Ulrike Meinhof, ontaarde moeder 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ulrike Meinhof, ontaarde moeder 1"

Transcriptie

1 1 Ulrike Meinhof, ontaarde moeder 1 Het is een prachtige dag in mei en de zon beschijnt een ruime, witgepleisterde villa in de Miquelstraße in een chique wijk in het zuidwesten van Berlijn. De villa huisvest het Deutsche Zentralinstitut für Soziale Fragen van de Vrije Universiteit. In de leeszaal van het instituut zit een jongeman zenuwachtig te roken, tegenover hem zit een 36-jarige vrouw die eveneens de ene na de andere sigaret opsteekt. Het zijn Andreas Baader en Ulrike Meinhof. De 27-jarige Baader is inmiddels al gearresteerd voor een brandaanslag, maar mag onder bewaking met de bekende journaliste Ulrike Meinhof aan een boek over marginale jongeren werken. Zijn twee bewakers vervelen zich. Maar niet voor lang. Twee jonge vrouwen zijn binnengekomen en laten om elf uur Gudrun Ensslin en een man binnen, beiden met bivakmuts op en bewapend met revolvers. Ze schieten een medewerker van het instituut in zijn arm en stormen de leeszaal binnen. De bewakers worden verblind door een traangaspistool. Een heftig gevecht volgt. In het strijdgewoel springt Baader uit het raam. Meinhof, die van de bevrijdingsactie op de hoogte was, maar net zou doen alsof ze van niets wist en dus zou blijven zitten, nam het besluit van haar leven. Ze sprong Baader achterna, een toekomst vol geweld tegemoet. 2 Ulrike Meinhof wordt vaak neergezet als de moeder van het Duitse terrorisme, zoals zich dat in de Rote Armee Fraktion (raf) en aanverwante groepen vanaf 1970 tot in de jaren negentig in de 21

2 Bondsrepubliek manifesteerde. In de volksmond werd de raf als Baader-Meinhof-Bande of -Gruppe aangeduid, al naargelang de politieke positionering van de spreker. Meinhof was geen onbekende in het publieke debat. Toen ze op 14 mei 1970 aan de bevrijding van Andreas Baader deelnam, was ze een gevierd publiciste. Ze was de pupil van de Oost-Duitse communisten en ster van de Hamburgse mediajetset. Ze was getrouwd, gescheiden en had twee dochtertjes. De Duitse media smulden van Meinhofs val. Iedereen vroeg zich af wat Meinhof bezielde om haar succesvolle bestaan als auteur en programmamaakster op te geven. In de veertig jaar die er sindsdien zijn verstreken, keerde en keert die vraag nog steeds terug: waarom? Waarom liet ze haar kinderen in de steek en nam ze deel aan bankovervallen, autodiefstallen en bomaanslagen? Waarom liet ze zich door de intellectuele laagvliegers Andreas Baader en Gudrun Ensslin inpakken? En waarom pleegde ze in 1976, vier jaar nadat ze was gearresteerd, zelfmoord in haar cel in Stammheim? Wat de analyse van Meinhofs radicale biografie en de daaromheen ontstane beeld- en mythevorming zo interessant, maar ook ingewikkeld maakt, is dat Meinhof op het moment dat ze terroriste werd, al een carrière als publieke figuur had opgebouwd. Ze was niet zomaar iemand. Ze had veel vrienden, ook hooggeplaatsten, maar minstens net zoveel vijanden, vooral onder de conservatieve politieke elites. Haar aansluiting bij de raf was een splijtzwam, die de tegenstellingen tussen links en rechts in de West-Duitse politieke cultuur aanscherpte. Tevens lieten de media reacties op haar keuze voor het terrorisme in het bijzonder de mythe rond het verraad aan haar dochters zien hoe vastgeroest de rolpatronen in het West-Duitsland van de jaren zestig en zeventig nog lagen, en hoezeer privé en politiek met elkaar verweven waren. 3 Dit verhaal is als eerste hoofdstuk een goed voorbeeld van de stelling dat de speelruimte van een vrouwelijke terrorismeverdachte niet alleen wordt bepaald door de organisatie waarvan ze lid is, maar net zo goed door de beeldvorming en media-aandacht die haar in gijzeling kan houden. 22 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

3 Het begin van een radicale carrière Eerst gaan we terug naar 1934, toen Ulrike als tweede dochter in een nationaal-conservatief, evangelisch-luthers gezin in het Noord-Duitse Oldenburg ter wereld kwam. Vader Meinhof was het jaar daarvoor toegetreden tot de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (nsdap, de nazipartij) en werd als beloning in 1934 directeur van het stadsmuseum in Jena. Haar moeder, Ingeborg Meinhof, stamde uit een socialistisch milieu. Nadat haar echtgenoot in 1940 aan kanker was gestorven, nam ze een negentienjarige studente en studievriendin, Renate Riemeck, als onderhuurster bij zich in huis. De twee vrouwen kregen al snel een liefdesrelatie. In 1945 wist het gezin Meinhof-Riemeck net op tijd voor het Rode Leger uit naar het Westen te vluchten. Samen met haar twee moeders en zus Wienke kwam de elfjarige Meinhof via het Beierse Berneck in 1946 weer in Oldenburg terecht. In de kringen van het nationaal-conservatieve protestantse Bildungsbürgertum in Oldenburg ontwikkelde Ulrike een brede, maar nog redelijk apolitieke belangstelling. In 1949 stierf haar moeder, haar zus verliet het huis en Ulrike bleef achter met een stiefmoeder die veel van huis was. In deze omstandigheden vormde Ulrike, die een trouwe kerkganger was, een christelijkradicaal geïnspireerde oppositionele houding tegenover alles wat naar autoriteit, conservatisme of schijnheiligheid riekte. Haar stiefmoeder stimuleerde haar in die houding met haar eigen zelfstandige wetenschappelijke carrière en politieke engagement. Riemeck verdoezelde haar vroegere lidmaatschap van de nsdap en sloot zich aan bij een groep sociaaldemocraten en antifascisten. Ze deed het voorkomen of zij en de familie Meinhof onder het nazibewind vanuit christelijke beweegredenen aan de kant van het verzet hadden gestaan. 4 In deze periode ontstond in de Bondsrepubliek een beweging die zich tegen atoomwapens keerde. De atoombommen hielden ook het oorlogskind Ulrike Meinhof bezig, die zich door veel zelfstudie tot een christelijke atoompacifist ontwikkelde. Ze las en sprak steeds meer over politiek en kreeg van een Marburgse stu- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 23

4 dievriend de bijnaam Atom-Ulrike. Via Riemeck, die zich met andere hoogleraren voor een atoomwapenvrij Europa inzette, leerde ze communisten kennen en ontdekte ze dat in Duitsland opnieuw mensen vanwege hun politieke gezindheid werden vervolgd en dat de communisten daar opnieuw de dupe van waren. In 1957 vervolgde ze haar studie (filosofie, pedagogiek, sociologie en germanistiek) in Münster. Hier nam ze steeds actiever deel aan politieke bijeenkomsten tegen atoombewapening. Meinhof werd lid van de Sozialistischer Deutscher Studentenbund (sds), de studentenorganisatie van de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (spd), schreef pamfletten en hield lezingen, wat in die tijd voor een studente nogal ongewoon was. Ze legde ook openlijk een verband tussen herbewapening van de Bondsrepubliek, atoomwapens en het nationaalsocialisme: Wij willen niet nog eens wegens misdaden tegen de menselijkheid voor God en de mensen schuld moeten bekennen. 5 Met haar engagement kreeg ze ook meer kritiek en schimpscheuten te verduren. Scheldkanonnades als: Euch müsste man vergasen, Hitler hat euch vergessen of Geh doch nach drüben, waren heel normaal. 6 Ook haar eigen spd nam afstand van de radicale vredesactivisten. Sociaaldemocraten in Münster begonnen een lastercampagne tegen Ulrike en dreigden haar met allerlei intriges als ze doorging met haar campagne in de sds tegen de atoombewapening. Met haar christelijk geïnspireerde, radicaallinkse standpunten kwam ze niet verder. Ze had nieuwe bondgenoten nodig. Vanaf 1958 kwam Ulrike Meinhof, die inmiddels een bekende activiste was in Münster, in het vizier van de illegale Kommunistische Partei Deutschlands (kpd), die vanuit Oost-Duitsland financieel en organisatorisch werd ondersteund. Via het blad konkret dat, met medeweten van uitgever Klaus Rainer Röhl, volledig aan het financiële infuus van de kpd en dus van de Duitse Democratische Republiek (ddr) hing, poogde de kpd invloed uit te oefenen binnen de socialistische en vredesbeweging. Röhl probeerde in opdracht van zijn geldschieters een steeds groter afzetgebied met meer lokale redacties te creëren. In Münster had hij zijn zinnen 24 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

5 op Ulrike Meinhof gezet. Ze stemde toe om mee te werken aan een anti-atoomwapenconferentie. Meinhof was gefascineerd door haar nieuwe opdracht, de geheimzinnige sfeer eromheen en het besef dat ze dit keer niet in haar eentje ten strijde trok, maar deel uitmaakte van een illegaal collectief. In de herfst van 1958 bracht ze haar eerste bezoek aan Oost-Berlijn, waar ze in een conspiratieve woning de Oost-Duitse partners van konkret ontmoette. Die waren onder de indruk van de intelligente en charmante Ulrike. Ze werd lid van de kpd en spande zich nog harder in voor de zaak van konkret en de anti-atoombeweging. Tegen de achtergrond van de spanningen van de Koude Oorlog vond in januari 1959 de grote anti-atoomconferentie in Münster plaats. Daar raakte de 24-jarige Meinhof in een fel debat verzeild met spd-vicevoorzitter en defensie-expert Helmut Schmidt. De spd-leiding verloor het pleit en de conferentie stemde met een meerderheid van 70 procent voor een vredesverdrag met de ddr, met als doel de mogelijkheden voor een confederatie tussen beide staten te bestuderen en zo de dreiging van een atoomoorlog te verminderen. Woedend riep Schmidt dat het congres op die manier met Oost-Berlijn collaboreerde. Ook de media en de West-Duitse regering-adenauer reageerden heftig en veroordeelden het congres als een bedrieglijke manoeuvre van Oostblokagenten. 7 Het Centraal Comité van de kpd in West-Duitsland en hun kameraden in het Oosten waren daarentegen wild enthousiast. In de ddr vierden Meinhof, de konkret-redactie en haar communistische kameraden, gekleed in de blauwe overhemden van de communistische jongerenorganisatie fdj (Freie Deutsche Jugend), uitbundig feest. Maar lang hield de euforie niet aan. In 1959 zetten de sds-bestuursleden onder grote druk van de spd hun radicale voorzitter af en verboden hun leden aan konkret mee te werken. Meinhof en haar vertrouwelingen bij konkret verlieten de sds in de zomer van dat jaar. Inmiddels had ze ook met haar christelijke milieu gebroken. Meinhof nam afscheid van de kerk en de joods-christelijke theologen en filosofen, zoals Martin Buber, Karl Jaspers en Hans Egon Holthusen. Hun ideeën over geleidelijke hervormingen, goddelijke autoriteit en burgerlijkheid begon ze steeds meer te verafschu- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 25

6 wen. Aan de universiteit van Münster werd ze door studenten als een grote schande voor deze universiteit bestempeld. Ook haar katholieke verloofde, Lothar Wallek, kon zo niet met haar verder. In Münster had ze zich in een menselijk en politiek isolement gemanoeuvreerd. Tegen de atoombewapening was niets te ondernemen, de spd en de sds hadden een revisionistische koers in geslagen en haar voormalige strijdkameraden in Münster hadden haar verraden zo voelde het tenminste. Ze vertrok naar Hamburg om redacteur bij konkret te worden. Ulrike Meinhof zette nu alle kaarten op haar communistische netwerk en medewerking bij konkret. Ze begon een hartstochtelijke affaire met hoofdredacteur Röhl. Daarnaast werd ze promovenda aan de universiteit van Hamburg, had een riante studiebeurs en verdiende een aardig honorarium bij konkret. Ze genoot ervan. Ze haalde een hele serie bekende schrijvers en filosofen, zoals Hans Magnus Enzensberger, Simone de Beauvoir, Françoise Sagan en Pablo Neruda, over om stukken te schrijven. Ze interviewde bekende en onbekende, binnenlandse en buitenlandse intellectuelen. Konkret trok ten strijde tegen voormalige nazi s en nieuwe fascisten en ontmaskerde (met hulp van de ddr) zelfs enkele oorlogsmisdadigers. In 1960 brak Meinhof haar promotie af en werd chef-redacteur bij konkret. Een jaar later trouwde ze met Röhl. Meinhof hield op dat moment al verschillende ballen in de lucht. Ze voerde campagne voor een nieuwe antioorlogspartij, de Deutsche Friedensunion (dfu). 8 Ze organiseerde de redactie en schreef provocerende artikelen. In mei 1961 opende ze onder de titel Hitler in Euch de aanval op minister van Defensie en voorzitter van de Christlich- Soziale Union (csu, de Beierse zusterpartij van de cdu) Franz Josef Strauß: Net zoals we onze ouders naar Hitler vragen, zo zullen wij eens naar mijnheer Strauß worden gevraagd. 9 Een aanklacht van Strauß wist ze met behulp van advocaat Gustav Heinemann (de latere Bondspresident) af te weren. In al haar vrijgevochtenheid voelde ze echter ook de behoefte om zich als een goede huisvrouw en echtgenote te gedragen. Ze naaide gordijnen en leerde koken; Klaus hield erg van Duitse vleesgerechten. In september 1962, na 26 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

7 een zwaar kraambed, kregen ze een tweeling: Regine en Bettina Röhl. Meteen daarna moest Meinhof aan een goedaardige tumor in haar hoofd geopereerd worden. 10 Röhl ging intussen steeds meer zijn eigen gang. Hij brak met de kpd. Die partij maakte zich inmiddels grote zorgen over de enorme kosten die konkret maakte. Röhl kocht nieuwe auto s, type machines, declareerde luxereizen alles op rekening van de kameraden. Die zetten hem vervolgens onder grote druk als uitgever af te treden. De andere auteurs, inclusief Meinhof, accepteerden dat niet. Meinhof en Röhl legden hun partijlidmaatschap neer en de kpd draaide de geldkraan dicht. Konkret stond er nu alleen voor. Weer een illusie armer, zou Meinhof verzucht hebben. 11 Deze ontwikkeling bleef voor het lezerspubliek overigens verborgen. Dat had sowieso geen weet van de communistische connectie van konkret. Ulrike verzorgde inmiddels radio-uitzendingen en was daarmee heel populair. Provocerend en stilistisch scherp sneed ze nieuwe, originele thema s aan, die allemaal van haar politieke en sociale bevlogenheid getuigden. Ze sprak en schreef over arbeidsongevallen, over de banden van de katholieke kerk met het naziregime en over het lot van weeskinderen. Tussendoor klaagde Franz Josef Strauß haar opnieuw aan, omdat ze hem in konkret eind 1964 (na de zogeheten Spiegel-affaire 12 ) de infaamste Duitse politicus had genoemd. Dit keer won Strauß wel. In München werd ze tot 600 mark boete en een rectificatie veroordeeld. In Hamburg straalde haar ster steeds feller. Ze werd er op alle feestjes van de gegoede burgerij uitgenodigd, bezocht happenings, dansfeesten en vernissages. Met Röhl hield ze vakantie op het Noord-Duitse eiland Sylt, het Monaco van de Bondsrepubliek. Een tijdlang genoot Meinhof van haar drukke bestaan te midden van de progressieve en liberale burgers, journalisten en mediamagnaten. Maar in haar ogen was die progressiviteit slechts schijn en lifestyle. Haar huwelijk begon in deze periode eveneens barsten te vertonen. Röhl werd steeds jaloerser op zijn succesvolle, charmante vrouw en hield er voortdurend affaires op na. Om de kinderen bekommerde hij zich al helemaal niet. Meinhof, die in haar in- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 27

8 tellectuele werk steeds radicaler en compromislozer werd, voelde zich toenemend ongemakkelijker in haar sociale en privéleven. In mei 1967 schreef Meinhof het eerste konkret-artikel over buitenparlementaire oppositie. 13 Daarin maakte ze duidelijk dat ze voor radicale hervormingen van het West-Duitse systeem haar hoop had gevestigd op de Außerparlamentarische Opposition (apo). De politieke ontwikkelingen in Europa baarden haar met het oog op de Duitse verhoudingen grote zorgen. Ze was bang dat een rechtse coup, zoals in Griekenland in april 1967, ook in de Bondsrepubliek zou kunnen plaatsvinden: Sommige democratieën in West-Europa zijn kaartenhuizen. Wanneer men ze wil gebruiken, storten ze in. 14 Een radicale, buitenparlementaire oppositie was volgens haar de enige mogelijkheid om de Bondsrepubliek te redden. Het bezoek van de sjah van Perzië en zijn vrouw aan West- Berlijn, op 2 juni 1967, was de lont in het kruitvat. Tijdens een demonstratie van duizenden studenten voor de Deutsche Oper, waar burgemeester Heinrich Albertz (spd) met het Perzische paar naar Mozarts Zauberflöte luisterde, sloegen politieagenten en Perzische veiligheidsmensen ineens op de demonstranten in. In die chaos schoot de West-Berlijnse politieagent in burger Karl-Heinz Kurras de student Benno Ohnesorg dood. 15 Volgens commentator Sebastian Haffner was het een systematische, koelbloedige pogrom, uitgevoerd door de Berlijnse politie tegen Berlijnse studenten. 16 Ook Meinhof nam het op voor de studenten. De protesten tegen een chef van een politiestaat [de sjah] ontmaskerden onze staat zelf als politiestaat. Politie- en persterreur bereikten op 2 juni hun hoogtepunt. In augustus 1967 riep ze in konkret de studenten daarom op tot tegenacties tegen de boulevardpers, met name de door Axel Springer uitgegeven krant Bild, die ze voor de hetze tegen de studenten verantwoordelijk hield: Enteignet Springer! 17 Haar frustraties over haar eigen burgerlijke bestaan namen toe: Soms heb ik het gevoel dat ik door kan draaien, schreef ze in een brief die Röhl later publiceerde. De verhouding met Klaus, de opname in het establishment, de samenwerking met de studenten drie dingen die wat mijn leven betreft onverenigbaar schij- 28 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

9 nen, trekken aan me, scheuren aan me. Het huis, de party s, Kampen [Sylt], dat is slechts ten dele leuk [ ] het voorziet echter niet in mijn behoefte naar warmte, naar solidariteit, naar het gevoel deel van de groep uit te maken. De rol die mij daar toegang toe verschaft, past maar gedeeltelijk bij mijn persoon en behoeften, omdat ze mijn politieke gezindheid als narrenhouding inlijft en me dwingt dingen met een glimlach te zeggen die voor mij, voor ons allemaal, dodelijke ernst zijn: dus grijnzend, met een masker. 18 Nadat Röhl tijdens een oud-en-nieuwfeest bij vrienden openlijk verdween met een vriendin en pas na middernacht weer opdook, was voor Meinhof de maat vol. Hamburg, hun villa, haar huwelijk: ze liet het achter zich en vertrok in februari 1968 met haar dochters naar West-Berlijn. Hier stortte ze zich opnieuw met huid en haar in een nieuwe kring van intellectuelen, vrienden en kameraden. Ze hielp de sds met het organiseren van de grote Vietnamconferentie die die maand in West-Berlijn plaatsvond. De studentenleiders Rudi Dutschke en Hans-Jürgen Krahl hadden de gewapende strijd reeds als mogelijkheid voor de apo ter sprake gebracht. De dag na de conferentie hielden studenten een demonstratieve tocht door West-Berlijn. Meinhof liep mee. Stop de terreur van de jonge roden, kopte Bild. Op 21 februari organiseerden apo-tegenstanders een tegendemonstratie. De spd, die in 1961 de banden met de sds had doorgesneden, zette iedereen die had meegelopen uit de partij. Nog geen twee maanden later, op 11 april 1968, schoot de 23-jarige bouwvakker en rechts-extremist Josef Bachmann Dutschke neer. Hij overleefde de aanslag, maar herstelde slechts heel langzaam, en stierf in 1979 alsnog aan de gevolgen. Meinhof haastte zich met vrienden naar de aula van de Technische Universiteit van West-Berlijn, waar Dutschkes aanhangers zich verzamelden. Nog dezelfde avond trokken ze naar de kantoren van de Axel Springer Uitgeverij aan de Kochstraße, vlak bij de Muur. De volgende vijf dagen probeerden ze de distributie van de krant Bild aan de kiosken, die ze voor de hetze en de aanslag op Dutschke verantwoordelijk hielden, tegen te houden. u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 29

10 Meinhof deed volop aan deze rellen mee, gooide met stenen en bevond zich midden in de demonstratie. Protest is wanneer ik zeg: dit en dat zint me niet. Verzet is wanneer ik ervoor zorg dat datgene wat me niet zint, niet langer gebeurt, schreef ze in konkret. De grens tussen verbaal protest en fysiek verzet is bij de protesten tegen de aanslag op Rudi Dutschke tijdens de paasdagen [van 1968] voor het eerst massaal [ ] en feitelijk, niet alleen symbolisch, overschreden. [ ] Nu de ketenen van goede zeden en fatsoen gesprongen zijn, kan en moet opnieuw en van voor af aan over geweld en tegengeweld gediscussieerd worden. 19 De apo radicaliseerde en de sds viel in de loop van 1968 in verschillende vleugels uiteen. Het verzet leverde niet op wat Meinhof ervan verwachtte, net zomin als haar eigen leven als alleenstaande moeder met twee kinderen naar tevredenheid verliep. De stress van onregelmatige werktijden, politieke activiteiten, een goede moeder willen zijn en verschillende affaires putten haar uit. Eind 1968 interviewde ze Gudrun Ensslin in de gevangenis in Frankfurt, die toen net bekend werd als gewelddadig activiste. De promovenda Ensslin had samen met Andreas Baader, Thorwald Proll en Horst Söhnlein brand gesticht in een warenhuis in Frankfurt om te protesteren tegen het kapitalistische systeem en tegen de oorlog in Vietnam. 20 Hun proces trok veel media-aandacht. Meinhof schreef er met instemming over. In het novembernummer van konkret schreef ze over de brand: Het progressieve moment van een brandstichting in een warenhuis ligt niet in de vernieling van goederen, het ligt in de criminaliteit van de daad, in de wetsovertreding. 21 De sprong uit het raam In mei 1969 zegde Meinhof haar medewerking aan konkret op. Röhl was volgens haar alleen maar uit op goede verkoopcijfers. Oppositie, seks en geweld leverden hoge oplagecijfers op, maar veranderden in politieke zin niets. Daarmee stond het blad op het punt een instrument van de contrarevolutie te worden. 22 Diezelfde maand ging ze met een paar trouwe medewerkers en studenten 30 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

11 naar Hamburg, waar ze de redactie bezetten. Die was overigens al op de hoogte en had met alle spullen een veilig heenkomen gezocht. Een groepje reed alvast verder naar de grote villa van Klaus in het chique Hamburg-Blankenese. Ze gooiden gedurende tien minuten wat huisraad door elkaar. Meinhof kwam er pas later bij, maar werd wel op de foto gezet. Röhl dikte de bestorming en bezetting aan en zorgde ervoor dat Meinhof in de media als hysterische ex-geliefde werd weggezet. Ze had nu geen vast podium meer voor haar artikelen. Ze reisde rond, gaf les aan de Freie Universität in Berlijn en sprak over de bevrijding van de vrouw. In de Berlijnse apo-scene vond ze echter niemand die met haar en haar kinderen samen een huis wilde huren en in een woongemeenschap wilde leven. In een televisieinterview beklaagde ze zich: Privézaken zijn eminent politiek. De opvoeding van kinderen is enorm politiek. [ ] Het is het probleem van alle politiek actieve vrouwen, mijn eigen inclusief, dit: dat ze enerzijds maatschappelijk noodzakelijk werk verrichten [ ]. Maar anderzijds met hun kinderen net zo hulpeloos thuiszitten als alle andere vrouwen ook. [ ] je kunt niet binnen je familie de concurrentieverhoudingen opheffen, zonder daarvoor te vechten, de concurrentieverhoudingen ook buiten je familie op te heffen, waar eenieder in belandt die begint zijn familie te verlaten. 23 In oktober 1969 zette Meinhof de eerste stap op de weg van de gewapende strijd. Ze hielp mee geld in te zamelen voor een aanslag op de Hamburgse scheepswerf Blohm & Voss, waar in opdracht van het regime-salazar in Portugal drie oorlogsbodems werden gebouwd. De sabotageactie was succesvol, de brokstukken vlogen 150 meter door de lucht. De bouw van de oorlogsbodems werd er met enige maanden door vertraagd. Slachtoffers vielen er verder niet. De aanslag werd in de media echter verdoezeld. Voor een nieuw project reisde Meinhof regelmatig naar Frankfurt, terwijl haar vriend Peter Homann zich om de inmiddels zevenjarige tweeling in Berlijn bekommerde. Ze had vol enthou- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 31

12 siasme besloten om een film (Bambule) over de leefomstandigheden in een opvangtehuis voor jongeren te maken. Tijdens haar onderzoek raakte ze bevriend met Andreas Baader en Gudrun Ens slin, die in afwachting van hun hoger beroep in zo n opvangtehuis aan het werk waren. Na uitspraak van het definitieve vonnis (drie jaar gevangenisstraf) vluchtten Baader en Ensslin in september 1969 naar het buitenland. In februari 1970 doken ze ineens op bij Meinhof in Berlijn, die hen bij zich in huis nam en verborgen hield. Samen met enkele andere sympathisanten discussieerden ze dagenlang over de noodzaak van de gewapende strijd. Tegelijkertijd belandde Meinhofs filmproject in een crisis. De regisseur en producent volgden haar aanwijzingen niet op, waarop ze zich terugtrok uit het project. Het waren twee weggegooide jaren werk geweest, aldus Meinhof. Wat moest ze nu? In april 1970 werd Baader opgepakt. Daarop werd Meinhofs woning het hoofdkwartier van een groep radicale activisten die Baader wilden bevrijden. Na het uiteenvallen van de sds waren er in Berlijn en elders meer van dit soort radicale subculturen ontstaan. Meinhofs groep kreeg in mei 1970 echter met één klap de grootste bekendheid: omdat zijzelf aan de actie meedeed. Ze regelde toestemming voor haarzelf en Baader om onder bewaking in een gebouw van de universiteitsbibliotheek samen aan een boek te werken. Dat was een voorwendsel om Baader te bevrijden. Vier anderen, onder wie Gudrun Ensslin, vielen het gebouw binnen, bedreigden de bewakers en namen Baader mee. Een medewerker van het instituut raakte daarbij zwaargewond. Anders dan afgesproken, sprong Meinhof door het raam achter de vluchtenden aan. Hiermee gaf ze niet alleen de laatste resten van haar burgerlijk bestaan op, maar ook haar kinderen. Met de bevrijding van Baader, op 14 mei 1970, was de raf geboren, en Meinhof zat ermiddenin. Ontaarde moeder Meinhof had niets te maken gehad met de brandstichting in Frankfurt of andere gewelddadige activiteiten van Baader en Ens slin, en de zich nu raf noemende groepering rond Baader en Meinhof 32 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

13 had nog geen aanslag gepleegd. Toch had de politie het hoofdzakelijk op haar voorzien en opende een groots opgezette jacht op de 36-jarige vrouw. De dag na de bevrijding van Baader hingen haar foto en naam al roodomrand aan alle reclamezuilen: Mordversuch in Berlin dm Belohnung! Meinhof, een jaar daarvoor nog door de gezaghebbende auteur Hans Magnus Enzensberger als een lichtend voorbeeld voor de West-Duitse schrijvende gemeenschap bestempeld, verloor met één klap al haar krediet. De West-Duitse politie lanceerde, in de woorden van tijdgenoot en journalist Stefan Aust, de grootste zoekactie in de geschiedenis van de Bondsrepubliek. De raf werd als Baader-Meinhof-bende weggezet en Meinhof werd van aarzelende meeloper meteen tot bendehoofd gebombardeerd. Zij was inderdaad de belangrijkste auteur van de oprichtingsverklaring van de raf, die op 5 juni 1970 in het oppositionele tijdschrift Agit 883 verscheen onder de titel Die Rote Armee aufbauen! Voor Meinhof, die zich met Baader en de anderen in het huis van een vriendin vlak bij de universiteit schuilhield, telde op dit moment echter iets heel anders. Haar ex-man, Klaus Röhl, mocht de kinderen niet in handen krijgen. Inderdaad vloog Klaus, nadat het nieuws van de actie via de radio bekend was gemaakt, meteen van Hamburg naar Berlijn om de voogdij over zijn dochters te krijgen. In tegenstelling tot de gebruikelijke lange procedure die voor dat soort verzoeken gold, lukte hem het via de Berlijnse justitie meteen. Maar de tweelingzusjes Bettina en Regine waren inmiddels via vrienden van Meinhof naar Italië gebracht, naar Sicilië, waar ze nog een tijdje zouden blijven. In de beeldvorming en literatuur over Meinhof doen tegengestelde opvattingen de ronde. Volgens sommige auteurs, zoals de bekende raf-kenner Stefan Aust, was het Meinhofs bedoeling geweest dat haar dochters uiteindelijk in een Palestijns vluchtelingenkamp terecht zouden komen. Nieuw onderzoek van Jutta Ditfurth maakt aannemelijk dat dit evenwel helemaal niet de bedoeling was, maar dat Meinhofs zus na verloop van tijd de kinderen onder haar hoede zou nemen. Doordat haar ex zo snel de voogdij kreeg toegewezen en de zoekacties zich vooral op haar u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 33

14 concentreerden, was er voor die optie aanvankelijk geen tijd en ruimte. Daarom werden Bettina en Regine tijdelijk op Sicilië geparkeerd. Achter de schermen voerde Meinhofs zus echter een gevecht om de voogdij. 24 Meinhof zelf probeerde eerst nog met haar kameraden onderdak in de ddr te krijgen, maar de Oost-Duitsers hadden hier niet zoveel zin in. Meinhof mocht komen, maar alleen, en zonder aanhang. Dat wilde ze niet, en daarom besloot ze om met de andere raf-leden, inclusief Baader, Ensslin en Horst Mahler, naar Jordanië te vertrekken. Daar zouden ze tot echte terroristen worden opgeleid. Haar vriend Peter Homann voegde zich ook bij hen. Omdat Röhl en de politie inmiddels in heel Europa naar de kinderen zochten, zetten Baader en Ensslin Meinhof onder druk om haar revolutionaire solidariteit te betuigen: ze moest erin toestemmen de kinderen in een Palestijns vluchtelingenkamp onder te brengen. Het is niet duidelijk of Meinhof hier ooit in heeft toegestemd. In de tussentijd had Peter Homann namelijk al contact opgenomen met de jonge Spiegel-journalist Stefan Aust en hem verraden waar de meisjes waren: nog steeds op Sicilië. Aust vloog meteen naar Rome, haalde de kinderen op (dankzij een wachtwoord dat Homann hem had gegeven) en leverde de meisjes af bij hun vader in Toscane. Zo had Homann zijn goede daad verricht en scoorde Aust zijn scoop. Vader Röhl bevestigde het beeld van de nipte redding en stiefmoeder Renate Riemeck stond hem hierin bij. Meinhof kon dit relaas niet meer aanvechten. Ze was verdrietig en gefrustreerd dat Klaus nu de kinderen had en werd tegelijkertijd door Baader en Ensslin, die haar alle media-aandacht niet gunden, bespot als ongeschikte zwakkeling, burgerlijke intellectueel en mislukte revolutionair. Killer-Girl Meinhof hield het leven in de illegaliteit ruim twee jaar vol, mede dankzij de ondersteuning van oude vrienden, apo-leden en andere sympathisanten. Ze nam deel aan bankovervallen, autodief- 34 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

15 stallen en een serie aanslagen waarbij vier mensen om het leven kwamen. Meinhof was het beste in het stelen van auto s, het kraken van sloten en het regelen van huizen. Ook zette ze zich aan de productie van strategische programma s en teksten voor de raf. In april 1971 verscheen het programmatische geschrift Rote Armee Fraktion. Das Konzept Stadtguerilla. Maar voor de politie gold ze nu als staatsvijand nummer één. Voor de chef van het Bundeskanzleramt (het West-Duitse ministerie van Algemene Zaken), Horst Ehmke, was ze de gevaarlijkste misdadiger die er rondliep. Binnen de politie- en veiligheidsdiensten gold ze meteen als Killer-Girl. En zo werd dan ook de zoektocht opgetuigd. Slanke vrouwen met lang donker haar liepen overal gevaar om vanwege hun gelijkenis met Meinhof hardhandig opgepakt te worden. Politieagenten in heel het land surveilleerden met de hand aan de trekker. De eerste dode viel dan ook al snel. Bij een wegversperring en controle in Hamburg op 15 juli 1971 reden twee raf-leden in de val. Na een wilde achtervolging sprongen de inzittenden, Petra Schelm en Manfred Hoppe, uit de auto. Hoppe werd gepakt, Schelm schoot en werd vervolgens zelf in haar hoofd getroffen. Aanvankelijk meldde de Duitse persdienst dat Meinhof in Hamburg was gedood, waar ze op dat moment inderdaad ondergedoken zat. De geweldsspiraal was nauwelijks meer te stoppen. In oktober van hetzelfde jaar liepen Meinhof, Margit Schiller en Gerhard Müller twee politieagenten tegen het lijf. Daarbij schoot Müller politieman Norbert Schmid dood. Per week nam de zoektocht naar Meinhof grotere dimensies aan. Vanaf 1 september 1971 was Horst Herold chef van het Bundeskriminalamt, een organisatie vergelijkbaar met de fbi (die zowel inlichtingenoperaties als opsporingen en vervolgingen op landelijk niveau mocht uitvoeren). Hij voerde computergestuurde datamining in. Haar foto hing overal. De West-Duitse televisieserie Aktenzeichen xy (vergelijkbaar met Opsporing verzocht) wijdde afleveringen aan haar. Tips werden met goed geld beloond. Ook Röhl en Riemeck hielpen mee. Zij schreven in november in konkret een open brief aan Meinhof, Geef het op, Ulrike. Jij bent heel anders. Heel anders dan de mensen denken die jouw foto op u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 35

16 de opsporingsplakkaten hebben gezien en over jou in pers, radio en televisie hebben gehoord. Wie jou beter kent, weet: jij knalt geen mensen af die in de weg staan. Voor Meinhof was de denigrerende en bevoogdende toon een klap in haar gezicht en open verraad. Ze schreef terug: een slavenmoeder roept haar kind. De personaliserende en vooral psychologiserende toon van de mediaberichten over Meinhof sterkten haar in haar opvatting dat politieke discussies geen zin meer hadden en dat ze de echte strijd moest aangaan om haar punt te maken. In december 1971 schoot een politieagent bij een arrestatie het ongewapende, vermeende raf-lid Georg von Rauch dood. De shoot-outs met dodelijke slachtoffers volgden elkaar in hoog tempo op. Meinhof schoot zelf niet, maar steunde de acties met tekst en geschrift. Ze had zich met huid en haar aan de raf verbonden. In januari 1972 publiceerde de schrijver Heinrich Böll een tekst waarin hij zich afvroeg of de autoriteiten Meinhof niet genade of een vrijgeleide moesten aanbieden om haar zo te bewegen uit de raf te treden. 25 Böll werd uitgescholden voor ideologische terroristenhelper en intellectuele medeplichtige, hij hoefde zich in cafés of restaurants niet meer te vertonen en zijn huis moest door de politie worden beschermd. Ook Spiegel-uitgever Rudolf Augstein nam het nog voor Meinhofs morele integriteit op. Ex-man Röhl en andere hooggeplaatste vrienden bedachten zelfs een plan om Meinhof via Algerije het land te laten ontvluchten. Maar het was al te laat. Tussen 11 en 24 mei 1972 pleegde de groep om Baader en Ensslin zes bomaanslagen die vier doden en tientallen gewonden tot gevolg hadden. Meinhof verspreidde een cassette waarop ze met bevende stem de bomaanslagen verdedigde en opriep zich bij de raf aan te sluiten. Begin juni viel het doek. Ze werd door een sympathisant uit het raf-netwerk waar ze logeerde, verraden en gearresteerd. Zwaar vermagerd, onherkenbaar veranderd en ziek belandde ze in de gevangenis van Hannover, waar pas na röntgenopnames kon worden vastgesteld (op grond van de eerdere operatie vanwege de tumor in haar hoofd) dat de gevangene inderdaad Meinhof was. 36 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

17 Proces en zelfmoord Meinhof zat vier jaar lang in voorarrest, waarvan ze bijna het gehele eerste jaar in een isoleercel in Keulen-Ossendorf doorbracht. In die periode richtten de raf-gevangenen hun terroristische energie vooral op elkaar. Het besluit van de gevangenisautoriteiten en justitie om de gevangenen na enkele hongerstakingen bij elkaar te zetten, pakte desastreus uit voor Meinhof. Ensslin en Baader pasten de beproefde stalinistisch-leninistische methode van kritiek en zelfkritiek toe op Meinhof en de anderen. Ze vernederden en treiterden hun medegevangenen doorlopend. Vooral Meinhof had hieronder te lijden. Ze was extreem gevoelig voor Ensslins sneren. Was ze aanvankelijk nog dolblij geweest met het bezoek van haar dochtertjes in de gevangenis, na een paar maanden van treiterij verbrak ze het contact. Ook bezoeken van de West- Berlijnse bisschop Kurt Scharf en een brief van bondspresident Gustav Heinemann hielpen niet om haar tot inkeer te brengen. Ze worstelde met haar gecombineerde identiteit als revolutionaire strijdster, moeder en intellectueel en vond zichzelf nog steeds te zwak en te weinig radicaal. Volgens Ensslin en Baader waren familiebanden contrarevolutionair en een teken van een kleinburgerlijke en reactionaire instelling. Meinhof liet zich vernederen en ging er steeds meer aan onderdoor. 26 Op 21 mei 1975 begon het proces tegen de raf-leiders, in de speciaal hiervoor gebouwde gevangenis in Stuttgart-Stammheim. 27 Meinhof liet zich aan handen en voeten naar binnen slepen, schold de rechter uit en weigerde medewerking. Uiteindelijk werd er een wet gemaakt die ervoor zorgde dat het proces kon worden voortgezet in afwezigheid van de verdachten wanneer die afwezigheid door hun eigen toedoen was veroorzaakt. Op 28 oktober 1975 las Meinhof een laatste verklaring voor. De rechtszaal was inmiddels allang in een toneel voor een loopgravenoorlog veranderd, de juridische uiteenzettingen waren verzand in een dialoog van doven. De raf-advocaten bleven herhalen dat hun cliënten geen gewone criminelen maar politieke gevangenen waren en dat de staat zelf de schuldige was. De raf-verdachten lazen so- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 37

18 cialistische verklaringen voor of scholden erop los. 28 De officieren van justitie werkten hun eindeloze bewijslast af en de rechters wisten geen raad met deze voor hen nieuwe situatie waarin verdachten zich niet langer volgens de regels gedroegen en het publiek er voortdurend doorheen schreeuwde. In zo n klimaat gingen Meinhofs omineuze woorden, die met terugwerkende kracht wel als een laatste noodkreet gelezen kunnen worden, ten onder: Hoe kan een gevangene van de justitiële autoriteiten laten doorschemeren, aangenomen dat hij het wil, dat hij zijn gedrag heeft veranderd? Hoe? Hoe kan hij dat doen in een situatie waarin reeds elke, absoluut elke uitlating aan banden is gelegd? Voor de gevangene in eenzame opsluiting blijft slechts één mogelijkheid over om duidelijk te maken dat hij zijn gedrag heeft veranderd, en dat is verraad. 29 De voorzittende rechter, die helemaal niet doorhad wat Meinhof hier aan het doen was, onderbrak haar bruusk. En zo eindigde misschien wel Meinhofs laatste, aarzelende poging er nog bij leven uit te stappen. In de beeldvorming van de rechters en officieren van justitie was het inmiddels ondenkbaar geworden dat de Killer-Girl nog zulke momenten van zwakte zou kunnen vertonen. In de nacht van 8 op 9 mei 1976, een jaar nadat het proces in Stuttgart-Stammheim tegen de oprichters van de raf was begonnen, pleegde ze zelfmoord. Enkele dagen eerder had Ensslin zich tijdens het proces openlijk van Meinhof gedistantieerd. 30 Ze was zwaar vermagerd en haar gezondheid was aangetast. Zelfmoord, concludeerden de gevangenisartsen. Pas twee dagen later mochten haar familie en advocaten het stoffelijk overschot zien. Zij lieten een lijkschouwing uitvoeren, maar daarbij bleek dat alle cruciale organen, waaronder de hersenen, en de vingernagels door de gevangenisartsen bij een eerste obductie al verwijderd waren. Die resultaten zijn nooit vrijgegeven. Meinhofs cel was eveneens meteen leeggeruimd en opnieuw gesausd. 31 Pas na veel gedoe vonden Meinhofs familieleden een begraafplaats voor haar. Alleen de kerkelijke gemeente in Berlin-Ma- 38 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

19 riendorf was bereid een christelijke uitvaartdienst voor Meinhof te organiseren en haar op het Dreifaltigkeitsfriedhof iii te begraven. De dienst vond plaats op 15 mei en werd door zo n vierduizend mensen bezocht. Gollwitzer hield een toespraak, ook Rudi Dutschke en talloze andere bekende activisten betuigden hun solidariteit met de overledene. Al snel ontstonden twijfels over Meinhofs zelfmoord. 32 Meinhof leek zelf aan die ambivalentie te hebben bijgedragen door geen brief achter te laten. Zo probeerde ze met haar dood alsnog de beeldvorming van de heldhaftige revolutionairen in hun strijd tegen een neofascistische staat te beïnvloeden. Met haar dubbelzinnige zelfmoord deelde ze een laatste propagandaklap uit. 33 Ze zette haar lichaam als wapen in, en had daarmee de laatste stap gezet om te bewijzen dat ze alles, maar dan ook alles voor haar revolutionaire strijd overhad en dat ze wel consequent kon zijn als het moest. Meinhof was een zelfmoordterroriste geworden, zij het dat ze met haar dood geen andere dodelijke slachtoffers op het oog had, maar er vooral haar kameraden mee wilde overtuigen en de politieke reputatie van de Bondsrepubliek wilde beschadigen. Het duurde lang voordat de Duitse justitie over de klap heen was. 34 Conclusie: luis in de pels Ondanks haar wanhopige woorden en eenzame einde stond Ulrike Meinhof nooit helemaal alleen. Ook niet in de publieke beelden meningsvorming. Tot ver na haar dood namen vooraanstaande vertegenwoordigers van de Duitse Linke het voor haar op en bleef ze ook postuum een luis in de pels van het conservatieve establishment en de West-Duitse justitie. Böll en andere intellectuelen, zoals de theoloog Helmut Gollwitzer en Spiegel-uitgever Augstein, geloofden aan Meinhofs integriteit en bekritiseerden het feit dat de media de Baader-Meinhof-groep allerlei misdaden in de schoenen schoven zonder dat die nog waren bewezen. Meinhof stierf immers voordat het vonnis was gesproken. Jean-Paul Sartre kwam op bezoek en bekritiseerde de isolatiefolter waaraan raf-gevangenen bloot zouden staan. Linkse mensenrechtengroepen, advocatencol- u l r i k e m e i n h o f, o n t a a r d e m o e d e r 39

20 lectieven en solidariteitscomités in binnen- en buitenland spraken schande van de omgang van de Duitse justitie met de raf-leden. Na haar zelfmoord vond er een hausse aan demonstraties en solidariteitsacties plaats. Ook vanuit Nederland reisden linkse activisten naar Berlijn om Meinhofs begrafenis bij te wonen. Ulrike was hun heldin, de enige vrouw na Rosa Luxemburg die ertoe deed in de wereldgeschiedenis. 35 In de ogen van de conservatieve middenmoot en het establishment in de Bondsrepubliek bewees deze aanhang echter eens te meer dat de raf slechts een topje van de ijsberg was en dat het links-revolutionaire geweld op uitbarsten stond. De bovengenoemde publicisten en activisten, inclusief de degelijke dominee Helmut Gollwitzer, werden beschuldigd van terroristische sympathieën en zelfs medeplichtigheid aan de misdaden van de raf. De directeur van de Verfassungsschutz, de West-Duitse geheime dienst, beweerde dat Meinhof en Ensslin maar weer eens bewezen waartoe de excessen van het feminisme konden leiden. Meinhof was in de ogen van deze brave burgers en conservatieve media een Rabenmutter, een ontaarde moeder, een hysterische, manzieke vrouw die voor de charmes van opperschurk Baader was bezweken (wat op seksueel gebied onzin was: Baader zat vast aan Ensslin en Meinhof bewonderde vooral zijn daadkracht). Vertegenwoordigers van de opeenvolgende regeringen, de politie en de justitie reageerden niet bepaald handig op de propaganda van de raf en de flankerende publiciteitsacties vanuit de linkse sympathisantenscene. Door de genadeloze jacht op Meinhof, de mobilisatie van middelen en manschappen, met de rigoureuze weigering om eerst af te wachten of eerst eens achter de schermen te opereren, verspeelden de Duitse justitie en veiligheidsdiensten cruciale strategische en tactische speelruimte. Meinhofs zwakke plek, haar kinderen, had een aangrijpingspunt voor een exitstrategie kunnen zijn. Het was op 14 mei 1970, toen ze achter Baader en Ensslin aan sprong, geen uitgemaakte zaak dat Meinhof raf-spreekbuis zou worden. Net zomin als het een onomkeerbare ontwikkeling was dat ze zelfmoord zou gaan plegen. De samenvoeging van alle raf- 40 g e v a a r l i j k e v r o u w e n

Het wonder Bondsrepubliek Zestig jaar Duitse geschiedenis in 20 portretten

Het wonder Bondsrepubliek Zestig jaar Duitse geschiedenis in 20 portretten Het wonder Bondsrepubliek Zestig jaar Duitse geschiedenis in 20 portretten Boeken - 22 oktober 2009 Konrad Adenauer en Willy Brandt, maar ook Günter Grass, Peter Sloterdijk en Rainer Werner Fassbinder:

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

11 * o. V f, 4, 4 4. 4 -i «, ^, 4, 4, T.f 4 -,;

11 * o. V f, 4, 4 4. 4 -i «, ^, 4, 4, T.f 4 -,; Binnenlandse Veiligheidsdienst Ministerie van Binnenlandse Zaken 30633 Sik. ^ i s, 11 * o. V f, 4, 4 4. 4 -i «, ^, 4, 4, T.f 4 -,; Postadres Postbus 200)1 2500 EA 's-gravenhage Aan Zijne Excellentie de

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Interview protocol (NL)

Interview protocol (NL) Interview protocol (NL) Protocol telefoongesprek slachtoffers Goedemorgen/middag, u spreekt met (naam) van de Universiteit van Tilburg. Wij zijn op dit moment bezig met een onderzoek naar straat- en contactverboden

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

Klein Kontakt. Jarigen in april - A -

Klein Kontakt. Jarigen in april - A - - A - Klein Kontakt Hallo allemaal, vanaf de Brugslootweg komen deze keer de puzzels, verhalen en kleurplaten voor jullie. Margreet (de moeder van Jesse) heeft het estafettestokje aan mij doorgegeven en

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam Elena Ferrante De geniale vriendin Jeugd, puberteit wereldbibliotheek amsterdam Vertaald uit het Italiaans door Marieke van Laake Omslagontwerp Karin van der Meer Omslagillustratie Herman Wouters/Hollandse

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Binnenlandse Veiligheidsdienst

Binnenlandse Veiligheidsdienst Binnenlandse Veiligheidsdienst Ministerie van Binnenlandse Zaken 31034 I"»H t vv T -r -r- * * 4- -f -1- -f + +4- i-r- 4- -fr * * -f T -f- -f ir. A j-. ^ -i. j- Postadres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage

Nadere informatie

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951 Leven in veiligheid Niemand laat zonder reden zijn familie, vrienden en bezittingen achter. Vluchtelingen kunnen niet anders. De situatie in hun eigen land is te gevaarlijk om er te blijven. Ze vluchten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND

Behoort bij schrijven no. 619.828. Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. NEDERLAND Dit exemplaar bestaat uit 5 blz. HET WERELDVAKVERBOND EN DE COMMUNISTISCHE VAKBEWEGING IN NEDERLAND S a m e n v a t t i n g In 1961 zijn de banden tussen het secretariaat van het Wereldvakverbond te Praag

Nadere informatie

A3. PO Hitlerjugend Sectie geschiedenis Sg. De Amersfoortse Berg, 2013-2014. De Hitlerjugend. Opdracht in 3 VWO

A3. PO Hitlerjugend Sectie geschiedenis Sg. De Amersfoortse Berg, 2013-2014. De Hitlerjugend. Opdracht in 3 VWO De Hitlerjugend Opdracht in 3 VWO 1 Verantwoording: Op dit moment ben je bezig je te verdiepen in het nationaal-socialisme. Je weet inmiddels al dat Duitsland in de jaren dertig een totalitaire staat was.

Nadere informatie

De emotionele bankrekening

De emotionele bankrekening De emotionele bankrekening Een uiterst praktische, nuttige manier om dit hele idee van proactiviteit en de cirkel van invloed te begrijpen en toe te passen is via de metafoor van de emotionele bankrekening.

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Woordenschat groep 6 blok 6. als kind opnemen in het gezin vb:ze kunnen zelf geen kinderen krijgen, ze willen een kind adopteren

Woordenschat groep 6 blok 6. als kind opnemen in het gezin vb:ze kunnen zelf geen kinderen krijgen, ze willen een kind adopteren Woordenschat groep 6 blok 6 de aanvoerder wie zegt wat er moet gebeuren in een ploeg vb:de aanvoerder riep dat Jan aan moest vallen adopteren als kind opnemen in het gezin vb:ze kunnen zelf geen kinderen

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Ik hoop u hiermee nog extra informatie te hebben gegeven, die misschien verduidelijkend kan werken.

Ik hoop u hiermee nog extra informatie te hebben gegeven, die misschien verduidelijkend kan werken. Dames en heren, De kliniek waar ik nu 6 jaar verblijf, heeft helaas voor een impasse gezorgd door een behandelcoördinator van de long stay afdeling, Ed Schutguns, een risico taxatie in het kader van de

Nadere informatie

-23- Geen medelijden

-23- Geen medelijden -22- Graniet Hoeveel keer was de vrachtwagen al gestopt? Innocent was de tel kwijtgeraakt. Telkens als de truck halt hield, werden er een paar jongens naar binnen geduwd. Maar nu bleef de deur van de laadruimte

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 2.Jezus neemt het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2006 tijdvak 2 dinsdag 20 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bronnenboekje 600051-2-645b DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND bron 1 het dorsen van graan met

Nadere informatie

Mysterie De vluchtende keizer

Mysterie De vluchtende keizer Mysterie De vluchtende keizer De les in een oogopslag Onderwerp: Activiteit: Tijdsduur: Doelen: Beginsituatie: Voorbereiding: Vlucht Keizer Wilhelm naar Nederland Deze mysterie- activiteit is een goede

Nadere informatie

Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij?

Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij? Vrijheid - wanneer ben ik eindelijk vrij? Eerste druk, november 2012 2012 Annett Hoogvliet Coverfoto: Marleen Dekker isbn: 978-90-484-2730-7 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Het lam. Arna van Deelen

Het lam. Arna van Deelen Het lam Arna van Deelen Hij leunde vermoeid op zijn staf, starend over de eindeloze velden. De kudde lag verspreid onder de bomen, die op deze tijd van de dag voor wat schaduw zorgden. Hij legde zijn hand

Nadere informatie

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag Een van de laatste foto s die van Anne gemaakt is. Het dagboek Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank Wij zijn er heel sterk aan herinnerd dat wij geketende joden zijn, geketend aan één plek, zonder

Nadere informatie

Waar wil je heengaan?

Waar wil je heengaan? Waar wil je heengaan? Viering Oecumenische Basisgroep 3 maart 2013 Aansteken van de kaars Kaars, jij mag branden, Jij geeft ons je licht Jij bent een teken: God houdt ons in het zicht. Openingslied: Verborgen

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

En of hulpverleners en rechtshandhavers nu terecht of onterecht privacybelemmeringen ervaren, we zullen hen toch echt in staat moeten stellen

En of hulpverleners en rechtshandhavers nu terecht of onterecht privacybelemmeringen ervaren, we zullen hen toch echt in staat moeten stellen Toespraak Minister Hirsch Ballin bij symposium College bescherming persoonsgegevens Veiligheid en privacy: zoektocht naar een nieuwe balans, op 1 november in de Paleiskerk te Den Haag Dames en heren, Na

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua

Spreekbeurt Dag. Oglaya Doua Spreekbeurt Dag Oglaya Doua Ik werd wakker voordat m n wekker afging. Het was de dag van mijn spreekbeurt. Met m n ogen wijd open lag ik in bed, mezelf afvragend waarom ik in hemelsnaam bananen als onderwerp

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Janusz Korczak. door Renée van Eeken

Janusz Korczak. door Renée van Eeken Janusz Korczak door Renée van Eeken Hoofdstukken 1. Inleiding 2. Wie was Janusz Korczak? 3. Zijn levensverhaal 4. Janusz Korzcak in deze tijd 5. Waarom ik hem gekozen heb 6. Nawoord 7. Bronvermelding 1

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch?

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch? Liturgie Jongerenviering op 10 juni 2012 Protestantse Kerk in Wehl Welkom Anneke We begroeten elkaar met het zingen van: 'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) Thema van de

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

LES 2. De reus en de steen. Sabbat

LES 2. De reus en de steen. Sabbat Sabbat Doe Leer de powertext. De reus en de steen Denk aan een keer toen je gestuurd werd voor een speciale booodschap. Was het iets dat graag wilde doen of had je er geen zin in? Liep het heel anders

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal.

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader was een Nederlands-hervormd predikant in Drieborg /Nieuw- Beerta vanaf 1938.

Nadere informatie