Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn 129

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn 129"

Transcriptie

1 Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn In november 2007 wijdde Der Spiegel de coverstory aan de Duitsers die in Berlijn geboren werden op de dag dat de Muur viel en dus in 2007 volwassen werden. De redactie had een opinieonderzoekje laten uitvoeren onder de eerste generatie Duitsers die geen bewuste herinnering had aan het leven in het gedeelde Duitsland. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen jongeren (tussen de 14 en 24 jaar) uit de voormalige DDR en uit de West-Duitse Bondsrepubliek. Dat deze jongeren er verschillende inzichten op nahielden, bleek vooral uit de meningen over twee uitspraken die over de nasleep van de hereniging gingen: de West- Duitsers tonen over het algemeen te weinig begrip voor de situatie van de Oost-Duitsers en het is erg dat er niets bewaard is gebleven van dat waar men in de DDR trots op kon zijn. Een meerderheid van de Oost-Duitse jongeren herkende zich in deze uitspraken (respectievelijk 62 procent en 60 procent); bij de West-Duitse jongeren was dat slechts een minderheid: 35 en 40 procent. Deze uitkomsten illustreren het verschil in de collectieve herinnering aan de DDR-tijd en de Duitse eenwording die vaak wordt aangeduid als de Ossi-Wessi problematiek. Blijkbaar leeft dit ook onder de generatie die niet of kortstondig in een gescheiden Duitsland gesocialiseerd is. Gevoelens als deze zijn de drijvende kracht achter vele discussies die tot op de dag van vandaag worden gevoerd over de verworvenheden van de Duitse socialistische heilstaat. Die zouden na de eenwording te rücksichtlos onder invloed van West-Duitse dadendrang verdwenen zijn. Sommige Oost-Duitsers kijken daarom terug op de eenwording als de Annexatie. 129 Veel van de verworvenheden die ter discussie staan zijn niet tastbaar en worden gedragen door mensen, als een manier van denken of een manier van met elkaar omgaan. Men spreekt dan bijvoorbeeld over de gemeenschapszin die in de DDR bestond en met de invoering van het vrijemarktprincipe zou zijn verdwenen. Andere verworvenheden zijn wel tastbaar, maar van potentieel vluchtige aard. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de zogenaamde Ostprodukte, die voor een groot deel na 1989 van de markt zijn verdwenen: weggeconcurreerd door superieure westerse producten. Denk onder meer aan levensmiddelen die alleen in de DDR verkrijgbaar waren en een unieke smaak hadden, omdat er geen toegang was tot grondstoffen die in de West-Duitse tegenhangers wel waren verwerkt. Sommige van deze producten hebben overigens later een opmerkelijk succesvolle doorstart kunnen maken (Huijzer 2008). Van een andere orde is de tastbare herinnering aan de DDR in de vorm van gebouwen, pleinen en andere stedenbouwkundige structuren. Dit type elementen kent een relatief grote mate van inertie, al was het maar omdat behoud of bescheiden aanpassing goedkoper is dan vervanging. Over deze versteende herinneringen gaat het in dit kader, in het bijzonder om de Schlossplatz in Oost-Berlijn. Wederopbouw in het gedeelde Berlijn De discussie over de omgang met het stedenbouwkundig erfgoed van de DDR heeft vooral hevig gewoed in Berlijn. De stad vormde tot 1989 de arena waarin de strijd tussen de concurrerende ideologieën ook werd gevoerd in het vormgeven van de wederopbouw. Beide stadsdelen hadden een belangrijke symbolische functie binnen de staat waartoe zij behoorden: West-Berlijn als Schaufenster des Westens, Oost-Berlijn als Hauptstadt der DDR. (Officieel werd gesproken van Berlin, Hauptstadt der DDR, want de scheiding van de stad was de communistische machthebbers een doorn in het oog). Al direct na de Tweede Wereldoorlog werd er volgens verschillende vormprincipes gebouwd. In de DDR was de historiserende bouwstijl leidend, terwijl men in het westen de modernistische Bauhausprincipes omarmde. Vanaf de jaren zestig groeiden beide kampen

2 130 Ensemble van de Berlijnse Dom en het Berlijnse stadspaleis omstreeks Foto: W. Titzenthaler/ Landesbildstelle Berlin. Marx-Engels-Platz in Op de plaats van het stadspaleis stond tussen 1976 en 2008 het Palast der Republik. Foto: Bernd Kühler/ Bundesbildstelle.

3 meer naar elkaar toe. In West-Duitsland ging men rekening houden met historische tradities en in de DDR kregen modernistische stedenbouwkundig principes voet aan de grond, mede ingegeven door de lagere kosten die ermee gepaard gingen (Alvis 1997). Plannen voor het nieuwe Berlijn In de eerste jaren na de eenwording heersten een ongekende euforie en een geloof in een gouden toekomst voor Berlijn, zeker in bestuurlijke kringen. In 1991 had de Bondsdag ingestemd met een verhuizing van de regeringszetel van Bonn naar Berlijn, de stad had zich kandidaat gesteld voor de Olympische Spelen en Berlijn was er oprecht van overtuigd dat de stad zich in korte tijd zou ontwikkelen tot een magneet voor Europese hoofdkantoren van multinationals. De heersende gedachte was dat deze bedrijven gefaciliteerd en gepaaid moesten worden met aansprekende nieuwe gebouwen. Bestuurders leefden zich dan ook uit in het uitschrijven van ontwerpwedstrijden voor prestigieuze projecten op centrale locaties in de stad. Anderen leefden zich vervolgens uit in het bekritiseren van de toekomstvisie die zou spreken uit de deelnamevoorwaarden of uit het winnende ontwerp. Waar deze projecten gerealiseerd zouden worden op terrein dat tijdens de Duitse deling braak lag, zoals de Potsdamer Platz en de Regeringswijk, bleven de discussies beperkt tot de vorm en de kosten van het project. Gevoeliger werd het als de nieuwe plannen inhielden dat bestaande gezichtsbepalende en functionerende gebouwen uit de DDR-tijd het veld zouden moeten ruimen. Discussies over de nut en noodzaak van de nieuwbouw vermengden zich met toenemende gevoelens van onvrede onder voormalige DDR-burgers over de nieuwe verhoudingen in het herenigde Duitsland. Het slopen van deze gebouwen werd, als het nut of de noodzaak daarvan niet voor iedereen duidelijk was, gezien als een symbolische daad, waarmee het DDR-verleden uit het stadsbeeld zou worden gewist. Deze vermenging van uitgangspunten maakt het debat moeilijk te duiden. Enerzijds zijn de argumenten over en weer moeilijk los te zien van identiteitsgerelateerde gevoeligheden, anderzijds volgen de frontlinies binnen het debat niet precies de lijnen die je dan op basis van herkomst zou verwachten. Er is geen andere plek waar dit beter duidelijk wordt dan de Schlossplatz, in het historische hart van Berlijn. 131 Het Mitte der Mitte voor 1945 Sinds de Wende zijn veel plekken in het polycentrische Berlijn aangeduid als het ware centrum van de stad, vaak met de intentie om nieuwe ontwikkelingen een impuls te geven. Toch is er vanuit historisch perspectief maar één plek die in Berlijn als het Mitte der Mitte kan worden gezien: de huidige Schlossplatz. Hier verbond een brug over de rivier de Spree beide delen van de oorspronkelijke dubbelstad Berlijn-Cölln met elkaar. Halverwege de vijftiende eeuw bouwde het geslacht Hohenzollern, dat sinds het begin van die eeuw over de Mark Brandenburg heerste, een burcht op deze strategische plaats. Vervolgens ontwikkelde de stad zich gedurende bijna vijf eeuwen parallel aan de carrière van haar adellijke heersers. De keurvorsten van Brandenburg werden koningen van Pruisen (1701) en later keizers van Duitsland (1871). Het politieke succes van de Hohenzollerns kwam ook ten goede aan de status van Berlijn. De residentie van de Hohenzollerns werd steeds gezichtsbepalender voor Berlijn, met name toen ze in het begin van de achttiende eeuw werd uitgebouwd tot een representatief barok paleis dat het stedenbouwkundige uitgangspunt vormde voor de stadsuitbreidingen ten westen van het historische centrum. Met de troonsafstand van keizer Wilhelm II in 1918 verloor het paleis de functie van vorstelijke residentie, waarvoor in het Interbellum geen

4 passend alternatief werd gevonden. In de nadagen van de Tweede Wereldoorlog raakte het paleis bij een bombardement en de slag om Berlijn zwaar beschadigd. 132 Van vorstelijk paleis tot volkspaleis Vijf jaar lang stond de ruïne in het stadscentrum. Hoewel het paleis volgens experts nog te redden was, besloot de kersverse regering van de DDR in 1950 het als symbool van Pruisisch absolutisme en militarisme tot de grond toe af te breken. Daarmee ontstond een open ruimte die gebruikt kon worden voor massale volksmanifestaties, maar er bestonden ook plannen voor de bouw van een representatief regeringsgebouw (Heineberg 1979, p ). Tot verwezenlijking van die plannen kwam het niet. De daadkracht richtte zich in eerste instantie op de wederopbouw van meer oostelijk gelegen delen van de stad zoals de Stalinallee (sinds 1961 Karl-Marx-Allee) en de Alexanderplatz. De door de sloop vrijgekomen ruimte werd Marx-Engels-Platz gedoopt en hooguit twee keer per jaar benut voor massamanifestaties. De rest van het jaar diende het als parkeerplaats (Hennet 2005, p. 33). Pas in de jaren zestig werd gebouwd op de Marx-Engels-Platz, maar de kavel van het verdwenen paleis bleef leeg tot in de jaren zeventig. Een machtswisseling in de politieke top Erich Honecker volgde Walter Ulbricht op als secretaris-generaal van de communistische partij leidde tot een verandering in het politieke klimaat. Als symbool van de nieuwe, schijnbaar minder repressieve DDR werd het Palast der Republik gebouwd op de plaats van het verdwenen stadspaleis. Dit multifunctionele gebouw bood niet alleen plaats aan de Volkskammer (het schijnparlement van de DDR), maar herbergde ook diverse culturele en recreatieve functies. De vele culturele evenementen maakten het gebouw geliefd onder de bevolking. Voor het eerst in vijf eeuwen had het centrum van Berlijn een publiek toegankelijke culturele functie. Het gebouw werd daarom, ondanks de representatieve functie die het voor de DDR ook had, niet als plek van autoriteit beschouwd (Flierl 1990). De Schlossplatz-discussie In het jaar tussen de val van de Muur en de Duitse eenwording bleek dat het Palast der Republik van asbest moest worden gezuiverd. Het complex werd voor onbepaalde tijd gesloten, maar uiteindelijk bleken de deuren nooit meer open te gaan. Terwijl het Palast der Republik midden in de stad ontoegankelijk bleef en het verval langzaam intrad, gingen in het publieke debat steeds meer stemmen op om een alternatieve ontwikkeling te overwegen. De meest levensvatbare onder deze alternatieven bleek het initiatief dat aanvankelijk het meest utopisch leek: de wederopbouw van het ruim veertig jaar eerder gesloopte stadspaleis. Een essay van historicus Joachim Fest verpakte het doel in 1990 nog in politiek-symbolische termen: als de sloop van het stadspaleis de zege van het socialisme had moeten verbeelden, dan zou de wederopbouw het symbool moeten zijn van zijn mislukken. Als snel kreeg de esthetische invalshoek van publicist Wolf Jobst Siedler meer aandacht: het stadspaleis was de referentie voor de vorm en structuur van de westelijke barokke stadsuitbreidingen uit de achttiende eeuw. Wederopbouw van het paleis zou weer evenwicht in dit stadsbeeld brengen (Hennet 2005, p ). De vraag in hoeverre het Palast der Republik en de overige gebouwen uit de DDR-tijd een monumentale waarde vertegenwoordigden werd niet beantwoord. De voorstanders van de wederopbouw van het stadspaleis kregen steeds meer wind in de zeilen. Een belangrijke rol was weggelegd voor de Förderverein Berliner Schloss onder leiding van de gepensioneerde Hamburgse zakenman Wilhelm von Boddien. Hij kreeg toestemming om met behulp van canvas trompe l oeil façaden ruim een jaar lang een paleissimulatie voor het Palast der Republik op te trekken. Deze stunt gaf een visuele impuls aan de herinnering aan het verdwenen stadspaleis. Vlak na deze actie werd de Marx-Engels-Platz omgedoopt tot Schlossplatz, waarmee het plein direct voor het in onbruik geraakte Palast der

5 Republik ook in naam weer aan het stadspaleis herinnerde (Hennet 2005, p. 90). Hoewel de voorstanders van wederopbouw een natuurlijke bondgenoot hadden in hen die een afkeer hadden van de DDR, zijn er ook vele voormalige Oost-Duitsers die de sloop van het stadspaleis betreuren en deze historische fout willen herstellen door zijn wederopbouw. Het verzet tegen de sloop van het Palast der Republik was echter ook groot. Juist dit gebouw vertegenwoordigde voor veel voormalige DDR-burgers een plezierige herinnering. Hier konden zij uitgaan en ervoeren zij een vorm van vrijheid en ontspanning die elders in het openbaar niet denkbaar was. Bovendien was het bijeenbrengen van politiek en cultuur een uniek concept, dat bij de oplevering in de westerse wereld nog niet bestond (Hennet 2005, p.33). De talrijke organisaties die streden voor het behoud van het Palast der Republik hebben echter nooit een gezamenlijke visie kunnen ontwikkelen die in staat was het op te nemen tegen de voorstanders van wederopbouw van het stadspaleis (Altrock 2003, p. 198). Net als bij het kamp van het stadspaleis liepen de scheidslijnen niet messcherp: vele voormalige West-Duitsers, voornamelijk van jongere generaties, verenigden zich rond een standpunt dat van nature Oost-Duits was. Ook politiek gezien kan de mening over deze kwestie niet puur aan politieke kleur worden gekoppeld. De reconstructie die Hennet (2005, p. 139) heeft gemaakt van de discussie toont aan dat gedurende ruim een decennium de standpunten over sloop en behoud bij de meeste partijen één of meer keer zijn veranderd. Alleen de PDS (postsocialisten) en de CDU zijn van begin af aan standvastig geweest in hun mening over de toekomst van het Palast der Republik. 133 Uiteindelijk lag de beslissing over de toekomst van de Schlossplatz niet bij de burgers of de bestuurders van Berlijn, maar bij de nationale politiek. Het Palast der Republik was samen met andere staatsbezittingen van de DDR overgegaan in handen van de Bondsrepubliek. Deze liet zich over de kwestie adviseren door een commissie van internationale experts die zich had gebogen over de toekomst van het historische centrum van Berlijn. Hoewel deze commissie niet unaniem tot een oordeel kon komen, nam de Bondsrepubliek in 2002 haar advies met grote meerderheid over. Dat advies hield in dat het Palast der Republik gesloopt zou worden en dat op deze plaats een gedeeltelijke reconstructie gebouwd moest worden van het stadspaleis. Drie barokke façaden en één binnenplaats zullen historisch getrouw worden herbouwd. Dit Humboldt-Forum zal worden gebruikt door de Humboldt Universiteit, de Landesbibliothek en het Museum voor Buiten-Europese Kunst. Daarmee wordt het een plaats waar cultuur en wetenschap in dialoog treden en behoudt het gebouw het openbare karakter van het Palast der Republik. Met deze uitspraak is getracht de tegenstanders van de sloop van het Palast der Republik tegemoet te komen. De toekomst De sloop van het Palast der Republik verliep bijzonder traag en de stemmen tot geheel of gedeeltelijk behoud bleven klinken tot de laatste resten in november 2008 waren verdwenen. Ook de voortgang van de planning en bouw van het Humboldt-Forum verloopt niet zonder tegenslag en discussie. Toch verwacht men dat het Humboldt-Forum in 2016 kan worden geopend. Inmiddels is ook een publieke discussie in gang gezet over de toekomst van het in de jaren tachtig voltooide Marx-Engels-Forum, direct aan de overkant van de Spree. De schijnbare vanzelfsprekendheid waarmee hier, maar ook op andere plekken in Berlijn (bijvoorbeeld op de Alexanderplatz of bij het westelijk deel van de Karl-Marx-Allee) stedenbouwkundig erfgoed uit de DDR-tijd wordt opgeofferd ten gunste van nieuwbouw, is opmerkelijk. Juist Berlijn kenmerkt zich door een unieke historische gelaagdheid van de bebouwing. Eén van deze lagen, die van de DDR-tijd in Oost-Berlijn, lijkt meer ter discus-

6 sie te staan dan andere. De toekomst zal uitwijzen of het handelen naar de huidige negatieve beschouwing van het DDR-erfgoed door de leidende actoren op de langere termijn tot berouw zal leiden. Michiel Lippus 134 Bron: Paul, L. & B. de Pater (red) (2010) Midden- en Oost-Europa. Geografie van een transitiezone. Assen/Utrecht: Van Gorcum/PerspectiefUitgevers

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat.

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat. BERLIJN Toen ik student was ben ik in 1963 voor het eerst in Berlijn geweest. Er was nog geen muur maar om naar Oost-Berlijn te gaan moest je langs de Vopo s die het geweer op de mensen hielden. Geen prettig

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

In afwachting van uw reactie. namens de voorzitter van de Monumentencommissie, met vriendelijke groet,

In afwachting van uw reactie. namens de voorzitter van de Monumentencommissie, met vriendelijke groet, Monumentencommissie Hcngelo. College van Burgemeester en Wethouders van de Gemeente Hengelo t.a.v. Hr. J. Bron Postbus 18 7550 AA Hengelo Advies badhuis/ariensschool 2012-001 25 januari 2012 Geacht college,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1992-1993 22396 Beleid voor stadsvernieuwing in de toekomst Nr. 16 VERSLAG VAN EEN WERKBEZOEK Vastgesteld 21 september 1992 Inleiding Een delegatie uit de

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

Examen VBO-MAVO-C. Geschiedenis en staatsinrichting

Examen VBO-MAVO-C. Geschiedenis en staatsinrichting Geschiedenis en staatsinrichting Examen VBO-MAVO-C Vragenboekje Voorbereidend Beroeps Onderwijs Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 23 mei 9.00 11.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

KASTELEN EN KASTEELRUÏNES: ALTIJD EEN "GELDVERNICHTUNGSMASCHINE"? Rebecca Hollewijn Sebastiaan Gerards

KASTELEN EN KASTEELRUÏNES: ALTIJD EEN GELDVERNICHTUNGSMASCHINE? Rebecca Hollewijn Sebastiaan Gerards KASTELEN EN KASTEELRUÏNES: ALTIJD EEN "GELDVERNICHTUNGSMASCHINE"? Rebecca Hollewijn Sebastiaan Gerards INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 2 Nederlands-Duits grensgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog 3 Nederlands-Duits

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Eindexamen Duits vwo 2002-I

Eindexamen Duits vwo 2002-I Tekst 1 Hirnakrobaten 1 D 2 A 3 (mit) scheinbar(er) (Gedankenübertragung) (regel 35) 4 Hij wil dat mensen zich weer leren verbazen over schijnbaar alledaagse verschijnselen waarachter grote prestaties

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21

Nadere informatie

ARCHITECTUUR MAGAZINE

ARCHITECTUUR MAGAZINE BERLIJN TRY ME SLECHTS 3,95 ARCHITECTUUR MAGAZINE Een leerzame reis om nooit te vergeten. Tom Met o.a de Dom, Fernsehturm, Bahnhof en nog veel meer. WINTER 2015 3,95 WWW.TOMDEBRUIJN.NL 1 A L E X A N D

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

Visie op de toekomstige ontwikkeling van de. Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg]

Visie op de toekomstige ontwikkeling van de. Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg] Visie op de toekomstige ontwikkeling van de Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg] Deze visie op de ontwikkeling van de Van Sijpesteijnkade wordt ondersteund door de volgende organisaties: Bewonersoverleg

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Bijlage: beschrijving van de panden met cultuurhistorische waarden

Bijlage: beschrijving van de panden met cultuurhistorische waarden Bijlage: beschrijving van de panden met cultuurhistorische waarden Kruisstraat 64-66, 68, 68a Ensemble van twee woonhuizen onder een kap en twee vrijstaande woningen. De panden vormen een voorbeeld van

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

EUROPA. meer samen bouwen!

EUROPA. meer samen bouwen! EUROPA meer samen bouwen! INHOUDSOPGAVE GESCHIEDENIS VAN DE EUROPESE CONSTRUCTIE herinneren waar we vandaan komen... 04 EUROPESE VERDRAGEN meer overeenkomsten afsluiten... 11 EUROPESE SYMBOLEN onze diversiteit

Nadere informatie

Referentie onderzoek

Referentie onderzoek Referentie onderzoek Project Vrij Research - Harald Warmelink 12-06-2016 - Michelle Avis - G&I1A Inleiding Als onderdeel van het schoolproject Vrij ga ik, samen met een groepje klasgenoten, een installatie/spel

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Standpunten van drie politieke partijen aan het begin

Nadere informatie

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen Wij vonden het Bremen erg interessant, vooral Zelf zijn wij ook de geschiedenis en cultuur van een stad en hoe dit terug is te zien in de gebouwen. Dit vinden

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Y 0 Postbus (o243 L U. De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. T.a.v.: Mevrouw dr. M. Bussemaker. Postbus 16375.

Y 0 Postbus (o243 L U. De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. T.a.v.: Mevrouw dr. M. Bussemaker. Postbus 16375. Postbus 16375 2500 BJ Den Haag T.a.v.: Mevrouw dr. M. Bussemaker De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap www. ultuur.nl iiiloiiilttitii.ii1 L U [070 311)6656 1 1 1 1 1. 2506 AL I)cn 1-laag Het

Nadere informatie

Eindexamen havo geschiedenis pilot 2012 - I

Eindexamen havo geschiedenis pilot 2012 - I Door de tijd heen De volgende historische gebeurtenissen hebben te maken met de Olympische Spelen en staan in willekeurige volgorde: 1 Tijdens de Olympische Spelen in Berlijn won de zwarte Amerikaanse

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

Nijmegen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30

Nijmegen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30 Nijmegen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30 Een nieuw element is het Centrumplein [ ] met bestemming tot centrum van gezelligheid. Er is plaats voor café s en restaurants en

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

De SNS Bank in 2015. De rol van het Manifest in het licht van de traditie. door Geraart Westerink

De SNS Bank in 2015. De rol van het Manifest in het licht van de traditie. door Geraart Westerink De SNS Bank in 2015 Herijking van waarden gebaseerd op een eerbiedwaardig verleden De rol van het Manifest in het licht van de traditie door Geraart Westerink De afgelopen jaren behoorden tot de woeligste

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55

Nadere informatie

Kastelen, burchten, landhuizen

Kastelen, burchten, landhuizen Kastelen, burchten, landhuizen Kasteel Cappenberg in Selm Het architectonische juweeltje van het district staat in het noorden: het kasteel Cappenberg werd in 1122 door de graven Gottfried en Otto von

Nadere informatie

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving.

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Inleiding De tender voor de voormalige Eurobioscoop heeft als doel de kwaliteiten van het bijzondere gebouw weer een rol te laten spelen in de nieuwe

Nadere informatie

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid Juryrapport Boekman Dissertatieprijs voor kunst- en cultuurbeleid 2015 Geachte aanwezigen, en in het bijzonder de genomineerden voor de Boekman Dissertatieprijs, Thijs Lijster, Emanuel Overbeeke en Christoph

Nadere informatie

Geachte gasten van de herdenkingsplechtigheid, Het is voor mij een grote eer vandaag tijdens deze. herdenkingsplechtigheid het woord te mogen voeren.

Geachte gasten van de herdenkingsplechtigheid, Het is voor mij een grote eer vandaag tijdens deze. herdenkingsplechtigheid het woord te mogen voeren. Manuscript toespraak 29-04-2013 Mevr. Dr. Eva Högl - lid van de Bondsdag, toespraak t.g.v. de Nederlandse herdenkingsplechtigheid op 4 mei 2013 Geachte heer Snep, Geachte ambassadeur, Geachte gasten van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

MENTS. Berlijn anno 2009. 20 jaar na de val van de muur

MENTS. Berlijn anno 2009. 20 jaar na de val van de muur M & MORE Berlijn anno 2009 20 jaar na de val van de muur Groepsreis van 18 tot 22 juli 2009 Nederlandstalige begeleiding vanuit Brussel Nederlandstalige professionele gids ter plaatse M & MORE PROGRAMMA

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) De verschillende betekenissen van ongehuwd samenwonen in Europa: Een studie naar verschillen tussen samenwoners in hun opvattingen, plannen en gedrag. In de

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

relatiegeschenk gemeente deventer

relatiegeschenk gemeente deventer 1 relatiegeschenk gemeente deventer Het ontvangen van het relatiegeschenk van de Gemeente Deventer is meer dan het krijgen van een kleine attentie; het relatiegeschenk beoogt een werkelijk cadeau te zijn,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I Door de tijd heen De volgende historische gebeurtenissen hebben allemaal te maken met migratie en staan in willekeurige volgorde: 1 Afrikanen worden op slavenschepen naar Amerika gebracht om te werken

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Tradities en gebruiken in de Groningse cultuur

Tradities en gebruiken in de Groningse cultuur Tradities en gebruiken in de Groningse cultuur Groningen kent verschillende tradities en gebruiken. Denk hierbij aan de Groningse streektaal, de vlag en het Groningse volkslied. Maar het gaat ook om het

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad Titelblad Vanaf april 2010 staat het kasteel van Gemert leeg. De laatste bewoners waren enkele paters die het grootste deel van hun leven in het buiteland hun geloof hadden onderwezen. Wegens hun leeftijd

Nadere informatie

BURGERPANEL CAPELLE OVER...

BURGERPANEL CAPELLE OVER... BURGERPANEL CAPELLE OVER... profiel nieuwe burgemeester Mei 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de 15 e peiling met het burgerpanel van Gemeente Capelle aan den IJssel. Deze peiling

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Peiling over Europa en EDIC

Peiling over Europa en EDIC Peiling over Europa en EDIC Peiling over Europa en EDIC Datum: september 2013 Colofon Gemeente Nijmegen Onderzoek en Statistiek contactpersoon: Ad Manders tel.: (024) 329 98 89 emailadres: onderzoek.statistiek@nijmegen.nl

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Geschiedenis en staatsinrichting oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Vrijdag 19

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: 'Brandpunt tussen verleden en heden'. Een onderzoek naar de doorwerking van geschiedenis in de besluitvorming rondom de herbouw van het Berliner Stadtschloss Auteur: Coen Fouls Verschenen in:

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls

Typisch gemert. Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls Typisch gemert gemert Stedenbouwkundige hoofdstructuur en beeldkwaliteit geven Gemert een nieuwe impuls RUIJSCHENBERGH DE STROOM NAZARETH RUIJSCHENBERGH NAZARETH DE STROOM Typisch Gemert Stedenbouwkundige

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen.

Nadere informatie

Jonathan van Doornum 2010-2012

Jonathan van Doornum 2010-2012 Jonathan van Doornum 2010-2012 CV Jonathan van Doornum (Mariënberg 1987) woont en werkt in Zwolle www.jonathanvandoornum.nl Educatie 2009-2011 BFA / Autonoom beeldende kunst ArtEZ CABK Zwolle 2005-2009

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Fly & drive Andalusië

Fly & drive Andalusië Page 1 of 5 Fly & drive Andalusië In Spanje stichtten de Arabieren een rijk dat een hoge beschaving en een grote welvaart kende, waarbij de rest van Europa verbleekte. De belangrijkste gebeurtenissen in

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Reisweek Berlijn. 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk

Reisweek Berlijn. 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk Reisweek Berlijn 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk maandag 7 t/m donderdag 10 september 2015 Belangrijke gegevens : HOTEL KOLUMBUS Genslerstraβe 18 13055 Berlin Tel. +49 (0) 30 98 19 70 De

Nadere informatie

EU Commissie: CE markering van drainagesystemen in groene daken wel verplicht! Bouwproducten zijn geen speelgoed

EU Commissie: CE markering van drainagesystemen in groene daken wel verplicht! Bouwproducten zijn geen speelgoed EU Commissie: CE markering van drainagesystemen in groene daken wel verplicht! Bouwproducten zijn geen speelgoed Christian Brensing spreekt met Vicente Leoz Argüelles, hoofd van unit I 5 European Commission

Nadere informatie

EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010

EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010 EKEREN BERLIJN 12 tot 16 mei 2010 De geschiedenis van Berlijn in een notendop Berlijn werd officieel gesticht in 1230. Oorspronkelijk waren er twee steden; Berlijn en Cölln, die in de 14 de eeuw tot verdere

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

DE FAMILIE VAN LOON 130 _

DE FAMILIE VAN LOON 130 _ DE FAMILIE VAN LOON Mooi idee: je familie en huis jarenlang laten portretteren door schilders en fotografen. De roemrijke familie Van Loon uit Amsterdam deed dat. De indrukwekkende stapel familieportretten

Nadere informatie

Terugblik op rapport uit 1960

Terugblik op rapport uit 1960 Terugblik op rapport uit 1960 Tegen het einde van de vijftiger en aan het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw kwamen de spaarzame onderzoeksrapporten van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek),

Nadere informatie

2. Wat er voor de mijngebouwen in de plaats is gekomen, bestaat uit groenvoorziening, woonwijken en zakelijk beton. Er is tijdens de grootscheepse

2. Wat er voor de mijngebouwen in de plaats is gekomen, bestaat uit groenvoorziening, woonwijken en zakelijk beton. Er is tijdens de grootscheepse 1. Als je vroeger voorbij Sittard over de Limburgse heuvels kwam dan zag je in het dal het trotse mijnencomplex liggen. Daar is tegenwoordig niets meer van over. Ik ben als kind opgegroeid in de tijd dat

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie