De onzichtbare kant van Parkinson

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De onzichtbare kant van Parkinson"

Transcriptie

1 De onzichtbare kant van Parkinson Inventarisatie van de beschikbare literatuur over afnemende cognitieve vaardigheden bij de ziekte van Parkinson in het beginstadium Amsterdam, oktober 2012 Lotty Hooft Esther van de Glind Miranda Langendam Bram Bexkens Pauline Heus Annefloor van Enst

2 2

3 Inhoudsopgave VOORWOORD 7 INLEIDING 9 DOELSTELLINGEN 10 METHODE 11 SYSTEMATISCH ZOEKEN 11 Databases 11 Zoekstrategie 12 SELECTIE 12 DATA-EXTRACTIE 13 Key publications 13 Overige publicaties 13 DATASYNTHESE 13 RESULTATEN 14 Deel 1: Focusgroep bijeenkomst 14 Deel 2: Literatuuroverzicht 16 SYSTEMATISCH ZOEKEN EN SELECTIE 16 Richtlijn 16 Key publications aangedragen door klinische experts 16 Systematische reviews en primair onderzoek 16 Lopend (of nog niet gepubliceerd) onderzoek 16 DATASYNTHESE 17 PRIORITERING DOOR EXPERTS 19 DISCUSSIE 21 3

4 BIJLAGE 1. VERANTWOORDING PRIORITERING VAN ONDERZOEK BINNEN NAAR SUBTIELE AFNAME VAN COGNITIEVE VAARDIGHEDEN 24 BIJLAGE 2. ZOEKSTRATEGIE 31 BIJLAGE 3. STAND VAN ZAKEN ONDERZOEK 35 BIJLAGE 4. OVERZICHT LOPEND ONDERZOEK 90 BIJLAGE 5. RELEVANTE ONDERZOEKSTHEMA S UIT KEY PUBLICATIES 96 Algemene aanbevelingen 96 Thema 1. Incidentie/Descriptief 97 Thema 2. Diagnostisch onderzoek (validatie van testen) 98 Thema 3. Oorzaken/voorspellen van prognose/patroon 100 Thema 4. Behandeling 102 BIJLAGE 6. RESULTATEN SCHRIFTELIJKE ENQUÊTE DESKUNDIGEN 105 Algemene aanbevelingen 105 Thema 1. Incidentie/Descriptief 106 Thema 2. Diagnostisch onderzoek (validatie van testen) 107 Thema 3. Oorzaken/voorspellen van prognose/patroon 110 Thema 4. Behandeling 114 REFERENTIE LIJST 116 4

5 Samenstelling van de betrokken onderzoeksgroep Dr. Lotty Hooft Drs. Esther van de Glind Dr. Miranda Langendam Bram Bexkens Drs. Pauline Heus Drs. Annefloor van Enst Senior staflid Dutch Cochrane Centre (projectleider) Arts-onderzoeker, AIOS klinische geriatrie, AMC Senior staflid Dutch Cochrane Centre Junior medewerker Dutch Cochrane Centre Junior staflid Dutch Cochrane Centre Junior staflid Dutch Cochrane Centre Nationale experts uit relevantie (klinische) vakgebieden: Dr. R.A.J. Esselink Dr. J. Koerts Prof. Dr. B.A. Schmand Dr. I. Tendolkar Prof. Dr. O.M. Tucha Neuroloog, UMC St. Radboud Psycholoog, Rijksuniversiteit Groningen Klinisch neuropsycholoog, AMC Amsterdam Psychiater, UMC St. Radboud Psycholoog, Rijksuniversiteit Groningen 5

6 6

7 Voorwoord Voor u ligt het rapport van het project De onzichtbare kant van Parkinson: Inventarisatie van de beschikbare literatuur over afnemende cognitieve vaardigheden bij de Ziekte van Parkinson in het beginstadium. Dit project is uitgevoerd in opdracht van de Parkinson Vereniging. Een belangrijk uitgangspunt van de Parkinson Vereniging was dat toekomstig wetenschappelijk onderzoek meer aandacht zou kunnen geven aan het vergroten van de kennis van en bekendheid over de meer subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ziekte van Parkinson (ZvP). Dit acht zij zeer wenselijk, aangezien het haar ervaring is dat deze klachten onderbelicht blijven in het behandeltraject. Meer aandacht hiervoor zal patiënten, mantelzorgers en behandelaars meer inzicht kunnen geven in de redenen waarom sommige problemen ontstaan, zowel in het dagelijks functioneren, als in het arbeidsproces en in de relationele sfeer. Dit was de aanleiding om een inventarisatie van onderzoeksonderwerpen te maken. Voordat verder onderzoek geprioriteerd kan worden, moet eerst in kaart worden gebracht wat al bekend is in de wetenschappelijke literatuur over de meer subtiele cognitieve belemmeringen. Het huidige rapport zet hierin de eerste stap. Door middel van een focusgroep en een uitputtend literatuuronderzoek (een zogenoemd scoping review) wordt een overzicht gegeven van de bestaande literatuur en zijn de lacunes in de wetenschappelijke kennis aangetoond. Waar mogelijk zijn suggesties voor toekomstig onderzoek per onderwerp gegeven. De resultaten die in dit rapport worden gepresenteerd, zijn tot stand gekomen dankzij de medewerking van de Parkinson Vereniging, Parkinsonpatiënten en hun partners, Parkinsonverpleegkundigen en vele betrokken deskundigen op het gebied van de ZvP. Het onderzoeksteam van het Dutch Cochrane Centre wil hen hiervoor op deze plaats zeer hartelijk bedanken. Lotty Hooft Esther van de Glind Miranda Langendam Bram Bexkens Pauline Heus Annefloor van Enst The Dutch Cocchrane Centre Amsterdam, oktober

8 8

9 Inleiding De ziekte van Parkinson (ZvP) is één van de meest voorkomende neurodegeneratieve ziekten. De incidentie neemt toe van 0.3 per 1000 persoonsjaren bij personen in de leeftijd van jaar tot 4.4 per 1000 persoonsjaren voor mensen van 85 jaar en ouder (de Lau et al., 2004). Naast de motorische symptomen zoals bradykinesie, hypokinesie, rigiditeit en tremor (Bloem B.R. et al., 2010) komen neuropsychiatrische symptomen zoals dementie, depressie, apathie, psychotische symptomen, angst en cognitieve belemmeringen veel voor bij de ZvP (Chaudhuri et al., 2006). Over de medicamenteuze en niet-medicamenteuze behandeling van deze symptomen is al veel gepubliceerd. Het wordt steeds duidelijker dat de ZvP niet alleen motorische problemen en grove psychiatrische klachten zoals depressie en dementie omvat. Veel patiënten worden geconfronteerd met problemen op psychologisch gebied die niet direct op de voorgrond staan. Hierbij moet gedacht worden aan problemen in het plannen van werkzaamheden, chronisch piekeren, verhoogde stressgevoeligheid, verminderd adaptatievermogen, moeite met sociale interactie en initiatiefverlies. Deze symptomen en klachten vatten wij in dit rapport samen onder de term subtiele cognitieve belemmeringen. De Parkinson Vereniging heeft besloten geld beschikbaar te stellen voor wetenschappelijk onderzoek naar de psychische en psychosociale symptomen die samenhangen met de ZvP. Meer kennis van en bekendheid over deze meer subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met Parkinson is zeer wenselijk, omdat haar ervaring is dat deze klachten onderbelicht blijven in het behandeltraject. Meer aandacht hiervoor zal patiënten, mantelzorgers en behandelaars beter inzicht kunnen geven in de redenen waarom sommige problemen ontstaan, zowel in het dagelijks functioneren, als in het arbeidsproces en in de relationele sfeer. Voordat verder onderzoek geprioriteerd kan worden, moet eerst in kaart worden gebracht wat al bekend is in de wetenschappelijke literatuur over de meer subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ZvP. Het huidige rapport zet hierin de eerste stap. Door middel van een focusgroep en een uitputtend literatuuronderzoek is een overzicht gegeven van de bestaande literatuur en zijn de lacunes in de wetenschappelijke kennis aangetoond. 9

10 Doelstellingen In dit rapport staat de vraag centraal Wat is er bekend over de meer subtiel afnemende cognitieve functies samenhangend met de ziekte van Parkinson? Hierbij is gekozen voor een internationaal wetenschappelijk perspectief. Het doel van dit onafhankelijke literatuuronderzoek is om inzicht te geven in de hoeveelheid verschenen wetenschappelijke literatuur over: 1. Descriptief onderzoek naar de subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ZvP. 2. Diagnostische testen om de subtiele cognitieve belemmeringen te kunnen vaststellen. 3. Beschikbare therapieën voor het verbeteren van de subtiele cognitieve belemmeringen. 4. De invloed van de subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ZvP op de kwaliteit van leven van de patiënt, de partner/mantelzorger en de relatie. Waar mogelijk zijn suggesties voor toekomstig onderzoek per onderwerp gegeven (zie Bijlage 5). 10

11 Methode Het huidige onderzoek bestaat uit twee delen. In het eerste deel zijn door middel van een focusgroep, waaraan patiënten, mantelzorgers en Parkinsonverpleegkundigen deel hebben genomen, relevante vragen en uitkomstmaten geïdentificeerd. Deze vragen en uitkomsten zijn het uitgangspunt geworden voor ons uitputtende literatuuronderzoek (scoping review). Het doel van het tweede deel is een overzicht te geven van de bestaande literatuur over de meer subtiel afnemende cognitieve functies. Door het in kaart brengen van lopend onderzoek en de bestaande literatuur wordt duidelijk over welke aspecten van de meer subtiele cognitieve belemmeringen wetenschappelijke onderbouwing (in aankomst) is. Daarnaast is inzicht verkregen welke aspecten verder onderzoek vereisen. Aan de hand van het uitgebreide literatuuroverzicht met opgespoorde lacunes zijn aanbevelingen voor verder onderzoek geformuleerd. Deze aanbevelingen zijn voorgelegd in een schriftelijke enquête aan een nationale expertgroep. Voor een aantal geïdentificeerde hiaten in de bestaande wetenschappelijke kennis zal mogelijk nieuw primair onderzoek worden opgezet en uitgevoerd, waarvoor de Parkinson Vereniging geld beschikbaar wil stellen. Systematisch zoeken Databases Voor de inventarisatie van gepubliceerde literatuur werden onder andere de volgende bronnen gebruikt: 1. Richtlijnen: o CBO richtlijn Multidisciplinaire Richtlijn Ziekte van Parkinson (2010) 2. Relevante publicaties (zogenoemde key publications ): o Aangeleverd door klinische inhoudsdeskundigen uit diverse vakgebieden 3. Systematische reviews: o Cochrane Database of Systematic Reviews (via the Cochrane Library) o MEDLINE (via Ovid) o Embase (via Ovid) 4. Primair onderzoek: o CENTRAL (via the Cochrane Library) o MEDLINE (via Ovid) o Embase (via Ovid) o PsychInfo (via Ovid) 5. Lopend (of nog niet gepubliceerd) primair onderzoek: o WHO Search Portal o Nederlands Trialregister 11

12 Zoekstrategie Lopend onderzoek Voor het identificeren van lopend (of nog niet gepubliceerd) onderzoek is gezocht op de zoekterm Parkinson in het Nederlands Trial Register (NTR). In de World Health Organization Search Portal (WHO Search Portal) is gezocht op de zoektermen Parkinson OR Early Parkinson AND (mild cognitive impairment OR prodromal). De zoekactie is uitgevoerd op 3 oktober Het NTR is een openbaar toegankelijk en vrij te doorzoeken prospectief trialregister, waarin onderzoeken staan geregistreerd die lopen in Nederland of worden uitgevoerd door Nederlandse onderzoekers. De WHO Search Portal doorzoekt alle Primary Registries (trialregisters, waaronder ook het NTR) die wereldwijd door de WHO en wetenschappelijke tijdschriften zijn erkend en geaccepteerd. Systematische reviews en primair onderzoek Om systematische reviews en primaire onderzoeken over de subtiel afnemende cognitieve vaardigheden bij beginnende Parkinson te identificeren, is door de medische informatiespecialist van het Dutch Cochrane Centre een zoekstrategie ontwikkeld en uitgevoerd. Deze zoekstrategie is ontwikkeld aan de hand van key publicaties die zijn aangedragen door nationale klinische deskundigen vanuit verschillende disciplines en specialisaties. De zoekstrategie is vervolgens uitgevoerd in the Cochrane Library, MEDLINE, EMBASE en PsychInfo in mei 2012 (zie Bijlage 2 voor de complete zoekstrategie). De referentielijsten van de door experts aangedragen key publications zijn tevens gescreend op relevante titels. Selectie De selectie is uitgevoerd in het digitale programma Early Review Organizing Software (EROS) (Institute for Clinical Effectiveness and Health Policy, 2012). Dit programma verhoogt de nauwkeurigheid van het selectieproces en verbetert de inzichtelijkheid ervan. De selectie van relevante artikelen bestond uit twee fasen die beide uitgevoerd zijn door tenminste twee onderzoekers onafhankelijk van elkaar. In het geval van discrepanties werd advies gevraagd aan een derde beoordelaar. In de eerste fase werden de zoekresultaten gescreend op relevantie aan de hand van titel en abstract. In de tweede fase werd de fulltext van de potentieel relevante artikelen opgevraagd en beoordeeld aan de hand van de onderstaande in- en exclusie criteria. Alle studietypes zijn geïncludeerd, met uitzondering van case reports die de ZvP in de beginstadia beschreven. De volgende cognitieve vaardigheden werden ingesloten: - Executief functioneren - Visuospatiële vaardigheden - Psychomotore snelheid - Geheugen - Taal - Aandachts- en concentratiestoornissen - Stressbestendigheid Daarnaast zijn studies geïncludeerd die de kwaliteit van leven onderzochten die met deze onderwerpen samenhangt. 12

13 Studies die de ziektebeelden Lewy body dementie, Parkinson dementie en/of depressie onderzochten, werden uitgesloten. Ook studies die alleen motorische of andere somatische problemen beschreven, werden geëxcludeerd. Bovendien zijn studies uitgesloten die de volgende aspecten beschreven: - Gevorderde ziekte - Studies naar de pathofysiologie van de ziekte - Gentechnische studies - Symptomen als gevolg of bijwerking van therapie - Doelmatigheidsonderzoek - Dierstudies - Primaire studies over de validatie van diagnostische instrumenten Ten slotte werden ook psychiatrische aandoeningen zoals hallucinaties, wanen en psychosen niet meegenomen. Data-extractie Key publications Relevante studiekarakteristieken zoals auteurs, publicatiedatum, titel, studietype, aantal patiënten, doel van het onderzoek en conclusies van de auteurs zijn geëxtraheerd en gepresenteerd in evidence tabellen (Bijlage 3, tabel 3.1). Overige publicaties Relevante studiekarakteristieken zoals auteurs, publicatiedatum, titel, studietype, aantal patiënten en het doel van het onderzoek zijn geëxtraheerd en gepresenteerd in evidence tabellen (Bijlage 3, tabel 3.3). Datasynthese Vervolgens zijn geïncludeerde onderzoeken ingedeeld op basis van de doelstellingen en onderzoeksthema s, mede vastgesteld tijdens de focusgroep bijeenkomst (zie resultaten): Thema 1. Descriptief. Hoe vaak komt het voor en waar hangt het ontstaan van de klachten en het beloop mogelijk mee samen? Thema 2. Diagnostisch onderzoek. Thema 3. Beschikbaarheid, effectiviteit (en veiligheid) van therapieën. Thema 4. Kwaliteit van leven en invloed op de relatie. 13

14 Resultaten In dit rapport staat de vraag centraal Wat is er bekend over de meer subtiel afnemende cognitieve functies samenhangend met de Ziekte van Parkinson (ZvP)? In het eerste deel zijn door middel van een focusgroep voor de patiënt relevante onderwerpen geïdentificeerd. Deze vragen en thema s zijn het uitgangspunt geworden voor het tweede deel van het onderzoek, waarin een overzicht wordt gegeven van bestaande literatuur over de meer subtiel afnemende cognitieve functies. Aan de hand van het uitgebreide literatuuroverzicht met opgespoorde lacunes zijn aanbevelingen voor verder onderzoek geformuleerd. Deel 1: Focusgroep bijeenkomst Op 7 december 2011 is een focusgroep bijeenkomst georganiseerd door de Parkinson Vereniging. Tijdens deze bijeenkomst werden diverse (psychologische) aspecten (ook in de beginfase) van de ZvP besproken. Aan deze bijeenkomst hebben patiënten, partners, mantelzorgers en medewerkers van het Dutch Cochrane Centre (DCC) in verschillende sessies deelgenomen (het volledige verslag van deze bijeenkomst is opgenomen als Bijlage 1). De klachten in de vroege fase van de aandoening van de deelnemers konden als volgt worden geclassificeerd: 1. Cognitieve problematiek 2. Emotionele problematiek 3. Secundaire aspecten, zoals piekeren, milde depressieve klachten, relatieproblemen, gebrek aan energie, afname van eigen initiatief. Hierbij moet worden gemeld dat de deelnemers van deze sessie zeer waarschijnlijk een geselecteerde groep waren. De meeste deelnemers zijn hoog opgeleid, weinig depressief met weinig stemmingsschommelingen. Pijn is tijdens de brainstormsessie niet genoemd en wordt om die reden niet besproken in dit rapport (pijn zou vaak slaapproblematiek veroorzaken). Bovendien speelt in epidemiologisch onderzoek recall bias mogelijk een rol; deze vertekening wordt veroorzaakt doordat deelnemers aan een onderzoek zich mogelijk belangrijke gegevens uit het verleden niet volledig of nauwkeurig kunnen herinneren, dit kan een vertekening van de resultaten tot gevolg hebben. Prioritering door patiënten 1. Descriptief: hoe vaak komt het onderwerp voor in de literatuur? Wat wordt precies beschreven en wie is daarmee bezig in Nederland? Eventueel aangevuld met: 2. Uitkomsten/gevolgen: zijn hier behandelingen voor? 14

15 De patiëntengroep en de partners zijn het unaniem eens dat mensen geholpen zijn met extra informatie over subtiele cognitieve belemmeringen en emotionele aspecten. Hierbij is het in kaart brengen van de therapeutische opties voor de patiënten niet het belangrijkste doel, her- en erkenning van de klachten is echter zeer belangrijk. Wat vinden Parkinsonverpleegkundigen geschikte onderwerpen voor het literatuuroverzicht? De deelnemende Parkinsonverpleegkundigen hebben allen ruime werkervaring. Zij bevestigden de relevantie van de onderwerpen die genoemd werden in de sessies met de partners en patiënten. Hun ervaring is dat de milde cognitieve problemen vaak al vroeg in de ziekte starten, vooral het slechter kunnen filteren van informatie, waardoor prikkelverwerking afneemt en informatieverwerking moeizamer gaat. Dit kan leiden tot meer stressgevoelens, terugtrekken uit de sociale omgeving (bijvoorbeeld slecht mee kunnen doen met gesprekken in grotere groepen). De verpleegkundigen stellen dat deze verschuiving van aandacht binnen de ZvP lijkt op wat in het verleden is gebeurd bij CVA-patiënten. Vroeger lag de focus met name op de lichamelijke klachten, maar nu ook steeds meer op de emotionele veranderingen ten gevolge van het CVA. Dit is een goede ontwikkeling. Carrier burden (kwaliteit van leven van de partner of mantelzorger) wordt genoemd als mogelijk onderwerp voor toekomstig onderzoek: Zijn er interventies speciaal voor partners om beter om te gaan met de nieuwe rol ten aanzien van de partner? De veranderde communicatie en persoonlijkheid kunnen leiden tot relatieproblemen. Acceptatie van de veranderde relatie door de partner en handvatten voor de omgang hiermee kunnen beter begeleid worden. Een andere belangrijke reden om de relatie goed te houden (en de partners te ondersteunen) is, dat een patiënt daardoor de mogelijkheid heeft om langer thuis te blijven wonen. De Parkinsonverpleegkundigen geven tevens aan dat de nieuwe diagnostische testen die worden gebruikt, bijvoorbeeld de Minimal Mental State Examination (MMSE), te niet discrimineren genoeg zijn voor de ZvP. Men wil weten wat de ontwikkelingen op diagnostisch gebied zijn. Ook geven de Parkinsonverpleegkundigen duidelijk aan dat slaapproblemen niet meegenomen hoeven te worden. Hier is veel literatuur over, hoewel de oplossing nog steeds niet eenduidig is. Zij concluderen dat een overzichtsartikel zeer gewenst is omdat meer bekendheid over subtiele afname van cognitieve vaardigheden nodig is voor zowel Parkinsonpatiënten, de partners als de (para)medische beroepsgroep. Geïdentificeerde onderwerpen voor het literatuuronderzoek De volgende onderwerpen (categorieën a t/m d) zijn tijdens de sessies door de patiënten, de partners en de Parkinsonverpleegkundigen geïdentificeerd als relevante onderwerpen voor (toekomstig) onderzoek. Is er literatuur verschenen over: a. Informatieverwerking en organisatie (moeite met planning, gebrek aan initiatief, tragere reactietijd, grote hoeveelheid prikkels niet meer kunnen verwerken, slechter kunnen schakelen, afname stressbestendigheid). b. Communicatie en sociale contacten (moeite met formuleren van zinnen, terugtrekking, afname van stressbestendigheid, slechter kunnen schakelen, moeite met tempo aanpassen). c. Invloed op kwaliteit van leven. d. Invloed op relatie/partner. 15

16 Deel 2: Literatuuroverzicht Aan de hand van de hierboven beschreven focusgroep bijeenkomst (deel 1) en de doelen die vastgesteld waren door de Parkinson Vereniging zijn de volgende onderwerpen vastgesteld voor dit onafhankelijke literatuuronderzoek: 1. Descriptief onderzoek naar de subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ZvP. Hierbij wordt vooral gekeken naar informatieverwerking, organisatie, communicatie en sociale contacten. 2. Diagnostische testen om de subtiel afnemende cognitieve functies te kunnen vaststellen. 3. Beschikbare therapieën voor de subtiele cognitieve belemmeringen. 4. De invloed van de subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met de ZvP op de kwaliteit van leven van de patiënt, de partner en/of mantelzorger en de relatie. Waar mogelijk zijn suggesties voor toekomstig onderzoek per onderwerp gegeven (zie Bijlage 5). Systematisch zoeken en selectie Richtlijn In de Multidisciplinaire Richtlijn Parkinson van het CBO (Bloem B.R. et al., 2010) wordt cognitieve afname bij de ZvP behandeld. De Richtlijn erkent dat cognitieve functiestoornissen al vanaf het begin van de ZvP aanwezig kunnen zijn (hoofdstuk 3.2), maar gaat niet in op mogelijkheden tot diagnostiek of behandeling van cognitieve afname bij de ZvP. Wel is veel informatie te vinden over diagnostiek en behandeling van Parkinson Dementie. Key publications aangedragen door klinische experts De zes klinische experts hebben in totaal 33 relevante artikelen aangedragen voor het literatuuroverzicht over de subtielere vormen van cognitieve belemmeringen als gevolg van de ZvP (zie Bijlage 3, tabel 3.1). Systematische reviews en primair onderzoek De zoekactie naar primaire studies, narratieve (beschrijvende) reviews en systematische reviews over de subtielere vormen van cognitieve belemmeringen leverde 906 referenties op (n=618 primair onderzoek en n=288 reviews). In totaal voldeden naast de eerder door experts aangedragen 33 key publications nog 157 publicaties aan onze in- en exclusiecriteria. Dit betrof 30 systematische reviews, 24 narratieve reviews, 9 gerandomiseerde of gecontroleerde trials en 94 observationele onderzoeken (zie Bijlage 3). Lopend (of nog niet gepubliceerd) onderzoek Een zoekactie in trialregisters is verricht om relevant lopend (of nog niet gepubliceerd) onderzoek te identificeren. Er werden in totaal 54 trials gevonden, waarvan er uiteindelijk 13 relevant bleken voor het huidige overzichtsrapport. Hieronder valt de Nederlandse studie (NTR2295): De vroege beginfase van de ZvP; Symptomen, duur, zorgconsumptie en gezondheidszorgkosten in de 5 jaar 16

17 voorafgaande aan het stellen van de diagnose. Algemene gegevens van de 13 relevante trials zijn weergegeven in tabel 1 van Bijlage 4. Datasynthese In Bijlage 3 zijn 190 gepubliceerde onderzoeken die voornamelijk gaan over subtiele vormen van cognitieve belemmeringen in tabellen samengevat: auteur, jaartal, titel, doel van het onderzoek, onderzoeksdesign, studiegrootte en conclusies van de auteurs worden gepresenteerd. In tabel 3.3 worden de artikelen ingedeeld in de volgende onderwerpen: Thema 1: Incidentie/Descriptief (n=109) Thema 2. Diagnostisch onderzoek (n=5) Thema 3: Effectiviteit (en veiligheid) van therapieën (n=16) Thema 4: Kwaliteit van leven en invloed op relatie (n=5) Het is mogelijk dat een studie onder meerdere domeinen valt, waardoor onderzoeken dubbel kunnen voorkomen. Algemeen Algemeen kan worden gesteld dat de meer subtiele afname van cognitieve functies in het beginstadium van de aandoening steeds meer aandacht krijgt in wetenschappelijke literatuur. De beschreven problemen zijn zeer divers, waarbij problemen met het geheugen en executieve functies (met name planning) het meest worden genoemd en problemen met taal het minst (Barone M. et al., 2011). De DATATOP trial (Janvin C et al., 2003) beschrijft dat de leeftijd waarop de diagnose Parkinson wordt gesteld van invloed kan zijn. Hoe ouder de patiënt, hoe groter de kans dat subtiele cognitieve problemen zich kunnen voordoen in de vroege fase van de aandoening. Andere factoren die geassocieerd lijken te zijn met het optreden van milde cognitieve klachten zijn: mannelijk geslacht, hallucinaties, spraak- en slikproblemen en gastroenterologischeof urologische problemen. Incidentie/beschrijvend Hoe vaak dergelijke non-motorische (milde cognitieve) problemen optreden in een vroeg stadium van de ZvP blijkt uit literatuuronderzoek zeer variabel te zijn en op te kan lopen tot 25% van de patiënten (Muslimovic D et al., 2005; Aarsland D. et al,, 2011). De getallen kunnen daarentegen vertekend zijn door de gehanteerde (retrospectieve) onderzoeksdesigns, het patiëntenspectrum waarin de metingen zijn verricht en de gehanteerde diagnostische criteria. In de eerdergenoemde DATATOP trial bijvoorbeeld is de incidentie twee jaar na het stellen van de diagnose 2.4% en na vijf jaar 5.8%. Echter, het instrument dat hiervoor is gebruikt (de standardized Mini Mental State Examination (MMSE) score) is niet sensitief genoeg om subtiele vormen van cognitieve belemmeringen als gevolg van de ZvP te meten. Het is daarom belangrijk om consensus over de diagnostische criteria te verkrijgen. De onderzoeksgroep van Litvan (2012) doet namens de Movement Disorder Society Task Force Guidelines een voorstel voor diagnostische criteria voor Mild Cognitive Impairment (MCI), maar deze criteria moeten nog gevalideerd worden. Verder is 17

18 het belangrijk om beoordelingsinstrumenten voor gebruik in zorg en onderzoek te valideren en om behandelingen te testen op hun symptomatische en disease-modifying effecten (Weintraub et al., 2011). Daarbij is het noodzakelijk dat toekomstige studies nauwkeuriger rapporteren en de terminologie - de term MCI wordt momenteel het meest gebruikt - consistent gaan gebruiken. Diagnostiek Er is weinig literatuur gevonden over de mogelijkheid van meetinstrumenten om de subtiele cognitieve belemmeringen samenhangend met ZvP in de eerste fase van de aandoening vast te stellen. In een overzichtsartikel wordt besproken dat het MCI zeer waarschijnlijk in de klinische praktijk ondergediagnosticeerd is vanwege een gebrek aan consensus over de diagnostische criteria en gebrek aan beoordelingsmethoden (Barone et al., 2011). Samenvattend is er behoefte aan gestandaardiseerde diagnostische criteria voor mildere cognitieve stoornissen bij de ZvP om beter zicht te krijgen op de incidentie van dit probleem. Hiernaast gaan veel onderzoeken over de samenhang tussen de verschillende subtypes van milde cognitieve stoornissen en het risico op dementie (Aarsland et al., 2010). Het valideren van biomarkers voor neurodegeneratie die geassocieerd zijn met milde cognitieve symptomen en het onderscheiden van milde cognitieve symptomen bij de ZvP van de vroege stadia van dementie met Lewy bodies verhoogt de kennis van de ontwikkeling, het beloop, het profiel en de neuropathophysiologische kenmerken van de eerste fase van de afname van cognitieve functies bij de ZvP (Barone et al., 2011). Oorzaken/voorspellen van een prognose/patroon Het is belangrijk dat er meer kennis beschikbaar komt over het ontstaan van de verschillende cognitieve domeinen bij patiënten met de ZvP. Aarsland stelt dat toekomstige studies deze domeinen en hun onderlinge klinisch-pathologische relatie zouden kunnen bestuderen in groepen met verschillende patiëntensamenstellingen (Aarsland et al., 2004): patiënten met de ZvP - met of zonder een variant van dementie - en gezonde (niet-demente) vrijwilligers. Een belangrijke vraag die bij verder onderzoek gesteld moet worden is of tekortkomingen in verschillende neurotransmitters en specifieke biologische/genetische markers geassocieerd zijn met verschillende kenmerken van cognitieve dysfunctie bij niet-demente patiënten met de ZvP. Mogelijk zou patroonherkenning namelijk afname van cognitieve functies kunnen voorspellen (Barone et al., 2011). In toekomstige studies zou verder moeten worden uitgezocht of de verschillende subtypes van MCI verschillende onderliggende pathologieën hebben, en of dat in verband kan worden gebracht met het risico op progressie naar dementie. Behandeling Zijn er behandelingen voor de milde cognitieve klachten? De behandelingen voor cognitieve veranderingen hebben tot doel om de symptomen te reduceren en de kwaliteit van leven te verbeteren. Wellicht hebben medicijnen ( nondopaminergic en dopaminergic agents ) een gunstig effect op het verbeteren van de symptomen, waarbij moet worden aangemerkt dat de resultaten van diverse onderzoeken elkaar op dit punt tegen spreken (Barone M et al., 2011). Naast farmacologische middelen kunnen ook andere behandelingen overwogen worden, zoals programma s waarin onder begeleiding voor een langere periode (6 maanden) wordt bewogen (Tanaka K et al., 2009) of bepaalde voedingssupplementen die gunstige effecten lijken te hebben 18

19 bij patiënten met Dementie. Een ander onderzoek richt zich op psycho-educatieve programma s waarin patiënten en hun partners leren omgaan met de geheugengerelateerde problemen en psychosociale gevolgen (Joosten-Weyn Banningh et al., 2010). De deelnemers die het programma doorliepen bleken meer inzicht in en acceptatie van de afname van cognitieve functies te hebben. Kwaliteit van leven/ Carrier burden De milde vormen van cognitieve problemen in de beginfase van de ZvP lijken een negatieve invloed te hebben op kwaliteit van leven, relatie en het leven van de partner (Carter et al., 2008; Rahman et al., 2008). Deze uitkomstmaten worden echter nauwelijks meegenomen in wetenschappelijk onderzoek. Daarom is het de wens van onder meer de Movement Disorder Society Task Force Guidelines om kwaliteit van leven en carrier burden voortaan standaard mee te nemen in toekomstig wetenschappelijk onderzoek (Barone M et al., 2011). De onderzoeksgroep van Carter et al., (2008) toonde aan dat non-motorische psychologische symptomen van patiënten in de vroege en milde fase van de ZvP een veel grotere impact hebben op hun echtgenoten/ caregivers met betrekking tot spanning en depressie dan motorische symptomen. Samenvattend: gevonden literatuur in relatie tot prioritering door patiënten MCI is een veelvuldig onderwerp van onderzoek. Beschrijvende literatuur over het optreden van cognitieve veranderingen bij de ZvP is duidelijk toegenomen de afgelopen jaren. Echter, niet alle onderwerpen die patiënten belangrijk vinden, zijn terug te vinden in de wetenschappelijke literatuur. Weinig van de gevonden literatuur betrof onderzoek naar de invloed van de cognitieve belemmeringen op de kwaliteit van leven en op de relatie, of behandelmethoden hiervoor. Op dit punt zitten lacunes in het huidige onderzoek. Daarnaast gaat veel aandacht in het onderzoek uit naar het schatten van de kans dat een patiënt met milde cognitieve belemmeringen in het beginstadium van Parkinson in een later stadium van de ziekte dementie ontwikkelt, terwijl dit onderwerp helemaal niet werd geprioriteerd door patiënten. Prioritering door experts Een overzicht van aanbevelingen voor toekomstig onderzoek, zoals geïdentificeerd in de aangedragen key publications, wordt in Bijlage 5 gepresenteerd. De onderwerpen voor toekomstig onderzoek zijn door klinische experts gecontroleerd op volledigheid en via een schriftelijke enquête gerangschikt van 1 tot 5 (waarbij: 1=onbelangrijk, 2=niet zo belangrijk, 3=neutraal, 4=belangrijk en 5=zeer belangrijk). De volledige resultaten van deze enquête zijn te vinden in Bijlage 6. De onderwerpen voor toekomstig onderzoek kunnen worden samengevat in een aantal thema s: Algemene aanbevelingen Thema 1. Incidentie/descriptief; Thema 2. Diagnostisch onderzoek (validatie van testen); Thema 3. Oorzaken/voorspellen van prognose/patroon; Thema 4. Behandeling; Onderzoek naar de algemene thema s wordt door alle respondenten in de top-3 geplaatst (score > 18 punten). Het wordt zeer belangrijk gevonden om consensus over de diagnostische criteria voor 19

20 MCI te verkrijgen en om beoordelingsinstrumenten voor gebruik in de zorg en in onderzoek te valideren. Daarbij is het noodzakelijk dat toekomstige studies nauwkeuriger en consistenter rapporteren (zie tevens: Datasynthese hierboven beschreven). Andere onderwerpen die een hoge prioriteit hebben gekregen komen vooral uit Thema 4. Naast de algemene thema s vinden de respondenten toekomstig onderzoek naar de effectiviteit en beschikbaarheid van therapeutische behandelingen zeer belangrijk; vier van de tien onderwerpen voor toekomstig onderzoek vallen in deze categorie: Thema 1. Grotere studies worden nodig geacht om te onderzoeken wat de relatie is tussen het type MCI en het risico voor het ontwikkelen van latere dementie (Janvin et al., 2006) Thema 2. Om meer begrip te krijgen van CI bij niet-demente Parkinsonpatiënten is onderzoek nodig naar de volgende gebieden: 1. De relatie tussen CI in niet-demente Parkinsonpatiënten en Parkinsondementie en de identificatie van risicofactoren voor dementie; 2. De impact van cognitieve disfunctie op het dagelijks functioneren. Hierbij mag de impact op het gezin en de caregiver/mantelzorger niet worden vergeten; en 3. De invloed van farmacologische interventies op CI en functie en hun waarde bij het voorkomen of vertragen van tijd tot begin van ZvP (Aarsland et al., 2010). De respondenten geven ook aan dat verdere validatie van neuropsychologische instrumenten (zowel algemene als instrumenten als wel specifiek voor ZvP) noodzakelijk is. Gestandaardiseerde beoordeling van de cognitieve functie is van belang om behandelinterventies te kunnen evalueren in klinische studies (Barone et al., 2011) (Thema 2). Thema 3. Grotere studies zijn nodig om te onderzoeken wat de relatie is tussen het type MCI en het risico op het ontwikkelen van latere dementie (Janvin et al., 2006). Thema 4. De behandeling van MCI wordt ook als relevant benoemd. Aangezien behandeling met geneesmiddelen de cognitie kan verbeteren bij dementie geassocieerd met ZvP, is het van belang om in klinische trials te onderzoeken of deze geneesmiddelen ook cognitieve stoornissen kunnen verbeteren of de voortgang van MCI naar dementie uitstellen bij de ZvP (Aarsland et al., 2010). Verdergaand onderzoek - waarbij bestaande en nieuwe therapieën worden onderzocht, met inbegrip van potentiële ziektemodificerende strategieën - is nodig om de gevolgen van de behandelingen op het cognitief functioneren en hun potentiële rol in het voorkomen van dementie te beoordelen (Barone et al., 2011). Ook moet worden onderzocht wat de invloed van farmacologische interventies op CI is, en hun waarde bij het voorkomen of vertragen van tijd tot begin van PDD (Barone et al., 2011). 20

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC)

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) overzicht Detectie van dementie - cognitieve screening in de eerste lijn - ADL evaluatie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Verpleegkundige dossierbesprekingen Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Agenda EBP in het AMC Verpleegkundige dossierbesprekingen Praktijkvoorbeeld EBP in de psychiatrie EBP is ook belangrijk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Clinical Patterns in Parkinson s disease

Clinical Patterns in Parkinson s disease Clinical Patterns in Parkinson s disease Op 28 november 2012 promoveerde Stephanie van Rooden aan de Universiteit van Leiden op haar proefschrift Clinical Patterns in Parkinson s disease. Haar promotor

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Workshop dementie diagnostiek

Workshop dementie diagnostiek Workshop dementie diagnostiek Bernard Prins, huisarts Medisch Centrum Gelderlandplein, lid Academisch Huisartsen Netwerk van het Vumc en Coöperatie Huisartsen in Amsterdam Zuid Karel Brühl, specialist

Nadere informatie

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Hoeveel mensen in Nederland hebben dementie? 16.5 miljoen Nederlanders; 2.5 miljoen hiervan is 65+ (15%)

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Inhoud Verschijnselen van de ziekte van Parkinson Slaapproblemen Stemmingsproblemen

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Dementie. Huiveringwekkend?

Dementie. Huiveringwekkend? Dementie Huiveringwekkend? Overzicht Ontvangst en Conclusies Praktijk ervaringen uit de zaal Inleiding in de verschillende vormen van dementie Hoe stel je de diagnose Differentiaal Diagnose: de Drie D

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

APATHIE BIJ DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER EN PARKINSON. Rosa Drijgers Vitalis WoonZorggroep UKON jubileumsymposium 16 april 2013

APATHIE BIJ DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER EN PARKINSON. Rosa Drijgers Vitalis WoonZorggroep UKON jubileumsymposium 16 april 2013 Rosa Drijgers Vitalis WoonZorggroep UKON jubileumsymposium 16 april 2013 CASUS Mevrouw S. 78 jaar Verwezen door huisarts naar geheugenpoli Vergeetachtigheid Zit de hele dag op de bank, doet weinig meer

Nadere informatie

Dementie Zorg voor zilver ga voor goud. Wim van den Dool, sociaal geriater 20 november 2012

Dementie Zorg voor zilver ga voor goud. Wim van den Dool, sociaal geriater 20 november 2012 Dementie Zorg voor zilver ga voor goud Wim van den Dool, sociaal geriater 20 november 2012 Programma Signaleren van cognitieve achteruitgang Geheugenklachten vs dementie Verschillende vormen van dementie

Nadere informatie

14 april 2016 Dr. M. Burin

14 april 2016 Dr. M. Burin 14 april 2016 Dr. M. Burin https://www.youtube.com/watch?v=9pfdtcl jezo https://www.youtube.com/watch?v=xakocii LlwY Ondergediagnosticeerd Onderbehandeld Zelden gebruik van aangepaste pijnschaal Discrepantie

Nadere informatie

Dementie Radboud universitair medisch centrum

Dementie Radboud universitair medisch centrum Dementie Bij u, uw partner of familielid is dementie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat dementie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de leesbaarheid wordt in

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009

determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009 determinanten van agressie bij dementie Lonneke Schuurmans VOVA Onderzoek & Onderwijsdag 2009 Opbouw Presentatie Inleiding definitie & prevalentie relevantie vraagstelling Methode zoekstrategie Resultaten

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie Disclosurebelangen spreker MSMS 25 november 2014, Christine Westerweel, GZ-psycholoog (potentiële) belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model.

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model. Samenvatting 96 Samenvatting We wisten het al (ze lachte) maar tot dat je het zeker weet, hoop je op een andere verklaring voor zijn problemen, maar het was geen nieuws (mw. J. echtgenoot van Alzheimer

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

Richtlijn Verpleegkundige zorg bij de ziekte van Parkinson. Hella Tulp, verpleegkundig specialist

Richtlijn Verpleegkundige zorg bij de ziekte van Parkinson. Hella Tulp, verpleegkundig specialist Richtlijn Verpleegkundige zorg bij de ziekte van Parkinson Hella Tulp, verpleegkundig specialist Inhoud lezing 1) Proces van richtlijnontwikkeling 1) Belangrijkste aanbevelingen voor de verpleegkundige

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Behandeling van ouderen in de eerste lijn

Behandeling van ouderen in de eerste lijn Behandeling van ouderen in de eerste lijn Lucinda Meihuizen, GZ psycholoog Bestuurslid sectie ouderenpsychologen NIP Zorgpartners Midden-Holland en Samenwerkende psychologen Alphen a/d Rijn Agenda workshop

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie Alzheimercentrum VUMC Herkenning preseniele dementie Vroege verschijnselen:

Nadere informatie

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s.

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s. Dementie 2 Dementie in de Nederlandse bevolking Dementie is een aandoening die vooral ouderen treft, maar het kan ook voorkomen op jongere leeftijd. In Nederland zijn er naar schatting ongeveer 300.000

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN Wel of geen diagnostiek? Wel of geen diagnose? BrainAgingMonitor Hoe oud is jouw brein? Donderdag 26 april 2012 www.brainagingmonitor.nl Toelichting PAO Heyendael organiseert

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan?

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wat doet diabetes type 1 met het brein? Drs. Eelco van Duinkerken Cognitieve klachten http://www.youtube.com/watch?v=rgwbxe8zdc4&feature=related

Nadere informatie

Volkoren & gezondheid een begrijpelijk overzicht van de wetenschappelijke literatuur

Volkoren & gezondheid een begrijpelijk overzicht van de wetenschappelijke literatuur VERGADERING : BESTUUR DATUM : 9 SEPTEMBER 2010 AGENDAPUNT : 7 BIJLAGE : 13 NL-project HealthGrain Volkoren & gezondheid een begrijpelijk overzicht van de wetenschappelijke literatuur De laatste jaren zijn

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Richtlijn Mammacarcinoom

Richtlijn Mammacarcinoom Richtlijn Mammacarcinoom Truus Smit-Hoeksma Waterlandziekenhuis, Purmerend Fase in de richtlijnontwikkeling - uitwerken conclusie literatuursearch - schrijven aanbevelingen Aanleiding voor aanvullingen

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg

Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg Rapport EASYcareGIDS-project Tilburg Marieke Perry, huisartsonderzoeker Kenniscentrum Geriatrie, UMC St Radboud, Nijmegen september 2007 t/m september 2008 Achtergrond Door de toenemende vergrijzing gaat

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Gedragsverandering bij mensen met de ziekte van Parkinson. EC Zorginnovatie en CEMO: PWO onderzoek VIVES gezondheidszorg, campus Kortrijk

Gedragsverandering bij mensen met de ziekte van Parkinson. EC Zorginnovatie en CEMO: PWO onderzoek VIVES gezondheidszorg, campus Kortrijk Gedragsverandering bij mensen met de ziekte van Parkinson EC Zorginnovatie en CEMO: PWO onderzoek VIVES gezondheidszorg, campus Kortrijk Aanleiding Cognitieve beperking Depressie Fysieke beperking Apathie

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Standpunt tijdige diagnostiek

Standpunt tijdige diagnostiek Standpunt tijdige diagnostiek Alzheimer Nederland pleit voor tijdige diagnostiek bij dementie: bij de eerste signalen van dementie, de zogenaamde niet pluis fase. Dan is de diagnose relevant en belangrijk.

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

Nederlandse Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) in de verslavingszorg

Nederlandse Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) in de verslavingszorg Nederlandse Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) in de verslavingszorg Korsakov Symposium 12-12-2014 Carolien Bruijnen, MSc Research Psycholoog cbruijnen@vvgi.nl Inhoud Ontwikkeling van de MoCA Onderzoek

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen CineMec Ede 29-5-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl Med. Centrum Alkmaar Afd. Klin. Geriatrie Praktijk Amsterdam Experiment!

Nadere informatie

Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger

Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger Dementie, probleemgedrag en de mantelzorger LOAG Gedragsstoornissen en psychiatrie bij dementie Utrecht, 16 april A. Kunneman, gz-psycholoog Introductie GZ-psycholoog Werkzaam op de GAAZ / poli geriatrie

Nadere informatie

Informatiebrochure ParkinsonNet

Informatiebrochure ParkinsonNet Informatiebrochure ParkinsonNet voor Zorgverleners Het ParkinsonNet concept wordt ondersteund door: 2 De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende en complexe aandoening. Parkinson

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY Introductie De ziekte van Parkinson werd als eerste beschreven door James Parkinson in 1817. Inmiddels is er veel onderzoek gedaan naar de ziekte van Parkinson, maar

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie . Wij zijn al een jaar met mijn moeder bezig. Na diverse opnames bij ouderenpsychiatrie, crisisdienst, veel

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie