Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever."

Transcriptie

1 Artikel: Een Rood Plein voor Berlijn. Het ontstaan van de Marx-Engels-Platz in Oost-Berlijn Auteur: Hidde van der Wall Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 26.2, Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN Abstract: Not available. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Skript Historisch Tijdschrift is een onafhankelijk wetenschappelijk blad dat vier maal per jaar verschijnt. De redactie, bestaande uit studenten en pas afgestudeerden, wil bijdragen aan actuele historische debatten, en biedt getalenteerde studenten de kans om hun werk aan een breder publiek te presenteren. Een abonnement op Skript kost 20 euro per jaar. U kunt lid worden door het machtigingsformulier in te vullen op Ook kunt u een sturen naar de redactie, dan krijgt u het machtigingsformulier thuisgestuurd. Losse nummers zijn verkrijgbaar bij de redactie. Artikelen ouder dan een jaar zijn gratis te downloaden op Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer VB Amsterdam

2 Hidde van der Wall Een Rood Plein voor Berlijn Het ontstaan van de Marx-Engels-Platz in Oost-Berlijn De deling van Berlijn na de Tweede Wereldoorlog had ingrijpende gevolgen voor de stedelijke structuur. De vooroorlogse city rond Unter den Linden, FrIedrichstraBe, WilhelmstraBe en Leipziger StraBe kwam aan de rand van Oost-Berlijn te liggen en verloor zijn centrumfunctie. Vooral na de bouw van de Berlijnse Muur in 1961 werd dit gebied een tweederangs deel van de stad. Langzamerhand ontwikkelden zich nieuwe centra rond de Gedachtniskirche in West-Berlijn en rond de Alexanderplatz in Oost-Berlijn. Bij de oprichting van de Duitse Democratische Republiek (DDR) op 7 oktober 1949 was besloten dat Oost-Berlijn de hoofdstad van de nieuwe socialistische staat zou worden. Hoewel het oude historische centrum door de deling niet centraal in de stad lag, wilde DDR-leider Walter Ulbricht er een enorm plein aanleggen. Dit nieuwe plein (zie kaart pagina 6 nummer 1) zou moeten functioneren als hét politieke en culturele centrum van de stad en op termijn, nadat de kapitalistische Bondsrepubliek door het 'superieure' socialisme verslagen zou zijn, van het verenigde socialistische Duitsland. Na deze onvermijdelijke overwinning van de DDR zou het oude centrum weer in het midden van de stad komen te liggen. Het grote voorbeeld voor dit Centrale Plein, de Marx-Engels- Platz, was het Rode Plein in Moskou. Toen het plein na jaren van geldgebrek, besluiteloosheid en een tekort aan daadkracht zijn uiteindelijke vorm kreeg was het een trieste vlakte geworden. Dit artikel gaat over het ontstaan, of eigenlijk het niet ontstaan, van het Centrale Plein van de DDR; over hoe Ulbrichts droom niet gerealiseerd werd. In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog zagen stedenbouwers als Hans Scharoun in de -relatief geringe- verwoestingen van Berlijn de kans om een nieuwe, 'betere' stad te bouwen. Naar modernistische dromen uit de jaren twintig planden zij een aan het moderne autoverkeer aangepaste tuinstad. Hierin zou met uitzondering van een enkel 5

3 Het centrum van Berlijn in de jaren tachtig. 1. De Marx-Engels-Platz, gelegen tussen de Kupfergraben in het westen en de Spree in het oosten. Het noordelijke deel van het plein is de voormalige Lustgarten, op het zuidelijke deel stond het Slot. 2. Het Palast der Republik, gebouwd in op het deel van de Marx-Engels-Platz waar zich tot 1950 de beroemde tweede binnenplaats van het Slot (architect Andreas Schlüter) bevond. 3. Het gebouw van de Staatsraad van de DDR, gebouwd in Het Ministerie van Buitenlandse Zaken, gebouwd in Het terrein waar in de oorspronkelijke plannen het Centrale Gebouw gepland stond. In de jaren tachtig verscheen hier een monument voor Marx en Engels. 6. De Fernsehturm, gebouwd in ten zuidwesten van het station Alexanderplatz. 26.2

4 'Traditionsinsel' geen plaats zijn voor de historische stad. Deze plannen werden nooit uitgevoerd, mede vanwege de deling van de stad in 1948, toen Oost-Berlijn een eigen stadsbestuur kreeg, en de stichting van twee Duitse staten in Het centrum van Oost-Berlijn kwam rond de Alexanderplatz te liggen. In de jaren zestig werd dit plein verbouwd. Er werd vergaand in de stedelijke structuur ingegrepen; straten werden verbreed en verlegd en er werden flats neergezet om de oude huurkazernes te vervangen. Nog radicaler was de afbraak op het Fischerinsel, waar eind jaren zestig de bebouwing van het middeleeuwse Cölln volledig afgebroken werd en plaats maakte voor een aantal woontorens.' De Oost-Duitse stadsplanners hadden, evenals de planners in het westen, geen oog voor de bestaande stad. Daarmee stonden zij in een traditie die op de jaren twintig terugging en in de eerste naoorlogse jaren hoogtij vierde. Toch had Walter Ulbricht, de leider van de communistische partij SED en dus de sterke man van de DDR, een hekel aan het in zijn ogen on-duitse modernistische tuinstadidee.^ Hij haalde fel uit naar architecten die 'nicht an die Gliederung Berlins anknüpfen, sondern an ihre kosmopolitische Phantasien glauben, dafi man in Berlin Hauser bauen könne, die ebensogut in die südafrikanische Landschaft passen.'^ Deze antimoderne, antikosmopolitische houding is ook bij de nazi's terug te vinden. Ulbricht had uitgesproken ideeën over hoe het centrum van Berlijn tot regeringszetel van de 'eerste socialistische staat op Duitse bodem' uitgebouwd moest worden. Hij was een bewonderaar van de stadsplanning en architectuur van Sovjetleider Stalin en had zich in 1949 in Moskou uitgebreid over diens stedenbouwkundige politiek laten informeren**. In Moskou raakte hij onder de indruk van het Rode Plein'. Iets dergelijks wilde hij in Berlijn ook. Ulbricht verkondigde zijn visie op 22 juni 1950, tijdens de derde partijdag van de SED: het centrum moest door monumentale gebouwen een hoofdstedelijk karakter krijgen. Er moest een grote 'Hauptmagistrale' gevormd worden, die van de Brandenburger Tor naar de tot Stalinallee omgedoopte Frankfurter Allee zou voeren, In die Centrale As zou een enorm 'Centraal Plein' gecreëerd worden door de Lustgarten te vergroten met het terrein van het af te breken Slot. Hier zou het volk haar 'Kampfwille und Aufbauwille' middels massademonstraties tot uitdrukking brengen. De pleinen in de as, het nieuwe Centrale Plein en de Alexanderplatz, moesten 'architektonisch schön im Sinne des Volksempfindens' vormgegeven worden: in monumentale gebouwen (dat waren voor Ulbricht vanzelfsprekend hoge gebouwen) moest de kracht van het Duitse volk en de grootse socialistische toekomst van Duitsland uitgebeeld worden.& 7

5 Plannenmakerij Enkele dagen na Ulbrichts toespraak werd het Aufbaugesetz aangenomen. Deze wet regelde onteigening van gebouwen en grond voor de stadsplanning^. Tegelijkertijd publiceerde het Ministerium für Aufbau de GrundsBtze des Stadtebaus. In dit document werd de nadruk op de monumentaliteit en historiciteit van de stad gelegd; het volgde Stalins stedenbouwkundige beleid van het benadrukken van nationaal erfgoed als antwoord op het, als westers en kapitalistisch voorgestelde, kosmopolitische modernisme.8 Dat dit in de praktijk betekende dat steden toch ingrijpend veranderd konden worden blijkt wel uit de zesde Grundsatz, die over de omgang met centra ging: hier moesten grote monumentale gebouwen verrijzen.*^ Deze principes werden naar aanwijzingen uit de Sovjetunie opgesteld door de architect Kurt Liebknecht. Liebknecht had jarenlang als banneling in Moskou gewoond en gewerkt. Hij deelde de stedenbouwkundige ideeën van Ulbricht en voerde nauw overleg met hem. De partijleider had hem en Edmund Collein (de 'tweede man' onder de architecten in de DDR) kort voor de toespraak op de derde partijdag nauwkeurig over zijn plannen ingelicht en geïnstrueerd"\ Liebknecht was lid van het Centraal Comité van de SED. Als directeur van het Institut für Stadtebau und Hochbau van het Ministerium für Aufbau en vanaf januari 1951 als president van de nieuw opgerichte Deutsche Bauakademie was Liebknecht de leidende architect in de DDR. Hij was een fel tegenstander van de Nieuwe Zakelijkheid en de Bauhaus-stijl en riep, geheel in overeenstemming met Ulbricht, op tot een terugkeer naar het cultureel erfgoed van de klassieken'^ Hij gaf leiding aan de groep die het 'Aufbauplan für das Zentrum des neuen Berlin' uitwerkte. In dit op 27 augustus 1950 bekend gemaakte plan werden Ulbrichts ideeën uitgewerkt. Op de plek van het Slot was een Zentraler Platz gepland, dat met vierkante meter veel groter zou worden dan zijn voorbeeld, het Rode Plein in Moskou ( vierkante meter). Als tegenhanger van het Mausoleum van Lenin op dit Rode Plein, bestond het idee om de stoffelijke resten van Karl Marx uit Londen te laten overkomen en in een tombe op het Centrale Plein bij te zetten'^. Zo moest het voorbeeld van Moskou overtroffen worden. Het Centrale Plein moest bekroond worden met een Zentrales Gebaude in de vorm van een hoog regeringsgebouw, als 'bauliche Darstellung' van de macht van de nieuwe staat. Tot vlak voor de bekendmaking van de plannen bestond nog veel onduidelijkheid over de functie van het Centrale Gebouw. In de plannen die op 15 augustus aan het Politburo voorgelegd werden was geen functie ingevuld. Stemmen die het, in sociaal-democratische traditie, tot een Volkshaus (een gebouw voor culturele en politieke bijeenkomsten als gift van de staat aan haar burgers) wilden maken kregen tegenstand 26.2

6 van Walter Ulbricht, die vond dat het belangrijkste gebouw van de hoofdstad een staatsgebouw moest zijn. Zijn voorkeur voor een Regierungshochhaus gaf uiteindelijk de doorslag. Het Centrale Gebouw moest aan de overkant van de Spree komen, dus aan de oostzijde van het Centrale Plein, zodat het mooi in de zichtlijn van Unter den Linden stond. Aan de achterkant moest het grenzen aan een ander plein, dat voor het Raadhuis zou komen. Samen met het Centrale Plein en de Alexanderplatz zou deze Rathausplatz deel uitmaken van een door Liebknecht bedacht systeem van pleinen voor massale demonstraties en parades. De plek waar de resten van het Nationaldenkmal uit de keizertijd stonden zou op het Centrale Plein komen te liggen. Op die plaats was een monument voor de FIAPP, een aan het communistische blok gerelateerde internationale organisatie voor politieke gevangenen van het fascisme, gepland.'^ Ter gelegenheid van de goedkeuring van zijn plan door de regering zei Liebknecht dat de 'architektonische Gestaltung des Zentrums (...) besondre Aufmerksamkeit zu widmen' was. Hij noemde de Lustgarten 'der beste Platz für fliefiende und stehende Demonstrationen'. Door afbraak van de 'Schlofiruine' moest die de vereiste omvang krijgen. De vormgeving van dit plein zou een 'besondere Bedeutung' krijgen door een Hochhaus in de as van Unter den Linden te plaatsen.i**. Liebknechts plannen kwamen zo geheel met de wensen van Ulbricht overeen. De typering 'SchloSruine', die Liebknecht en Ulbricht gebruikten, was misleidend, want het deed voorkomen alsof er van het Slot weinig meer over was na de bombardementen en dat het niet meer te redden was. In mei 1944 had een bom een flink gat in de gevel aan de Lustgarten geslagen. Bij een massale, op het centrum gerichte luchtaanval op 3 februari 1945 werd het Slot door brandbommen getroffen. Behalve de noordwestelijke hoek was het Slot geheel uitgebrand en zwaar beschadigd. Het was echter niet verwoest: de constructie van het gebouw was nog vrijwel geheel intact." Het kon in 1946 reeds twee exposities herbergen. Aan het Slot was gebouwd door de beste Pruisische architecten, zoals Andreas Schlüter, Eosander von Göthe en Karl Friedrich Schinkel. Het bepaalde de inrichting van zijn omgeving en had een cruciale rol in de ontwikkeling van Berlijn in westelijke richting gespeeld. Afbraak Een alternatief plan van de architect Richard Paulick, die het Centrale Plein voor het Raadhuis aan wilde leggen waarmee het Slot gespaard zou worden, vond geen navolging.'^ Paulick vond dat het Centrale Plein op de plek van het Slot te groot zou zijn. Ulbricht wilde het Centrale Plein van zijn socialistische staat juist op de plek van het Slot aan laten 9

7 leggen; als machtscentrum van de feodale en militaristische Pruisische staat en het door conservatieven en kapitalisten gedomineerde Keizerrijk was het een gehaat symbool van onderdrukking, autoritarisme, militarisme, kapitalisme en conservatisme. Met de afbraak van het Slot demonstreerde Ulbricht de breuk met dat verleden en de overwinning van het socialisme. De Duitse geschiedenis zou een nieuwe wending gekregen hebben: het proletariaat had de macht gegrepen en maakte korte metten met militarisme, imperialisme en kapitalisme. Ulbricht had geen oog voor de historische, architectonische en stedenbouwkundige waarde van het gebouw. Een poging van de architect Hans Scharoun en ministerpresident Otto Grotewohl om op het laatste moment tenminste de bijzondere binnenplaats van de barok-architect Schlüter te bewaren, mislukte'''. Het Slot, door de DDR-autoriteiten beschreven als de 'feodale dwangburcht van de Hohenzollern-dynastie''^, moest helemaal verdwijnen. Partijkrant Neues Deutschland schreef: 'Laat het ons niet langer aan een roemloos verleden herinneren.''^ De sloop van het Slot begon al begin september Het regime wilde vanwege de maatschappelijke weerstand tegen de afbraak zo snel mogelijk handelen. Ook moest het plein, inclusief de tribunes van waar de leiders de demonstraties konden bekijken terwijl zij zich door de demonstrerende massa lieten toejuichen, op tijd klaar zijn voor de viering van 1 mei in het volgende jaar. Het plein werd op die dag met een massademonstratie ingewijd. Het kreeg de naam Marx-Engels-Platz, naar de twee Duitse 'ideologische vaders' van het socialisme. Karl Marx en Friedrich Engels maakten integraal deel uit van wat de Israëlische historicus Maoz Azaryahu het 'kanoniek systeem' van de DDR noemt; een systeem dat diende tot zelfdefinitie en identificatie naar buiten.^'' Zo eigende de DDR zich een stuk Duitse geschiedenis toe, terwijl het andere delen, zoals Pruisen^i, van zich afstootte. Marx-Engels-Platz was een enorm plein van 400 meter lang en 240 meter breed. Het had een oppervlakte van meer dan vierkante meter. De oostzijde werd door de eretribune begrensd; aan de andere zijden stonden gebouwen van een behoorlijke omvang met een statig uiterlijk, zoals het Zeughaus, de Dom, de paleisstallen en het museum en de Bauakademie van Schinkel. In de enorme ruimte van Marx-Engels-Platz leken deze gebouwen echter klein. Zij waren niet in staat het te grote plein voldoende te begrenzen, zodat er geen 'pleinervaring' mogelijk was.-' 26.2

8 Het Centrale Gebouw Ulbricht en Liebknecht wilden het Centrale Gebouw tot het architectonische hoogtepunt van de stad maken. Het zou bestaan uit een hoog regeringsgebouw en een lage parlementszaal. Hierin is, bedoeld of onbedoeld, de verhouding tussen die twee instellingen in de DDR uitgebeeld. Een eerste ontwerp voor dit gebouw leverde Richard Paulick eind Zijn modernistische ontwerp bestond uit een 120 meter hoge toren aan de zijde van de Rathausplatz en een laagbouw voor het parlement aan de zijde van de Marx-Engels-Platz. Door twee bruggen over de Spree zou dit complex met de Marx-Engels-Platz verbonden worden, waar een tribune langs het Centrale Gebouw gepland was. Begin 1951 kwam Hans Hopp met een voorstel dat model zou staan voor volgende ontwerpen. Hopp ontwierp een 150 meter hoge hoogbouw, die uit het midden van een horizontaal gebouw oprees. Dit gebouw was door een brug verbonden met de tribune op Marx-Engels-Platz. Het eind dat jaar voorgestelde tweede ontwerp van Paulick leek sterk op dat van Hopp. Beide ontwerpen maakten gebruik van klassieke vormen, zoals Ulbricht voor ogen had. Deze architectuurpolitiek diende ook het hoge doel van de DDR-leiding: het bereiken van Duitse eenheid onder het socialisme. Het 'nationale' karakter van deze architectuur werd gezien als een 'einigende' kracht.^^ Vanaf het voorjaar van 1952 werd het oostelijke deel van de socialistische Hauptmagistrale, de Stalinallee, aangelegd. Deze prestigieuze Prachtstrajie zou een uitdrukking moeten worden van de kracht van het Duitse volk in de wederopbouw na de oorlog. De financiële situatie van de DDR dwong de leiding tot het maken van keuzes: er was geen financiële armslag voor twee grote bouwprojecten tegelijk. De Stalinallee kreeg voorrang, omdat het hier om sociale woningbouw ging. De leiding van de DDR wilde niet de indruk wekken in de eerste plaats voor zichzelf en pas dan voor de bevolking te bouwen. Er was ook een symbolische reden om op de Stalinallee te beginnen: via deze straat was het Rode Leger in 1945 de stad binnengekomen. Tijdens dit gedwongen oponthoud in de ontwikkeling van de Marx- Engels-Platz werd door CoUein voorgesteld het Centrale Gebouw niet op de geplande plek aan de overzijde van de Spree, maar op de plek van het afgebroken Slot neer te zetten. Dit zou als voordeel hebben dat het plein, dat veel te groot was om nog aanspraak op de benaming 'plein' te kunnen maken, zou verdwijnen en de stedelijke structuur niet verder aangetast hoefde te worden. Dit idee vond geen weerklank bij Ulbricht.2-* Die was te zeer door zijn megalomane voorstelling van het Centrale Plein geobsedeerd om op andere gedachten gebracht te kunnen worden. 11

9 Zodra de eerste fase van de Stalinallee in 1958 zijn voltooiing naderde kwam er meer ruimte om het Centrale Plein en het Centrale Gebouw te realiseren. Een reden om de planning van het centrum weer op te pakken was dat de West-Duitse Bondsdag in 1957 een prijsvraag met de titel Hauptstadt Berlin uitgeschreven had, dat architecten en stedenbouwers vroeg plannen voor heel Berlijn in te leveren^'. Er moest ook tegenwicht geboden worden aan het West-Berlijnse Hansaviertel, een prestigieus nieuwbouwproject in ontwikkeling, dat op zijn beurt weer een antwoord was op de Stalinallee. Gerhard Kosel en Hermann Henselmann Staatssecretaris van het Ministerium für Bauwesen Gerhard Kosel kreeg van de partijleiding de opdracht voor de 5e partijdag in april 1958 een ontwerp in te dienen, dat als voorbeeld zou dienen voor een prijsvraag. Dit 'Ideeenwettbewerb zur sozialislischen Umgestaltung des Zentrums der Hauptstadt der DDR, Berlin' werd uitgeschreven als antwoord op de West-Duitse prijsvraag. Kosel, die kort hierna lid van het Zentralkomitee werd, kwam zijn goede reputatie bij de partijtop na. Zijn voorstel borduurde voort op het concept van de ontwerpen van Hans Hopp (die hem nu assisteerde) en Richard Paulick uit 1951, maar maakte gebruik van moderne vormen. Dat had te maken met een nieuwe architectuur- en stedenbouwpolitiek vanuit de Sovjetunie na de dood van Stalin in De nieuwe eerste man van de Sovjetunie, Nikita Chroesjtsjov, zwoer in 1954 de stalinistische bouwstijl af en koos voor een modernistische stijl-^. De armlastige DDR kwam graag aan deze politiek tegemoet en omhelsde het moderne bouwen, dat nu eenmaal een stuk goedkoper was dan de classicistische stijl die tot dan toe gebruikt werd. Het 150 meter hoge gebouw van Kosel werd geflankeerd door twee enorme waterbekkens-''. Hier zou een derde van het middeleeuwse Berlijn, waaronder de Nikolaikirche en de omringende buurt, voor moeten wijken. De buurt rond de Nikolaikirche is de ontstaansplek van Berlijn. Het doel van Kosel heiligde echter alle middelen. Hij wilde een centrum voor de internationale arbeidersklasse scheppen: 'Die Architektur des Zentrums soil alle Werktatigen mit Zuversicht, Mut und Begeisterung erfüllen, soil den Wankelmutigen aufrichten und den Feinden des Fortschritts ein Dorn im Auge sein.' De superieure kracht en de overwinning van de socialistische maatschappij zouden in de architectuur en maat van de gebouwen tot uitdrukking moeten komen.^^ Kosel kreeg zware kritiek van Hermann Henselmann, die niets zag in het idee van één centraal Hochhaus. Henselmann voelde zich gepasseerd door de buitenstaander Kosel, die volgens hem niet in de stedenbouwkundige problematiek van de stad ingewijd was. Henselmann was sinds 26.2

10 juli 1953 chefarchitect en hoofd stadsplanning van de gemeente Berlijn; een functie die door burgemeester Friedrich Ebert gecreëerd was nadat deze onenigheid met Ulbricht gehad had over details bij de planning voor de stad. Ulbricht had al een partner in Liebknecht (en vanaf 1958 in Kosel); Ebert vond er een in Henselmann.^"^ Henselmann was een vooraanstaande architect met een modernistische instelling, die zich maar moeilijk naar de wil van de DDR-leiding schikte. Als overtuigd socialist was hij geschokt toen zijn modernisme door de partij fel bekritiseerd werd^". In 1951 werd zijn vriend Bertolt Brecht ingezet om hem ervan te overtuigen dat het socialisme niet bij zijn modernistische ontwerpen gebaat was. Brecht overreed Henselmann de historiserende stalinistische bouwstijl te omarmen^'. Vervolgens maakte Henselmann enorme indruk met het op Schinkel geïnspireerde Hochhaus an der Weberwiese, dat het prototype werd voor de architectuur aan de Stalinallee. In die Stalinallee mocht Henselmann vervolgens de prestigieuze pleinen Strausberger Platz en Frankfurter Tor ontwerpen. En dat terwijl zijn eerdere ontwerpen als te modernistisch afgewezen werden. Nadat de DDR in de tweede helft van de jaren vijftig in navolging van Chroesjtsjov het modernisme omarmde, had de van huis uit modernistische Henselmann een groot voordeel ten opzichte van Liebknecht. Omdat de ideëen van laatsgenoemde niet in de nieuwe architectuurpolitiek pasten, kwam Kosel bij de partijleiding in beeld als architect^^. Zijn kritiek op het plan van Kosel bracht Henselmann in conflict met de partijleiding, de opdrachtgever van Kosel. Kosels ontwerp voldeed geheel aan de ideeën van de partij en haar leider Ulbricht. Kort hierop bracht een ontwerp voor het Centrale Gebouw Henselmann verder in conflict met de partij. In plaats van een hoogbouw voor de regering koos Henselmann, geheel tegen de partijlijn in, voor een parlementsgebouw in de vorm van een lage koepel, gesierd met een hoge stalen naald. Prijsvraag De prijsvraag over de 'sozialistische Umgestaltung' van het centrum was vooral gericht op het centrale ensemble op de Marx-Engels-Platz. Daarnaast wees de opdracht het gebied tussen de Marx-Engels-Platz en het station Alexanderplatz aan als een openbare ruimte met een centrumfunctie voor de gehele stad; een teken dat de DDR-leiding begon in te zien dat het centrum van Oost-Berlijn zich meer naar het oosten ontwikkelde. De prijsvraag liep van 7 oktober 1958 tot 15 april Bijna alle inzendingen volgden min of meer het ontwerp van Kosel, dat als voorbeeld aan de deelnemers meegegeven was. Twee inzendingen vielen uit de toon (en in de smaak bij het publiek), namelijk die van de 13

11 Russische architecten Naumov en Speransky en die van Henselmann. De Russen verwierpen het idee van monumentalisme vanuit de visie dat in de socialistische stedenbouw geen gebouw belangrijker moest worden gemaakt dan de andere. Zij kozen voor samenhang'^. Als Centraal Gebouw hadden zij een laag parlementsgebouw voor ogen, waar een 260 meter hoge stalen naald uit oprees om aan de eis van hoogbouw te voldoen. Ook Henselmann plande een laag parlementsgebouw. Zijn ontwerp werd bekroond met een Turin der Signale, een televisietoren van 320 meter hoog. Deze toren was uitgerust met een rode bol als eerbetoon aan de Spoetnik, de kunstmaan die de 'superioriteit' van het socialisme aangetoond had.^** Een televisietoren was nodig. Deze was echter niet in het centrum, maar in de wijk Friedrichshain gepland. Henselmann werd vanwege dit 'utopische' plan, dat de verdenking van 'verkeerde ideologische principes' deed rijzen, ontslagen.^5 Geen van beide inzendingen werd bekroond; ze voldeden niet aan de wensen van de opdrachtgever, die een hoog regeringsgebouw wilde. De jury vond de inzending van Kosel, die vanwege zijn functie bij de regering buiten competitie meedeed, het beste. Zijn inzending verschilde weinig van zijn vorige ontwerp. Het enige significante verschil was dat dit nieuwe plan voorzag in een langwerpig gebouw voor het ministerie van Buitenlandse Zaken aan de westzijde van de Marx-Engels-Platz, aan de overzijde van de zijtak van de Spree.'^ Dit grote gebouw moest de Marx-Engels-Platz een monumentale afsluiting aan de westzijde geven. De bestaande bebouwing was daarvoor niet grootschalig genoeg. Kosel sloeg hierbij geen acht op een van de belangrijkste en meest invloedrijke negentiende-eeuwse gebouwen van Duitsland (en misschien wel van heel Europa): de Bauakademie van Karl Friedrich Schinkel. De grootste architect die Duitsland gekend heeft zag de Bauakedemie als zijn beste gebouw. Volgens de publicist Wolf Jobst Siedler had Ulbricht deze plaats voor het ministerie persoonlijk aangewezen''', wat niet ondenkbaar is gezien het nauwe contact dat de partijleider met Kosel had. Overigens was er in veel andere plannen, waaronder die van Naumov en Speransky en die van Henselmann, ook geen plek voor de Bauakademie. Bebouwing in de jaren zestig ulbricht benadrukte op 30 mei f960, tijdens een bijeenkomst van een stedenbouwkundige commissie onder zijn leiding, het belang van hoogbouw aan de Marx-Engels-Platz. Besloten werd Kosel en Henselmann nieuwe ontwerpen voor het Centrale Gebouw te laten maken. Henselmann schikte zich naar de lijn van Ulbricht en ontwierp een hoogbouw die, om Kosels waterbekkens te overtreffen, in een kunstmatig meer stond. Financiële problemen leidden echter tot besluiteloosheid en met beide ontwerpen werd niets gedaan. Het gemeentebestuur meende nu de 26.2

12 De inzending van Henselmann voor de prijsvraag van Op de voorgrond is de Alexanderplatz te zien. Op de achtergrond de 'Turm der Signale' op de Marx-Engels-Platz met een laagbouw voor het parlement. Links staat het oude raadhuis. Illustratie uit: Harald Bodenschatz e.a., Berlin auf der Suche nach dem verlorenen Zentrum (Berlijn 1995). 15

13 knoop eindelijk eens te moeten doorhakken. In april 1961 besloot de gemeente om het Centrale Gebouw vanaf 1965 (dus 15 jaar na de sloop van het Slot) te gaan bouwen.^*^ Na dit besluit gebeurde er echter wederom niets. De besluiteloosheid over het Centrale Gebouw werd versterkt doordat in de nieuwe modernistische trend geen plaats was voor een monumentaal statement zoals Ulbricht wilde. Het groeiende besef dat het natuurlijke centrum van Oost-Berlijn niet bij de Marx-Engels-Platz lag maar door de deling van de stad steeds meer naar de Alexanderplatz verschoof, speelde hierbij ook een rol. Deze ontwikkeling werd versterkt door de volledige afsluiting van West-Berlijn met de bouw van de Muur op 13 augustus Het idee van een politiek en cultureel centrum op de Marx-Engels-Platz was hierdoor een gepasseerd station. De bebouwing van de Marx-Engels-Platz begon dus laat. Aan de zuidzijde van het plein werd in naast de paleisstallen een gebouw van Roland Korn neergezet (zie kaart p. 6, nr. 3). In de eerste plannen van Kosel voor het Centrale Plein stond hier al een langwerpig gebouw gepland, dat de zuidzijde van het plein monumentaal af moest sluiten. Korn ontwierp hier echter een bescheiden modernistische gevel. Hierin werd het vierde portaal van het Slot geïntegreerd. Dit portaal was tijdens de sloop van het Slot gespaard en opgeslagen, omdat Karl Liebknecht, de leider van de communistische revolutionairen, op 9 november 1918 daar vanaf de socialistische republiek uitgeroepen had. Aanvankelijk zou in dit gebouw het partij-instituut voor marxisme-leninisme gehuisvest worden, wat het informele karakter van de gevel verklaart'*^. Na de dood van president Wilhelm Pieck in september 1960 richtte Ulbricht om de presidentsfunctie te vervangen de Staatsraad op, waarvan hij zelf voorzitter werd"*". De raad werd in dit nieuwe gebouw ondergebracht. In de plannen van Kosel uit 1958 werd de westzijde van Marx-Engels- Platz begrensd door een groot en langwerpig nieuw gebouw voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit was een poging om 'pleinervaring' te creëren in deze enorme ruimte. In 1961 moest Schinkels Bauakademie hiervoor wijken. In de jaren werd hier het ministerie van Buitenlandse Zaken gebouwd naar een ontwerp van Josef Kaiser"*! (zie kaart p. 6, nr. 4). Kaiser had zijn naam enkele jaren eerder gevestigd met de tweede fase van de Stalinallee (in november 1961 in verband met de destalinisatie omgedoopt tot Karl-Marx-AUee), waar hij bioscopen en een hotel bouwde. In tegenstelling tot deze gebouwen werd Kaisers bombastische ministerie geen succes. Met zijn hoogte van 44 meter overschreed het ministerie de standaardhoogte van de gebouwen in de omgeving (22 meter). Hierdoor vormde het een radicale breuk met Schinkels Friedrichswerdersche Kirche en de gebouwen van het barokke Forum Fridericianum erachter. Met de Reichsbank, een gebouw uit de nazi-periode waar de partijleiding zijn intrek genomen had, vormde het 145 meter lange ministerie van Buitenlandse Zaken een 26.2

14 barrière die het nieuwe centrum afsloot van de barokke wijken erachter. De vooroorlogse city werd hiermee definitief tot tweederangs gebied gemaakt.**2 De bouw van het Centrale Gebouw was overbodig geworden doordat alle belangrijke regeringsfuncties nu ondergebracht waren of werden. De ministerraad huisde sinds 1959 redelijk goed in het voormalige stadhuis aan de Molkenmarkt. Het echte centrum van de macht was het gebouw waar sinds 1959 het Centraal Comité van de SED gevestigd was: de voormalige Reichsbank uit Dit gebouw lag net om de hoek, maar om het plein wat meer aanzien te geven werd het toch tot de Marx- Engels-Platz gerekend. Alleen een parlementsgebouw was er niet, maar het parlement was in de DDR geen belangrijke institutie en kwam niet vaak bijeen. Een eigen gebouw had daarom geen prioriteit. Het dure Regierungshochhaus was dus niet meer nodig en werd in oktober 1962 door het Politburo uit de officiële plannen geschrapf*^. Fernsehturm Ulbricht bleef na deze beslissing van het Politburo geloven in de noodzaak van een hoog, monumentaal gebouw als stadskroon. Hij wilde dat het stadscentrum voor de viering van de twintigste verjaardag van de DDR in 1969 een monumentaal centraal punt zou krijgen. De financiële malaise van de DDR bracht Ulbricht op het idee om de televisietoren als surrogaat voor zijn felbegeerde, maar dure Hochhaus te gebruiken. Sinds 1961 werkte een team van technici aan de plannen voor de toren. Door de televisietoren, die toch gebouwd moest worden, in plaats van in Friedrichshain in het centrum te bouwen en een monumentaal aanzien te geven, bespaarde Ulbricht een hoop kosten. Hiermee werd het plan voor een Turm der Signale, waarmee Henselmann vijf jaar eerder geen voet aan de grond kreeg, weer uit de kast gehaald. Eerst geloofde Ulbricht nog in een hoog regeringsgebouw op de Marx-Engels-Platz; nu pakte hij Henselmanns idee op in een uiterste poging om, ondanks de financiële nood, toch een monumentaal centraal gebouw als hoogtepunt en middelpunt van de stad na te laten. Een hoog gebouw moest de superioriteit van het socialistische systeem symboliseren; de eigenlijke functie van dergelijke hoogbouw bleek uiteindelijk secundair. Eind 1963 sprak Ulbricht met zijn vertrouweling Kosel over dit idee. Kosel was sinds 1961 opvolger van Liebknecht als president van de Deutsche Bauakademie en leidende architect van de DDR. Hij maakte in januari 1964 een schets, waarin de toren uitgerust was met de bol uit de tekeningen van Henselmann voor de Turm der Signale. Verder volgde Kosels schets de vorm en het formaat van de bestaande plannen. Op 14 juni gaf het Politburo Kosel de opdracht om plannen voor de bouw van de televisietoren op een centrale plaats in de stad uit te werken. De toren 17

15 Het gebouw van de Staatsraad aan de zuidzijde van de Marx-Engels- Platz, met daarin geïntegreerd het vierde portaal van het Slot. Bron: Goerd peschken e.a., Das Berliner Schlofi (Frankfurt a.m., 1982). Blik op de Marx-Engels-Platz vanaf de stoep van het Ministerie van Buitenlandse Zaken aan de westzijde van het plein. Links de Berliner Dom, rechts het Palast der Republik (bouwjaren ). Op de achtergrond is de Fernsehturm zichtbaar. Het plein zelf dient als parkeerplaats voor Trabanten. Bron: Peschken, Das berliner Schlofi. 26.2

16 moest in 1968 klaar zijn en ruimte bieden aan een café-restaurant. Bij deze gelegenheid sprak Ulbricht zijn vreugde uit over het feit dat er toch een hoog gebouw in het centrum kwam: 'Die Stadt mufi doch ein Gesicht, eine Sensation bekommen.' De stad had volgens hem zo'n (letterlijk en figuurlijk) hoogtepunt nodig. * * Kosel formeerde een groep deskundigen om het project te realiseren. Naast de technici die al geruime tijd met de televisietoren bezig waren maakte een aantal architecten deel van deze groep uit. Zij stonden onder leiding van Henselmann, die hiermee een groot aandeel had in de uiteindelijke vorm van de toren. De 250 meter hoge schacht wordt gesierd met een 4800 ton zware bol die in verhouding tot de toren een stuk groter is dan de bol op Henselmanns Turin der Slgnale. Daar bovenop staan de trommel met zenders en de zendmast die de totale hoogte op 365 meter brengt. Na uitgebreide studie werd de plaats van de toren bepaald. Een plaats aan de Marx-Engels-Platz werd ongunstig bevonden, omdat de enorme toren in geen verhouding tot de gerestaureerde gebouwen aan het begin van Unter den Linden zou staan en vanaf het plein alleen de onderkant van de schacht van de toren zichtbaar zou zijn. Op de uiteindelijke locatie net ten westen van de Alexanderplatz (zie kaart p. 6, nr. 6) zou de toren beter tot zijn recht komen: hij zou dan in de zichtlijnen van alle grote radiale straten in Oost-Berlijn en ook in de assen van de Kurfürstendamm en de BismarckstraÊe, de twee belangrijkste straten in West-Berlijn, staan. Aan de voet van de toren zou een groot Freiraum gecreëerd worden, dat zich van het station Alexanderplatz tot aan de Spandauer Strafie uit zou strekken."*3 De plannen werden op 22 september 1964 aan het Politburo voorgelegd. Dat besloot tot de bouw van de televisietoren en een laag parlementsgebouw. Door geldgebrek werd de bouw van het parlementsgebouw voorlopig uitgesteld. De televisietoren kon tijdens viering van het jubileum van de DDR in oktober 1969 feestelijk ingewijd worden.^6 Na de inwijding werd aan de voet van de toren een toegangsgebouw met restaurants en expositieruimtes aangelegd+^. De inrichting van het Freiraum werd gedicteerd door de zeshoekige vorm van deze bebouwing. In de jaren zeventig werden de noordelijke en zuidelijke zijden van deze enorme, door brede autowegen doorkruiste vlakte bebouwd met grauwe flats. In de zuidelijke wand van het Freiraum werd het oude Raadhuis geïntegreerd. Ten westen daarvan werd in de jaren tachtig op de ontstaansgrond van Berlijn het Nikolaiviertel gebouwd, een buurt die er middeleeuws uit moest zien, als een soort excuus voor de schade die de DDR aan de historische stad aangericht had. 19

17 Honeckers Centrale Gebouw Ulbricht werd in april 1971 opgevolgd door Erich Honecker. Honecker was anders dan zijn voorganger niet bijzonder in stedenbouw geïnteresseerd. Hij deelde Ulbrichts passie voor monumentale staatsgebouwen niet. Honecker legde meer prioriteit bij sociale woningbouw, ook om zichzelf een sociaal imago te geven. Hierdoor raakten de plannen voor een parlementsgebouw op de achtergrond."**^ Het parlement kreeg een zaal in een gebouw waar Honecker in 1972 het initiatief toe nam: het Palast der Republik. Honecker wilde dat de herinrichting van Berlijn eindelijk voltooid werd met de bouw van een Centraal Gebouw, dat een antwoord moest zijn op het Internationaal Congrescentrum ICC dat op dat moment in West-Berlijn gebouwd werd. Dit gebouw moest op de westoever van de Spree op een deel van de toenmalige Marx-Engels- Platz staan, dus niet op de plek waar Ulbricht het Centrale Gebouw wilde hebben. Het zou kunnen dat Honecker of deskundigen om hem heen inzagen dat het plein te groot was en het met de bouw van het Palast der Republik op deze plek drastisch wilden verkleinen. Een andere, veel banalere reden voor de keuze van deze plaats zou zijn dat Honecker het parkje dat een jaar eerder naar zijn aanwijzing aangelegd werd op het terrein aan de andere oever (waar Ulbricht het Centrale Gebouw wilde hebben) niet wilde bebouwen. Daarnaast zou het Palast der Republik op deze nieuwe plaats kunnen fungeren als tegenhanger van de Berliner Dom, die in de jaren zeventig met West-Duits geld gerestaureerd zou worden. In september 1972 werd aan Heinz Graffunder opgedragen een studie te verrichten naar een Mehrzweckgebaude. In dat gebouw moesten, naast een zaal voor het parlement, een multi-inzetbare grote zaal, 'gastronomische inrichtingen' en verschillende mogelijkheden tot vrijetijdsbesteding komen. In de grote zaal moesten massabijeenkomsten van de partij, maar ook congressen, concerten en sportevenementen plaats kunnen vinden. Alleen de sportfunctie kreeg geen plaats in de plannen die Graffunder in maart 1973 ter goedkeuring aan de partijleiding voorlegde."*'* Op 18 november 1974 legde Erich Honecker de eerste steen. Hierbij zei hij: 'Der Palast der Republik wird ein Haus des Volkes sein, eine Statte regen politischen und geistig-kulturellen Lebens.'^" In dit gebouw leefde het oude, sociaal-democratisch getinte idee van een Volkshuis dus weer op. Dit idee was door Ulbricht, die een hoog regeringsgebouw als Centraal Gebouw wilde, aan de kant geschoven. Door Honecker werd het opgepakt omdat alle regeringsfuncties al ondergebracht waren, maar ook uit publicitaire overwegingen: met een 'geschenk aan het volk' als 'anti-imperialistisch symbool''* hoopte de nieuwe leider een positief imago te krijgen. Het gebouw, dat in 1976 opgeleverd werd, bood plaats aan de parlementszaal, een grote zaal met 5000 plaatsen en 13 populaire cafés en restaurants. Het werd een multifunctioneel cultureel centrum. 26.2

18 een geliefde uitgaansgelegenheid met voor elk wat wils. Er vonden feesten, bruiloften, concerten, theatervoorstellingen en massale politieke bijeenkomsten plaats. Hiermee is de bouw van dit 'volkspaleis' een van de weinige succesvolle ondernemingen van de DDR. Vanwege de hoge bouw- en exploitatiekosten kreeg het gebouw echter de bijnaam Balast der Republik. Met dit gebouw, dat opvallend goed in de stedelijke omgeving ingepast werd52, kwam de herinrichting van het centrum tot voltooiing. De Marx- Engels-Platz kon ondanks het succes van het Palast der Republik niet uitgroeien tot het centrum van Oost-Berlijn. De belangrijkste politieke functies zaten dan wel op of rond dit plein (met uitzondering van de ministerraad), het plein zelf deed vooral dienst als parkeerplaats voor de bezoekers van het Palast der Republik en de nabijgelegen musea. Op dit treurige plein werd één keer een parade gehouden, die volgens de officiële berichten vanwege opwaaiend stof geen succes was'^ Hierna werd de Marx-Engels-Platz nog wel gebruikt voor bijeenkomsten van de jeugdorganisatie van de partij, de Freie Deutsche Jugend. Grote parades echter werden voortaan op de Karl-Marx-AUee gehouden, dus vlakbij het eigenlijke centrum van Oost-Berlijn, de Alexanderplatz. Het Centrale Monument In de eerste plannen voor het Centrale Plein stond op het plein een monument gepland voor de FIAPP; een organisatie voor politieke gevangenen van het fascisme. Samen met het monument voor Ernst Thalmann, de door de nazi's vermoorde Duitse communistenleider, symboliseerde dit monument de historische overwinning van het socialisme op fascisme en militarisme. Toen echter eind 1950 de FIAPP opgeheven werd, moest er een andere vorm voor het monument op het Centrale Plein gevonden worden. Tegelijkertijd kwam de naam Marx-Engels-Platz in beeld, dus lag het voor de hand dat er op het plein een monument voor de grondleggers van het communisme zou komen. Dat de architectonische vormgeving van de omgeving totaal niet duidelijk was en de plannen hiervoor steeds opnieuw gewijzigd werden, leidde jarenlang tot onenigheid over de vorm van het monument, zijn for-maat en de inpassing in het ensemble van de veel te grote Marx-Engels-Platz.'^ Na lang gesteggel werd in de jaren tachtig een monument opgericht, naar een ontwerp van een collectief van de kunstacademie, dat het 'historische emancipatieproces van de mensheid' op een 'onheroïsche' manier esthetisch uitbeeldde en begrijpelijk probeerde te maken. Het werd in verkleinde vorm in het parkje aan de achterkant van Palast der Republik, dus op de plek waar Ulbricht zijn Regierungshochhaus wilde bouwen, geplaatst. De geplande plek op het plein bleek namelijk te 21

19 duur: de oever van de zijtak van de Spree zou ervoor verbouwd moeten worden. Daarnaast zou het aantal parkeerplaatsen op het plein drastisch afnemen door de bouw van het monument. De burgemeester en het hoofd van de plaatselijke afdeling van de partij waren tegen verlies van parkeerruimte op de Marx-Engels-Platz. De aanleg van een parkeergarage was te duur.^5 Qm deze problemen te ontwijken werd in 1983 besloten het monument in het parkje, dat omgedoopt werd tot Marx- Engels-Forum, neer te zetten. Evenals het plein aan de andere kant van het Palast der Republik had dit bescheiden monument een treurig lot: van de onthulling in 1984 werd nauwelijks gewag gemaakt in de pers, terwijl de onthulling van het enorme Thalmannmonument in de wijk Prenzlauer Berg datzelfde jaar breed uitgemeten werd."'^ Dit is een veelzeggend teken van het geringe belang dat de DDR-leiding aan het monument voor Marx en Engels hechtte. Door de jaren heen veranderde de locatie en het concept van het monument. Het kreeg nu een vorm, formaat en plaats waar niemand echt tevreden mee was. Wat eens het Centrale Monument had moeten worden werd een ondergeschoven kind. Conclusie Partijleider Walter Ulbricht had de plaats van het Berlijnse Slot aangewezen als het politieke en culturele centrum van de hoofdstad van zijn DDR en van het toekomstige, onder het 'superieure' socialisme verenigde Duitsland. Dit Centrale Plein, de Marx-Engels-Platz, moest het Rode Plein in Moskou overtreffen. Vooraanstaande architecten werden ingezet om, naar Russisch voorbeeld, megalomane hoge gebouwen te ontwerpen. Deze ambitieuze plannen eindigden in een faliekante mislukking: met Marx-Engels-Platz was een desolate plaats gecreëerd, een plein dat zelfs te treurig was voor parades en voornamelijk dienst deed als parkeerplaats. Ulbrichts droom om hier hét centrum van het socialistische Duitsland te scheppen is nooit uitgekomen. De plannen waren te ambitieus, waardoor er een te groot plein aangelegd werd. Er was geen geld om die grootse plannen uit te voeren en de Marx-Engels-Platz lag, vooral na de bouw van de Muur, buiten het eigenlijke centrum van Oost- Berlijn. Dat Ulbrichts hoge blikvanger uiteindelijk in de vorm van een televisietoren aan de Alexanderplatz gebouwd werd is even illustratief voor deze mislukking als de geringe liefde van de DDR-leiding voor het Marx-Engels-Denkmal en het feit dat de Marx-Engels-Platz niet geschikt bevonden werd voor officiële parades. 26.2

20 Noten 1 Harald Bodenschatz, Hans-Joachim Engstfeld en Carsten Seifert, Berlin aufdersuche nach dem verlorenen Zentrum (Berlijn 1995) en Klaus von Beyme, 'Ideas for a Capital City in East and West' in: Thorsten Scheer, Josef Paul Kleihues en Paul Kahlfeldt (Eds.), City of Architecture, Architecture of the City: Berlin (Berlijn 2000) , aldaar Geciteerd in: Frank Werner, Stadtplanung Berlin, Theorie und Realitat: Tell I (Berlijn 1976) Dorothea Tscheschner, 'Sixteen Principles of Urban Design and the Athens Charter?' in: Thorsten Scheer e.a. (Eds.), City of Architecture, Architecture of the City Berlin (Berlijn 2000) , aldaar Stefanie Flamm, 'Der Palast der Republik' in: Etienne Frangois en Hagen Schuize (Eds.), Deutsche Erinnerungsorte II (München 2001) , aldaar Bruno Flierl, 'Der Zentrale Ort in Berlin - Zur raumlichen Inszenierung sozialistischer Zentralitat' in: GCinter Feist, Eckhardt Gillen en Beatrice Vierneisel (Eds.), Kunstdokumentatlon der SBZ/DDR ; Aufsatze, Berichte, Ivlaterialen (Berlijn 1996) , aldaar Wferner, Von Beyme, Grundsatze des Stadtebaus, afgedrukt als illustratie bij het artikel van Von Beyme, Wferner, Tscheschner David Clay Large, Berlin (Ne w/ York 2000) Flierl, 'Der zentrale Ort', Geciteerd in: Flierl, 'Der zentrale Ort', Goerd Peschken, Hans-Wferner Klünner en Fritz-Eugen Keller, Das Berliner SchloB (Frankfurt am Main 1982) Bodenschatz, 98; Flierl, 'Der zentrale Ort', Giles MacDonogh, Berlin, A Portrait of its Histor/, Politics, Architecture, and Society (New York 1997) Horst Bosetzky en Jan Eik, Das Berlin-Lexikon (Berlijn 1998)

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn 129

Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn 129 Kader 6.1 Over de toekomst van een versteende herinnering : de Schlossplatz in Berlijn In november 2007 wijdde Der Spiegel de coverstory aan de Duitsers die in Berlijn geboren werden op de dag dat de Muur

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO

INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014. 4E KLAS Compaen VMBO INFORMATIEBOEKJE BERLIJN 2014 4E KLAS Compaen VMBO (VOORLOPIG) 1 PROGRAMMA Maandag 6 oktober 2014 Ochtend: Avond: - vertrek vanaf school - aankomst jeugdherberg, inchecken - avondeten in jeugdherberg -

Nadere informatie

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat.

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat. BERLIJN Toen ik student was ben ik in 1963 voor het eerst in Berlijn geweest. Er was nog geen muur maar om naar Oost-Berlijn te gaan moest je langs de Vopo s die het geweer op de mensen hielden. Geen prettig

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Woningnood in historisch perspectief Auteur: Nieske Stoel Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 7-12. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN 0165-7518

Nadere informatie

2. Wat er voor de mijngebouwen in de plaats is gekomen, bestaat uit groenvoorziening, woonwijken en zakelijk beton. Er is tijdens de grootscheepse

2. Wat er voor de mijngebouwen in de plaats is gekomen, bestaat uit groenvoorziening, woonwijken en zakelijk beton. Er is tijdens de grootscheepse 1. Als je vroeger voorbij Sittard over de Limburgse heuvels kwam dan zag je in het dal het trotse mijnencomplex liggen. Daar is tegenwoordig niets meer van over. Ik ben als kind opgegroeid in de tijd dat

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Nijmegen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30

Nijmegen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30 Nijmegen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 06 / 30 Een nieuw element is het Centrumplein [ ] met bestemming tot centrum van gezelligheid. Er is plaats voor café s en restaurants en

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Reacties Duivendaal 20 januari 2016

Reacties Duivendaal 20 januari 2016 Reacties Duivendaal 20 januari 2016 Model 1 Forum -/negatief Wat een lelijk blok. Veel te massief. Gebouw aan de LA naast bodemkunde is te hoog, te massief. Bebouwing Forum te overheersend? Onduidelijkheid

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

ARCHITECTUUR MAGAZINE

ARCHITECTUUR MAGAZINE BERLIJN TRY ME SLECHTS 3,95 ARCHITECTUUR MAGAZINE Een leerzame reis om nooit te vergeten. Tom Met o.a de Dom, Fernsehturm, Bahnhof en nog veel meer. WINTER 2015 3,95 WWW.TOMDEBRUIJN.NL 1 A L E X A N D

Nadere informatie

rhenen schets-museumkwartier deel 1

rhenen schets-museumkwartier deel 1 rhenen schets-museumkwartier deel 1 Opdrachtgever: Gemeente Rhenen Stedenbouwkundig ontwerp: Aad Trompert, Amersfoort Architectuur: Van Leeuwen Architecten, Veenendaal 2 mei 2011 rhenen museumkwartier

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2004 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Bronnenboekje 400030-2-633-527b SOCIALE ZEKERHEID EN VERZORGINGSSTAAT IN NEDERLAND bron

Nadere informatie

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog

Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Geschiedenisles over het jaar 1989, einde van de Koude Oorlog Deze les gaat over 1989 en over de decennia voorafgaand aan dit revolutionaire jaar. De les is gemaakt naar aanleiding van de expositie 1989.

Nadere informatie

CITYTRIP Berlijn & Potsdam

CITYTRIP Berlijn & Potsdam CITYTRIP Berlijn & Potsdam Foto: shutterstock DRIEDAAGSE VLIEGTUIGREIS 1 Programma DAG 1: Herzlich willkommen Samenkomst op de luchthaven van Zaventem voor de rechtstreekse vlucht naar Berlijn. Korte rit

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Bomen tegen de vijfde baan. Interview met Bulderbos-biografe Annet de Kruijf Auteur: Cheska Polderman en Diederick Klein Kranenburg Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 25.1,

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

Hengelo binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 01 / 30

Hengelo binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 01 / 30 Hengelo binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 01 / 30 Ik wilde een open stad maken in plaats van dat verstoorde mierennest, [ ] en niet meer dat nauwe stratenstramien. W.R. van Couwelaar,

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44 38 (1956) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1993 Nr. 44 A. TITEL Vierde Aanvullende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland bij het

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Visie op de toekomstige ontwikkeling van de. Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg]

Visie op de toekomstige ontwikkeling van de. Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg] Visie op de toekomstige ontwikkeling van de Van Sijpesteijnkade [voorheen Leidseweg] Deze visie op de ontwikkeling van de Van Sijpesteijnkade wordt ondersteund door de volgende organisaties: Bewonersoverleg

Nadere informatie

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant,

Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Beste Breydelsvriend, Beste Sympathisant, Dit jaar organiseren we terug een 4daagse reis. Ditmaal richten we onze schreden naar prachtige stad BERLIJN. We nodigen jullie zeer hartelijke uit om deel te

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht.

Plein 1813 nr. 4- 's-geavewhage. Onderwerp: Weekoverzicht. REGERINGSCOMMISSARIS IN ALGEMENE DIENST MINISTERIE VANALGEMENE ZAKEN Kenmerk: Nr. 3H7/HP/69. Bijlage(n): één. Onderwerp: Weekoverzicht. 's-gravenhage, 19 juni 1969' Plein 1813 nr. 4 Hiermede heb ik de

Nadere informatie

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers

Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Berlijn 2016 informatie voor thuisblijvers Zwolle, 27 mei 2016 Betreft: reis naar Berlijn voor de vierde klas Duits, informatie voor thuisblijvers Geachte ouder(s)/verzorger(s), Vandaag heb ik uw zoon/dochter

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30

Rhenen binnenstad. Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 Rhenen binnenstad Een wederopbouwgebied van nationaal belang 04 / 30 In de verdeling van de [ ] architecten werd in theorie het uiterste gedaan om te zorgen dat het straatbeeld, in overeenstemming met

Nadere informatie

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #13 ARCHITECT J.F. BERGHOEF TRADITIONALIST OF MODERNIST?

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #13 ARCHITECT J.F. BERGHOEF TRADITIONALIST OF MODERNIST? VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #13 ARCHITECT J.F. BERGHOEF TRADITIONALIST OF MODERNIST? Johannes Fake Berghoef (Aalsmeer, 1903-1994) is voor velen een onbekende architect. Niet voor Jennifer Meyer, promovenda

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten

Nadere informatie

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving.

Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Beeldkwaliteitsplan Voormalige Eurobioscoop en omgeving. Inleiding De tender voor de voormalige Eurobioscoop heeft als doel de kwaliteiten van het bijzondere gebouw weer een rol te laten spelen in de nieuwe

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen Duits vwo 2002-I

Eindexamen Duits vwo 2002-I Tekst 1 Hirnakrobaten 1 D 2 A 3 (mit) scheinbar(er) (Gedankenübertragung) (regel 35) 4 Hij wil dat mensen zich weer leren verbazen over schijnbaar alledaagse verschijnselen waarachter grote prestaties

Nadere informatie

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #17 100 JAAR ZOEKEN NAAR DE IDEALE WONINGPLATTEGROND

VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #17 100 JAAR ZOEKEN NAAR DE IDEALE WONINGPLATTEGROND VERSLAG VAN EESTERENGESPREK #17 100 JAAR ZOEKEN NAAR DE IDEALE WONINGPLATTEGROND De opening van de Van Eesteren Museumwoning in oktober 2012 is aanleiding voor een drieluik Van Eesterengesprekken over

Nadere informatie

Kastelen, burchten, landhuizen

Kastelen, burchten, landhuizen Kastelen, burchten, landhuizen Kasteel Cappenberg in Selm Het architectonische juweeltje van het district staat in het noorden: het kasteel Cappenberg werd in 1122 door de graven Gottfried en Otto von

Nadere informatie

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten.

Na ingecheckt te zijn, hebben we lekker gegeten in het hotel. Daarna heb ik nog even wat nageborreld en daarna ging ik pitten. Weekendje Berlijn 21, 22 en 23 april 2006 Het was een hele eind rijden. Na eerst een scheepswerf in Papenburg bezocht te hebben, begonnen we rond 12:30 uur te rijden naar Berlijn. Het was een lange rit,

Nadere informatie

Schouwburg de Kampanje Den Helder

Schouwburg de Kampanje Den Helder Schouwburg de Kampanje Den Helder van Dongen Koschuch Architects and Planners Inzending Arie Keppler Prijs 016 SCHOUWBURG DE KAMPANJE DEN HELDER INTRODUCTIE EEN MARITIEM ENSEMBLE Schouwburg De Kampanje

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie

Reisweek Berlijn. 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk

Reisweek Berlijn. 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk Reisweek Berlijn 3TL Informatieboekje Saenredam College Zaandijk maandag 7 t/m donderdag 10 september 2015 Belangrijke gegevens : HOTEL KOLUMBUS Genslerstraβe 18 13055 Berlin Tel. +49 (0) 30 98 19 70 De

Nadere informatie

Luchtfoto van het volledige BELAIR-project.

Luchtfoto van het volledige BELAIR-project. PRO-REAL ESTATE I Stedenbouw, architectuur en mobiliteit I Luchtfoto van het volledige BELAIR-project. 16 Profacility MAGAZINE mei 2010 BELAIR: een levensproject voor een hele wijk in het centrum van Brussel

Nadere informatie

Lieven de Key Penning 2015. Rapport van de jury

Lieven de Key Penning 2015. Rapport van de jury Lieven de Key Penning 2015 Rapport van de jury Haarlem, 24 november 2015 Inleiding De Lieven de Key Penning is een prijs die in 2009 is ingesteld door de gemeente Haarlem op voorstel van de stadsbouwmeester

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje

Bijlage HAVO. kunst. tijdvak 2. beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen. Tekstboekje Bijlage HAVO 2014 tijdvak 2 kunst beeldende vormgeving - dans - drama - muziek - algemeen Tekstboekje HA-1029-a-14-2-b Tekst 1 Constantijn Huygens Constantijn Huygens (1596-1687) was als diplomaat in dienst

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen. Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. 5 Nederland wordt door Duitsland bezet. De koningin en de regering vluchten naar Engeland. Ruim 75 procent

Nadere informatie

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren?

Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? Jonathan verslaat met de hulp van God de Filistijnen. Wie kreeg van God de ingeving om de Filistijnen een lesje te leren? 1 Samuel 14:1, eerste deel 1 Op een dag gebeurde het dat Jonathan, de zoon van

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Dit CityXtra Berlijn bevat. 1. Achtergrond Siemensstadt 2. architectuurwandeling. Cityxtra berlijn

Dit CityXtra Berlijn bevat. 1. Achtergrond Siemensstadt 2. architectuurwandeling. Cityxtra berlijn CityXTRA BERLIJN CityXtra zijn unieke stadsinfopakketten met informatie die in geen enkele reisgids te vinden is. Exclusief te downloaden en uit te printen via www.reizen.nl. De CityXtra worden op maat

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad

TU Delft Rmit Afstudeeropdracht 2010/2011 Kasteel Gemert, De nieuwe KMA. Titelblad Titelblad Vanaf april 2010 staat het kasteel van Gemert leeg. De laatste bewoners waren enkele paters die het grootste deel van hun leven in het buiteland hun geloof hadden onderwezen. Wegens hun leeftijd

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

C O N C E P T. ONDERZOEK GEBIEDSTRUCTUREN Almere, september 2012 MIRCK ARCHITECTURE KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS

C O N C E P T. ONDERZOEK GEBIEDSTRUCTUREN Almere, september 2012 MIRCK ARCHITECTURE KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS ONDERZOEK GEBIEDSTRUCTUREN Almere, september 2012 MIRCK ARCHITECTURE KEIZERSGRACHT 8 1015 CN AMSTERDAM THE NETHERLANDS 0031(0)20 8456190 C O N C E P T WWW.MIRCK.EU OFFICE@MIRCK.EU MIRCK ARCHITECTURE NEW

Nadere informatie

Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes

Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes Inhoud: Geschiedenis Bouw Toerisme Arco di Constantino Weetjes geschiedenis Vespasianus' amfitheater was het beroemdste in de Romeinse wereld. Het werd bekend als Amphitheatrum Flavium - afgeleid van Flavius,

Nadere informatie

plein 44 nijmegen Een plein voor iedereen

plein 44 nijmegen Een plein voor iedereen plein 44 nijmegen Een plein voor iedereen ontwerp 2000 uitvoering 2008-2009 locatie Eindhoven opdrachtgever DNC Vastgoedontwikkeling, Woningstichting Trudo Eindhoven in samenwerking met xxx prijzen xxx

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658.

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658. 2. Huidige kasteel Anders dan in het verleden vaak gedacht is, heeft het kasteel van Helmond een eeuwenlange bouwgeschiedenis gekend. Begonnen in het tweede kwart van de veertiende eeuw (ca. 1325) werd

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2012 1 tijdvak 1 dinsdag 15 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Het Bosrandalternatief. Een Alternatief op de woningbouwplannen Meridiaan

Het Bosrandalternatief. Een Alternatief op de woningbouwplannen Meridiaan Het Bosrandalternatief 11-03-2010 Een Alternatief op de woningbouwplannen Meridiaan Het Bosrandalternatief De afgelopen maanden is gemeente druk bezig geweest met omvormingsplannen voor de Meridiaan en

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bijlage VMBO-KB 2005 tijdvak 2 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Bronnenboekje 500040-2-633b DE KOUDE OORLOG bron 1 een beschrijving van de economie van een land in de jaren twintig De grote industriebedrijven,

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam: Werkblad Ω Na 945 Ω Les : Dertig jaar verschil In de Tweede Wereldoorlog is er veel vernield in Nederland. Na de oorlog is er Na de Tweede Wereldoorlog geen geld meer om het land op te bouwen. De Verenigde

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

De toekomst van het stadhuis

De toekomst van het stadhuis De toekomst van het stadhuis Resultaten peiling EnschedePanel 13 januari 2012 1. Achtergrond In 2001 heeft de gemeente Enschede het stadskantoor aan de Hengelosestraat in gebruik genomen. Sinds die tijd

Nadere informatie

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Gent 25c De Minnemeersbrug lag in het verlengde van de Goudstraat Goudstr /Beersteeg

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie