Een overzicht van effectiviteit van algemene geriatrische revalidatie emene geriatrische

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een overzicht van effectiviteit van algemene geriatrische revalidatie emene geriatrische"

Transcriptie

1 Home no. 1 Feb Revalidatie chronische aandoeningen Eerdere edities Verenso.nl Een overzicht van effectiviteit van algemene geriatrische revalidatie emene geriatrische Geriatrische COPD en hartfalen revalidatie in het bijzonder Dr. Romke van Balen, specialist ouderengeneeskunde, Laurens te Rotterdam In de geriatrische revalidatie is het gebruikelijk onderscheid te maken tussen vier hoofdgroepen van diagnosen: 1. CVA, 2. traumata, 3. status na electieve heup- en knie vervanging en 4. een restgroep overige. Deze narrative review

2 beschrijft wat er bekend is over het effect van algemene geriatrische revalidatie, dat wil zeggen zonder dat er een duidelijk onderscheid gemaakt wordt in diagnosegroepen. En over wat er bekend is over het effect van geriatrische revalidatie bij twee diagnosen uit de groep overigen : COPD en hartfalen. Inleiding Revalidatie is een complexe behandeling met het doel verbetering van functie en vermindering van beperkingen en participatie die het gevolg zijn van een onderliggende stoornis of ziekte (definitie World Health Organization). Geriatrische revalidatie is geïntegreerde multidisciplinaire zorg die gericht is op verwacht herstel van functioneren en participatie bij laag belastbare ouderen na een acute aandoening of functionele achteruitgang (definitie werkgroep Verenso). De internationale definitie luidt: evaluative, diagnostic, and therapeutic interventions whose purpose is to restore functional ability or enhance residual functional capability in elderly people with disabling impairments (Boston working group 1997). Hoewel volledig herstel niet uitgesloten is, richt revalidatie zich uiteindelijk op het omgaan met resterende functiebeperkingen en handicaps. In de geriatrische revalidatie is het gebruikelijk onderscheid te maken tussen vier hoofdgroepen van diagnosen: 1. CVA, 2. traumata (waarvan de helft heupfracturen), 3. status na electieve heup- en knie vervanging en een 4. restgroep overige. Deze laatste groep herbergt echter wel specifieke diagnosen waarvoor zorgpaden zijn ontwikkeld zoals amputatie, COPD, hartfalen en oncologische aandoeningen. De laatste drie groepen zijn vergelijkbaar in problematiek. Het gaat vooral om coping en vaak zijn er tevens palliatieve zorgvragen of gaat de revalidatiefase over in een palliatieve fase. Het bewijs voor het effect van geriatrische revalidatie is tot nu toe nog mager. Zeker als we daarbij nog onderscheid willen maken tussen revalidatie effectiviteit (percentage van potentiële functionele verbetering dat feitelijk wordt bereikt) en revalidatie efficiëntie (functionele verbetering gedurende de revalidatie). 1 Er zijn wel veel onderzoeken gedaan

3 naar en bewijs gevonden voor positieve effecten van revalidatie van neurologische en orthopedische patiënten maar daarbij waren meestal alle patiënten geïncludeerd zonder nadere specificatie van de subgroep kwetsbare ouderen. 2 Ook is er voldoende bewijs dat geriatrische revalidatie interdisciplinair geleverd dient te worden en dat een comprehensive geriatric assessment noodzakelijk is. 3 De groep overige aandoeningen, met uitzondering van COPD en hartfalen, is te divers om uitspraken te kunnen doen over specifieke revalidatieprogramma s. Deze narrative review beschrijft wat er nu bekend is over het effect van algemene geriatrische revalidatie, dat wil zeggen zonder dat er een duidelijk onderscheid gemaakt wordt in diagnosegroepen. En over wat er bekend is over het effect van geriatrische revalidatie bij twee diagnosen uit de groep overigen : COPD en hartfalen. Welk bewijs is er van het effect van algemene geriatrische revalidatie? In 2010 publiceerde het BMJ een systematische review van Bachman et al 4 met het doel de effecten van klinische geriatrische revalidatie te vergelijken met usual care. Er werd gezocht naar randomised clinical trials betreffende revalidatie voor geriatrische patiënten waarbij revalidatie werd gedefinieerd als klinische multidisciplinaire programma s met actieve fysiotherapie of ergotherapie of beide en waarbij de revalidatie werd geleverd volgens het ICF model. 17 Studies werden geïncludeerd; acht over algemene geriatrische revalidatie en negen betreffende heupfractuurpatiënten. Deze systematische review liet gunstige effecten zien met betrekking tot verbetering in functioneren bij ontslag (odds ratio 1.75), voorkomen van opname in verpleeghuizen (relative risk 0.64) en verlaging van de mortaliteit (relative risk 0.72). De verbetering in functioneren was duidelijker in de heupfractuurgroep en de vermindering in verpleeghuisopname meer uitgesproken bij de jongere patiënten. Zijn deze resultaten nu ook relevant voor de Nederlandse situatie? Bij nadere analyse van de acht studies over algemene geriatrische revalidatie gaan er drie Amerikaanse studies over geriatric evaluation and management units in ziekenhuizen met relatief korte opnameduur (Applegate 23 dagen 5, Cohen 24 dagen 6, and White 7 dagen 7 ). Het betreft kwetsbare patiënten opgenomen op interne of chirurgische afdelingen met gemengde diagnosen, waaronder ook beroerte en heupfractuur, die worden verwezen voor geriatrische consultatie of opname op de unit. Hoewel de unit mogelijk iets meer

4 gericht zou zijn op revalidatie, lijkt het op een Nederlandse klinisch geriatrische ziekenhuisafdeling. De vierde Amerikaanse studie (Rubenstein 8 ) betreft een ziekenhuis gelokaliseerde geriatric evaluation unit van een Veterans Administration Medical Centre waar uiteraard bijna alleen mannen werden opgenomen met een relatief lange opnameduur van 85 dagen; de dataverzameling vond echter al meer dan 30 jaar geleden plaats, tussen 1980 en De geïncludeerde Finse studie (Karppi 9 ) gaat over patiënten met medical problems die rechtstreeks werden opgenomen op een geriatrische unit vanuit huis met een opnameduur van 16 dagen en is daarmee ook meer een klinisch geriatrische afdeling. Dit geldt ook voor de studie uit Noorwegen (Saltvedt 10 ) die rapporteert over het effect van een in het Trondheimse universiteit ziekenhuis gelokaliseerde geriatric evaluation and management unit waar kwetsbare patiënten voor gemiddeld 17 dagen werden opgenomen na een 2-3 daagse ziekenhuisopname op een interne afdeling. Dan blijven er nog twee Britse studies over uit deze systematic review. Young et al 11 schrijven over post-acute care of intermediate care in zeven community hospitals. Community hospitals zijn kleine instituten (20-50 bedden) met weinig diagnostische apparatuur waar wel multidisciplinaire zorg gegeven wordt, vooral gericht op ouderen onder leiding van een geriater of huisarts. Zij lijken daarmee op Nederlandse geriatrische revalidatieafdelingen in verpleeghuizen. In deze zeven community hospitals werden ouderen (n = 280) uit vier naburige algemene ziekenhuizen opgenomen met een opnameduur van 18 tot 30 dagen. Voor de trial werden patiënten geëxcludeerd indien er sprake was van medische instabiliteit, verminderd bewustzijn, intraveneuze medicatie, behoefte aan stroke unit revalidatie en indien er sprake was van ontslag naar een verpleeghuis. De controlegroep (n = 210) ontving gebruikelijke zorg met verlengde ziekenhuisopname en voortzetting van zorg en behandeling thuis. Na zes maanden was er een significant verschil in functioneren ten gunste van de interventiegroep volgens Nottingham extended activities of daily living scale, maar geen verschil in secondaire maten zoals Barthel Index, Nottingham Health Profile en hospital anxiety and depression scale, ziekenhuis opnameduur, mortaliteit, ontslagbestemming en patiënttevredenheid. Ook uit Engeland, uit Nottingham, is een beschrijving van care home rehabilitation door Fleming et al. 12 Dit is zorg door gekwalificeerde verpleging van

5 care homes waarbij de revalidatie gesuperviseerd en geleverd wordt door ergotherapeuten met inschakeling van fysiotherapeuten en artsen uit de eerste lijn. De doelgroep bestaat uit ouderen die na een acute ziekte langdurige zorg nodig hebben en die naar huis terug willen keren maar daartoe nog niet in staat zijn. De controlegroep ontving gebruikelijke zorg met verlengde ziekenhuisopname en gebruikelijke zorg en voorzieningen thuis. Er werden geen verschillen gevonden in mortaliteit, functioneren en kwaliteit van leven op drie maanden en twaalf maanden na inclusie. Wel verbleef de interventiegroep significant korter in het ziekenhuis. Daar zij echter gemiddeld 36 dagen in het care home verbleven, was de totale opnameduur wel langer dan bij de controlegroep. Zo zijn er dus weinig randomized controlled trials die de effectiviteit van algemene geriatrische revalidatie in een setting vergelijkbaar met de geriatrische revalidatieafdelingen van Nederlandse verpleeghuizen tot onderwerp hebben. Bij de overige onderzoeken is in ieder geval vermeldenswaard een grote Amerikaanse retrospectieve studie 13 (n = ) waarin voor vijf diagnostische groepen patiënten (beroerte, heupfractuur, hartfalen, COPD, overig), opgenomen in verpleeghuizen, werd aangetoond dat revalidatie verband had met meer ontslag naar huis (RR 1.48) en een lagere mortaliteit (HR 0.81). Bovendien vonden de onderzoekers een dosis response effect (p<0.001) voor beide uitkomsten. In deze studie werd zorgvuldig gecontroleerd voor patiëntkenmerken (112 variabelen) die mogelijk invloed hadden op de beslissing revalidatie te leveren. De relatie tussen een hogere intensiteit van therapie en betere uitkomsten van geriatrische revalidatie in skilled nursing facilities werd ook gevonden door Jette et al. 14 Meerdere auteurs dringen aan op meer onderzoek naar welke patiënten profijt hebben van post acute care in de gehele range van thuisrevalidatie, lange termijn zorg, skilled nursing facilities en revalidatie-instellingen 15 en dat er gegevens nodig zijn over de optimale behandeling, setting, timing en intensiteit van therapie. 16 Een Cochrane review 17 uit 2009 die de revalidatie vergeleek tussen institutionele zorg, ziekenhuiszorg en thuiszorg in de revalidatie van ouderen had als conclusie dat er geen uitspraak gedaan kon worden omdat de settings niet vergelijkbaar zijn en de componenten van de revalidatieprogramma s niet goed zijn omschreven. In het algemeen ontbreekt het aan

6 een goede theoretische onderbouwing, definities en een goede beschrijving van geleverde diensten. 2,18 Het vaststellen van het effect van revalidatie wordt bemoeilijkt doordat het vaak volgt op een andere interventie zoals bijvoorbeeld electieve orthopedie en doordat het resultaat afhangt van andere factoren zoals sociaal economische status en mantelzorg; revalidatie heeft in het geheel vaak een bescheiden rol. 19 COPD en hartfalen revalidatie Voor zowel pulmonale als cardiale aandoeningen bestaan er al langere tijd revalidatieprogramma s. Is dat ook zinvol voor kwetsbare ouderen met deze aandoeningen? Casus 1 Een 64-jarige man met een exacerbatie van zijn COPD Gold 4 is voor de vierde keer in hetzelfde jaar opgenomen in het ziekenhuis. Nevendiagnosen: angina pectoris, diabetes mellitus. Hij is in de laatste ziekenhuisopname qua conditie fors achteruitgegaan, waardoor hij hulp nodig heeft bij zijn ADL. Al bij korte afstanden lopen wordt hij ernstig benauwd. Zowel hijzelf als de behandelaars zijn bang dat na ontslag naar huis een heropname in het ziekenhuis weer snel zal volgen bij een exacerbatie. Zijn longarts raadt nu een revalidatie opname aan. Dit betreft een hoog risico patiënt met een mortaliteit van 35% en een ziekenhuis heropnamekans van 60% in datzelfde jaar. 20 Longrevalidatie is, volgens een Cochrane review waarin negen kleine studies met matige methodologische kwaliteit werden geanalyseerd, voor deze patiënt zeer effectief en veilig in verminderen van ziekenhuisopnames en mortaliteit en in het verbeteren van gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven. Longrevalidatie, gedefinieerd als minstens vier weken conditie oefenen met of zonder voorlichting en/of psychologische ondersteuning, is sowieso effectief in het verminderen van kortademigheid en vermoeidheid, verbeteren van de stemming en verhogen van het gevoel van controle over de ziekte bij patiënten met COPD volgens een andere Cochrane review. 21 Leonoor van Dam van Isselt, specialist ouderengeneeskunde, die onderzoek doet over geriatrische revalidatie van COPD patiënten, wijst er echter op dat veel kwetsbare ouderen met ernstige COPD niet in aanmerking komen voor reguliere longrevalidatie in

7 verband met hun lage belastbaarheid. 21 Zij kon aantonen dat een aangepast klinisch geriatrisch revalidatieprogramma voor deze patiënten de algehele gezondheidstoestand verbetert en gepaard gaat met verbetering in functioneren tussen opname en ontslag. Dit zes weken lange programma bevat meerdere modules gericht op verschillende aspecten van revalidatie en palliatie: optimaal instellen van medicatie en inhalatietechnieken, ondersteunen bij het stoppen met roken, adequate behandeling van symptomen, fysiotherapie (conditie en krachttraining, ademhalingsspieroefeningen, ontspanningstechnieken, ademhalingstechniekoefeningen en slijmevacuatie oefeningen), ergotherapie, voedingsadviezen, spraak- en slikanalyse en oefeningen, psychosociale interventie (depressie, angst, coping), voorlichting gericht op zelfmanagement, ondersteuning van mantelzorg en advance care planning. Klijn et al 23 lieten zien dat geperiodiseerde training bij patiënten met zeer ernstig COPD een grotere verbetering geeft in het uithoudingsvermogen en kwaliteit van leven dan een standaard programma van in zwaarte toenemende duur- en krachttrainingen. Bij de geperiodiseerde training worden intensiteit, duur en aantal herhalingen aangepast aan de respons van het lichaam en worden steeds andere spieren en energiesystemen preferentieel gestimuleerd. Dit lijkt voor de geriatrische COPD patiënt een goede aanpak. De meeste longrevalidatieprogramma s zijn poliklinisch van 2-3 keer per week gedurende een periode van 6-12 weken. 24 Hoewel verbetering in conditie wordt beschouwd als het belangrijkste resultaat liet de meta-analyse van Lacasse een kleine maar wel klinisch relevante verbetering zien van 56 meter op de zes minuten wandeltest. Bij de kwetsbare oudere zal dit zeker niet meer zijn. Verbeteringen in longfunctie zijn al helemaal niet aan de orde. De belangrijkste resultaten zijn meer te verwachten op vermindering van kortademigheid en controle over de ziekte. Dan is echter de effectsize groter dan van bronchodilatoren of theophylline. 21 Lange termijn effecten zijn nog discutabel evenals het voorkomen van heropnames maar er is een trend in verbetering, ook op deze uitkomsten. 24,25 Tenslotte is er een waarschuwing op zijn plaats: een interventie onderzoek van Greening, 26 waarbij vijf dagen ziekenhuisopname gevolgd werd door een thuisrevalidatieprogramma, gaf verrassend genoeg geen effect op het aantal ziekenhuisopnames, en, meer zorgelijk, er was ook een verband met hogere mortaliteit.

8 Onduidelijk toezicht, lage compliance en problemen met de case mix, liggen hieraan mogelijk ten grondslag. Volgens het commentaar van de BMJ editor dienen we daarom weer terug te vallen op meer intensief gesuperviseerde revalidatieprogramma s die bewezen effectief zijn maar die mogelijk niet acceptabel zijn voor sommige patiënten en verwijzers met 10% of minder deelnemers. 27 Casus 2 Een 72-jarige vrouw werd wegens dreigende astma cardiale, oedeem en gewichtstoename bij chronische decompensatio cordis opgenomen in het ziekenhuis. Dit is de derde opname in zes maanden. Zij kan nauwelijks lopen, is beperkt door kortademigheid bij inspanning en is bang dat de kortademigheid weer in alle hevigheid terugkomt. Nevendiagnosen: polyartrose, hypertensie, MI in verleden, TIA s. Er is sprake van een neergaande spiraal waarbij patiënte steeds meer beperkt raakt en kwaliteit van leven verliest. Terugkeer naar huis is nu niet meer mogelijk. Haar behandelend cardioloog raadt een revalidatie opname aan. Nederlands onderzoek laat zien dat met een verpleeghuis hartfalen herstelprogramma, bestaande uit beweging, ontspanning, informatie en psychosociale begeleiding, voor patiënten die zijn opgenomen in het ziekenhuis met hartfalen en niet kunnen terugkeren naar huis, het lukt om 81% weer naar huis te ontslaan na een gemiddelde opnameduur van 67 dagen. 28 De kwetsbaarheid van deze populatie blijkt wel uit een relatief hoge mortaliteit van 16%. Hartfalen komt veel voor, de prevalentie bij personen ouder dan 75 jaar wordt geschat op 13% en het is de verwachting dat dit in de toekomst nog zal toenemen en dan hoofdzakelijk als gevolg van afgenomen mortaliteit bij coronairalijden en CVA. 29 Conditie oefeningen bij hartfalen zou spierkracht en zuurstofopname kunnen verbeteren, kwaliteit van leven verhogen 30 en in een meta analyse van RCT s werd zelfs aangetoond dat aerobe training leidt tot herstel van structuur en functie van de linker ventrikel. 30 Hoewel conditie oefeningen intuïtief risicovol lijken bij cardiovasculaire revalidatie, blijkt cardiale revalidatie extreem veilig te zijn. 31 Geriatrische revalidatie bij hartfalen heeft dezelfde componenten als COPD revalidatie: conditie verbeteren, leefstijl adviezen, informatie, ontspanningsoefeningen en vooral

9 leren omgaan met de beperkingen met als doel de kwaliteit van leven te verbeteren. Echter, geriatrische COPD revalidatie neemt een grote vlucht terwijl geriatrische hartfalen revalidatie daarbij achter blijft. Dit uit zich ook in relatief weinig literatuur over dit onderwerp in tegenstelling tot cardiovasculaire revalidatie na een myocardinfarct en revalidatie van postoperatieve cardiologische patiënten. En net als bij de beroerte revalidatie is er nauwelijks literatuur over de geriatrische revalidatie in deze doelgroep. Conclusie Er is weinig bewijs voor de effectiviteit van geriatrische revalidatie in het algemeen in tegenstelling tot de revalidatie van specifieke diagnosegroepen zoals beroerte en heupfractuurpatiënten. De groep overigen bestaat uit een gemengde groep waarin tot nu toe ook COPD en hartfalen worden ondergebracht. Aangezien het hier gaat om te onderscheiden groepen patiënten waarvoor aparte zorgpaden zijn ontwikkeld, zou ik ervoor willen pleiten deze te lichten uit de restgroep overigen zodat er ruimte is voor ontwikkeling van kennis en deskundigheid. De spaarzame literatuur toont een trend tot betere uitkomsten, vooral ten aanzien van kwaliteit van leven, met geriatrische revalidatieprogramma s. Meer onderzoek is nodig naar de effectiviteit van geriatrische revalidatie bij COPD en hartfalen. Dit geldt overigens ook voor de algemene geriatrische revalidatie zoals die in de unieke Nederlandse situatie is vormgegeven. Literatuur 1. Chow P, Chen C, Cheong A, Phoon Fong N, Ming Chan K, Yeow Tan B et al. Factors and trade-offs with rehabilitation effectiveness and efficiency in newly disabled older persons. Arch Phys Med Rehabil 2014;95: Hoenig H, Siebens H. Research agenda for geriatric rehabilitation. Am J Phys Med Rehabil 2004; 83: Wells JL, Seabrook JA, Stolee P, Borrie MJ, Knoefel F. State of the art in geriatric rehabilitation. Part 1: Review of frailty and comprehensive geriatric assessment.. Arch Phys Med Rehabil 2003;84: Bachman S, Finger f, Huss A, Egger M, Stuck AE, Clough-Gorr KM. Inpatient rehabilitation specifically designed for geriatric patients: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ 2010;340:c1718doi: /bmj.c1718

10 5. Applegate WB, Miller ST, Graney MJ, Elam JT, Burns R, Akins D. A randomized, controlled trial of a geriatric assessment unit in a community rehabilitation hospital. N Engl J Med 1990;322: Cohen HJ, Feussner JR, Weinberger M, Carnes M, Hamdy RC, Hsieh F, Phibbs C, Lavori P. A controlled trial of inpatient and outpatient geriatric evaluation and management. N Engl J Med 2002;346: White SJ, Powers JS, Knight JR, Harrell D, Varnell L, Brawner D, Burger MC. Effectiveness of an inpatient geriatric service in a university hospital. J Tenn Med Assoc 1994;87: Rubenstein LZ, Josephson PR, Wieland GD, English PA, Sayre JA, Kane KL. Effectiveness of a geriatric evaluation unit. a randomized clinical trial. N Engl J Med 1984;311: Karppi P. Effects of a geriatric inpatient unit on elderly home care patients: a controlled trial. Aging (Milano) 1995; 7: Saltvedt I, Jordhoy M, Opdahl Mo E, Fayres P, Kaasa S, Sletvold O. Randomised trial of inhospital geriatric intervention: impact on function and morale. Gerontology 2006;52: Young J, Green J, Forster A, Small N, Lowson K, Bogle S, George J, Heseltine D, Jayasuriya T, Rowe J. Postacute care for older people in community hospitals: a multicenter randomized, controlled trial. J Am Geriatr Soc 2007;55: Fleming SA, Blake H, Gladman JR, Hart E, Lymbery M, Dewey ME, McCloughry H, Walker M, Miller P. A randomised controlled trial of a care home rehabilitation service to reduce longterm institutionalisation for elderly people. Age and Ageing 2004;33: Murray PK, Singer M, Dawson NV, Thomas CL, Cebul RD. Outcomes of rehabilitation services for nursing home patients. Arch Phys Med Rehabil 2003;84: Jette DU, Warren RL, Wirtalla C. The relation between therapy intensity and outcomes of rehabilitation in skilled nursing facilities.archiv Phys Med Rehabil 2005;86: Beeuwkes Buntin M. Access to postacute rehabilitation. Arch Phys Med Rehabil 2007:88: Chan L. The state-of -the -science: challenges in designing postacute care payment policy.arch Phys Med Rehabil 2007;88: Ward D, Drahota A, Gal D, Severs M, Dean TP. Care home versus hospital and own home environments for rehabilitation of older people. Cochrane Database of Systematic reviews 2008, Issue Prvu Berger JA, Stineman MG. Effectiveness of multidisciplinary rehabilitation services in postacute care: state-of-the-science. A review. Arch Phys Med Rehabil 2007;88: Kane R. Assessing the effectiveness of postacute care rehabilitation. Arch Phys Med Rehabil 2007;88:

11 20. Puhan MA, Gimeno-Santos E, Scharplatz M, Troosters T, Walters EH, Steuer J. Pulmonary rehabilitation following exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews 2011, Issue Lacasse Y, Goldstein R, Lasserton TJ, Martin S. Pulomonary rehabilitation for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews 2006, Issue van Dam van Isselt EF, Spruit M, Groenewegen-Sipkema KH, Chavannes N, Achterberg WP. Geriatric rehabilitation for patients with advanced chronic obstructive disease:a naturalistic prospective cohort study on feasibility and course of health status. Chronic Resp Dis 2014;11: Klijn P, Legemaat M, Keimpema AR, Gosselink R, van Stel HF. Inspanningstraining bij ernstige COPD. Ned Tijdschr Geneeskd 2013:157:A Dyer CA, White R. Pulmonary Rehabilitation-The evidence. Gerontology 2001;47: Stewart DG, Drake DF, Robertson C, Marwitz JH, Kreutzer JS, Cifu DX. Benefits of an inpatient pulmonary rehabilitation program. a prospective analysis. Arch Phys Med Rehabil 2001:82: Greening NJ, Williams JE, Hussain SF, Harvey-Dunstan TC, Blankart MJ, Chaplin EJ et al. An early rehabilitation intervention to enhance recovery during hospital admission for an exacerbation of chronic respiratory disease: a randomised controlled trial. BMJ 2014;349:g Mann WD, Kon SS, Maddocks M. Rehabilitation after an exacerbation of chronic respiratory disease. BMJ 2014;349:g van der Putten, Bakx, Verhaest GKM, Schols JMGA. Hartfalen-herstelzorg in Amsterdam. Een succes? Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde 2007:32: Daamen AMJ, Schols JMGA, Jaarsma T Haamers JPA. De prevalentie van hartfalen in verpleeghuizen: een systematisch literatuuronderzoek. Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde 2010;4: Haykowsky MJ, Liang Y, Pechter D, Jones LW, McAllister FA, Clark AM. A meta-analysis of the effect of exercise training on left ventricular remodelling in heart failure patients. J Am Coll Cardiol 2007;49: Pasquali SK, Alexander KP, Peterson ED. Cardiac rehabilitation in the elderly. Am Heart J 2001;142:

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Drs. Lotte Wevers Dr. Ingrid van de Port Prof. Dr. Eline Lindeman Prof. Dr. Gert Kwakkel Kenniscentrum De Hoogstraat, Utrecht Overzicht

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5

Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam. Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ. Versie 1.5 Visie op Geriatrische Revalidatie in Groot Amsterdam Notitie gemaakt voor platform Sigra GRZ Versie 1.5 Deze notitie heeft tot doel de transmurale visie op revalidatie te omschrijven aan de hand waarvan

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Home no. 5 November 2015 Licht op oranje Eerdere edities Verenso.nl Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Betekenis voor de geriatrische revalidatiezorg? Ewout B. Smit, aioto ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC

Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Resultaten monitor proeftuinen SINGER Samenwerking en INnovatie in GEriatrische Revalidatie Ineke Zekveld LUMC Inhoud presentatie Organisatie proeftuinen Vraagstelling SINGER Conclusies uit eerder onderzoek

Nadere informatie

Programma. Kwetsbaarheid Fried. 2001. (geriatrie)fysiotherapie. Geriatriefysiotherapie. Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie

Programma. Kwetsbaarheid Fried. 2001. (geriatrie)fysiotherapie. Geriatriefysiotherapie. Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie Geriatriefysiotherapie Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie Marjan Doves MPT Geriatriefysiotherapeut 24 maart 2015 Programma Sarcopenie vanuit fysiotherapeutisch perspectief (Geriatrie)fysiotherapeutische

Nadere informatie

Behandeling van het acute herseninfarct

Behandeling van het acute herseninfarct Behandeling van het acute herseninfarct VPL symposium 14-03-2014 Puck Fransen, onderzoeker neurologie, Erasmus MC Inhoud Achtergrond (epidemiologie/etiologie) Behandeling endovasculaire behandeling Huidige

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Effectiveness of case management in the reduction of COPD re-admissions: results of a pilot study Annelies E. van Eeden, Ingrid van de Poll, Gertrud van Vulpen, Tim Roldaan, Wies Wagenaar, Melinde Boland,

Nadere informatie

Palliatieve revalidatie

Palliatieve revalidatie Home no. 1 Feb. 2015 Revalidatie chronische aandoeningen Eerdere edities Verenso.nl Palliatieve revalidatie Integratie van geriatrische revalidatie en palliatieve zorg Drs. E. F. van Dam van Isselt, specialist

Nadere informatie

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet Anne Visser-Meily beste herstel geen herhaling weer werken energie hebben huishouden doen met kleinkinderen naar park geen ruzie met man weer naar feestje

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste

Nadere informatie

TIA/ herseninfarct van spoed- naar ketenzorg

TIA/ herseninfarct van spoed- naar ketenzorg TIA/ herseninfarct van spoed- naar ketenzorg neurologie Folkert Hoekstra, huisarts Renske van den Berg-Vos, neuroloog ACUTE FASE stroke ketenzorg START CHRONISCHE FASE 3 NHG standaard beroerte nieuwe standaard

Nadere informatie

Longrevalidatie Informatie over het programma Longrevalidatie

Longrevalidatie Informatie over het programma Longrevalidatie Patiënteninformatie Longrevalidatie Informatie over het programma Longrevalidatie Longrevalidatie Informatie over het programma Longrevalidatie. U heeft een afspraak in Tergooi voor longrevalidatie. Onze

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Thorax/buik/organen. Circulatie en ademhalingsstelsel Longaandoeningen

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Thorax/buik/organen. Circulatie en ademhalingsstelsel Longaandoeningen Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Lung Information Needs Questionnaire (LINQ) Longziekten Informatie Behoefte Questionnaire Juli 2015 Review: 1. Dijcks B 2. Jungen MJH Invoer: Bokhorst ML

Nadere informatie

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen.

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Samenvatting De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Continentie gaat in de westerse wereld samen met het gebruik van het water closet, in de volksmond

Nadere informatie

Reductie van de vraag naar spoedzorg, daar gaat het om

Reductie van de vraag naar spoedzorg, daar gaat het om Reductie van de vraag naar spoedzorg, daar gaat het om Lezing op donderdag 21 november 2013 op het dertiende spoedzorgcongres van de Julius Academy te Zeist Vorig jaar: preventie van spoedzorg Letselpreventie

Nadere informatie

Cerebro Vascular Audit Benchmark CVAB3

Cerebro Vascular Audit Benchmark CVAB3 pagina 1 Cerebro Vascular Audit Benchmark CVAB3 Vetgedrukte items zijn verplicht CVAB3 - Ziekenhuis, versie: 2015-10-26 - v3.0.2 Patiënt Burgerservicenummer Voorletters Tussenvoegsels Achternaam Geboortedatum

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011 Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Uitgangsvraag: Leidt een rescue -behandeling met corticosteroïden

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Oud maar niet versleten Vanuit het perspectief van de revalidatie. H.P.M. Verdonk Fysiotherapeut UMCU Docent fysiotherapie HU

Oud maar niet versleten Vanuit het perspectief van de revalidatie. H.P.M. Verdonk Fysiotherapeut UMCU Docent fysiotherapie HU Oud maar niet versleten Vanuit het perspectief van de revalidatie H.P.M. Verdonk Fysiotherapeut UMCU Docent fysiotherapie HU Ouderen en multimorbiditeit 2/3 tussen 65 en 75 jaar in Nederland heeft meer

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -

Nadere informatie

GEBROKEN HEUP MET ELKAAR WERKEN AAN HERSTEL

GEBROKEN HEUP MET ELKAAR WERKEN AAN HERSTEL GEBROKEN HEUP MET ELKAAR WERKEN AAN HERSTEL 288 Deze folder is een samenwerking van: Inleiding U bent via de Spoedeisende Hulp opgenomen in het Sint Franciscus Gasthuis met een gebroken heup. Waarschijnlijk

Nadere informatie

COPD en hartfalen in de palliatieve fase

COPD en hartfalen in de palliatieve fase COPD en hartfalen in de palliatieve fase Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Bardo en Spaarne Ziekenhuis Antoon van Dijck Kwaliteit van leven Verloop COPD en hartfalen Markering palliatieve fase

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing

De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing Jaap K. Sont, associate professor Afdeling Medische Besliskunde Leids Universitair Medisch Centrum j.k.sont@lumc.nl

Nadere informatie

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte behoud. Informatie over: Een beroerte Uw zelfstandigheid. Uw leven zo goed mogelijk oppakken na een beroerte. Samen met Laurens. Lees meer over wat Laurens voor u kan betekenen. meer dan zorg De medische

Nadere informatie

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Geeske Peeters Susan Tett Samantha Hollingworth Danijela Gnijdic Sarah Hilmer Annette Dobson Ruth Hubbard Richtlijn Acuut Coronair Syndroom

Nadere informatie

MAPPING STUDIE. Anne van den Brink. Specialist Ouderengeneeskunde, Junior Onderzoeker

MAPPING STUDIE. Anne van den Brink. Specialist Ouderengeneeskunde, Junior Onderzoeker MAPPING STUDIE Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde, Junior Onderzoeker UKON symposium 7 april 2016 A study on the characteristics, care needs and quality of life of patients with both Mental

Nadere informatie

Tevens zal de longverpleegkundige u individueel kunnen begeleiden op het gebied van medicatiegebruik en zo nodig het aanvragen van hulpmiddelen.

Tevens zal de longverpleegkundige u individueel kunnen begeleiden op het gebied van medicatiegebruik en zo nodig het aanvragen van hulpmiddelen. Longrevalidatie Inleiding Deze brochure geeft u informatie over de poliklinische longrevalidatie in de regio Haaglanden, in het HagaZiekenhuis locatie Leyweg en het Ziekenhuis Bronovo. Waarom longrevalidatie?

Nadere informatie

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study Angst en depressie bij verpleeghuisbewoners; prevalentie en risico indicatoren Lineke Jongenelis Martin Smalbrugge EMGO, onderzoeksprogramma common mental

Nadere informatie

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan?

Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Mindfulness : wat hebben patiënten met kanker eraan? Prof dr Irma Verdonck-de Leeuw Vrije Universiteit Afdeling Klinische Psychologie VUmc / Cancer Center Amsterdam Afdeling Keel-, Neus- en Oorheelkunde

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Longrevalidatieprogramma

Longrevalidatieprogramma Longrevalidatieprogramma Inhoudsopgave 1. Regie in eigen hand 2 2. COPD 3 3. Longrevalidatie Flow 4 4. Verkennend gesprek met de longverpleegkundige 5 5. Onderzoeken voorafgaand aan de revalidatie 6 6.

Nadere informatie

Fysiotherapie bij u in de wijk

Fysiotherapie bij u in de wijk Fysiotherapie bij u in de wijk Florence Florence biedt met ruim 4.000 medewerkers onder meer jeugdgezondheidszorg, thuiszorg, verzorgingshuiszorg en verpleeghuiszorg in Den Haag, Delft, Leidschendam-Voorburg,

Nadere informatie

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Mijn innovatie is beter dan de concurrentie Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op Bijvoorbeeld: Mortaliteit Kwaliteit

Nadere informatie

De waarde van kosteneffectiviteitsanalyses (KEA) bij de evaluatie van disease management programma's

De waarde van kosteneffectiviteitsanalyses (KEA) bij de evaluatie van disease management programma's Levensverwachting stijgt harder dan gedacht De waarde van kosteneffectiviteitsanalyses (KEA) bij de evaluatie van disease management programma's Maureen Rutten-van Mölken, PhD Universitair Hoofddocent

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen

Gids voor de. oudere patiënt. behandeling van de. voor huisartsen en andere verwijzers. Tijd en aandacht voor ouderen Gids voor de behandeling van de oudere patiënt voor huisartsen en andere verwijzers Tijd en aandacht voor ouderen Voorwoord In dit boekje vindt u informatie over de klinisch geriater. Het is speciaal bedoeld

Nadere informatie

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is!

Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Advance Care Planning bij chronisch orgaanfalen: praat voor het te laat is! Carmen Houben MSc. Wetenschappelijk onderzoeker Medisch Psycholoog 24 november 2015 Chronische ziekten - 1900: overlijden door

Nadere informatie

Poliklinische longrevalidatie

Poliklinische longrevalidatie Poliklinische longrevalidatie Inleiding De longaandoeningen COPD (chronische bronchitis en/of longemfyseem) en astma zijn chronische aandoeningen. Dat wil zeggen dat ze niet te genezen zijn. Deze beide

Nadere informatie

In het kader van uw chronische longaandoening (COPD) komt u in aanmerking voor longrevalidatie.

In het kader van uw chronische longaandoening (COPD) komt u in aanmerking voor longrevalidatie. Longrevalidatie 1 In het kader van uw chronische longaandoening (COPD) komt u in aanmerking voor longrevalidatie. Inleiding Wat is een chronische longaandoening? Een chronische longaandoening is een aandoening

Nadere informatie

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io

CVRM kwetsbare ouderen. Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io CVRM kwetsbare ouderen Rotterdam maart 2015 AJ Arends, klinisch geriater en klinisch farmacoloog io Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

16-3-2015. Pijn bij dementie en afasie. vraag! Disclosure belangen. Geen / Zie hieronder. Gevolgen van pijn

16-3-2015. Pijn bij dementie en afasie. vraag! Disclosure belangen. Geen / Zie hieronder. Gevolgen van pijn Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Pijn bij dementie en afasie Prof.dr. WP (Wilco) Achterberg Hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde Afdeling Public

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten?

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Literatuuronderzoek Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? Michelle Entius 500635128 LV13-3IKZ1 Stagebegeleiders: Anetha van Waveren Samantha Carrot Literatuuronderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

Geriatrische revalidatie

Geriatrische revalidatie Geriatrische revalidatie Geriatrische revalidatie Geriatrische revalidatie biedt tijdelijke intensieve zorg aan kwetsbare ouderen om te herstellen en te reactiveren na een operatie, ongeval of ernstige

Nadere informatie

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Prof. Dr. Philip Moons Eva Goossens Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap KU Leuven Wat is case management? Management:

Nadere informatie

Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven

Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven 1. Introductie (1) 1. Introductie (2) Comprehensive Geriatric Assessment

Nadere informatie

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc.

Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. Survivor ship care Zorg na de diagnose en behandeling van kanker Ellen Passchier, RN MSc. INhoud Toename overleving meer patienten leven langer met kanker Effecten en behoeften na kankerbehandeling? Survivorship

Nadere informatie

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Fysiotherapie & Longfibrose Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Inhoud presentatie Belang van bewegen (algemeen) Bewegen bij acute en chronische ziekte Literatuur

Nadere informatie

KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES?

KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES? KWETSBARE OUDEREN IN HET ZIEKENHUIS HOE VOORKOMEN WE COMPLICATIES? E. Meulen, klinisch geriater Inhoud van dit praatje Casus Wat maakt de oudere patiënt kwetsbaar? Het inschatten van kwetsbaarheid Terug

Nadere informatie

REVALIDATIE IN ACUTE ZIEKENHUIZEN

REVALIDATIE IN ACUTE ZIEKENHUIZEN REVALIDATIE IN ACUTE ZIEKENHUIZEN HET PERSPECTIEF VAN DE GERIATER Prof. dr. Johan Flamaing Diensthoofd Geriatrie, UZ Leuven Afdeling Geriatrie en Gerontologie, Dept. Klinische en Experimentele Geneeskunde,

Nadere informatie

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Perspectief van de zorgondernemer Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Heeft dit zorgstelsel adequate prikkels om kwalitatief goede zorg te leveren?

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts Inhoud Multipele sclerose Overzicht behandelmogelijkheden Multidisciplinair revalidatieplan Casus Conclusie 1 Wat is MS? Typen MS Relapsing-Remitting

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Geriatrisch assessment: altijd en bij iedereen?

Geriatrisch assessment: altijd en bij iedereen? Geriatrisch assessment: altijd en bij iedereen? Bianca Buurman, RN, PhD Afdeling ouderengeneeskunde AMC Amsterdam Levensverwachting en beperkingen in functioneren Van huidige generatie: 50 % nog in leven

Nadere informatie

Delier en Revalidatie. Thuissituatie

Delier en Revalidatie. Thuissituatie Delier en Revalidatie in de Thuissituatie VERENSO Jaarcongres, 25 november 2011 Anne Stroomer-van Wijk, sociaal geriater, Den Haag Stelling: Voor thuiswonende kwetsbare ouderen met een (doorgemaakt) delier

Nadere informatie

Revalidatie. Revalidatie & Herstel

Revalidatie. Revalidatie & Herstel Revalidatie Revalidatie & Herstel De afdeling Revalidatie in het BovenIJ ziekenhuis is een onderdeel van de afdeling Revalidatie en Herstel. Met deze folder willen wij u graag vertellen wat wij voor u

Nadere informatie

Poliklinische longrevalidatie. Sneller op adem komen

Poliklinische longrevalidatie. Sneller op adem komen Poliklinische longrevalidatie Sneller op adem komen Inleiding De longaandoeningen COPD (chronische bronchitis en/of longemfyseem) en astma zijn chronische aandoeningen. Dat wil zeggen dat ze niet te genezen

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

06-11-13. Centrum voor Reuma en Revalidatie Rotterdam (RRR) Voorstelronde. Revalideren is blijven participeren. Revalideren is blijven participeren

06-11-13. Centrum voor Reuma en Revalidatie Rotterdam (RRR) Voorstelronde. Revalideren is blijven participeren. Revalideren is blijven participeren 06-11-13 Centrum voor Reuma en Revalidatie Rotterdam (RRR) Voorstelronde Wie bent u en heeft u nog een vraag aan ons? 4 november 2013 Mirjam van Peet en Irene van Dijck Revalideren van ouderen boven de

Nadere informatie

Post-EAPC symposium 17 juni 2014

Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Zorg rond het levenseinde Arianne Brinkman, onderzoeker Erasmus MC Geen potentiële belangenverstrengeling / End-of-life care, onderwerpen: - Changes in personal dignity

Nadere informatie

Triage voor geriatrische revalidatie

Triage voor geriatrische revalidatie Triage voor geriatrische revalidatie Dr. Romke van Balen, specialist ouderengeneeskunde, Laurens Antonius Binnenweg Rotterdam * deze bijdrage is geschreven voor het cursusboek van de nascholing Vorderingen

Nadere informatie

Inhoud. Redactie 11. Auteurs 12. Voorwoord 16. Inleiding 18

Inhoud. Redactie 11. Auteurs 12. Voorwoord 16. Inleiding 18 Inhoud Redactie 11 Auteurs 12 Voorwoord 16 Inleiding 18 1 Spirometrie in de cardiorespiratoire revalidatie 22 Thomas Malfait en Eric Derom Inleiding 22 Longvolumes 24 Volumestroom (flow) of debiet 29 Piekstroommetingen

Nadere informatie

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Fysiotherapie na acceleratie

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE. Revalidatieprogramma. voor COPD-patiënten ADVIES

FYSIOTHERAPIE. Revalidatieprogramma. voor COPD-patiënten ADVIES FYSIOTHERAPIE Revalidatieprogramma voor COPD-patiënten ADVIES Revalidatieprogramma voor COPD-patiënten Bij patiënten met een longaandoening is vaak meer aan de hand dan alleen een longziekte. De aandoening

Nadere informatie

Longaanval COPD. Wat is een longaanval?

Longaanval COPD. Wat is een longaanval? Een longaanval wordt door artsen exacerbatie genoemd. Uw klachten worden dan plotseling erger. Een longaanval is een heftige en vaak nare ervaring. In deze brochure kunt u lezen over wat u kunt doen als

Nadere informatie

Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie

Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie 1 Huishoudinkomen, buurtinkomen en depressieve stoornis; de LifeLines studie Bart Klijs, Eva Kibele, Lea Ellwardt, Marij Zuidersma, Ronald Stolk, Inge Hutter, Rafael Wittek, Carlos Mendes de Leon, Nynke

Nadere informatie

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA.

Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Fast Track Het ontwikkelen van een database: orthopedie TKA en THA. Isala Anouk Spijkerman & Marieke Hollewand 24 september 2014 Introductie Veel voorkomende operaties in Nederland: Totale knie prothese:

Nadere informatie

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes

Kanker en diabetes 19-11-2012. Introductie. Co-morbiditeit. Kanker en comorbiditeit. Kanker en diabetes Kanker en diabetes Introductie Kanker en comorbiditeit Landelijk Overleg Oncologie Verpleegkundigen 8 november 2012 M. Zanders, arts-onderzoeker IKZ Kanker en diabetes Casuïstiek Dillemma s in de praktijk

Nadere informatie

COPD-zorgpad. In deze folder vindt u informatie over het COPD-zorgpad.

COPD-zorgpad. In deze folder vindt u informatie over het COPD-zorgpad. COPD-zorgpad Inleiding U bent opgenomen op de afdeling Longziekten van het HagaZiekenhuis, locatie Leyweg. De reden voor uw opname is een ontregeling en/of verergering van uw COPD, Chronic Obstructive

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Last, but not least De geriatrische patiënt op de SEH Yvonne Schoon Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Epidemiologie Groeiende zorgconsumptie ouderen Prognose zorgconsumptie in regio Nijmegen Multimorbiditeit

Nadere informatie

10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen

10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen 10 jaar CARVASZ: Wat brengt de toekomst? Dr Jita Hoogerduijn Lectoraat Verpleegkundige en Paramedische Zorg voor Mensen met Chronische Aandoeningen Trends (VWS, 2011) Demografische verandering: steeds

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

Longziekten en respiratoire revalidatie. Prof Dr W. Janssens

Longziekten en respiratoire revalidatie. Prof Dr W. Janssens Longziekten en respiratoire revalidatie Prof Dr W. Janssens Definitie Respiratoire revalidatie is gericht op patienten met chronische longaandoeningen met klachten en gereduceerde activiteiten van het

Nadere informatie

CoCo -zelfm@nagement in beweging

CoCo -zelfm@nagement in beweging CoCo -zelfm@nagement in beweging M. Vollenbroek-Hutten, R. Huis in t Veld 1 CoCo achtergrond Lichamelijke fitheid is een belangrijke peiler in preventie en behandeling van chronisch zieken. Huidige zorg

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? Bart Brandenburg 21 maart 2013 Wat is ehealth? en hoe worden we daar beter van? Er zijn 51 definities van ehealth Supporting Health by technology

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Palliatieve zorg voor andere doelgroepen

Palliatieve zorg voor andere doelgroepen Palliatieve zorg voor andere doelgroepen CVA, Dementie, COPD, Hartfalen, psychiatrische aandoening, verstandelijke beperking 27 november Rob Krol en Annemiek Kwast Aanleiding IKNL activiteiten palliatieve

Nadere informatie