of misschien wel lelijk vind. Geef een omschrijving en beargumenteer. 26

27 ckv Op de luchtopname op afbeelding l zie je rechts het nieuwe Joodse Museum voor kunst en cultuur in Berlijn, ontworpen door de Amerikaanse architect Daniël Libeskind. Het zou aanvankelijk een uitbreiding worden van het historisch museum van de stad Berlijn dat ernaast ligt. Later werd besloten om in plaats van een uitbreiding een heel nieuw museum te bouwen voor joodse kunst en cultuur om recht te doen aan de plaats die deze cultuur inneemt in de Berlijnse geschiedenis. Op figuur l op de pagina hieronder zie je de plattegronden van beide gebouwen. Bekijk afbeelding l en 2 en figuur 1. Het gebouw van Libeskind is een monument geworden dat de vervolging en vernietiging van het joodse volk tot uitdrukking brengt. 1 Noem twee kenmerken van het gebouw waaruit je dat kunt afleiden. 2 Libeskind verwerkte het symbool van de joden vervolging in zijn gebouw in Berlijn. Geef aan op welke manier hij dat heeft gedaan. Bekijk afbeelding l en figuur l en 2. hieronder. (plattegrond en doorsnede) Om het nieuwe museum te betreden moetje eerst door de hoofdingang van het oude museum naar binnen (A). Dan daal je via een trappenhuis (B) af naar een ondergrondse gang die het oude museum met het nieuwe verbindt Voor het trappenhuis moest de architect een ingrijpende verbouwing toepassen: er kwam een betonnen schacht in het oude gebouw (B), waarin trappen de bezoeker naar beneden voeren. Op afbeelding 5zie je de ingang van dit trappenhuis dat naar het nieuwe museum leidt. De vormgeving bereidt de bezoeker alvast voor op de bijzondere architectuur van het nieuwe gebouw. Bekijk afbeelding 5 3 Geef aan op welke manier die architectuur al aangekondigd wordt in deze entree. Noem twee aspecten. Als je de trap bent afgedaald kom je in een ruimte met enkele vitrines (afbeelding 6). Het is een 'kruispunt' in het onderaardse gangenstelsel, dat op de plattegrond op figuur l is aangegeven met stippellijnen. Van de ondergrondse gangen leiden er twee naar gedenkplaatsen die buiten zijn aangelegd. Het eerste gedenkteken is de Holocaust Tor en. Op afbeelding l zie je die rechtsboven op de foto (C op de plattegrond). Als je onder de grond op die plaats aankomt moetje door een zware stalen celdeur. Dan kom je in een hele donkere ruimte met alleen boven een streep licht, te zien op afbeelding 4 en 7. De deur valt weer achter je dicht. 4 Leg uit welke beleving de architect hier bij de bezoeker wil oproepen. Een andere gang leidt omhoog naar de Garten des Exils und der Emigration (Tuin van ballingschap en emigratie): je komt buiten en wordt geconfronteerd met 49 vierkante kokers van beton, die in een verzonken bak staan (D op de plattegrond). Bekijk afbeelding 8 en 9 (detail). 5 Leg uit waarom deze 'tuin' als een gedenkteken kan worden opgevat. Betrek twee aspecten van de vormgeving in je antwoord. De pijlers zijn gevuld met Berlijnse aarde, maar één ervan bevat aarde uit Jeruzalem. In elke pijler is een boom geplant die zal uitgroeien. 6 Welke symbolische betekenis krijgt dit project daardoor op den duur? De langste ondergrondse gang leidt naar een hoge trap die de verschillende verdiepingen van het museum verbindt. Op afbeelding 3 zie je deze opgang. Libeskind noemt dit het Pad naar de toekomst. Het bestijgen van deze 27

28 Plattegrond en dwarsdoorsnede Figuur 1 en 2. In het gebouw zijn met opzet enkele lege binnenruimtes geschapen. De meeste daarvan zijn niet toegankelijk. Op de plattegrond zijn ze als gearceerde vlakken aangegeven. Libeskind ziet ze als een wezenlijk aspect van de joodse geschiedenis. 8 Leg uit hoe deze ruimtes dan geïnterpreteerd moeten worden. De architectuur van Libeskind wordt gerekend tot het zogenaamde deconstructivisme, een van de opmerkelijkste stromingen in de hedendaagse postmoderne architectuur. "De vaak opvallend spectaculaire vorm van het deconstructivisme is een uitdrukking van de weerstand tegen te zakelijke en te rationele architectuuropvattingen. Je zou het kunnen omschrijven als 'form follows fantasy'." Dit is een woordspeling op de bekende uitspraak 'form follows function'. 9 Leg uit waarom de vorm van het Joodse Museum eerder voortkomt uit de fantasie of de verbeelding dan uit de functie CA Geef een algemene beschouwing van dit gebouw (materiaalkeuze, relatie gebouw en omgeving en eigen mening) D: Tuin van ballingschap en emigratie Afb. 8 en 9 28

29 Opdracht Levensbeschouwing Opdrachten ter aanleiding van het bezoek aan het joodse museum in Berlijn. Je hebt een klein boekje gekregen over het Jodendom. Dit boekje is bedoeld om jou te heipen beter te begrijpen watje in Berlijn in het joods museum zult gaan zien. Het zal je jou niet ontgaan zijn dat je bezoek aan het museum een 'levensbeschouwelijk' aspect heeft. Je moet laten zien dat je hier iets van opgestoken hebt door de volgende opdrachten te maken: Vragen te maken aan de hand van het boekje van Levensbeschouwing Wil je je goed voorbereiden op je bezoek aan het museum dan kun je het beste het boekje lezen en de vragen beantwoorden vóór dat je naar het museum gaat. De vragen zijn: Wat verstaan we onder de diaspora? Waarom is het geloof voor de joden altijd zo belangrijk geweest? Wat is het zionisme? Wie was de grote voorvechter van het zionisme? Wat is het verschil tussen het zionisme en het zionsverlangen? Wie is eigenlijk joods? Moet een jood gelovig zijn om tot het Jodendom te behoren? Wat voor boek is de Tora eigenlijk? Wie leest eruit voor in de synagoge? Noem twee spijswetten. Hoe heet het voedsel dat volgens de spijswetten is klaarge maakt? Het joodse geloof heeft, net als vele andere godsdiensten, een 'wettisch' karakter. Wat wordt met deze uitspraak bedoeld? Kun je redenen bedenken waarom de godsdienst vroeger zoveel voorschriften gaf voor het dagelijks leven? Wat is het belangrijkste joodse feest? Wat wordt er dan herdacht? Waarom is voor een jood het leven op het platteland in Nederland of in Duitsland (en andere Europese landen) tegenwoordig moeilijk? Het woord sjoel is afgeleid van het Duitse woord Schule. Waarom zou juist dit woord voorde synagoge worden gebruikt? 29

30 30

31 31

32 Ckv opdrachten bij Stadtrally 1 Brunnen der Völkerfreundschaft De Brunnen der Völkerfreundschaft is een fontein op de Alexanderplatz. De fontein is ontworpen door Walter Womacka 1969/1970 bij de herinrichting van de Alexanderplatz, en uitgevoerd door de metaalbewerker/kunstsmid Hans-Joachim Kunsch. Op 7 oktober 1970, de 21e verjaardag van de DDR, werd deze feestelijk ingewijd. Het buitenste bekken heeft een diameter van 23 meter. Die waterspiraal is 6,20 meter hoog en is gemaakt van gehamerd koper, glas, keramiek en le. Het water loopt spiraalvormig over de 17 platen naar beneden. Tussen de zuilen werden in koper gevatte glaskristallen geplaatst. Die spiraalvormige plaatsing van de schalen gaat door in de mozaïek in het onderste bekken in het doorlopende fries met plant- en diermotieven. Vraag: de spiraal houdt hier niet op en loopt door. Probeer de gehele spiraal te volgen en te beschrijven. (tip: zoek een hoger standpunt) Vraag: ondanks het feit dat de vormgeving modern is doet deze fontein gedateerd aan en is voor onze smaak te kitscherig. Geef drie argumenten die deze bewering ondersteunen (met foto s) Ps. De fontein werd in de DDR-tijd vanwege zijn rode kleur en de in zijn omgeving veel voorkomende prostitutie, de Nuttenbrosche genoemd. 2 Fernsehturm De Fernsehturm is een televisietoren in de Duitse hoofdstad Berlijn. De toren is 368 meter hoog en daarmee het hoogste gebouw van de stad. De toren staat bij de Alexanderplatz in voormalig Oost-Berlijn. De toren is gebouwd tussen 1965 en 1969 met hulp van Zweedse ingenieurs. De toren bestaat uit een betonnen mast met daarin twee liftschachten. Bovenop het betonnen deel bevindt zich een bol bedekt met plaatstaal met daarin het uitzichtplatform en een restaurant. Bovenop de bol staat een rood-witte televisieantenne. 32

33 De Fernsehturm is vanuit de meeste punten in Berlijn te zien. Op 203 meter hoogte bevindt zich het uitzichtplatform. Bij goed weer kan men tot 40 km ver kijken. Boven het uitzichtplatform bevindt zich een restaurant dat langzaam ronddraait. Het restaurant draait in een half uur geheel rond. De televisietoren is een populaire attractie voor toeristen en er staan vaak lange wachtrijen om naar binnen te kunnen. De toren is het gehele jaar door geopend voor bezoekers. De lift waarmee de bezoekers naar boven kunnen gaat in 40 seconden van beneden naar boven. Vraag: opgespiesd is het idee wat het eerste in mij opkwam toen ik deze toren zag. Verklaar, leg uit. Maak een serie foto s waarin je de enorme hoogte van het monument laat uitkomen. Experimenteer! 3 Sony-Center Het Sony-Center is een multifunctioneel gebouw in het centrum van Berlijn. Het complex aan de Potsdamer Platz huisvest kantoren, winkels en horeca. Berlijn is een stad met een duidelijke historische achtergrond, maar ook met een moderne toekomstvisie. Het Sony-Center wordt door velen gezien als een van de topstukken van die moderne visie. Het gebouw heeft niet alleen een moderne uitstraling, ook de constructie is een gewaagd stuk techniek. Met name het dak van dit bouwwerk trekt veel aandacht, vanwege de fascinerende constructie. Het complex is opgebouwd uit zeven verschillende gebouwen: het Europese hoofdkantoor van Sony Corporation, het Forum, het hoofdkantoor van de Duitse spoorwegen, Filmhaus, Esplanade Residence, een bedrijfstoren aan Bellevuestraße en een bedrijfstoren aan de Philharmonie. De bouw van het complex begon eind 1995/begin Het werd geconstrueerd door Hochtief. In 2000 werd het complex opgeleverd. Het heeft een totale kaveloppervlakte van m², de vloeroppervlakte ligt rond de m². Het ontwerp van het Sony-Center is afkomstig van het architectenbureau Murphy/ Jahn uit Chicago. Het dak moet de heilige berg van Japan, Fuji, symboliseren. Verder is de constructie nogal gewaagd. Vraag: Geef een uitgebreide omschrijving van de constructie van deze koepel. Verduidelijk je argumenten met(detail) foto s. let op: ring, trekstangen. Vraag: Om het zonlicht te filteren en voor de klimaatbeheersing heeft de architect enkele trucjes toegepast. Welke? twee vorm overeen- de berg Fuji (zoek een reden waarom thema gekozen heeft Vraag: Geef komsten met op) en geef Sony voor dit lijk deze koepel met der Reichstag. Geef komsten en twee dui- schillen. Vraag: Vergede koepel van twee overeendelijke ver- 33

34 4 Holocaust-Mahnmal Het Holocaust-Mahnmal (echte naam: Denkmal für die ermordeten Juden Europas) in Berlijn is een monument ter herdenking van de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het bestaat uit 2711 betonblokken variërend in hoogte van 20 cm tot 4,5 meter met een tussenruimte van 95 cm. Onder het veld met de blokken is een expositieruimte ingericht. De Amerikaanse architect Peter Eisenman heeft het monument ontworpen. Motto van het monument is een tekst van de Italiaanse schrijver Primo Levi, zelf overlevende van het vernietigingskamp Auschwitz: 'Het is gebeurd, en daarom kan het weer gebeuren. Dat is de kern van wat wij te zeggen hebben.'de betonblokken zijn bespoten (gecoat) met een speciale chemische laag waardoor graffiti makkelijk te verwijderen is. Producent van de anti graffitilaag is het farmaceutische bedrijf Degussa, tijdens de Holocaust mede-eigenaar van het bedrijf dat Zyklon B produceerde voor het Derde Rijk. De bouw van het Holocaust-Mahnmal werd door dit oude nieuws even onderbroken, maar na een onderzoek werd besloten dat het bedrijf voldoende afstand had genomen van zijn verleden. Het monument werd op 10 mei 2005 ingewijd. Vraag: Je kunt je voorstellen hoe moeilijk het is als kunstenaar,wanneer je de opdracht krijgt een monument te ontwerpen voor de jodenvervolging. Oudere herdenkingsmonumenten zijn vaak monumenten met een herkenbare voorstelling; symbolische mensfiguren en veel dramatiek en ( nationalistische) historie. Eisenmann moest iets universeels, voor ieder mens begrijpbaar of aangrijpbaar monument maken. a. Geef een omschrijving van de vormgeving; wat zie je en hoe is het gemaakt? betrek materiaalkeuze, compositie e.a.in je antwoord) 34

35 ..En vanavond lekker bowlen en/of poolen. Gedächtniskirche Een beroemde kerk. Gelegen op het Breitscheidplatz, aan het begin van de Kurfürstendamm. De kerk werd stuk gebombardeerd in de Tweede Wereldoorlog. Alleen een stuk van de kerktoren bleef overeind staan. De kerk werd bewust niet gerestaureerd. In plaats daarvan liet het stadsbestuur er tussen 1951 en 1961 een moderne kerk naast bouwen. Tegenwoordig wordt de Gedächtniskirche beschouwd als een monument voor de vrede. De oorspronkelijke kerk stamt uit De opdracht voor de bouw werd gegeven door keizer Wilhelm II ( ). 35

36 Sachsenhausen donderdag 16 oktober Terwijl Hitler goede sier maakte tijdens de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, werd 35 kilometer verderop kamp Sachsenhausen gebouwd door gevangenen uit Esterwegen. Als gevolg van de wreedheden van de SSbewakers en ondervoeding overleefden de meesten dit niet. Eind september van dat jaar was het Konzentrationslager Sachsenhausen klaar. De eerste gevangenen waren politieke gevangen zoals communisten. Na de politieke gevangenen volgden mensen die door het naziregime als 'minderwaardig' werden beschouwd zoals geestelijk gehandicapten, Roma-zigeuners, Joden en homoseksuelen. Na de Kristallnacht in 1938 werden 1800 Joden naar Sachsenhausen getransporteerd en in de weken daarna vermoord. In Sachsenhausen zaten ook Jehova's getuigen en krijgsgevangenen, vooral Russen. De vorm van het kamp vormt een Delta. Alle zichtlijnen lopen naar de centrale toegangspoort, met het kenmerkende gezegde 'Arbeit macht Frei'. Dit concept was bedoeld voor absolute terreur van de SS. Vanuit alle hoeken was het machinegeweer op de poort zichtbaar. Bij de groei van het kamp bleek dit concept van de Delta niet houdbaar. Op diverse locaties rondom de bestaande barakken werden barakken en overige gebouwen zoals het crematorium bijgebouwd. Na de nazi-invasie in de Sovjet-Unie werden duizenden Sovjetsoldaten als krijgsgevangene naar Sachsenhausen gebracht, van wie de meesten omkwamen. Vanaf augustus 1941 werden ca Russische krijgsgevangen doodgeschoten. Op hen werd de in Sachsenhausen ontwikkelde nekschotmachine uitgeprobeerd, die later in Station Z kwam te staan. 36

37 37

ARCHITECTUUR MAGAZINE

ARCHITECTUUR MAGAZINE BERLIJN TRY ME SLECHTS 3,95 ARCHITECTUUR MAGAZINE Een leerzame reis om nooit te vergeten. Tom Met o.a de Dom, Fernsehturm, Bahnhof en nog veel meer. WINTER 2015 3,95 WWW.TOMDEBRUIJN.NL 1 A L E X A N D

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1]

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1] Door wjvanderzanden [2] op za, 10/20/2012-22:50 Tags:

Nadere informatie

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat.

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat. BERLIJN Toen ik student was ben ik in 1963 voor het eerst in Berlijn geweest. Er was nog geen muur maar om naar Oost-Berlijn te gaan moest je langs de Vopo s die het geweer op de mensen hielden. Geen prettig

Nadere informatie

1 x 1-persoonskamer voor de chauffeur; 2 x 2-persoonskamer voor de docenten, 2x 3-persoonskamer en 8 x 4-persoonskamer voor de leerlingen.

1 x 1-persoonskamer voor de chauffeur; 2 x 2-persoonskamer voor de docenten, 2x 3-persoonskamer en 8 x 4-persoonskamer voor de leerlingen. Schoolprogramma Berlijn, Duitsland dagen: 5 Datum: Maandag 7 t/m vrijdag 11 mei 2012 Verblijf: Verzorging: Accommodatie: AO Hostel Berlin Mitte Köpenickerstrasse 127-129 10179 Berlijn tel: +49 (30) 809475110

Nadere informatie

MENTS. Berlijn anno 2009. 20 jaar na de val van de muur

MENTS. Berlijn anno 2009. 20 jaar na de val van de muur M & MORE Berlijn anno 2009 20 jaar na de val van de muur Groepsreis van 18 tot 22 juli 2009 Nederlandstalige begeleiding vanuit Brussel Nederlandstalige professionele gids ter plaatse M & MORE PROGRAMMA

Nadere informatie

Berlijn 2015 PROGRAMMABOEKJE

Berlijn 2015 PROGRAMMABOEKJE Berlijn 2015 PROGRAMMABOEKJE Inhoudsopgave Voorwoord...3 Programma...4 Meeneemlijst...5 Accommodatie en kamerindeling...6 Informatie: activiteiten en bezienswaardigheden...8 Maandag...8 Dinsdag...9 Woensdag...

Nadere informatie

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant,

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Dit jaar organiseren we terug een 4daagse reis. Ditmaal richten we onze schreden naar prachtige stad BERLIJN. We nodigen jullie zeer hartelijke uit om deel te

Nadere informatie

Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn

Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn Winnaars Deutscholympiade 2008 naar Berlijn Lucy van der Windt (Stanislascollege, Delft), Jeroen Bosch (PiusX-college, Almelo) en Gerwin Hoekstra (Willem Lodewijk Gymnasium, Groningen), de winnaars van

Nadere informatie

Overzicht van de diverse reizen - Cultuurreizen naar diverse steden (Berlijn, Londen en Parijs) - Een snowboardreis naar Oostenrijk.

Overzicht van de diverse reizen - Cultuurreizen naar diverse steden (Berlijn, Londen en Parijs) - Een snowboardreis naar Oostenrijk. Overzicht van de diverse reizen Sg Twickel locatie Woolderesweg juli 2014 Het TWICKEL College heeft de afgelopen schooljaren een totaalprogramma kunnen aanbieden voor de leerlingen in Havo-4 en Atheneum-5

Nadere informatie

CITYTRIP Berlijn & Potsdam

CITYTRIP Berlijn & Potsdam CITYTRIP Berlijn & Potsdam Foto: shutterstock DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS 1 Programma DAG 1: Herzlich willkommen Samenkomst op de luchthaven van Zaventem voor de rechtstreekse vlucht naar Berlijn. Korte rit

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Gaudi Parc Guel Barcelona

Gaudi Parc Guel Barcelona voorkant Gaudi Parc Guell Barcelona 12 Gaudi De architectuur die te vinden is Architectuur in het park zegt veel over het werk van Antonio Gaudi. De architectuur is herkenbaar en opvallend. De architectuur

Nadere informatie

Kijkwijzer Ruimtelijke Kunst

Kijkwijzer Ruimtelijke Kunst Kijkwijzer Ruimtelijke Kunst Beeldbeschrijving * Inhoudsopgave Deel I Deel II Deel III Deel IV Deel V Basisopdrachten Wat is het? Techniekverkenning Beeldbeschrijving Opdrachten voor thuis of in de klas

Nadere informatie

Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo. Venlo, 7 november 2014. Beste leerlingen, geachte ouders,

Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo. Venlo, 7 november 2014. Beste leerlingen, geachte ouders, Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo Venlo, 7 november 2014 Beste leerlingen, geachte ouders, Sinds jaar en dag organiseert het Valuascollege jaarlijks een reis naar Berlijn.

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Uitwisseling met Oekraïne

Uitwisseling met Oekraïne Overzicht van de diverse reizen Twickel College locatie Woolderesweg juli 2013 Uitwisseling met Oekraïne De Oekraïnereis is de enige uitwisseling van het internationaliseringsprogramma. In Oekraïne logeer

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Dinsdag 8 april 2014

Dinsdag 8 april 2014 Maandag 7 april Wow de eerste dag in Rome, wat een dag. 's Morgens even ontbijten (één croissantje) en toen vanaf ongeveer half 10 op pad. We zijn in de binnenstad geweest en bij iedere kerk verbaasden

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

B E R L I JN 7 tot 9 juni 2014

B E R L I JN 7 tot 9 juni 2014 Tailor Made Travel Presenteert o.l.v. Karel Baillieux B E R L I JN 7 tot 9 juni 2014 (Pinksterweekend) BERLIN IST EINE REISE WERT Zaterdag 7 juni Taxitransfer van bij u thuis naar de luchthaven van Keulen.

Nadere informatie

Excursieboekje Handvaardigheid Vmbo 4 (Groningen en Winsum), Havo 4 en 5. Coda Paper-Art & Museum de Fundatie

Excursieboekje Handvaardigheid Vmbo 4 (Groningen en Winsum), Havo 4 en 5. Coda Paper-Art & Museum de Fundatie Excursieboekje Handvaardigheid Vmbo 4 (Groningen en Winsum), Havo 4 en 5. Coda Paper-Art & Museum de Fundatie 20 september 2013 Excursieboekje Coda Paper-Art & Museum de Fundatie In dit boekje vind je

Nadere informatie

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI H.A.N.G. PLEKKEN Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI Binnenkort ga je met je klas op bezoek bij het Nederlands Architectuur instituut (NAi). Daar zal je het programma H.A.N.G. plekken volgen.

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Spanje. Vlieg met ons mee naar Spanje!

Spanje. Vlieg met ons mee naar Spanje! Spanje Vlieg met ons mee naar Spanje! Vlieg met ons mee naar Spanje! Vlieg met ons mee naar Spanje - Zonnig, bruisend en spectaculair *Spaanse keuken *Heerlijke tapas *Sprankelende Cava *Indrukwekkend

Nadere informatie

Met Deo Juvante naar BERLIJN. vrijdag 30 september t/m maandag 3 oktober 2016

Met Deo Juvante naar BERLIJN. vrijdag 30 september t/m maandag 3 oktober 2016 Met Deo Juvante naar BERLIJN vrijdag 30 september t/m maandag 3 oktober 2016 Huizen, september 2015 Beste koorleden, medereizigers en belangstellenden Hierbij treffen jullie de eerste informatie aan over

Nadere informatie

Hotelaccommodatie: WALDHOTEL WEINBÖHLA**** Forststrasse 66 01689 Weinböhla

Hotelaccommodatie: WALDHOTEL WEINBÖHLA**** Forststrasse 66 01689 Weinböhla MEERDAAGSE REIS NAAR DRESDEN ZONDAG 09 T/M DONDERDAG 13 JUNI 2013 Datum: zondag 09 t/m donderdag 13 juni 2013 Hotelaccommodatie: WALDHOTEL WEINBÖHLA**** Forststrasse 66 01689 Weinböhla Dit is een correct

Nadere informatie

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1]

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 Reisverslag Berlijn 2012 Deel 6 [1] Door wjvanderzanden[2]op zo, 10/21/2012-23:17 Tags:reizen

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Programmaboekje werkweek Berlijn 2015 Berlijn 2015

Programmaboekje werkweek Berlijn 2015 Berlijn 2015 Berlijn 2015 Werkweek 2015 12 t/m 16 oktober Naam:.. Klas:.. 1 2 Inhoudsopgave: Welkom 4 Algemene gegevens 5 Welke docenten gaan er allemaal mee? 6 Programma 7 Korte beschrijving van alle activiteiten

Nadere informatie

MPS Prins Willem Alexander. Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober

MPS Prins Willem Alexander. Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober Bootvakantie 2015 11 oktober t/m 16 oktober Voorwoord Namens Stichting On Toer heten we iedereen welkom aan boord van de Mps Prins Willem Alexander. Wij vinden het leuk dat jullie keuze op onze bootvakantie

Nadere informatie

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf.

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf. b WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. Het onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: SCHOOL OPDRACHT e g o g a Syn Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger:

Nadere informatie

Studiereizen augustus 2014 toekomstige leerlingen HAVO5 / VWO5. 12 Maart 2014

Studiereizen augustus 2014 toekomstige leerlingen HAVO5 / VWO5. 12 Maart 2014 Studiereizen augustus 2014 toekomstige leerlingen HAVO5 / VWO5 12 Maart 2014 Welkom Idee achter de studiereizen Keuze van de bestemmingen Overige informatie Idee achter de studiereizen Groepsvorming Educatief

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Programmaboekje Talenreis Engeland 2015 12 t/m 16 oktober

Programmaboekje Talenreis Engeland 2015 12 t/m 16 oktober Programmaboekje Talenreis Engeland 2015 12 t/m 16 oktober Dit boekje is van: 1 Beste leerlingen, Voor jullie ligt het programmaboekje van de Talenreis (Engeland). Dit boekje met het gehele programma van

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Tailor Made Travel Presenteert met de reismadammen naar Griekenland Van 2 tot 9 oktober 2016 rondreis door de Peloponnesos

Tailor Made Travel Presenteert met de reismadammen naar Griekenland Van 2 tot 9 oktober 2016 rondreis door de Peloponnesos Tailor Made Travel Presenteert met de reismadammen naar Griekenland Van 2 tot 9 oktober 2016 rondreis door de Peloponnesos Dag 1 zondag 2 oktober 2016 Eindhoven Athene Per taxibusje vanuit Genk / Houthalen

Nadere informatie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie AMSTERDAM Praag Parijs Sydney Ben Kom met ons mee! Binkie Juwelen van steden de mooiste steden van de wereld 3 e verdieping Schiet op, Binkie! Parijs Bewaar het

Nadere informatie

BERLIJN REIS. Tessenderlandt

BERLIJN REIS. Tessenderlandt BERLIJN REIS Tessenderlandt 2016 Maandag 18 april t/m Donderdag 21 april 2016 Voorwoord Beste ouders / verzorgers en leerlingen, Hartelijk welkom op deze informatieavond die in het teken staat van de reis

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten

Nadere informatie

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN Deel 2, Sint Pieter In mei 2004 heeft ondergetekende met echtgenote, zus en zwager enorm van een fijne vakantie van vier weken Italië genoten. Van deze reis heb ik een

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

REISWEEK 2015 PARIJS PRAAG IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN BERLIJN IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN PRAAG PARIJS

REISWEEK 2015 PARIJS PRAAG IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN BERLIJN IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN PRAAG PARIJS REISWEEK 2015 PARIJS PRAAG IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN BERLIJN IK HOU VAN HOLLAND ARDENNEN PRAAG PARIJS Beste leerlingen, Voor jullie ligt het boekje voor de reisweek 2015. Deze week vindt plaats van maandag

Nadere informatie

Reisprogramma Wit-Rusland 10 dagen via Praag (groep min. van 8 persoon).

Reisprogramma Wit-Rusland 10 dagen via Praag (groep min. van 8 persoon). Reisprogramma Wit-Rusland 10 dagen via Praag (groep min. van 8 persoon). 1 dag (woensdag) 09.15-14.30 uur. Vlucht Amsterdam Praag - Minsk (excl.). 15.30-16.30 uur. Transfer vliegveld Minsk - hotel «Planeta»***

Nadere informatie

CKV Programma. Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis.

CKV Programma. Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis. CKV Programma Programma 2015 voor de thuisblijvers van de meerdaagse reis. Dit is het boekje voor de thuisblijvers van 23 t/m 27 november 2015. Het vwo zal maandag 23 november 2015 beginnen met het programma,

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin

Luciano en Hans. Christiaan en Richard. Jena en Arianne. Bianca en Gerrit. Danielle en Jan. Jules en Martin Luciano en Hans Christiaan en Richard Jena en Arianne Bianca en Gerrit Danielle en Jan Jules en Martin Het was vroeg.6 uur verzamelen op station Utrecht Centraal. Vandaar gingen we via Rotterdam naar Brussel.

Nadere informatie

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen.

En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. En dan gingen wij met de bus verder naar het kamp II bezoeken, gelukkig is dat maar korte duur, wij waren al moe van veel rondlopen. Geschiedenis In het stadje Auschwitz (Pools: Oswiecim) ligt stille getuige

Nadere informatie

Berlijn. 5-daagse reis. Rinteln, Lübbenau, Berlijn, Dresden Potsdam. De tijd van uw leven

Berlijn. 5-daagse reis. Rinteln, Lübbenau, Berlijn, Dresden Potsdam. De tijd van uw leven r e i z e n De tijd van uw leven Berlijn 5-daagse reis Rinteln, Lübbenau, Berlijn, Dresden Potsdam GRATIS exclusieve haal- en brengservice Comfortabel reizen naar de mooiste bestemmingen Dit arrangement

Nadere informatie

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Wij vonden het Bremen erg interessant, vooral Zelf zijn wij ook de geschiedenis en cultuur van een stad en hoe dit terug is te zien in de gebouwen. Dit vinden

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Begeleiders. Dhr. P. Schuiling Dhr. H. v. Vulpen Mevr. S. de Roos Mevr. E. Haeringen

Begeleiders. Dhr. P. Schuiling Dhr. H. v. Vulpen Mevr. S. de Roos Mevr. E. Haeringen London 2015 Begeleiders Dhr. P. Schuiling Dhr. H. v. Vulpen Mevr. S. de Roos Mevr. E. Haeringen Voorbereidingen Geldig paspoort of identiteitsbewijs (niet EU-ingezetenen ook een visum!) Enige Britse ponden

Nadere informatie

Reizen is voor mij het hoogste goed.

Reizen is voor mij het hoogste goed. Kunstenares Gerti Bierenbroodspot: Reizen is voor mij het hoogste goed. 72 the art of living Gerti Bierenbroodspot schildert met woorden en penselen. Ze schrijft gedichten, creëert fascinerende doeken

Nadere informatie

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST STAD EN TAAL ONTMOET KUNST OPTIONELE OPDRACHTEN EN HUISWERKOPDRACHTEN 1 WAT WILT U? (voorbereiding op het bezoek) A. Wat wilt u graag in het Stedelijk Museum zien? (welke soort kunst, welke kunstenaar,

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Museum De fundatie zwolle

Museum De fundatie zwolle 2013 Museum De fundatie zwolle Hal 13a Den Eikenhorst, Esch postbus 2126 nl-5260 cc Vught t +31 [0]411 601618 info@biermanhenket.nl www.biermanhenket.nl BiermanHenketarchitecten Ontwerp 2010 Oplevering

Nadere informatie

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan :

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : - het lezen van het boek Soldaat van Oranje en het maken van de

Nadere informatie

3 CA: kunstwerk verwoording eigen mening 3 Datum: verwerking recensie + extra folders 1 Paraaf docent

3 CA: kunstwerk verwoording eigen mening 3 Datum: verwerking recensie + extra folders 1 Paraaf docent CKV CKV Verslag Culturele Activiteit Glow Eindhoven Naam:. Klas:. Foto/ toegang: geldig / ongeldig (ln te vullen door je CKV-docent) verwoording kunstroute en 3 CA: kunstwerk verwoording eigen mening 3

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

BEWIJSRECHT EN CONTRACTENRECHT IN BERLIJN 27 TOT 31 OKTOBER 2015 16 PO PUNTEN 2100,- EXCL. BTW

BEWIJSRECHT EN CONTRACTENRECHT IN BERLIJN 27 TOT 31 OKTOBER 2015 16 PO PUNTEN 2100,- EXCL. BTW BEWIJSRECHT EN CONTRACTENRECHT IN BERLIJN 27 TOT 31 OKTOBER 2015 16 PO PUNTEN 2100,- EXCL. BTW Berlijn In zijn geschiedenis, die teruggaat tot de dertiende eeuw, was Berlijn de hoofdstad van Pruisen (1701

Nadere informatie

Column. De heropening in 2014 Bij de start van de bouw is genoemd dat het museum medio 2014 zou worden heropend. Eind december is de openingsdatum

Column. De heropening in 2014 Bij de start van de bouw is genoemd dat het museum medio 2014 zou worden heropend. Eind december is de openingsdatum Berichten Column Victor Moussault Het Mauritshuis bouwt aan de toekomst De heropening in 2014 Bij de start van de bouw is genoemd dat het museum medio 2014 zou worden heropend. Eind december is de openingsdatum

Nadere informatie

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school?

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? B U R E N Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? Geïllustreerd Stappenplan voor Foto- en Poëzieprojecten over de Vervolging van de Joden in de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Werkweek Rome 2015 WELKOM! Begeleiders: dhr. N. Bakker mevr. C. Don dhr. J. van Herk mevr. M. Koning

Werkweek Rome 2015 WELKOM! Begeleiders: dhr. N. Bakker mevr. C. Don dhr. J. van Herk mevr. M. Koning Werkweek Rome 2015 WELKOM! Begeleiders: dhr. N. Bakker mevr. C. Don dhr. J. van Herk mevr. M. Koning Heenreis Zaterdag 9 mei zijn we allemaal om 06:00 uur bij school. We gaan met de bus naar Düsseldorf

Nadere informatie

Hoe maak ik een Volledig verslag

Hoe maak ik een Volledig verslag Hoe maak ik een Volledig verslag (print dit hele document even af en lees alles goed door en vul in waar nodig) Een volledig verslag is een door jou geschreven werkstuk over een gebouw dat je tijdens de

Nadere informatie

De muziekreis naar Valkenburg.

De muziekreis naar Valkenburg. De muziekreis naar Valkenburg. 24 maart 2014 Vandaag gaan we met het Buitenhof naar Valkenburg voor de muziekreis. De begeleiders Marij en Henk gaan al vroeg op pad om iedereen op te halen. Marij haalt

Nadere informatie

Praag. 1-1 - 2 0 1 2

Praag. 1-1 - 2 0 1 2 Praag. 1-1 - 2 0 1 2 Draaiboek Zondag 6 mei. 21.30 uur Koffers in de bus laden. paspoort/id-kaart check en instappen. 22.00 uur Vertrek vanaf Nederland naar Praag. Maandag 7 mei. 9.00 uur Verwachte aankomst

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Programmaboekje Talenreis Spanje 2015 12 t/m 16 oktober

Programmaboekje Talenreis Spanje 2015 12 t/m 16 oktober Programmaboekje Talenreis Spanje 2015 12 t/m 16 oktober Dit boekje is van: Beste leerlingen, Voor jullie ligt het programmaboekje van de Talenreis (Spanje). Dit boekje met het gehele programma van activiteiten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm Begrippenlijst periode 1 Tekenen Klas 2, Roncalli mavo Vorm 1. Vormentaal Alles wat je om je heen ziet heeft een bepaalde vorm. Vormen kunnen bepaalde gedachten oproepen. Kijk maar naar afbeelding 1 en

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

STUDIEWIJZER. Les 2 De basis van het jodendom Doel

STUDIEWIJZER. Les 2 De basis van het jodendom Doel STUDIEWIJZER JODENDOM Les 1 Kennismaking met het jodendom Doel Je maakt kennis met het jodendom. Je kunt uitleggen welke stromingen er binnen het jodendom zijn, wat hun belangrijkste kenmerken zijn en

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Berlijn: een bijzondere ervaring

Berlijn: een bijzondere ervaring Berlijn: een bijzondere ervaring Een bezoek aan de stad Berlijn en omgeving is meer dan de moeite waard. De stad heeft vele bezienswaardigheden, is erg gezellig en bovendien kom je op plaatsen waar je

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Hoekstra & van Eck. Huizen van. Balkon op het oosten. Toplocatie. Frans balkon. Vrij uitzicht. Ruime woon- en slaapkamer

Hoekstra & van Eck. Huizen van. Balkon op het oosten. Toplocatie. Frans balkon. Vrij uitzicht. Ruime woon- en slaapkamer Huizen van Hoekstra & van Eck Verbindingstraat 5 -II, 1073 TJ Amsterdam Toplocatie Vrij uitzicht Frans balkon Balkon op het oosten Ruime woon- en slaapkamer H13 Kenmerken Soort Kamers Woonoppervlakte Inhoud

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van Ierland, gesticht en door wie? Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen?

Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van Ierland, gesticht en door wie? Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen? 1 2 Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen? Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van, gesticht en door wie? 3 4 Het regent nogal vaak in ierland. Hoeveel dagen per jaar, denk je, kun je daar

Nadere informatie

Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo. Venlo, 7 november 2014. Beste leerlingen, geachte ouders,

Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo. Venlo, 7 november 2014. Beste leerlingen, geachte ouders, Betreft: Berlijn voor de leerlingen van 4 havo, 4 vwo en 5 vwo Venlo, 7 november 2014 Beste leerlingen, geachte ouders, Sinds jaar en dag organiseert het Valuascollege jaarlijks een reis naar Berlijn.

Nadere informatie

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal:

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Bouwstijlen Bouwstijlen van kerken in Nederland De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Oudste stenen gebouw Romaans Gotiek Neogotiek Renaissance Neorenaissance Classicisme

Nadere informatie

Eewal 43 - Leeuwarden

Eewal 43 - Leeuwarden Eewal 43 - Leeuwarden Vraagprijs 339.500,-- kosten koper Omschrijving Eewal 43 - Leeuwarden MONUMENTAAL GRACHTENPAND MET MOGELIJKHEID VOOR BED EN BREAKFAST, IN HET HISTORISCHE STADSCENTRUM VAN LEEUWARDEN.

Nadere informatie

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum.

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum. 2 INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het museum. In dit werkboekje

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

VLUCHT. Vertrek: zondag 6 maart 2016 Trein vanaf Enschede 7:46 (half acht uiterlijk aanwezig)

VLUCHT. Vertrek: zondag 6 maart 2016 Trein vanaf Enschede 7:46 (half acht uiterlijk aanwezig) ROMEREIS 2016 VLUCHT Vertrek: zondag 6 maart 2016 Trein vanaf Enschede 7:46 (half acht uiterlijk aanwezig) terugreis: vrijdag 11 maart 2016 18.15/18.45 uur in Enschede VLUCHT Datum Vlucht Vertek Aankomst

Nadere informatie

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten.

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten. Weekendje Berlijn 21, 22 en 23 april 2006 Het was een hele eind rijden. Na eerst een scheepswerf in Papenburg bezocht te hebben, begonnen we rond 12:30 uur te rijden naar Berlijn. Het was een lange rit,

Nadere informatie

PSV REIZEN. Programma business club leden PSV Athene woensdag 5 november vrijdag 7 november 2014

PSV REIZEN. Programma business club leden PSV Athene woensdag 5 november vrijdag 7 november 2014 PSV REIZEN Programma business club leden PSV Athene woensdag 5 november vrijdag 7 november 2014 Dag 1: woensdag 5 november 2014 08:00 uur Inchecken voor uw vlucht naar Athene op Eindhoven Airport Voor

Nadere informatie

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs!

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs! Gymnasium Ook tweetalig onderwijs! Op lariks Inhoud Welkom! Het gymnasium aan CS Vincent van Gogh Eerste fase Tweede fase Romereis Gymnasium en tweetalig onderwijs Activiteiten Gymnasiumteam Viva Vox Contact

Nadere informatie

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013 WAANDERS IN DE BROEREN Inzending ARC Interieur 2013 INZENDING ARC INTERIEUR 2013 PROJECTGEGEVENS OPDRACHT Waanders In de Broeren - Dhr. W. Waanders LOCATIE Achter de Broeren 1-3 Zwolle OMSCHRIJVING renovatie

Nadere informatie

De 7 wereldwonderen. De piramiden van Gizeh: Tijd

De 7 wereldwonderen. De piramiden van Gizeh: Tijd Opzoekfiche van Fien uit klas Wim 26/11/09 Blz. 1 van 8 De 7 wereldwonderen zijn 7 bijzondere bouwwerken. De zeven wereldwonderen zijn: 1. De piramiden van Gizeh 2. De hangende tuinen van Babylon 3. De

Nadere informatie

Bladzijde 4. Bladzijde 6. Bladzijde 11. Charlotten - burg Blz. 218. Bladzijde 266. Bladzijde 271. Bladzijde 272. Berlijn

Bladzijde 4. Bladzijde 6. Bladzijde 11. Charlotten - burg Blz. 218. Bladzijde 266. Bladzijde 271. Bladzijde 272. Berlijn Inhoud WELKOM IN BERLIJN Bladzijde 4 BERLIJN-TIPS Bladzijde 6 ONZE MUST DO S IN 24 UUR Bladzijde 11 REGISTER Bladzijde 266 Charlotten - burg Blz. 218 over DE AUTEURS Bladzijde 271 COLOFON Bladzijde 272

Nadere informatie