Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie. bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie. bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen"

Transcriptie

1 review Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen Uitgave van de Nederlandse Hartstichting september 2008 Inleiding Hypertensie of verhoogde bloeddruk komt in Nederland voor bij 25% van de volwassenen in de leeftijd van 20 tot 70 jaar. In de leeftijdsgroep van 65 tot 85 jaar wordt bij ca. 40% van de mensen een verhoogde bloeddruk gevonden (VTV 2005).Daarnaast heeft 48% van de personen met angina pectoris of een hartinfarct een verhoogde bloeddruk en 61% van de patienten met een TIA of herseninfarct (Kaasjager and van Dis 2008). Hypertensie wordt gedefinieerd als een systolische bloeddruk (bovendruk) van 140 mmhg of hoger en/of een diastolische bloeddruk (onderdruk) van 90 mmhg of hoger en/of het gebruik van bloeddrukverlagende medicijnen (Grobbee et al. 2001). Hypertensie is een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van hart- en vaatziekten, zoals beroerte, hartinfarct en perifeer vaatlijden (Prospective studies collaboration; Lawes et al. 2002; Lewington et al. 2002). Hart- en vaatziekten zijn al jaren de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Het is dan ook belangrijk maatregelen te treffen om risicofactoren zoals hoge bloeddruk te voorkomen of te behandelen. Verbetering van de leefgewoonten speelt daarbij een belangrijke rol. In de richtlijn Cardiovasculair Risicomanagement van het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO en in de nieuwste Europese richtlijn voor preventie van hart- en vaatziekten (Mancia et al. 2007), die in 2007 is uitgekomen, wordt aanbevolen om bij alle patiënten te beginnen met leefstijladviezen, ook bij personen die medicamenteuze behandeling nodig hebben. Bovendien wordt aangeraden om aan personen met een hoog-normale bloeddruk die ook nog andere risicofactoren hebben leefstijladviezen te geven om de kans op het ontstaan van hoge bloeddruk te verlagen. De bijdrage van leefstijlfactoren aan het vóórkomen van hypertensie kan uitgedrukt worden in het population attributable risk percentage (PAR%). Het PAR% van een leefstijlfactor geeft aan welk percentage van de gevallen van hypertensie in een bevolkingsgroep te wijten is aan die leefstijlfactor. Eliminatie van de leefstijlfactor leidt dan theoretisch tot een evenredige daling in het aantal gevallen van hypertensie. De belangrijkste leefstijlfactoren die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van hypertensie in Nederland zijn overgewicht (19%), hoge natriumconsumptie (17%), lage consumptie van visvetzuren (15%) en lichamelijke inactiviteit (10%) (Geleijnse et al. 2005). Overige factoren zijn hoge koffieconsumptie (9%), geringe consumptie van kalium (9%), magnesium (7%) en calcium (4%) en overmatig alcoholgebruik (3%). Doel van deze review is het beschrijven van effecten van leefstijlinterventies bij zowel patiënten met hart- en vaatziekten als hoog-risicogroepen, met name personen met hypertensie. Omdat er echter geen studies bij patiënten gevonden zijn in de

2 literatuur heeft deze review betrekking op hoogrisicogroepen. Methoden Om een overzicht te kunnen maken van wetenschappelijke artikelen waarin de effectiviteit van leefstijlinterventies op bloeddruk wordt beschreven, werd gezocht in Pubmed. Er is gezocht met combinaties van de volgende termen: cardiovascular (disease), coronary artery disease, myocardial infarction, stroke, cerebrovascular accident, hypertension, high blood pressure, lifestyle (interventions), sodium reduction/restriction, diet, calcium supplementation, potassium supplementation, magnesium supplementation, exercise, physical activity, weight loss/reduction, cardiovascular disease prevention, blood pressure lowering/ reduction, review, meta-analysis, clinical trial. Daarnaast werden referentielijsten van gevonden artikelen geraadpleegd en werd gebruik gemaakt van de link related articles in Pubmed. Ten slotte werd ook de Cochrane database geraadpleegd. Als eerste werd gekeken naar studies met harde eindpunten zoals optreden van hart- en vaatziekten en sterfte. Daarnaast is ook gezocht naar studies die effecten op intermediaire eindpunten, zoals bloeddruk beschrijven. Er werd onderscheid gemaakt tussen studies bij patiëntengroepen (personen met reeds doorgemaakte hart- en vaatziekten), studies bij groepen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, d.w.z. personen met hypertensie eventueel in combinatie met andere risicofactoren en studies bij personen zonder verhoogd risico. De search werd beperkt tot publicaties van na 1990 en indien mogelijk tot meta-analyses en reviews. De gevonden studies zijn opgenomen in bijlage 1. Resultaten Hierna volgt per type interventie een korte bespreking van de resultaten. Er zijn geen studies gevonden bij patiëntengroepen. Er zullen om die reden alleen effecten bij hoog-risicogroepen worden besproken. In een aantal meta-analyses zijn ook resultaten bij personen met een normale bloeddruk opgenomen. Hoewel de review gericht is op hoog-risicogroepen hebben wij deze resultaten toch vermeld. De resultaten bij personen met normale bloeddruk zijn echter niet compleet, omdat er niet specifiek op interventies bij normotensieven is gezocht. Achtereenvolgens worden besproken: elektrolyten (natriumbeperking, calciumsuppletie, kaliumsuppletie, magnesiumsuppletie), gewichtsverlies, lichaamsbeweging, vezels, visolie, DASH-dieet en een combinatie van maatregelen. Elektrolyten In de overzichtstabel (bijlage 1) zijn negen reviews en meta-analyses naar het effect van natriumbeperking op de bloeddruk opgenomen (Cook et al. 2007; Cutler et al. 1997; Fodor et al. 1999; Geleijnse et al. 2003; Graudal et al. 1998; He and MacGregor 2004; Hooper et al. 2004;Hooper et al. 2002; Jurgens and Graudal 2004; Midgley et al. 1996), gebaseerd op studies in hoogrisicogroepen (personen met hypertensie) en in groepen zonder verhoogd risico. Daarnaast worden in de bijlage 11 artikelen (meta-analyses en reviews) genoemd die effecten van calcium, kalium, magnesium of combinaties van deze elektrolyten beschrijven op de bloeddruk bij personen met hoge of normale bloeddruk (Allender et al. 1996; Beyer et al. 2006; Bucher et al. 1996; Burgess et al. 1999; Dickinson et al. 2006a; Dickinson et al. 2006b; Dickinson et al. 2006c; Geleijnse et al. 2003; Griffith et al. 1999; van Mierlo et al. 2006; Whelton et al. 1997). Natriumbeperking Van de negen studies in de tabel die effecten van natriumbeperking beschrijven is er slechts één die effecten op cardiovasculaire eindpunten beschrijft (Cook et al. 2007). In deze studie werd van 2415 deelnemers aan de TOHP-trials na 5-10 jaar opnieuw informatie verzameld. In de TOHP- trials werden diverse leefstijlinterventies getest waaronder natriumbeperking. De natriumbeperkende maatregelen leidden tot een daling in natriumexcretie van ca mmol per 24 uur. De interventies duurden 18 maanden (TOHP-I) tot 3 à 4 jaar (TOHP-II). De deelnemers waren personen van 2 Nederlandse Hartstichting

3 middelbare leeftijd met een diastolische bloeddruk tussen 80 en 90 mmhg. Uit de hier genoemde vervolgstudie bleek dat het risico op hart- en vaatziekten in de interventiegroep significant lager lag (25-30%) dan in de controlegroep. De overige studies in de bijlage naar verminderde natriumconsumptie rapporteren uitsluitend effecten op de bloeddruk. Alle studies vinden een significant effect op de systolische bloeddruk van -3,9 tot -5,9 mmhg bij personen met hypertensie en -1,1 tot -1,9 mmhg bij personen zonder hypertensie. Ook het effect op de diastolische bloeddruk was voor hypertensieven significant, -1,9 tot -3,8 mmhg. Bij normotensieven was het effect op de diastolische bloeddruk (-0,3 tot -1,1 mmhg) niet altijd significant. In de review van Fodor uit 1999 (Fodor et al. 1999) wordt aangegeven dat er geen hard bewijs is dat zoutbeperking hypertensie kan voorkomen bij personen met een normale bloeddruk. Bovendien vermeldt de review dat zoutbeperking vooral effect heeft bij hypertensieven van 45 jaar en ouder. De inname van natrium is moeilijk te meten met voedingsvragenlijsten omdat de hoeveelheid zout die tijdens het koken aan het eten wordt toegevoegd moeilijk is vast te stellen. De meeste studies gebruiken de afname in natriumuitscheiding in de urine als maat. De uitscheiding van natrium in de urine gedurende 24 uur is op dit moment de gouden standaard om de inname vast te stellen. 95% van de hoeveelheid natrium die wordt gegeten wordt via de urine uitgescheiden. In Nederland wordt de gemiddelde natriuminname geschat op 3,9 gram per dag (Ocké and Hulshof 2004). Dit komt overeen met een zoutconsumptie van 9-10 gram per dag. In de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad wordt als aanbeveling een consumptie van maximaal 6 gram keukenzout per dag gegeven, met als kanttekening dat deze aanbeveling gebaseerd is op wat praktisch haalbaar is in Nederland (Gezondheidsraad 2006). Idealiter zou de consumptie rond de 3 gram liggen. Calciumsuppletie Voor calciumsuppletie wordt in alle meta-analyses een significante verlaging van de systolische bloeddruk gevonden met bijna 3 mmhg bij personen met hypertensie. Voor personen zonder hypertensie lijkt het effect van dezelfde omvang (Griffith et al. 1999; van Mierlo et al. 2006). Eén studie waarin het effect van calciumsuppletie apart werd bepaald voor normotensieven en hypertensieven vond voor de normotensieven geen opvallend effect op de systolische bloeddruk in tegenstelling tot de hypertensieven (Bucher et al. 1996). Het effect van calciumsuppletie op de diastolische bloeddruk is minder eensluidend en minder overtuigend. De calciumsuppletie wordt gedaan in de vorm van poeders of tabletten of door een hogere inname met de voeding. De doseringen die in de trials gebruikt worden varieren van 400 mg tot ruim 2 gram. Er werd geen opvallend verschil gevonden in effect tussen hogere en lagere doseringen (Dickinson et al. 2006c; van Mierlo et al. 2006). De maximaal aanbevolen hoeveelheid calcium is in Nederland 2,5 gram. Dit betekent dat wanneer iemand een supplement zou gebruiken bij een normaal voedingspatroon er sprake zou kunnen zijn van een te hoge calciuminname. Dat dit bezwaarlijk kan zijn blijkt uit een recente publicatie (Bolland et al. 2008). Hierin wordt een trial beschreven bij 1471 gezonde vrouwen na de overgang. In de trial werd het effect van 1 gram calcium gedurende 5 jaar op de botdichtheid onderzocht. Uit nadere bestudering van de gegevens kwam naar voren dat bij de vrouwen die het calciumsupplement kregen duidelijk vaker hartinfarcten en beroertes optraden dan bij de vrouwen die een placebo kregen. Kaliumsuppletie Er zijn 2 meta-analyses (Geleijnse et al. 2003; Whelton et al. 1997) in de bijlage opgenomen naar effecten van kaliumsuppletie op de bloeddruk. Een derde meta-analyse is uit kwaliteitsoverwegingen niet meegenomen (Dickinson et al. 2006a). De dosering van kalium varieerde van 17 tot 200 mmol per dag (ca. 680 tot 8000 mg per dag). De dagelijkse inname van kalium in Nederland is geschat op gemiddeld 3400 mg (Ocké and Hulshof 2004). De twee meta-ana- 3 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

4 lyses vinden een significante verlaging van zowel de systolische als de diastolische bloeddruk met ruim 3,0/2,0 mmhg bij personen met hypertensie (Geleijnse et al. 2003) of bij personen met normale en verhoogde bloeddruk gecombineerd (Whelton et al. 1997). Deze twee meta-analyses zijn grotendeels gebaseerd op dezelfde trials. In een review uit 1999 (Burgess et al. 1999) wordt een voorzichtige aanbeveling gedaan voor een inname van kalium van minimaal 60 mmol (ca mg) per dag. Hiervoor zijn in een 12 jaar durende prospectieve studie (Khaw and Barrett-Connor 1987) associaties gevonden met een lagere sterfte aan beroertes. Een 10 mmol (ca. 400 mg) hogere inname van kalium met de voeding werd in deze studie in verband gebracht met een 40% lager risico op sterfte aan beroerte. In dezelfde review wordt aangegeven dat suppletie boven de 60 mmol per dag niet zinvol is ter behandeling of preventie van hypertensie. Gelet op de huidige consumptie van kalium in Nederland (gemiddeld 3400 mg/dag) zou dit betekenen dat in Nederland de bovengenoemde aanbeveling ruim gehaald wordt. Magnesiumsuppletie Met betrekking tot magnesiumsuppletie werd één review gevonden waarin studies bij personen met verhoogde bloeddruk waren opgenomen (Dickinson et al. 2006b). Er werd een klein maar wel significant verlagend effect op de diastolische bloeddruk gevonden. De auteurs van de review waarschuwen echter dat de in de review opgenomen trials van korte duur en matige kwaliteit zijn en dat het gevonden effect op de diastolische bloeddruk waarschijnlijk een toevalsbevinding is. In de studies in de genoemde review werden magnesiumdoseringen van mmol/dag (ca. 250 mg tot 1 gram per dag) gegeven. In Nederland is de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid mg per dag, afhankelijk van leeftijd en geslacht. Combinaties Een review naar het effect van combinaties van elektrolyten vond geen overtuigend effect op de bloeddruk (Beyer et al. 2006). Opgemerkt dient te worden dat deze review slechts op drie trials was gebaseerd. Samenvattend: (zie ook tabel 1, pagina 7) natriumbeperking heeft zowel bij personen met als bij personen zonder hypertensie een gunstig effect op de systolische en diastolische bloeddruk. Het effect is sterker bij hypertensieven dan bij normotensieven. Er zijn aanwijzingen dat natriumbeperking leidt tot vermindering van het optreden van harten vaatziekten (slechts 1 trial). Calciumsuppletie heeft bij personen met hypertensie een gunstig effect op de systolische bloeddruk. Hierbij dient echter wel rekening te worden gehouden met mogelijk schadelijke effecten bij hoge doseringen. Een aanzienlijke verhoging van de kaliuminname heeft mogelijk zowel een effect op de systolische als de diastolische bloeddruk bij hypertensieven. Het effect van magnesiumsuppletie is nog niet overtuigend aangetoond. Met name voor kalium en magnesium blijft meer onderzoek noodzakelijk. Gewichtsverlies In de bijlage zijn 2 reviews en 2 meta-analyses opgenomen waarin de relatie tussen gewicht en gewichtsverlies enerzijds en bloeddruk anderzijds wordt beschreven. Uit de twee reviews (Leiter et al. 1999; Mertens and Van Gaal 2000) komt naar voren dat er een positief verband is tussen overgewicht en bloeddruk, m.a.w. hoe groter het overgewicht des te hoger de bloeddruk. Gewichtsverlies blijkt een gunstige invloed te hebben op de hoogte van de bloeddruk, ook als dit gewichtsverlies in de orde van 5-10 % van het oorspronkelijke gewicht ligt. Er zijn bovendien aanwijzingen dat gewichtsverlies en bloeddrukverlagende medicijnen elkaar kunnen aanvullen in hun effect op de bloeddruk en dat gewichtsverlies zou kunnen leiden tot een lagere medicatiebehoefte. In de twee meta-analyses (Mulrow et al. 2000; Neter et al. 2003) wordt gevonden dat een gewichtsvermindering van gemiddeld ca. 6% tot een daling in zowel de systolische als de diastolische bloed- 4 Nederlandse Hartstichting

5 druk leidt. In de meta-analyse waarin uitsluitend studies bij personen met een verhoogde bloeddruk zijn opgenomen is de daling (-3,0/-2,9 mmhg) niet significant (Mulrow et al. 2000), in de andere meta-analyse bij zowel personen met normale als personen met verhoogde bloeddruk is er wel een significant verschil met de controlegroep (-4,4/-3,6 mmhg) (Neter et al. 2003). Er is echter geen opvallend verschil in effect tussen normotensieve en hypertensieve personen. Wel wordt een duidelijk groter effect gevonden bij personen die al behandeld worden met bloeddrukverlagende medicijnen ten opzichte van onbehandelde personen. Lichaamsbeweging In de bijlage worden twee meta-analyses, een review en een trial m.b.t. het effect van lichaamsbeweging vermeld. De trial betreft personen met hoog-normale of licht verhoogde bloeddruk, overgewicht en een passieve leefstijl (Whelton et al. 2002), die gedurende zes maanden meededen aan een begeleid beweegprogramma. De meta-analyses (Blumenthal et al. 2000; Cornelissen and Fagard 2005) zijn gebaseerd op gegevens uit trials bij zowel normotensieve personen als hypertensieve personen. Uit de meta-analyses en de trial blijkt dat aerobe inspanning in de vorm van wandelen, joggen en fietsen zowel de systolische als de diastolische bloeddruk significant verlaagt met respectievelijk -3,0 tot -4,4 mmhg en -2,4 tot -4,3 mmhg. Het grootste effect wordt gevonden bij personen met hypertensie, gemiddeld -5,9/-4,3 mmhg. Uit de review (Hagberg et al. 2000) blijkt dat dit effect optreedt ongeacht de intensiteit van de activiteit of een eventuele afname in het lichaamsgewicht als gevolg van de lichaamsbeweging. Overige interventies Hierna wordt een aantal interventies of combinaties van interventies kort belicht. Vezels In 2005 verschenen er twee meta-analyses (Streppel et al. 2005; Whelton et al. 2005) naar het effect van vezels op de bloeddruk gebaseerd op 24 respectievelijk 25 trials bij normotensieve en hypertensieve personen. Er is vanzelfsprekend overlap tussen beide meta-analyses met betrekking tot de in de meta-analyse opgenomen studies (14 gemeenschappelijke studies). Beide vinden een niet-significante daling van ruim 1,0 mmhg voor de systolische bloeddruk en een significante daling van ca. 1,5 mmhg voor de diastolische bloeddruk. Indien uitsluitend bij personen met hypertensie wordt gekeken is het effect op de systolische bloeddruk wel significant. Het effect bij hypertensieven is sterker in de meta-analyse van Whelton (Whelton et al. 2005), te weten -6,0 mmhg voor de systolische bloeddruk en -4,2 mmhg voor de diastolische bloeddruk ten opzichte van respectievelijk -4,5 mmhg en -2,4 mmhg in de meta-analyse van Streppel (Streppel et al. 2005). In de eerstgenoemde meta-analyse bleek de duur van de trial van belang. Het effect was vooral significant in trials met een duur van tenminste 8 weken terwijl het effect in trials met een kortere duur gering was. In beide meta-analyses werd bovendien gezien dat het effect sterker is bij personen van 40 jaar en ouder, hoewel dit effect in de meta-analyse van Whelton niet statistisch significant was voor de systolische bloeddruk. Visolie Een meta-analyse uit 2002 (Geleijnse et al. 2002) beschrijft het effect van visolie-supplementen met een mediane dosis van 3,7 gram per dag gedurende gemiddeld ruim 11 weken op de bloeddruk. Hieruit komt een significante daling van 2,1 mmhg voor de systolische en van 1,6 mmhg voor de diastolische bloeddruk naar voren. Dit effect is groter bij personen met hypertensie, te weten respectievelijk -4,0 en -2,5 mmhg. Ook blijkt het effect sterker bij personen ouder dan 45 jaar. Opgemerkt wordt dat het effect van visolie in capsules zou kunnen verschillen van het effect van de consumptie van vette vis. De hoeveelheid visolie in de trials wijkt fors af van de gebruikelijke inname in Westerse landen, die gemiddeld lager is dan 250 mg per dag. In hoeverre ook lage doseringen visolie een bloeddrukverlagend effect hebben is nog niet duidelijk. 5 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

6 DASH-dieet In het artikel van Appel (Appel et al. 1997) wordt het effect van consumptie van een groente- en fruitdieet of een DASH-dieet (groente, fruit, magere zuivelproducten, veel vezels en eiwitten en weinig (verzadigd) vet) vergeleken met een typisch Amerikaans dieet. In de groep die het DASH-dieet gebruikt wordt een significante daling van de systolische en diastolische bloeddruk gevonden van respectievelijk 5,5 mmhg en 3,0 mmhg. Het effect bij personen met hypertensie blijkt zelfs twee keer zo groot: -11,0/-6,0 mmhg. In de groente- en fruitgroep wordt een significante daling van 2,8 mmhg voor de systolische bloeddruk gevonden. De daling van 1,0 mmhg voor de diastolische bloeddruk is niet significant. Voor hypertensieven worden bij de groente- en fruitinterventie significante verlagingen van 7,2 mmhg voor de systolische en 2,8 mmhg voor de diastolische bloeddruk gevonden. Combinaties Whelton beschrijft de resultaten van een trial bij mannen en vrouwen in de leeftijd van 60 tot 80 jaar met medicamenteus behandelde hypertensie waarvan meer dan de helft obesitas had (Whelton et al. 1998). In deze trial werd gekeken naar het effect van natriumbeperking en/of gewichtsreductie (uitsluitend bij de obesen) na staken van de bloeddrukverlagende medicijnen. Er werd gekeken naar het optreden van een aantal uitkomstmaten, zoals het (herhaaldelijk) meten van te hoge bloeddruk, het opnieuw starten met een antihypertensivum of het optreden van een cardiovasculaire aandoening. De kans op het optreden van hypertensie en/of het opnieuw starten met medicijnen lag voor de interventiegroepen minimaal 30% lager dan voor de groep zonder de interventie. Er was geen verschil in het optreden van cardiovasculaire aandoeningen tussen de verschillende interventiegroepen. Beschouwing Uit de review komt een aantal interventies naar voren die effectief zijn in het verlagen van de bloeddruk. Het effect van deze interventies is vaak groter bij personen met hypertensie. Effectieve interventies zijn natriumbeperking, lichaamsbeweging en gewichtsverlies. Ook een dieet met veel groenten, fruit, vezels e.d. lijkt een positieve invloed te hebben op de bloeddruk. Onder de overige interventies zijn er meer die in potentie een rol kunnen spelen in de preventie en behandeling van hypertensie (zoals calciumsuppletie, visolie en vezels), maar waarvoor de bewijzen nog beperkt of tegenstrijdig zijn. Het laatste heeft vaak te maken met een matige kwaliteit van trials: kleine interventiegroepen, geen goede controlegroepen en korte interventieperioden. Het doel van de review was om te focussen op patiëntengroepen en hoog-risico groepen. In veel meta-analyses zijn echter ook studies opgenomen bij groepen met een normaal risico, m.a.w. personen met een normale bloeddruk. Dit is, waar nodig, in de overzichtstabel vermeld (zie bijlage). Onderzoeken waarin het effect van leefstijlinterventies bij patiëntengroepen wordt beschreven werden helemaal niet gevonden. De belangrijkste verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat het als niet ethisch beschouwd wordt om patiënten met een reeds doorgemaakte hart- en vaatziekte en hoge bloeddruk medicatie te onthouden, terwijl het effect van medicijnen onomstotelijk bewezen is. In de richtlijn van de European Society of Hypertension and European Society of Cardiology (ESH- ESC) 2007 wordt opgemerkt dat het lastig blijkt om leefstijlaanpassingen langdurig vol te houden en dat er nog geen bewijs is dat leefstijlveranderingen complicaties aan hart en vaten kunnen voorkomen (Mancia et al. 2007). Voor de huidige review werden inderdaad geen artikelen gevonden waarin het effect van leefstijlinterventies op het optreden van hart- en vaatziekten in trials wordt beschreven. Deze trials zijn in het algemeen te kort. Het verband tussen bloeddruk en het ontstaan van hart- en vaatziekten is in het verleden in diverse artikelen beschreven. Een studie uit 2002 waarin 61 prospectieve observationele studies zijn opgenomen concludeert dat zowel op middelbare als op hogere leeftijd de bloeddruk een sterk en direct verband heeft met sterfte aan vasculaire aandoe- 6 Nederlandse Hartstichting

7 ningen tot ten minste een bloeddruk van 115/75 mmhg (Lewington et al. 2002). In cohortstudies wordt gevonden dat bij een 5 mmhg lagere diastolische bloeddruk het risico op beroerte 34% lager is en op ischemische hartziekten 21%. De resultaten van trials met bloeddrukverlagende medicijnen laten hetzelfde zien: uitgaande van een daling van de diastolische bloeddruk met 5 mmhg is het risico op beroerte 33% lager en op ischemische hartziekten 20% lager. De risicovermindering is gelijk voor verschillende leeftijdsgroepen en is onafhankelijk van het bloeddrukniveau (Law 2003; MacMahon 1990). Ook voor leefstijlinterventies werden in prospectieve cohort-onderzoeken verbanden gevonden met het optreden van hart- en vaatziekten. Gewichtsverlies ging samen met een lagere totale sterfte en sterfte aan cardiovasculaire aandoeningen bij personen met diabetes en overgewicht (Williamson et al. 2000). In de huidige review werd al beschreven dat voor een inname van minimaal 60 mmol kalium per dag een associatie is gevonden met een lagere sterfte aan beroertes (Khaw and Barrett-Connor 1987). Uit een meta-analyse uit 2004 komt naar voren dat lichamelijke activiteit een preventief effect heeft op het krijgen van beroerte (Wendel-Vos et al. 2004). Aanpassing van de leefstijl, met name op het gebied van voeding, gewicht en beweging, kan een belangrijk aangrijpingspunt zijn voor verlaging van de bloeddruk. Temeer omdat de effecten juist bij personen met hypertensie groot zijn. Een bijkomend voordeel is dat leefstijlfactoren een groot aantal chronische ziekten beïnvloeden en dat aanpassing van de leefstijl dus een breder effect heeft dan behandeling met bloeddrukverlagende medicijnen. In tabel 1 is het effect van leefstijlinterventies op bloeddruk en (sterfte aan) HVZ samengevat. Tabel 1 Effect van leefstijlinterventies op hart- en vaatziekten en bloeddruk Interventie Effect op bloeddruk* Effect op hart-en vaatziekten en sterfte natriumbeperking calciumsuppletie kaliumsuppletie systole 4-6 mmhg diastole 2-4 mmhg systole ca. 2 mmhg diastole < 1,0 mmhg systole ca. 3 mmhg diastole ca. 2 mmhg in onvoldoende studies gemeten geen studies gevonden geen studies gevonden magnesiumsuppletie? 1-2 mmhg geen studies gevonden gewichtsverlies systole + diastole 3-4 mmhg geen studies gevonden toename lichaamsbeweging toename van inname vezels toename van inname visolie DASH-dieet systole gem. ca 6 mmhg diastole gem. ca 4 mmhg systole 4-6 mmhg diastole 2-4 mmhg systole ca. 4 mmhg diastole ca. 2-3 mmhg systole ca. 11 mmhg diastole ca. 6 mmhg geen studies gevonden geen studies gevonden geen studies gevonden geen studies gevonden * de geschatte grootte van de effecten geldt voor personen met hypertensie = gunstig effect of positief verband = effect gevonden maar meer onderzoek noodzakelijk? = onduidelijk 7 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

8 Referenties Allender, P. S., Cutler, J. A., Follmann, D., Cappuccio, F. P., Pryer, J., and Elliott, P Dietary calcium and blood pressure: a meta-analysis of randomized clinical trials. Ann Intern Med 124, Antikainen, R., Jousilahti, P., and Tuomilehto, J Systolic blood pressure, isolated systolic hypertension and risk of coronary heart disease, strokes, cardiovascular disease and all-cause mortality in the middle-aged population. J Hypertens 16, Appel, L. J., Moore, T. J., Obarzanek, E., Vollmer, W. M., Svetkey, L. P., Sacks, F. M., Bray, G. A., Vogt, T. M., Cutler, J. A., Windhauser, M. M., Lin, P. H., and Karanja, N A clinical trial of the effects of dietary patterns on blood pressure. DASH Collaborative Research Group. N Engl J Med 336, Beyer, F. R., Dickinson, H. O., Nicolson, D. J., Ford, G. A., and Mason, J Combined calcium, magnesium and potassium supplementation for the management of primary hypertension in adults. Cochrane Database Syst Rev 3, CD Blumenthal, J. A., Sherwood, A., Gullette, E. C., Babyak, M., Waugh, R., Georgiades, A., Craighead, L. W., Tweedy, D., Feinglos, M., Appelbaum, M., Hayano, J., and Hinderliter, A Exercise and weight loss reduce blood pressure in men and women with mild hypertension: effects on cardiovascular, metabolic, and hemodynamic functioning. Arch Intern Med 160, Bolland, M. J., Barber, P. A., Doughty, R. N., Mason, B., Horne, A., Ames, R., Gamble, G. D., Grey, A., and Reid, I. R Vascular events in healthy older women receiving calcium supplementation: randomised controlled trial. BMJ 336, Bucher, H. C., Cook, R. J., Guyatt, G. H., Lang, J. D., Cook, D. J., Hatala, R., and Hunt, D. L Effects of dietary calcium supplementation on blood pressure. A meta-analysis of randomized controlled trials. JAMA 275, Burgess, E., Lewanczuk, R., Bolli, P., Chockalingam, A., Cutler, H., Taylor, G., and Hamet, P Lifestyle modifications to prevent and control hypertension. 6. Recommendations on potassium, magnesium and calcium. Canadian Hypertension Society, Canadian Coalition for High Blood Pressure Prevention and Control, Laboratory Centre for Disease Control at Health, Heart and Stroke Foundation of Canada. CMAJ 160, S Cook, N. R., Cutler, J. A., Obarzanek, E., Buring, J. E., Rexrode, K. M., Kumanyika, S. K., Appel, L. J., and Whelton, P. K Long term effects of dietary sodium reduction on cardiovascular disease outcomes: observational follow-up of the trials of hypertension prevention (TOHP). BMJ 334, 885. Cornelissen, V. A. and Fagard, R. H Effects of endurance training on blood pressure, blood pressure-regulating mechanisms, and cardiovascular risk factors. Hypertension 46, Cutler, J. A., Follmann, D., and Allender, P. S Randomized trials of sodium reduction: an overview. Am J Clin Nutr 65, S. Dickinson, H. O., Nicolson, D. J., Campbell, F., Beyer, F. R., and Mason, J. 2006a. Potassium supplementation for the management of primary hypertension in adults. Cochrane Database Syst Rev 3, CD Dickinson, H. O., Nicolson, D. J., Campbell, F., Cook, J. V., Beyer, F. R., Ford, G. A., and Mason, J. 2006b. Magnesium supplementation for the management of essential hypertension in adults. Cochrane Database Syst Rev 3, CD Dickinson, H. O., Nicolson, D. J., Cook, J. V., Campbell, F., Beyer, F. R., Ford, G. A., and Mason, J. 2006c. Calcium supplementation for the management of primary hypertension in adults. Cochrane Database Syst Rev CD Fodor, J. G., Whitmore, B., Leenen, F., and Larochelle, P Lifestyle modifications to prevent and control hypertension. 5. Recommendations on dietary salt. Canadian Hypertension Society, Canadian Coalition for High Blood Pressure Prevention and Control, Laboratory Centre for Disease Control at Health, Heart and Stroke Foundation of Canada. CMAJ 160, S Geleijnse, J. M., Giltay, E. J., Grobbee, D. E., Donders, A. R., Kok, F. J Blood pressure response to fish oil supplementation: metaregression analysis of randomized trials. J Hypert 20, Geleijnse, J. M., Grobbee, D. E., and Kok, F. J Impact of dietary and lifestyle factors on the prevalence of hypertension in Western populations. J Hum Hypertens 19 Suppl 3, S1-4. Geleijnse, J. M., Kok, F. J., and Grobbee, D. E Blood pressure response to changes in sodium and potassium intake: a metaregression analysis of randomised trials. J Hum Hypert 17, Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding Den Haag: Gezondheidsraad, 2006; publicatie nr 2006/21. Graudal, N. A., Galloe, A. M., and Garred, P Effects of sodium restriction on blood pressure, renin, aldosterone, catecholamines, cholesterols, and triglyceride: a meta-analysis. JAMA 279, Griffith, L. E., Guyatt, G. H., Cook, R. J., Bucher, H. C., and Cook, D. J The influence of dietary and nondietary calcium supplementation on blood pressure: an updated metaanalysis of randomized controlled trials. Am J Hypertens 12, Grobbee, D. E., Tuut, M. K., Hoes, A. W [CBO guideline High blood pressure (revision)]. Ned Tijdschr Geneeskd 145, Hagberg, J. M., Park, J. J., and Brown, M. D The role of exercise training in the treatment of hypertension: an update. Sports Med 30, He, F. J. and MacGregor, G. A Effect of longer-term modest salt reduction on blood pressure. Cochrane Database Syst Rev CD Hooper, L., Bartlett, C., Davey, S. G., and Ebrahim, S Advice to reduce dietary salt for prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database Syst Rev CD Hooper, L., Bartlett, C., Davey Smith, G., and Ebrahim, S Systematic review of long term effects of advice to reduce dietary salt in adults. BMJ 325, 628. Jurgens, G. and Graudal, N. A Effects of low sodium diet versus high sodium diet on blood pressure, renin, aldosterone, catecholamines, cholesterols, and triglyceride. Cochrane Database Syst Rev CD Kaasjager, H. A. H. and van Dis, S. J. Cardiovasculaire risicofactoren bij patiënten met hart- en vaatziekten, cijfers en feiten. Den Haag: Nederlandse Hartstichting, Khaw, K. T. and Barrett-Connor, E Dietary potassium and stroke-associated mortality. A 12-year prospective population study. N Engl J Med 316, Law, M., Wald, N., and Morris, J Lowering blood pressure to prevent myocardial infarction and stroke: a new preventive strategy. Health Technol Assess 7, Lawes, C. M., Bennett, D. A., Lewington, S., and Rodgers, A Blood pressure and coronary heart disease: a review of the evidence. Semin Vasc Med 2, Leiter, L. A., Abbott, D., Campbell, N. R., Mendelson, R., Ogilvie, R. I., and Chockalingam, A Lifestyle modifications to prevent and control hypertension. 2. Recommendations on obesity and weight loss. Canadian Hypertension Society, Canadian Coalition for High Blood Pressure Prevention and Control, Laboratory Centre for Disease Control at Health Canada, Heart and Stroke Foundation of Canada. CMAJ 160, S7-12. Lewington, S., Clarke, R., Qizilbash, N., Peto, R., and Collins, R Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular 8 Nederlandse Hartstichting

9 mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies. Lancet 360, MacMahon, S., Peto, R., Cutler, J., Collins, R., Sorlie, P., Neaton, J., Abbott, R., Godwin, J., Dyer, A., Stamler, J Blood pressure, stroke, and coronary heart disease. (1), Prolonged differences in blood pressure: prospective observational studies corrected for the regression dilution bias. Lancet 335, Mancia, G., De Backer, G., Dominiczak, A., Cifkova, R., Fagard, R., Germano, G., Grassi, G., Heagerty, A. M., Kjeldsen, S. E., Laurent, S., Narkiewicz, K., Ruilope, L., Rynkiewicz, A., Schmieder, R. E., Struijker Boudier, H. A., Zanchetti, A., Vahanian, A., Camm, J., De Caterina, R., Dean, V., Dickstein, K., Filippatos, G., Funck-Brentano, C., Hellemans, I., Kristensen, S. D., McGregor, K., Sechtem, U., Silber, S., Tendera, M., Widimsky, P., Zamorano, J. L., Kjeldsen, S. E., Erdine, S., Narkiewicz, K., Kiowski, W., Agabiti-Rosei, E., Ambrosioni, E., Cifkova, R., Dominiczak, A., Fagard, R., Heagerty, A. M., Laurent, S., Lindholm, L. H., Mancia, G., Manolis, A., Nilsson, P. M., Redon, J., Schmieder, R. E., Struijker-Boudier, H. A., Viigimaa, M., Filippatos, G., Adamopoulos, S., Agabiti-Rosei, E., Ambrosioni, E., Bertomeu, V., Clement, D., Erdine, S., Farsang, C., Gaita, D., Kiowski, W., Lip, G., Mallion, J. M., Manolis, A. J., Nilsson, P. M., O Brien, E., Ponikowski, P., Redon, J., Ruschitzka, F., Tamargo, J., van Zwieten, P., Viigimaa, M., Waeber, B., Williams, B., and Zamorano, J. L Guidelines for the management of arterial hypertension: The Task Force for the Management of Arterial Hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology (ESC). Eur Heart J 28, Mertens, I. L. and Van Gaal, L. F Overweight, obesity, and blood pressure: the effects of modest weight reduction. Obes Res 8, Midgley, J. P., Matthew, A. G., Greenwood, C. M., Logan, A. G Effect of reduced dietary sodium on blood pressure: a metaanalysis of randomized controlled trials. JAMA 275, Mulrow, C. D., Chiquette, E., Angel, L., Cornell, J., Summerbell, C., Anagnostelis, B., Grimm, R. Jr, and Brand, M. B Dieting to reduce body weight for controlling hypertension in adults. Cochrane Database Syst Rev CD Neter, J. E., Stam, B. E., Kok, F. J., Grobbee, D. E., Geleijnse, J. M Influence of weight reduction on blood pressure: a meta-analysis of randomized controlled trials. Hypertension 42, Ocké, M. C. and Hulshof K.F.A.M. De voedselconsumptie en de voedingsstofinname. In: van Kreijl C.F., Knaap A.G.A.C. Ons eten gemeten. Gezonde voeding en veilig voedsel in Nederland (rapportnr ) Bilthoven: RIVM, 2004: Prospective studies collaboration. Cholesterol, diastolic blood pressure, and stroke: 13,000 strokes in 450,000 people in 45 prospective cohorts. Lancet 1995; 346, Streppel, M. T., Arends, L. R., van t Veer, P., Grobbee, D. E., and Geleijnse, J. M Dietary fiber and blood pressure: a metaanalysis of randomized placebo-controlled trials. Arch Intern Med 165, The Dutch Institute for Healthcare Improvement CBO. Dutch Guideline Cardiovascular Risk Management Utrecht. van Mierlo, L. A., Arends, L. R., Streppel, M. T., Zeegers, M. P., Kok, F. J., Grobbee, D. E., and Geleijnse, J. M Blood pressure response to calcium supplementation: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Hum Hypertens 20, Wendel-Vos, G. C., Schuit, A. J., Feskens, E. J., Boshuizen, H. C., Verschuren, W. M., Saris, W. H., and Kromhout, D Physical activity and stroke. A meta-analysis of observational data. Int J Epidemiol 33, Whelton, P. K., Appel, L. J., Espeland, M. A., Applegate, W. B., Ettinger, W. H. Jr, Kostis, J. B., Kumanyika, S., Lacy, C. R., Johnson, K. C., Folmar, S., and Cutler, J. A Sodium reduction and weight loss in the treatment of hypertension in older persons: a randomized controlled trial of nonpharmacologic interventions in the elderly (TONE). TONE Collaborative Research Group. JAMA 279, Whelton, P. K., He, J., Cutler, J. A., Brancati, F. L., Appel, L. J., Follmann, D., and Klag, M. J Effects of oral potassium on blood pressure. Meta-analysis of randomized controlled clinical trials. JAMA 277, Whelton, S. P., Chin, A., Xin, X., and He, J Effect of aerobic exercise on blood pressure: a meta-analysis of randomized, controlled trials. Ann Intern Med 136, Whelton, S. P., Hyre, A. D., Pedersen, B., Yi, Y., Whelton, P. K., He, J Effect of dietary fiber intake on blood pressure: a metaanalysis of randomized, controlled clinical trials. J Hypert 23, Williamson, D. F., Thompson, T. J., Thun, M., Flanders, D., Pamuk, E., Byers, T Intentional weight loss and mortality among overweight individuals with diabetes. Diab Care 23, Auteurs review: Dr. L. Kok 1, ir. S.J. van Dis 2, dr. ir. W.M.M. Verschuren 1 1 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Centrum voor Preventie en Zorgonderzoek, Bilthoven 2 Nederlandse Hartstichting, Den Haag Met dank aan de referent: dr. J.M. Geleijnse (WUR, Wageningen) Platform Vitale Vaten Het Platform Vitale Vaten is een initiatief van de patiëntenorganisaties Stichting Hoofd, Hart & Vaten (namens de 7 aangesloten patiëntenverenigingen), Stichting Bloedlink en Diabetesvereniging Nederland. Meer informatie op 9 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

10 Bijlage 1 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Behandeling co-groep Uitkomst Gewichtsverlies Mulrow Review + meta-analyse van RCT s bij personen (55% mannen) met verhoogde bloeddruk (SBD 140 of DBD 90) en in de meeste gevallen obesitas, gem. lft. 55 jaar (18-80) 2611 Gewichtreducerend dieet 18 trials 2 weken-3 jaar Geen interventie (15) / antihypertensiva en normaal dieet (4) / natrium beperkt-kalium verrijkt dieet (5) / lichaamsbeweging (1) Gewichtsverlies 4-8% leidt tot gem. daling in SBD van 3,0 mmhg en DBD van 2,9 mmhg. Stepped care met bloeddrukverlagende medicijnen leidt tot significant grotere bloeddrukdaling dan gewichtsreductie. Gewichtsreductie kan leiden tot vermindering medicatiegebruik. Leiter Review Zowel uit dwarsdoorsnede onderzoeken als uit propectieve cohortstudies blijkt een positief verband tussen lichaamsgewicht en bloeddruk. Uit trials blijkt tevens dat gewichtsverlies geassocieerd is met een daling van de bloeddruk. Het effect van gewichtsverlies is voor personen met obesitas gelijk aan het effect van behandeling met één bloeddrukverlagend medicijn. Er is bewijs dat het effect van bloeddrukverlagende medicijnen en gewichtsverlies additief is. Mertens Review Een matig gewichtsverlies (5-10% van het baseline gewicht) heeft al een gunstig effect op de bloeddruk en zou ook kunnen leiden tot een lagere medicatiebehoefte. Neter Meta-analyse van RCT s bij personen (m/v) met normale of verhoogde bloeddruk ( 140/90 mmhg). Gem. leeftijd 37-66, 24% gebruikte antihypertensiva 4874 Energierestrictie of toegenomen lichamelijke activiteit 25 trials (34 strata) Gem. duur 67 weken. Gem. duur tot max. bloeddruk-effect 35 weken Ng Gem. 5,8% (5,1 kg.) gewichts-verlies SBD -4,4 mmhg*; DBD -3,6 mmhg* (per kg: SBD -1,05*; DBD -0,92*). Baseline hypertensief vs normotensief (afkappunt 140/90): SBD geen verschil; DBD: -4,4 vs -2,6) (ns). Behandeld vs onbehandeld: SBD -6,7 vs -4,1*; DBD -5,3 vs -2,9*. effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren 10 Nederlandse Hartstichting

11 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Behandeling co-groep Uitkomst Elektrolyten Natrium Midgley Meta-analyse van RCT s bij personen met hypertensie en normale bloeddruk. Gem. leeftijd 47 resp 26 jaar 3505 Gem. afname in natrium-uitscheiding in de urine bij hypertensieven 95 mmol/dag (71-119). Bij normotensieven 125 mmol/dag (95-156). 28 trials bij hypertensieven, 28 trials bij normotensieven. 41 van 56 trials cross-over design. Mediane interventieduur van cross-over trials 14 dagen. - Hypertensieven: SBD -5,9*; DBD -3,8* Effect bij hypertensieven van 45 jaar of ouder aanzienlijk groter. Normotensieven: SBD -1,6*; DBD -0,5 Significante heterogeniteit en aanwijzingen voor publicatiebias. Cutler Meta-analyse van RCT s bij personen met hypertensie en met een normale bloeddruk 2732 Natrium-beperkt dieet (bij personen met hypertensie netto afname in natrium-uitscheiding mmol (mediaan 76 mmol) in de 9 crossover-studies en mmol (mediaan 71 mmol) in de parallele studies). 22 trials bij personen met hypertensie: 9 cross-over ( interventieperioden1-2 mndn; 14 parallel (duur 1-24 maanden). 12 trials bij normotensieven: 8 cross-over (duur 2 wkn-2 mndn), 6 parallel (duur 2 wkn-36 mndn) - - Hypertensieven: SBD -4,8 *; DBD -2,5* Normotensieven: SBD -1,9*; DBD-1,1* Graudal Meta-analyse van RCT s bij personen met hypertensie (gem. bloeddruk 150/93; gem. leeftijd 49 jaar) en bij normotensieven (gem. 27 jaar). 66% mannen 4742 Natrium-beperkt dieet 58 trials bij hypertensieven (2161 personen), 56 bij normo-tensieven (2581 personen) Mediane trialduur 28 resp. 8 dagen Dieet met hoge natriumconcentratie Effect van natriumbeperking bij hypertensieven (gemeten mbv 24-uurs natriumuitscheiding in de urine; gem mmol/24 uur): SBD -3,9*; DBD -1,9* (gewogen effect) Normotensieven: natriumreductie 160 mmol/24 uur; effect SBD -1,2*; DBD 0,26 Fodor Review Geen hard bewijs dat zout-beperking hypertensie voorkomt in de algemene bevolking. Zoutintake mmol/dag heeft vooral effect bij hypertensieven > 44 jaar. Additief effect bij medicatiegebruik (behalve bij calciumantagonisten). effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren 11 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

12 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Hooper Review + meta-analyse van RCT s bij personen met behandelde (lft 55-67) en onbehandelde (lft 16-64) hypertensie en bij personen zonder hypertensie (overwegend blanke mannen; gem. lft 40) Resp. 801, 387, 2326 Verschillende vormen van advies of een gedragsprogramma of een zoutbeperkt dieet 3 trials bij behandelde personen, 5 bij onbehandelde personen en 3 bij normotensieven He Review + meta-analyse van RCT s bij personen met verhoogde bloeddruk (mediaan 149/94 mmhg). Mediane leeftijd 50 jaar (24-73) 802 Zoutbeperking (gem. daling 2 gram/dag) Totaal 31 trials, waarvan 20 trials bij hypertensieven Jürgens Review + meta-analyse van RCT s bij personen met verhoogde bloeddruk (gem. leeftijd 49 jaar; 23-73) en normale bloeddruk (gem 27 jaar; 15-67) - Low-sodium dieet (natrium intake > 150 mmol/dag in 3 studies, in de overige studies < 120 mmol/dag) 58 trials bij personen met een verhoogde bloeddruk. In 13 trials gebruikten personen in beide inerventiegroepen antihypertensiva Cook 2007 VS Observationele follow-up van de TOHP trials naar incidentie van cardio-vasculaire events. m/v, gem lft op baseline 43 jaar Voedings- en gedragsvoorlichting (individuele en groeps-sessies) Personen in de originele trials waren normotensief. Start huidige studie 10 jaar na TOHP-I en 5 jaar na TOHP-II. Van alle deelnemers info over vitale status, van 77% f-up info over morbiditeit. Gem. daling in natriumuitschei-ding 44 mmol/24 uur. effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren Contact-duur, freq, periode Follow-up 6 mnd-7 jaar Mediane trialduur 4 weken-1 jaar (mediaan 5 weken) Mediane trialduur 28 dagen (4-365) 1e drie maanden wekelijkse groepssessies. Daarna in lagere frequentie. F-up TOHP-I: 18 maanden. F-up TOHP-II: maanden. Behandeling co-groep Follow-up 6 mnd-7 jaar Geen zoutbeperking High-sodium dieet (= normale of verhoogde natriumintake) Gebruikelijke dieet + algemene richtlijnen voor gezonde voeding Uitkomst SBD -1,1*; DBD -0,6 (natriumuitscheiding gem. -35,5 mmol/24 uur) SBD -5,1*; DBD -2,7* Zoutreductie van 100 mmol/dag (6 g/dag): SBD -7,2; DBD -3,8 Lipiden: geen significante effecten SBD -4,2*; DBD -1,9* Interventiegroep 25% lagere kans op een cardiovasculair event*. Na verdere correctie 30%. 12 Nederlandse Hartstichting

13 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Geleijnse Metaregressie analyse van RCT s bij personen met normale en verhoogde bloeddruk ( 140/90 mmhg). 61% mannen, gem. lft. 48 jaar natrium trials Mediane trialduur 4 weken (2-156) Calcium Allender Review + meta-analyse van 16 trials bij personen met hypertensie (m/v; lft 16-75) en met normale bloeddruk (mannen en vrouwen; l ft 21-48) resp en pers. Calcium-suppletie (dosis 0,4-2,2 g; mediaan 1,0) 29 trials, waarvan 16 bij hypertensieven Mediane trialduur 8 weken (5 dagen-4 jr) Bucher Meta-analyse van RCT s bij personen met normale en verhoogde bloeddruk 2412 Calciumsupplement of voedingsinterventie ( mg/dag) 33 trials, waarvan 6 bij hypertensieven Interventie-duur: weken. Hypertensieven: gem. waarden voor SBD: en voor DBD: Bij normotensieven resp en Griffith Meta-analyse van RCT s bij personen met normale en verhoogde bloeddruk. Gem. SBD op baseline , gem. DBD Calcium-supplement of een voedingsinterventie (9 trials), mg/dag 42 trials Interventie-duur: weken. Vervolg op metaanalyse van Bucher et al (1996) Dickinson Review + meta-analyse van RCT s bij personen met verhoogde bloeddruk (gem. 148/91; SBD , DBD 78-99). Gem. leeftijd 45 jaar (16-86). 65% mannen 485 Calcium supplement (0,4-2 g/dag; gem. 1,1 g/dag) als tablet of poeder 13 trials Mediane trialduur 8 wkn (8-15) effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren Behandeling co-groep Uitkomst - Gem. reductie in natrium-uitscheiding 91 mmol/24 uur. Hypertensieven: SBD -5,2*; DBD -3,7* - SBD -1,7*, DBD -0,02 - Hypertensieven: SBD -4,3*; DBD -1,5* Normotensieven: SBD -0,3; DBD -0,3 Placebo of geen calcium Gepoolde effect SBD -1,4*; DBD -0,8* Placebo/geen interventie (1 trial) SBD -2,5*; DBD -0,8 13 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

14 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Van Mierlo Meta-analyse van RCT s bij hypertensieven ( 140/90 mmhg) en normotensieven. m/v, gem. leeftijd 43,7 jaar (11-77) Resp. 764 en 1728 Verhoogde calciumintake in de voeding of calcium-supplement (gem. calcium dosis 1200 mg; ) 40 trials (50 strata), waarvan 23 strata bij hypertensieven Mediane trialduur 9,5 wkn (3-208) Kalium Whelton Meta-analyse van RCT s bij personen met normale en verhoogde bloeddruk. 21 trials mannen en vrouwen, overige trials uitsluitend of grotendeels mannen. Lft jaar. In 4 trials bij hypertensieven gebruik van antihypertensiva. Baseline SBD en DBD Kaliumsupplement of extra kalium uit de voeding ( mmol/ dag) 33 trials, waarvan 21 bij hypertensieven In 4 trials antihypertensiva. Mediane trialduur 5 weken (4 dagen-3 jr) Geleijnse Metaregressie analyse van RCT s bij personen met normale en verhoogde bloeddruk( 140/90 mmhg). 60% mannen, gem. lft. 45 jaar kaliumtrials Mediane trialduur 6 weken (2-114) Magnesium Dickinson Review + meta-analyse van RCT s bij personen met verhoogde bloeddruk (gem. 148/91; SBD , DBD 88-97). Gem. leeftijd 54 jaar (20-77). 45% mannen 545 Magnesium supplement (10-40 mmol/dag; gem. 17 mmol/dag) als tablet of poeder 12 trials Mediane trial-duur 11 wkn (8-26). In 4 trials alle deelnemers antihyperten-siva. Overig elektrolyten Beyer Review + meta-analyse van RCT s bij personen (m/v) met milde hypertensie (gem. 148/92). Gem leeftijd in de trials: 50, 66, Combinaties van elektrolyten als vloeistof, slow-release tablet of in een maaltijd 3 trials Trialduur: 24, 26 en 28 wkn effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren Behandeling co-groep Uitkomst Placebo Overall effect: SBD -1,9*; DBD -1,0* Geen significant verschil in effect voor hypertensieven tov. normotensieven Placebo (24 studies), gebruikelijke zorg (5) of lage dosis kalium (4) Gepoolde effect: SBD -3,1*; DBD -1,97* Na exclusie van trials waarin antihypertensieve medicatie wordt gebruikt: SBD -4,9; DBD -2,7 Groter effect in trials onder hypertensieven (verschil niet significant) - Gem. toename kaliuminname 51 mmol/24 uur Hypertensieven: SBD -3,5*; DBD -2,5* Normotensieven: SBD -1,0; DBD -0,3 Placebo/geen interventie (1 trial) SBD -1,3; DBD -2,2* Placebo Combi K/Mg: SBD -4,6; DBD -3,8. Combi Ca/Mg: SBD 3,7; DBD 3,5 (gebaseerd op 1 trial) Combi Ca/K: SBD: 0,7; DBD 0,1 (gebaseerd op 1 trial) 14 Nederlandse Hartstichting

15 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Behandeling co-groep Uitkomst Burgess Review Suppletie boven de 60 mmol wordt voor zowel kalium, als magnesium als calcium niet geadviseerd ter preventie of behandeling van hypertensie. Voor een intake van minimaal 60 mmol kalium per dag is een associatie gevonden met een lagere sterfte aan beroerte. Lichaamsbeweging Blumenthal 2000 VS RCT bij personen met hoognormale of licht verhoogde bloeddruk, overgewicht en een passieve leefstijl. Mannen en vrouwen, leeftijd > 28 jaar. 133 Beweegprogramma of een gedragsprogramma gericht op bewegen en afvallen. Beweegprogramma: 3-4 x per week op 70-85% van de baseline hartfrequentie. Aerobe training in de vorm van fietsergometrie en wandelen (evt joggen). - Trialduur 6 mnd. 3-4x/week beweegprogramma olv fysioloog. 26 wekelijkse groepsessies in het kader van het gewichtsreductie programma Plaatsing op een wachtlijst Gewicht in gewichtsreductiegroep -7,8 kg; in beweeggroep -1,8 kg en in controlegroep +0,7 kg Gewichtsreductie: SBD -7,4; DBD -5,6 Beweegprogramma: SBD -4,4; DBD -4,3 Controle: SBD -0,9; DBD -1,4. (sign. verschil interventie-groepen tov controle. Verschil tussen interventiegroepen niet significant) Hagberg Review betreffende de rol van bewegen bij de behandeling van hypertensie Lichaamsbeweging leidt bij ca. 75% van de personen met hypertensie tot bloeddrukdalingen van gem. 11 mmhg voor SBD en gem. 8 mmhg voor DBD. Dit effect lijkt iets sterker bij vrouwen en bij personen in de leeftijdsklasse Er is geen verschil tussen activiteiten met een lage of matige intensiteit en activiteiten met een hoge intensiteit. Het effect van lichaamsbeweging op de bloeddruk bij hypertensieven is niet afhankelijk van afname in het lichaamsgewicht. Naast het effect op bloeddruk, ook gunstig effect op plasma lipidenprofiel. Whelton Meta-analyse naar het effect van aerobe inspanning bij mannen en vrouwen; leeftijd jaar. Op baseline gem. SBD: 126,5 mmhg, gem. DBD 77 mmhg Aerobe inspanning (wandelen, joggen, fietsen of een combinatie) 54 trials (15 bij hypertensieven) Gem. trialduur 12 weken (3-104) Geen verandering in lichamelijke activiteit Gepoolde effect: SBD -3,8*; DBD -2,6* Bij hypertensieven: SBD -4,9*; DBD -3,7* effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren 15 Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen

16 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Cornelissen Meta-analyse naar het effect van chronische dynamische aerobe duurtraining. M/V, jaar (mediaan 46,6). Op baseline gem. SBD mmhg, DBD mmhg Wandelen, joggen, rennen of fietsen. Trainingsfrequentie 1-7 dagen/week (mediaan 3). Gem. intensiteit 30-88% van hartfrequentie in rust. Gem. duur trainingssessie minuten (mediaan 40). 72 trials/105 studiegroepen: 28 normotensief (< 120/80), 48 prehypertensief / 80-89), 29 hypertensief ( 140/90). Mediane sample size 32 (8-357). Mediane trialduur 16 weken (4-52) Overige Appel 1997 VS RCT bij personen (m/v) met SBD < 160, DBD Leeftijd 22 jaar. 459 Fruit-en-groente dieet of een DASH-dieet (groente, fruit, magere zuivel-producten, veel vezels en eiwitten en weinig (verz.) vet) - 3 weken run-in fase. 8 weken interventie. Op weekdagen 1 maaltijd per dag in het studiecentrum. Overige maaltijden gekoeld mee-gegeven. Whelton 1998 VS RCT bij personen met medicamenteus behandelde hypertensie. Bloeddruk < 145/85. Mannen en vrouwen; leeftijd Personen met en zonder obesitas. 975 Natriumbeperking en/ of gewichtsreductie (gewichtsreductie alleen in de groep obesen) 585 obesen gerandomiseerd in 4 groepen (natriumbeperking, gewichtsreductie, beide interventies of usual care). Nietobesen gerandomiseerd in 2 groepen (natriumbeperking of usual care). Na 3 maanden poging tot staken medicatie. Mediane follow-up 29 mnd (15-36). Elk kwartaal contact met dietist en/ of bewegingsadviseur. effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren Behandeling co-groep Uitkomst Geen trainingsprogramma Hypertensieven: netto verandering SBD -6,9*, DBD -4,9* Pre-hypertensieven: netto verandering SBD -1,7*, DBD -1,7* Normotensieven: netto verandering SBD -2,4*, DBD -1,6* Typisch Amerikaans dieet DASH tov. controlegroep: SBD -5,5*; DBD -3,0* Voor hypertensieven: SBD -11,4*; DBD -5,5* Groente-fruitgroep tov. controle: SBD -2,8*, DBD -1,1 Voor hypertensieven: SBD -7,2*; DBD -2,8* (Hypertensie: SBD 140 e/o DBD 90) Usual care HR voor primaire uitkomstmaat (diagnose hypertensie, antihypertensiva-gebruik of een CV-event): voor wel vs niet natriumbeperkt: 0,69* (niet-obesen en obesen) voor wel vs niet in gewichts-reductiegroep: 0,70* (uitsluitend obesen). Voor obesen: interventie tov. usual care: voor natriumbeperking: 0,60*; voor gewichtsreductie: 0,64*; voor de combi: 0,47*. Gem. netto gewichtsverlies na 30 mnd: 3,9 kg. 38% van de personen in de natriumgroep tov. 24% niet gerandomiseerd naar natrium bleven zonder medicatie met een bloeddruk < 150/90. Geen sign. verschillen in optreden van CV events voor de 6 groepen. 16 Nederlandse Hartstichting

17 Eerste auteur Jaar Land Soort studie en populatie N Interventie Overige kenmerken/ opmerkingen Contact-duur, freq, periode Geleijnse Meta-analyse van RCT s naar effecten van visolie-supplementen op de bloeddruk. 50% van de trials alleen bij mannen, overige bij mannen en vrouwen (totaal 84,7% mannen). Gem. leeftijd 46 jaar. 50% hypertensie ( 140/90 mmhg), 74% overgewicht (BMI 25) Mediane visoliedosis: 3,7 g/dag (0,2-15) 36 trials Gem. trialduur 11,7 weken (3-52) Whelton Meta-analyse van RCT s naar het effect van vezels op bloeddruk bij normotensieve en hypertensieve mannen en vrouwen; leeftijd Fruit, granen, supplement, pectine 25 trials, waarvan 5 bij hypertensieven Trialduur: 2-26 weken Streppel Meta-analyse van RCT s naar het effect van vezels op bloeddruk bij normotensieve en hypertensieve ( 140/90 mmhg) ( 140/90 mmhg) personen (m/v); leeftijd gem. 42 (23-63) 1404 Zowel oplosbare (11 trials) als onoplosbare vezels (7 trials) als mix. Dosering gem. 11,5 g/ dag (3,5-42,6) 24 trials, waarvan 8 bij hypertensieven. Gem. vezelinname op baseline 24,8 g/dag (12,8-44,1) (in 11 trials gerapporteerd) Gem. trialduur 9 weken (2-24) effect op ziekte/sterfte aan hart- en vaatziekten effect op leefstijl- en risicofactoren SBD systolische bloeddruk HR hazard ratio DBD diastolische bloeddruk ng niet genoemd RCT randomized controlled trial ns niet (statistisch) significant CV cardiovasculair * statistisch significant PZ122 Behandeling co-groep Uitkomst - Alle trials: SBD -2,1*; DBD -1,6* Na exclusie van niet-geblindeerde trials: SBD -1,7*; DBD -1,5* Bij hypertensieven: SBD -4,0*; DBD -2,5* Bij personen > 45 jaar: SBD -3,5*; DBD -2,4* - Overall effect: SBD -1,2; DBD -1,7* Bij hypertensieven: SBD -5,95*; DBD -4,2* Interventieduur 8 weken: SBD -3,1*; DBD -2,6* Placebo Overall (gewogen) effect: SBD -1,1; DBD -1,3* Bij hypertensieven: SBD -4,5*; DBD -2,4* Effect sterker bij personen van 40 jaar en ouder

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over Kalium De commissie heeft op het achtergronddocument over kalium reacties ontvangen van de Federatie Nederlandse

Nadere informatie

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur.

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur. Leefstijlinterventies met stip op 1! The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Inhoud. Leefstijlinterventies met stip op 1! Voorbeeld van de PP: het effect van bloeddrukverlaging op sterfte. Over de zgn.

Inhoud. Leefstijlinterventies met stip op 1! Voorbeeld van de PP: het effect van bloeddrukverlaging op sterfte. Over de zgn. Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Leefstijlinterventies met stip op 1!

Leefstijlinterventies met stip op 1! Leefstijlinterventies met stip op 1! The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Hypertensie bij ouderen

Hypertensie bij ouderen Medisch Symposium: Geriatrie voor Huisartsen 01/10/2011 Hypertensie bij ouderen Em. Prof. R. Fagard Afdeling Hypertensie en Cardiovasculaire Revalidatie KU Leuven SBP and DBP (mmhg) Bloeddruk vs leeftijd

Nadere informatie

Evidence-based Lifestyle Advies

Evidence-based Lifestyle Advies Evidence-based Lifestyle Advies Focus op dieet Willem Bax*, Internist-nefroloog-vasculair geneeskundige Vaatcentrum Alkmaar *,Conflict of interest m.b.t. onderwerp: geen 1 Vrouw, 48 jaar, VG: RA, zus DM-2,

Nadere informatie

Natrium. Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding 2015. Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Adviezen. Aandachtsgebieden

Natrium. Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding 2015. Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Adviezen. Aandachtsgebieden Gezondheidsraad Gezondheidsraad Natrium Adviezen De taak van de Ge z ond h eids r aad is mi n is t ers en parlement te advise r en over vraag s tukken op het gebied van de volksgezond heid. De meeste ad

Nadere informatie

Bloeddruk en hart- en vaatziekten

Bloeddruk en hart- en vaatziekten Feiten en cijfers Uitgave van de Hartstichting November 2012 Bloeddruk en hart- en vaatziekten Een verhoogde bloeddruk, of hypertensie, gaat gepaard met een grotere kans op het krijgen van en sterfte aan

Nadere informatie

De rol van kalium op de bloeddruk. Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde

De rol van kalium op de bloeddruk. Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde De rol van kalium op de bloeddruk Wilko Spiering, internist-vasculair geneeskundige Afd. Vasculaire Geneeskunde Disclosure belangen spreker - dr. W. Spiering Nationaal Hypertensie Congres 7 februari 2014

Nadere informatie

Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog

Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog Van harte welkom! Hart en Vaataandoeningen, Leefstijlziektes? of! Leo Schrijvers Cardioloog CONFUCIUS: Chinees wijsgeer circa 500 voor Christus Het is niet moeilijk om het goede te herkennen, maar wel

Nadere informatie

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors

Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose. prof dr Danny Schoors Symposium 2015 Geïsoleerde systolische hypertensie bij jonge volwassenen: betekenis en prognose prof dr Danny Schoors Arteriële hypertensie Epidemiologische studies Duidelijke relatie tussen bloeddruk

Nadere informatie

Workshop hypertensie op jonge leeftijd

Workshop hypertensie op jonge leeftijd Workshop hypertensie op jonge leeftijd Monika Hollander, kaderhuisarts HVZ Bert-Jan van den Born, internist-vasc. geneeskundige, AMC Doel workshop Consensus tav diagnostiek en behandeling van jonge patienten

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011

Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties. Haffner, NEJM 1998 UKPDS. T2DM, HbA1c, en HVZ 12-7-2011 Doel behandeling bij DM: verhinderen/vertragen complicaties Haffner, NEJM 998 microvasculaire afwijkingen nefropathie retinopathie neuropathie macrovasculaire afwijkingen coronaire hartziekten cerebrovasculaire

Nadere informatie

Bij de behandeling en begeleiding van CVRM neemt de diëtist als zorgaanbieder binnen de zorgketen de dieetadvisering 1 op zich.

Bij de behandeling en begeleiding van CVRM neemt de diëtist als zorgaanbieder binnen de zorgketen de dieetadvisering 1 op zich. Bijlage 1: samenwerkingsafspraken diëtisten binnen DBC CVRM GHC Uitgangspunten Cardio Vasculair Risico Management (CVRM) staat voor de diagnostiek, behandeling en follow-up van risicofactoren voor hart-

Nadere informatie

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012 ACA Congres 2012 LICHAAMSBEWEGING EN SUCCESVOL OUDER WORDEN Meer bewegen - Afdeling Gezondheidswetenschappen, Faculteit der Aard- en Levenswetenschappen, Vrije Universiteit; - Afdeling Epidemiologie en

Nadere informatie

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 -

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Voeding en Ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Heel oud worden: 115 (NL) of 122 (F) Ouder worden? Levensverwachting 2013 man: 79,4 jaren

Nadere informatie

review Effect van leefstijlinterventies bij patiënten met hart- en vaatziekten of hoog risico CHOLESTEROL EN VOEDING

review Effect van leefstijlinterventies bij patiënten met hart- en vaatziekten of hoog risico CHOLESTEROL EN VOEDING review Effect van leefstijlinterventies bij patiënten met hart- en vaatziekten of hoog risico Uitgave van de Nederlandse Hartstichting januari 2009 In de richtlijn Hartrevalidatie (NHS/NVVC), de richtlijn

Nadere informatie

Gezondheidsvoordelen

Gezondheidsvoordelen Gezondheidsvoordelen Hart- en vaatziekten De focus op zuivelproducten en hart- en vaatziekten wordt vaak in verband gebracht met verzadigd vet. Omdat zuivelproducten verzadigde vetzuren bevatten en bijdragen

Nadere informatie

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist

Hypertensie. Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Presentatie door G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist Hypertensie Primaire of essentiële (95%) Secundaire (5%) G.J. Knot-Veldhuis, verpleegkundig specialist, jan. 2012 2 Bloeddruk

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking. Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 2006

Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking. Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 2006 cijfers en feiten Risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de Nederlandse bevolking Een uitgave van de Nederlandse Hartstichting augustus 26 Prevalenties en trends in leefstijl- en risicofactoren in

Nadere informatie

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden.

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden. Samenvatting In hoofdstuk 1 hebben we het belang en het doel van het onderzoek in dit proefschrift beschreven. Wereldwijd vormen hart- en vaatziekten (HVZ) de belangrijkste oorzaak van sterfte. Volgens

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Een hoge bloeddruk. Even voorstellen. WS Een hoge bloeddruk, de ongezouten feiten 5 en 13 november 2014. RCH Sandwich 2014 1. De ongezouten feiten

Een hoge bloeddruk. Even voorstellen. WS Een hoge bloeddruk, de ongezouten feiten 5 en 13 november 2014. RCH Sandwich 2014 1. De ongezouten feiten Een hoge bloeddruk De ongezouten feiten Even voorstellen Maaike Boogers Diëtiste Leonie Tromp Huisarts Tilburg Kaderarts Hart-, en Vaatziekten 2 1 Onze patiënt Leeftijd; 48 jaar BMI 44 (1.80 m, 142.5 kg)

Nadere informatie

Overgewicht en Obesitas op Curaçao

Overgewicht en Obesitas op Curaçao MINISTERIE VAN Gezondheid, Milieu & Natuur Volksgezondheid Instituut Curaçao Persbericht Overgewicht en Obesitas op Curaçao In totaal zijn 62,6% van de mannen en 67,3% van de vrouwen op Curaçao te zwaar,

Nadere informatie

Ingezonden commentaren op het openbare concept van het achtergronddocument Kalium

Ingezonden commentaren op het openbare concept van het achtergronddocument Kalium Ingezonden commentaren op het openbare concept van het achtergronddocument Kalium De volgende organisaties hebben commentaar ingestuurd: Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie Rijksinstituut voor

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING HbA 1c ontstaat door de versuikering van hemoglobine, het belangrijkste bestanddeel van rode bloedcellen. In het bloed bindt een glucosemolecuul (niet-enzymatisch) met een aminozuur van de β-keten van

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker. (potentiële) Belangenverstrengeling

Disclosure belangen spreker. (potentiële) Belangenverstrengeling Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding

Nadere informatie

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013

Hypertensie. Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Hypertensie Huug van Duijn Spiegelavond 15 april 2013 Waarom bloeddruk? Bloeddruk: niet te laag Bloeddruk: niet te hoog Het verband tussen bloeddruk en cardiovasculaire complicaties heeft als drempel

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Huisarts, lid DiHAG Senior-onderzoeker Diabetes kenniscentrum Disclosure Geen conflicts of interest De toekomst!!! >25% = >75 jaar Karakteristieken ouderen

Nadere informatie

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures 170416 Disclosures Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS Geen (potentiële) belangenverstrengeling Bedrijfsnamen Voor bijeenkomsten mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Wetenschap in praktijk

Wetenschap in praktijk Wetenschap in praktijk CNE Hartrevalidatie & Acute cardiale zorg Marjolein Snaterse docent/onderzoeker Secundaire preventie coronaire hartziekten. 6 Agenda 1. Wetenschappelijk bewijs 2. Richtlijnen en

Nadere informatie

Behandeling van patiënten met een TIA of herseninfarct met angiotensine II (AII)-antagonisten ter voorkoming van vasculaire complicaties

Behandeling van patiënten met een TIA of herseninfarct met angiotensine II (AII)-antagonisten ter voorkoming van vasculaire complicaties Behandeling van patiënten met een TIA of herseninfarct met angiotensine II (AII)-antagonisten ter voorkoming van vasculaire complicaties J. Boiten, A.A. Voors De belangrijkste behandelbare risicofactor

Nadere informatie

Voedingspatronen. Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding 2015. Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Adviezen.

Voedingspatronen. Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding 2015. Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Adviezen. Gezondheidsraad Gezondheidsraad Voedingspatronen Adviezen De taak van de Ge z ond h eids r aad is mi n is t ers en parlement te advise r en over vraag s tukken op het gebied van de volksgezond heid. De

Nadere informatie

De wetenschap achter de richtlijn voor vet

De wetenschap achter de richtlijn voor vet De wetenschap achter de richtlijn voor vet Marianne Geleijnse Hoogleraar Voeding en Hart- en Vaatziekten Afdeling Humane Voeding, Wageningen Universiteit MVO Netwerkevent 31 maart 2016 Subsidies van voedingsindustrie

Nadere informatie

Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk?

Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk? Wat is de correlatie tussen zoutgebruik en bloeddruk? Antwoord van dr. M.M.E. Krekels, internist-nefroloog, Maaslandziekenhuis, Sittard en prof.dr. P.W. de Leeuw, internist, Academisch Ziekenhuis Maastricht.

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Leefstijlverandering na TIA of herseninfarct DECIDE MOTIVE. Dorien Brouwer, Peter Koudstaal, Heleen den Hertog

Leefstijlverandering na TIA of herseninfarct DECIDE MOTIVE. Dorien Brouwer, Peter Koudstaal, Heleen den Hertog Leefstijlverandering na TIA of herseninfarct DECIDE MOTIVE Dorien Brouwer, Peter Koudstaal, Heleen den Hertog Stroke en TIA patiënten na opname of TIA analyse 4-6 weken en na 3 maanden consult actuele

Nadere informatie

Adipositas pandemie Obesidemie

Adipositas pandemie Obesidemie Sport en bewegen, altijd goed bij diabetes type 2? 30 minutes active a day, keeps the doctor away Diabetes type 2 in NL Ca 1 miljoen Nederlanders hebben diabetes mellitus (6% van de bevolking), 9 op de

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen. Dr. Ingrid Hendriksen

Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen. Dr. Ingrid Hendriksen Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen Dr. Ingrid Hendriksen Inhoud Psychische klachten en bewegen Bewegen ter preventie van depressie Bewegingstherapie bij depressieve

Nadere informatie

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog

Nierschade: erger voorkomen... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Nierschade: erger voorkomen.... Wybe Douwe Kloppenburg, nefroloog Inleiding Begrippen Indeling en voorkomen van chronische nierschade (CNS) Proteinurie en GFR als risicofactoren voor progressie nierschade

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Pagina 1 / 5 Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Energie Energie De basaal stofwisseling neemt tijdens de zwangerschap geleidelijk toe. Aan het eind van de zwangerschap is de basaal

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 2)

Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 2) Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 2) Nederlandse Diabetes Federatie 033-4480845 info@diabetesfederatie.nl Stationsplein 139 3818 LE Amersfoort Kwaliteitsindicatoren diabetes type 2 (fase 2) De

Nadere informatie

Prof.dr. H.J. de Koning, arts-epidemioloog (PI) Prof.dr. M. Oudkerk (co-investigator)

Prof.dr. H.J. de Koning, arts-epidemioloog (PI) Prof.dr. M. Oudkerk (co-investigator) Prof.dr. H.J. de Koning, arts-epidemioloog (PI) Hoogleraar Maatschappelijke Gezondheidszorg & Evaluatie Vroegopsporing van ziekten Prof.dr. M. Oudkerk (co-investigator) UMC Groningen, Centre for Medical

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk?

Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk? Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk? Uit onderzoek blijkt dat veel Nederlanders niet weten hoe het precies zit. In dit dossier staan alle ins- en outs over bloeddruk,

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling Is de NHG-Standaard nog up-to-date? MONITORING VAN ONDERBEHANDELING! Simon Verhoeven en Daniel Tavenier MAAR HOE ZIT HET MET OVERBEHANDELING? Sterfte

Nadere informatie

Primaire preventie HVZ

Primaire preventie HVZ Primaire preventie HVZ Stel altijd een risicoprofiel op bij patiënten: met doorgemaakte HVZ, diabetes mellitus (DM), reumatoïde artritis (RA) of chronische nierschade met een belaste familieanamnese voor

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas

Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas Inhoud Ontstaan overgewicht Effect gestructureerde beweegprogramma s op gewichtsverlies Effect dieet op gewichtsverlies Effecten bewegen op de gezondheid Conclusies

Nadere informatie

Gezonde voeding in de huisartsenpraktijk. Jaap Seidell, VU en VUmc

Gezonde voeding in de huisartsenpraktijk. Jaap Seidell, VU en VUmc Gezonde voeding in de huisartsenpraktijk Jaap Seidell, VU en VUmc voedingsrichtlijnen Hoeveel kun je voorkomen als je alles goed doet? Walter Willett Gezondheidsverlies in Nederland ten gevolge van voeding

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Cholesterol en hart- en vaatziekten

Cholesterol en hart- en vaatziekten Feiten en cijfers Uitgave van de Hartstichting November 12 Cholesterol en hart- en vaatziekten Leefstijlfactoren zoals voeding, roken en bewegen beïnvloeden het ontstaan van hart- en vaatziekten (HVZ)

Nadere informatie

Behandeling na een acuut coronair syndroom

Behandeling na een acuut coronair syndroom Behandeling na een acuut coronair syndroom Een nieuwe uitdaging in de ketenzorg CVRM Nascholing Stedelijke werkgroep Amsterdam 9 en 14 juni 2010 A.L.M. Bakx, cardioloog, BovenIJ Ziekenhuis SECUNDAIRE PREVENTIE

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29692 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29692 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29692 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Bonten, Tobias N. Title: Time for aspirin : blood pressure and reactivity Issue

Nadere informatie

Goede voeding volgens de wetenschap

Goede voeding volgens de wetenschap Goede voeding volgens de wetenschap Prof.dr. Frans J Kok Wageningen campus Inhoud 1. Ongezond buikvet 2. Zelfexperiment 3. Richtlijnen goede voeding 4. Brood, zuivel, vis en chocola Obesitas: voeding-beweging-genen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de meest voortkomende ziekten in ontwikkelde landen en veroorzaken het hoogste sterftepercentage. De term hart- en vaatziekten omvat alle klinische uitingen van slagaderverkalking

Nadere informatie

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige

Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Inspanningsgerelateerde hypertensie: geruststellend of onheilspellend? Dr. Joost H.W. Rutten Internist-vasculair geneeskundige Overzicht Casussen inspanningsgerelateerde hypertensie Achtergrond Hoe en

Nadere informatie

Bloeddrukregeling: hoger? lager?

Bloeddrukregeling: hoger? lager? www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw Bloeddrukregeling: hoger? lager? Dr. L. Nestor Geriater www.hhzhlier.be 2 To fall or not to fall HYPERTENSIE BIJ BEJAARDEN: How to treat? That s the question! Bloeddrukregeling

Nadere informatie

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Goedgekeurd door ALV op 17-09-2015 (VSG6816) 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Waar hebben we het over? Gezonde voeding Nieuwe richtlijnen Gezondheidsraad

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking

Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht. Graag in samenwerking Workshop diabetes en koolhydratenbeperking bij overgewicht Graag in samenwerking Voor zowel kinderen als volwassenen zijn overgewicht en obesitas de belangrijkste risicofactoren voor de ontwikkeling van

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID Dr. Marly Oosterhof STAPPEN NAAR GEZONDHEID Wat is obesitas? Definitie Classificatie Contribuerende factoren Complicaties Behandeling OBESITAS Wat is obesitas? Obesitas

Nadere informatie

Keukenzout en bloeddruk

Keukenzout en bloeddruk Keukenzout en bloeddruk Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Onderwerp : aanbieding advies keukenzout en bloeddruk Uw kenmerk : GZB/VVB 966024 Ons kenmerk : U-2150/CS/RA/579 Bijlagen :

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie

Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie Continuing Nursing Education (CNE) Nieuwe ontwikkelingen bij hypertensie, beleid en medicatie Sanne van Wissen 22 maart 2016 Utrecht @svanwissen Inhoud Bloeddruk en is er een optimale bloeddruk? Rol van

Nadere informatie

Preventie van type 2 diabetes Een kwestie van leefstijl. Lange termijn effecten van leefstijlveranderingen op glucose tolerantie: De SLIM studie

Preventie van type 2 diabetes Een kwestie van leefstijl. Lange termijn effecten van leefstijlveranderingen op glucose tolerantie: De SLIM studie Preventie van type 2 diabetes Een kwestie van leefstijl Lange termijn effecten van leefstijlveranderingen op glucose tolerantie: De SLIM studie Cheryl Roumen, promovendus Vakgroep Humane Biologie, Universiteit

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015. op het achtergronddocument over peulvruchten

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015. op het achtergronddocument over peulvruchten Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over peulvruchten De commissie heeft op het achtergronddocument over peulvruchten reacties ontvangen van de Nederland,

Nadere informatie

Cerebrovasculaire aandoeningen. Patricia Halkes 19-03-2013

Cerebrovasculaire aandoeningen. Patricia Halkes 19-03-2013 Cerebrovasculaire aandoeningen Patricia Halkes 19-03-2013 Wat is een CVA? CerebroVasculair Accident CerebroVasculair Accident CerebroVasculair Accident CerebroVasculair Accident Oftewel in goed Nederlands

Nadere informatie

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking Samenvatting De zogeheten Richtlijnen goede voeding zijn bedoeld om de overheid steun te bieden bij het ontwikkelen van een voedingsbeleid en bij het volgen van de effecten van dat beleid. Het advies vormt

Nadere informatie

.192. Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico:

.192. Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico: Samenvatting Etnische ongelijkheid in hart- en vaatziekterisico: de aanwezigheid van risicofactoren onder Amsterdammers met een Turkse en Marokkaanse etnische achtergrond. De incidentie van hart- en vaatziekten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015

Chronische nierschade A. van Tellingen. Smeerolie voor de poli 2015 Chronische nierschade A. van Tellingen Smeerolie voor de poli 2015 Wie dient verwezen te worden? 52-jarige vrouw met diabetische nefropathie: MDRD 62 ml/min/1.73m 2 en albuminurie 28 mg/l? 68-jarige man:

Nadere informatie

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Vitale Vaten Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Dé Gezonde regio: waar? Dé Gezonde regio: wie? Verleiden Opbouw presentatie Inleiding hart- en vaatziekten Project Vitale Vaten Gorinchem

Nadere informatie

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie?

Diabetes en hart- en vaatziekten. CVRM nieuwe stijl. Nieuwe richtlijn CVRM 2011 14-6-2013. Risicostratificatie. Wanneer risicostratificatie? Diabetes en hart- en vaatziekten CVRM nieuwe stijl ~65% van alle sterfgevallen bij DM als gevolg van HVZ CVRM bij diabetes mellitus Karin Kaasjager Langerhansdagen 2013 Dood door HVZ 2- to 4-verhoogd Cardiovasculaire

Nadere informatie

Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer. Danny Houthuijs en Elise van Kempen

Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer. Danny Houthuijs en Elise van Kempen Bloeddruk en hartfalen door geluid van weg- en railverkeer Danny Houthuijs en Elise van Kempen 1 Uit New Scientist 25 augustus 2007: Dying for some peace and quiet Beleidsanalyse Geluid Verzoek van Milieu

Nadere informatie