Professionele organisatie 94

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Professionele organisatie 94"

Transcriptie

1 KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Professionele organisatie 94 (Onder)wijs in techniek? Onderzoek naar de houding en praktijk van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek drs. Martina van Uum (ESoE) drs. Marian Kat-de Jong (IVA)

2 (Onder)wijs in techniek? Onderzoek naar de houding en praktijk van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek drs. Martina van Uum (ESoE) drs. Marian Kat-de Jong (IVA)

3 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Uum, M.S.J. van, Kat-de Jong, M.P. (Onder)wijs in techniek? Onderzoek naar de houding en praktijk van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek. Uum, M.S.J. van, Kat-de Jong, M.P. Eindhoven/Tilburg: Eindhoven School of Education/ IVA beleidsonderzoek en advies. ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgave: Eindhoven School of Education / IVA beleidsonderzoek en advies Postbus 513, 5600 MB Eindhoven / Postbus 90153, 5000 LE Tilburg Telefoon: / www. esoe. nl / www. iva. nl Copyright Eindhoven School of Education / IVA beleidsonderzoek en advies, 2011 Dit onderzoek is gefinancierd uit het budget dat het ministerie van OCW jaarlijks beschikbaar stelt aan de LPC ten behoeve van Kortlopend Onderwijsonderzoek dat uitgevoerd wordt op verzoek van het onderwijsveld. 2

4 Inhoud Woord vooraf 5 Samenvatting 7 1 Inleiding 9 2 Onderwijs in techniek: het kader Inleiding Attitudeverandering: wat weten we al? Wat weten we nog niet over attitudeverandering? Componenten die van invloed zijn op attitude 13 3 Onderzoeksvragen Inleiding Uitwerking onderzoeksvragen 17 4 Werkwijze Inleiding Interviews Vragenlijst 20 5 Bevindingen uit de interviews Inleiding Geïnterviewden Resultaten 28 6 Bevindingen uit de vragenlijst Inleiding Respondenten Onderwijs in techniek op scholen van respondenten Houding ten aanzien van techniek De rol van activiteiten en initiatieven op het gebied van onderwijs in techniek Componenten die van invloed kunnen zijn op de houding Aanbevelingen om de houding van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek te verbeteren 57 7 Conclusies en aanbevelingen Inleiding De professionele houding aanzien van (onderwijs in) techniek Activiteiten en initiatieven op het gebied van onderwijs in techniek 62 3

5 7.4 Componenten die van invloed kunnen zijn op de houding ten aanzien van onderwijs in techniek 63 8 Geraadpleegde literatuur 67 Bijlage 1 Interviewleidraad telefonische interviews 69 Bijlage 2 Schriftelijke vragenlijst 77 Bijlage 3 Tabel 1: Houding t.a.v. techniek 107 Bijlage 4 Tabellen 2-4: Houding t.a.v. onderwijs in techniek 109 Bijlage 5 Tabellen 5-15: Bekendheid en gebruik activiteiten 113 Bijlage 6 Tabellen 16 en 17: Invloed activiteiten op houding leraren 125 Bijlage 7 Tabellen 18 en 19: Oordeel over kennis en vaardigheden 129 Bijlage 8 Tabellen 20 en 22: Rol directie en coördinator bij implementatie onderwijs in techniek 131 Bijlage 9 Tabellen 23-25: Bronnen voor onderwijs in techniek 135 Bijlage 10 Tabel 26: Rapportcijfer onderwijs in techniek 139 4

6 Woord vooraf Voor u ligt een bescheiden boekwerk, het resultaat van een klein jaar aan onderzoek naar de houding van leerkrachten ten aanzien van techniek en het onderwijs daarin. Het onderzoek is uitgevoerd door de Eindhoven School of Education, samen met IVA beleidsonderzoek en advies, en is mogelijk gemaakt door het Kortlopend Onderwijsonderzoek. De hoofdaanvrager van het onderzoek was Vonk, vereniging voor techniek in het primair onderwijs, en mede-aanvrager was Techniektalent.nu. De vraag die Vonk ons voorlegde is erg relevant: al jaren wordt van alles gedaan om techniek een betere plaats in het onderwijs te geven. Kosten noch moeite zijn gespaard om leraren te enthousiasmeren en te scholen, om materialen te ontwikkelen en om scholen te ondersteunen bij het vormgeven van onderwijs in techniek. Maar hoe staat het er eigenlijk voor? Hoe denkt de gemiddelde leraar over onderwijs in techniek? Is hij of zij het belangrijker gaan vinden, gemakkelijker, en leuker? En wat kunnen wij en andere externe aanbieders doen om leraren in hun behoeften te ondersteunen? Dit onderzoeksverslag beschrijft hoe wij met deze vragen aan de slag zijn gegaan. Na enkele interviews construeerden we een (uiteindelijk toch behoorlijk lange) vragenlijst waarmee we de meningen van directeuren en leraren in het hele land hebben verzameld. Onze bevindingen hebben we hier beschreven, kort en bondig voor de lezer die overzicht wil krijgen, en met de mogelijkheid om dieper te graven voor wie echt wil weten hoe het zit. In de bijlage staan de instrumenten die we hebben gebruikt, zodat anderen op dit onderzoek kunnen voortborduren. Want hoewel we veel hebben geleerd, vragen zullen er altijd blijven. Graag bedanken we alle mensen die aan dit onderzoek hebben meegewerkt, als respondent, als kritische tegenlezer, als expert of als opdrachtgever. We hopen dat we jullie bijdragen recht hebben gedaan. Veel leesplezier, Martina van Uum Marian Kat-de Jong 5

7

8 Samenvatting In dit onderzoek staat de houding van leraren en directeuren in het primair onderwijs ten aanzien van onderwijs in techniek centraal. Een vrij nieuw vakgebied als onderwijs in techniek heeft namelijk alleen kans van slagen als leraren en directeuren er voldoende positief tegenover staan. Onderwijs in techniek is in Nederland sinds 1998 een onderdeel van de kerndoelen van het primair onderwijs. Bovendien is er via verschillende beleidsmaatregelen gewerkt aan zowel de kwaliteit van de lessen als het vergroten van aandeel van onderwijs in techniek in het primair onderwijs. Maar hoe staat het er nu voor? In dit onderzoek is de vraag aan de orde wat de houding is van leraren en directeuren in het primair onderwijs ten aanzien van onderwijs in techniek en op welke wijze deze te beïnvloeden is. Nagegaan is welke opvattingen leraren en directeuren hebben ten aanzien van techniek in het algemeen en van onderwijs in techniek in het bijzonder. Ook is onderzocht welke invloed activiteiten en initiatieven hebben op de houding van leraren en in welke mate andere componenten een rol spelen bij (het invoeren van) onderwijs in techniek. Het uiteindelijke doel is het komen tot aanbevelingen om de houding van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek positief te beïnvloeden. Het onderzoek is uitgevoerd met behulp van interviews en een online vragenlijst. De interviews zijn gebruikt om de vragenlijst te construeren en zijn afgenomen bij drie directeuren en drie leraren die ook techniekcoördinator zijn. De vragenlijst is digitaal afgenomen bij 17 directeuren die ook techniekcoördinator zijn en 154 directeuren dat niet zijn, 62 leraren die techniekcoördinator zijn en 255 leraren die dat niet zijn. In het onderzoek zijn telkens deze vier groepen onderscheiden. Uit de resultaten van de vragenlijst blijkt dat de houding ten aanzien van techniek in het algemeen en van onderwijs in techniek voor alle groepen respondenten minimaal in redelijke mate positief is. (Onderwijs in) techniek wordt belangrijk, niet te moeilijk en in redelijke mate leuk gevonden. Respondenten hebben voldoende vertrouwen in hun eigen technische vaardigheden en zijn redelijk bereid om tijd en moeite te investeren in onderwijs in techniek. Leraren die geen techniekcoördinator zijn, behalen wel lagere gemiddelde scores dan leraren die wel techniekcoördinator zijn. De houding ten aanzien van (onderwijs in) techniek hoeft dan ook geen belemmering te vormen bij het 7

9 geven van onderwijs in techniek. Zowel directeuren als leraren zijn echter veel minder van plan om meer onderwijs in techniek te (laten) geven of (leraren) er zich verder in te laten professionaliseren. Met de houding zit het dus wel goed, met het gedrag nog niet. Techniekcoördinatoren (directeur of leraar) maken op school vaker gebruik van (externe) activiteiten en initiatieven ten aanzien van onderwijs in techniek. Het populairst zijn materialen voor onderwijs in techniek, bedrijfsbezoeken, gastlessen/science shows en excursies. Van de verschillende activiteiten die in dit onderzoek aan de orde komen, blijken eenmalige trainingen en meerdaagse professionaliseringstrajecten het meest van (positieve) invloed op de houding (en met name ook het gedrag) van leraren en directeuren. Hier wordt echter minder vaak aan deelgenomen. Een paradox: leraren hebben baat bij professionalisering, zowel qua houding als qua gedrag, maar maken hiervan het minst gebruik en zijn bovendien niet voornemens zich verder te professionaliseren op onderwijs in techniek. Techniekcoördinatoren dichten zichzelf en hun collega s meer kennis en vaardigheden toe dan leraren die geen techniekcoördinator zijn. Die vinden onderwijs in techniek ook moeilijker en hebben minder zelfvertrouwen. Een tweede argument waarom professionalisering voor deze groep belangrijk is. Ook succeservaringen, het zelf uitvoeren van onderwijs in techniek, zorgt voor een positieve invloed op de houding van leraren. Betaalbare activiteiten kunnen hier zeker in belangrijke mate aan bijdragen. De techniekcoördinator speelt wel een belangrijke rol in de school, maar ook een kwetsbare. Op scholen zonder techniekcoördinator komen sommige taken ten aanzien van onderwijs in techniek te vervallen of zijn nooit ergens belegd. Tijd, geld en ruimte voor onderwijs in techniek zijn er te weinig, beargumenteert men. Maar het is de vraag of dat de oorzaak is voor het niet kiezen voor meer onderwijs en professionalisering in techniek, of het gevolg daarvan. 8

10 1 Inleiding In Nederland zijn vanaf 1993 diverse grootschalige projecten voor de stimulering, verbreding en invoering van techniek in het primair onderwijs (PO) uitgevoerd. Vanaf 1998 is techniek als verplicht onderdeel opgenomen in de kerndoelen voor het primair onderwijs. Ondanks een aantal scholen dat zich hiervoor sterk en enthousiast inzet, zijn voor techniek in het PO toch niet die vorderingen gemaakt die gewenst zijn en verwacht mogen worden. Nog steeds is sprake van een meer ad-hoc dan geïntegreerde en meer incidentele dan longitudinale aanpak in het PO. Structurele aandacht voor techniek in het curriculum voor leerlingen, in alle groepen van het basisonderwijs, ontbreekt. Als reden daarvoor benoemt men vaak een afhoudende houding en een weinig flexibel handelingsrepertoire van leraren wat betreft techniek gerelateerde thema s in de les. De vraag of en hoe deze positief te beïnvloeden is wordt zeer veelvormig gedefinieerd, aangepakt en opgelost door de vele partijen die zich met stimulering en invoering bezig houden, waaronder de aanvrager van dit onderzoek, de vereniging voor techniek in het primair onderwijs, VONK. Veel van het bestaande onderzoek dat deze positieve beïnvloeding behandelt, richt zich op de attitudes van leraren ten aanzien van en opvattingen over techniek in het basisonderwijs. De vraag welke interventies en initiatieven (landelijk en lokaal) bij leraren bekend zijn en welk effect deze interventies en initiatieven hebben op de opvattingen en attitudes hebben is niet (of op zeer kleine schaal en op specifieke organisaties gericht) onderzocht. Ook is vrij weinig bekend ten aanzien van hoe schoolleidingen en techniekcoördinatoren aankijken tegen techniekonderwijs op hun school en hun rol daarbij en welk beeld zij hebben van de attitudes en lespraktijk van hun (collega) leraren. Met dit onderzoek hebben we in aanvulling op het bestaande onderzoek geprobeerd op die vragen een antwoord te geven. Het doel dat daarbij voor ogen stond was het doen van concrete voorstellen om leraren nog beter te bereiken en te ondersteunen ten aanzien van het vormgeven en uitvoeren van onderwijs in techniek. 9

11

12 2 Onderwijs in techniek: het kader 2.1 Inleiding Er is op het gebied van de houding van leraren ten aanzien van onderwijs in (wetenschap en) techniek 1 al veel onderzoek uitgevoerd. Veel van deze onderzoeken behandelen de houding (of attitude) van leraren en hoe deze zich ontwikkelt. Voordat we onze onderzoeksopzet toelichten, zetten we in dit hoofdstuk bondig uiteen wat al bekend is over deze attitude ten aanzien van onderwijs in techniek. Vervolgens gaan we in op wat nog niet bekend is en waar de focus ligt van dit onderzoek. Tot slot zetten we uiteen welke kennis we daarbij gebruiken. 2.2 Attitudeverandering: wat weten we al? Walma van der Molen, De Lange & Kok (2009) onderscheiden binnen het begrip attitude drie verschillende componenten: cognitieve, affectieve en gedragsmatige attitude. De cognitieve attitude ten aanzien van techniek bestaat uit opvattingen van techniek (denkbeelden, bijvoorbeeld techniek gaat over computers en fietsen ) en opvattingen over techniek (beeldvorming, bijvoorbeeld techniek is heel moeilijk en alleen voor jongens ). De affectieve attitude bestaat uit gevoelens die iemand heeft bij een onderwerp (in dit geval techniek), zoals techniek is leuk. De gedragsmatige component bestaat uit gedrag(sintenties) als ik wil me verder professionaliseren in onderwijs in techniek. Vaak wordt ook aandacht besteed aan het zelfvertrouwen (of self-efficacy, een term die meer inhoudt dan alleen zelfvertrouwen maar eerder een maat is van het vertrouwen dat iemand heeft in het met goed gevolg kunnen uitvoeren van een activiteit) (Rohaan, Taconis & Jochems, 2008). Hoe staat het met de attitude van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek? Niet zo best, volgens sommigen. In zijn lezing ter installatie van het lectoraat Science en techniekeducatie in het primair onderwijs (Fontys Pabo Limburg) vat Van Keulen (2009) de uitkomsten van onderzoek naar attitudes en opvattingen als volgt samen 1 NB: In dit onderzoek hebben we op verzoek van de aanvrager VONK uitsluitend gesproken over onderwijs in techniek. We beschouwen dit als verschillend van techniekonderwijs, of technisch onderwijs, dat niet binnen het algemeen vormend of basisonderwijs wordt verzorgd, maar in opleidingen die specifiek op de technische beroepspraktijk zijn geënt. 11

13 (p22): Veel onderzoek, ook internationaal, laat zien dat leraren geen positieve attitude hebben wat betreft wetenschap en techniek. Het beeld is dat leraren en pabostudenten hierover weinig kennis hebben, het ook niet leuk vinden, en hun eigen bekwaamheid om erin les te geven laag inschatten. Maar er zijn ook andere geluiden. Recent onderzoek in de regio Eindhoven (zie Van Cuijck, Van Keulen & Jochems, 2009) laat een ander beeld zien, namelijk een van meer belangstelling en hoger zelfvertrouwen. Van Cuijck en collega s concluderen uit interviews onder leraren dat leraren positief staan tegenover onderwijs in techniek, vooral vanwege enthousiasme bij leerlingen. Zij noemen echter ook een aantal knelpunten waar leraren tegenaan lopen, of die een rol spelen bij hun terughoudendheid ten aanzien van onderwijs in techniek. Er is dus wel degelijk een kentering zichtbaar, er zijn steeds meer leraren die positiever staan tegenover onderwijs in techniek. Datzelfde is zichtbaar op de lerarenopleidingen, steeds meer pabo s besteden structureel aandacht aan onderwijs in techniek, zo concluderen Kat en Van der Neut (2010). In 2010 voerden zij een monitor uit naar de stand van zaken betreffende het aandeel wetenschap en techniek in het curriculum van de pabo, waarin aan techniekcoördinatoren, docenten en studenten is gevraagd wat hun opvatting was over wetenschap en techniek en welke rol het in het onderwijs zou moeten hebben (bijvoorbeeld: geïntegreerd met andere vakken of juist apart). De resultaten zijn vergeleken met de situatie van vijf jaar eerder (Vermaas et al. 2005), en wijzen erop dat er een verdubbeling heeft plaatsgevonden van het aantal pabo s dat er expliciet een visie op onderwijs in (wetenschap en) techniek op na houdt. Techniek heeft ook vaker een vaste plaats in het curriculum van de pabo, al is men onzeker over het competentieniveau van pabo-docenten op dit vlak. Er is in die vijf jaar dus wel aan de weg getimmerd, maar heeft deze groeiende aandacht voor techniek ook al zijn weerslag op de praktijk gekregen? 2.3 Wat weten we nog niet over attitudeverandering? Veel van de bestaande onderzoeken worden uitgevoerd in de context van een specifieke activiteit of stimuleringsmaatregel, en zodoende bevinden zich onder de respondenten verhoudingsgewijs wellicht meer voorlopende leraren, leraren die zich meer aangetrokken voelen tot techniek(onderwijs) dan veel van hun collega s. In dit onderzoek zijn daarom niet alleen deze voorlopers betrokken, maar ook hun (wellicht wat meer terughoudende) collega s. 12

14 Opvallend is tevens dat weinig onderzoeken zich richten op het relatieve belang van techniek ten opzichte van andere vakken (taal, rekenen, wereldoriëntatie, etc.), dan wel de verbinding aan of integratie met deze vakken. Ook valt op dat de onderzoeken zich sterk richten op leraren en dat de rol van schoolleiders en techniekcoördinatoren onderbelicht blijft. Het valt te verwachten dat de attitude en het gedrag van leraren ten aanzien van techniek niet alleen afhankelijk is van externe activiteiten, maar ook van het beleid van de school en de rol van de schoolleider en de techniekcoördinator. Tot slot is het zo dat in onderzoeken alleen wordt gekeken naar wat er binnen de school door leraren zelf wordt ondernomen wanneer het gaat over onderwijs in techniek. Juist het domein techniek leent zich echter voor externe inbreng in de klas, in de vorm van gastlessen, workshops, bedrijfsbezoeken of een bezoek aan een Science Center als NEMO. In de afgelopen jaren zijn talloze initiatieven ontplooid waarmee allerlei organisaties hun diensten op meer of minder professionele wijze aanbieden aan scholen. Systematische gegevens zijn hierover niet beschikbaar. Kortom: het gaat er in het hier beschreven onderzoek om te achterhalen wat de houding is van leraren en schoolleiders ten aanzien van onderwijs in techniek, welke activiteiten, initiatieven en andere componenten (bijvoorbeeld de rol van de directie of techniekcoördinator) van invloed zijn op het positief beïnvloeden van deze houding en om tot aanbevelingen te komen om dit te bewerkstelligen. 2.4 Componenten die van invloed zijn op attitude In dit onderzoek is gebruik gemaakt van kennis over verschillende componenten die van invloed zouden kunnen zijn op de houding van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek. Sommige liggen voor de hand, zoals de inschatting van eigen kennis en vaardigheden op het gebied van (onderwijs in) techniek. Maar we beschouwen de invoering van onderwijs in techniek op school ook als een innovatie van het onderwijs: het gaat immers niet alleen om het behandelen van nieuwe inhouden, maar ook om het veranderen van de wijze waarop het onderwijs wordt voorbereid en uitgevoerd (bijvoorbeeld als het gaat om onderzoekend en ontdekkend leren). Hoe met deze innovatie wordt omgegaan, is naar verwachting ook van invloed op de houding en het gedrag van leraren ten aanzien van onderwijs in techniek. In deze paragraaf komen deze componenten aan bod. In hoofdstuk 3 gaan we in op de onderzoeksvragen van dit onderzoek en in hoofdstuk 4 (werkwijze) wordt de constructie van de vragenlijst in meer detail beschreven. 13

15 2.4.1 Kennis en vaardigheden Naast attitude zijn ook kennis en vaardigheden van belang bij het geven van onderwijs in techniek. Hier wordt een onderscheid gemaakt naar kennis van en over techniek en kennis ten behoeve van het onderwijzen van techniek. Immers, het feit dat een leraar zelf kennis heeft van constructies, overbrengingen of de ontwerpcyclus, houdt nog niet in dat hij of zij het ook goed kan inbedden in het onderwijs. Rohaan, Taconis & Jochems (2008) maken hierbij het onderscheid tussen Subject Matter Knowledge (kennis van en kennis over techniek) en Pedagogical Content Knowledge. Deze PCK heeft als elementen kennis over het concept van techniek zoals dat bij leerlingen bestaat en kennis over pre- en misconcepties van leerlingen gerelateerd aan techniek, kennis van pedagogische benaderingen en onderwijsstrategieën ten aanzien van techniek en kennis over de essentie en het doel van onderwijs in techniek. In dit onderzoek komt de inschatting van zowel de eigen kennis en vaardigheden op het gebied van onderwijs in techniek aan bod als die van collega-leraren Initiatieven voor onderwijs in techniek van buiten de school In Nederland wordt veel georganiseerd en geïnvesteerd in het bevorderen van (vaak wetenschaps- en) techniekeducatie op basisscholen. Het gaat daarbij aan de ene kant om grote overheidsprogramma s zoals Verbreding Techniek Basisonderwijs (VTB1 en VTB2), gefinancierd door het Platform Bèta Techniek. Aan de andere kant zijn er ook veel kleine en grote initiatieven die aan scholen worden aangeboden. Daarbij valt te denken aan zaken als lespakketten en projecten van de Stuurgroep Techniek (jaren 90), deelname aan clubs zoals Technika 10, Vereniging VONK, Ontdekhoek, Ontdekplek, Bastec. Maar ook kan men denken aan initiatieven vanuit de technische bedrijvensector of daarmee geassocieerde organisaties, of vanuit technische vervolgopleidingen. Voorbeelden daarvan zijn landelijke en regionale wedstrijden, projecten zoals OTIB (TechEd.nl, themaboekjes over toepassingen van techniek in en rond school zoals musical etc), C3 (Survivalgids voor leraren) en Bureau TOP (Techniekcoach). Deze activiteiten zijn overigens vaak gericht op een specifieke doelgroep (bijvoorbeeld meisjes). Al deze initiatieven proberen niet alleen de leerlingen, maar ook de leraren te verleiden tot interesse in techniek. Er is geen eerder integraal onderzoek uitgevoerd naar de diversiteit en het bereik van deze initiatieven, maar duidelijk is dat het er veel zijn en dat de diversiteit groot is. 14

16 Er is weinig onderzoek naar de effectiviteit van op zich staande techniekactiviteiten in het basisonderwijs, een eerste poging is gedaan door Kat, Den Boer, De Graauw en Sentjens (2010) die de attitude van leerlingen voor en na deelname aan een activiteit ( De Uitvinders ) hebben gemeten. Daaruit bleek dat de rol van de leraar erg belangrijk is voor de invloed die activiteiten als deze hebben op de attitude van de leerlingen. Pakt de leraar het goed aan (opdrachten bijvoorbeeld niet volgens een kookboek afwerken, maar leerlingen zelf veel laten ontdekken zonder dat de uitkomst vast staat), dan ontwikkelt de leerling vaker een breder beeld van techniek en houdt deze er vaker minder stereotype denkbeelden op na. Dit onderzoek krijgt op het moment een vervolg. In dit onderzoek wordt leraren gevraagd naar hun mening over verschillende activiteiten en initiatieven, waarbij met name wordt ingegaan op de invloed van deze activiteiten en initiatieven op hun houding en gedrag Grenzen en grenservaringen Voor leraren die niet gewend zijn onderwijs in techniek te geven, en zich niet voldoende zeker voelen om dat te doen, is er heel wat nodig om hen over de streep te krijgen. De directie kan maar tot op zekere hoogte opleggen wat er in de klas moet gebeuren, en bovendien is de meest wenselijke situatie natuurlijk dat een leraar intrinsiek is gemotiveerd om onderwijs in techniek te geven. Maar wat maakt nu dat een leraar bereid is om over zijn of haar bezwaren heen te stappen en zich te laten overtuigen van het belang van onderwijs in techniek? Den Boer (2009) noemt dit grenservaringen: ervaringen die de wereld even op zijn kop zetten en leiden tot een daadwerkelijk nieuw inzicht en daaruit voortvloeiend mogelijk nieuw gedrag. Zo n grenservaring kan van alles zijn, van een bezoek aan een bedrijf, het ontvangen van een goede lessuggestie van een collega tot iets dat misschien wel helemaal niet in de klas of het onderwijs plaatsvindt, maar thuis, zoals het kijken naar een film of tv-programma. Een grenservaring leidt niet automatisch tot veranderd gedrag, daarvoor is het nodig dat enerzijds de emotie achter de ervaring wordt herkend en erkend (dit vind ik bijzonder, dit raakt mij) en dat anderzijds de emotie aan een concept wordt gekoppeld (wat me raakt aan onderwijs in techniek is het enthousiasme van leerlingen). Voor deze laatste stap kan contact met een ander (bijvoorbeeld een techniekcoördinator) die de ervaring benoemt en doorvraagt naar de emotie van belang zijn. 15

17 In dit onderzoek wordt kort gevraagd naar ervaringen van leraren en collega s die ervoor hebben gezorgd dat hun houding ten aanzien van onderwijs in techniek veranderde Implementatie van innovaties In de afgelopen jaren is er een groeiende aandacht geweest voor het aanbieden van techniek in het basisonderwijs. In zekere zin kan dit beschouwd worden als het nastreven van een innovatie in het onderwijs, temeer omdat het doel ervan niet (alleen) is om meer onderwijs in het vak techniek te bewerkstelligen, maar dat daar meer dan eens ook het streven naar een andere onderwijsstrategie in de vorm van ontwerpend en onderzoekend leren aan toegevoegd werd. Ely (1990) en Fullan (2007) noemen belangrijke voorwaarden voor het realiseren van innovaties in het onderwijs: ontevredenheid over de status quo; voldoende kennis en vaardigheden; beschikbaarheid van bronnen (resources); beschikbaarheid van tijd; beloningen of prikkels; mogelijkheid tot deelname; commitment; leiderschap; gedeeld begrip (van het belang van de innovatie); een combinatie van een aanpak van bovenaf èn van onderaf. Specifiek bij het invoeren van onderwijs in techniek benoemen Van Cuijck, Van Keulen & Jochems (2009) een aantal mogelijke knelpunten: tekort aan materiaal (zowel lesmateriaal/methode als gebruiks- en verbruiksmateriaal); gebrek aan tijd (hoge werkdruk, programma te overladen); gebrek aan hulp van ouders; gebrek aan eigen kennis; gebrek aan ruimte die voor techniek ter beschikking staat ontbreken van een vakleraar techniek. In dit onderzoek wordt gevraagd of aan de hierboven genoemde voorwaarden voor het implementeren van innovaties wordt voldaan en in hoeverre er rekening gehouden wordt met mogelijke knelpunten bij het invoeren van onderwijs in techniek. 16

18 3 Onderzoeksvragen 3.1 Inleiding De onderzoeksvraag zoals de aanvrager VONK deze in eerste instantie heeft geformuleerd luidde: Wat is de houding van leraren (S)BO ten aanzien van onderwijs in techniek/technologie in het primair onderwijs en op welke wijze is deze te beïnvloeden? Wat is daarvoor de meest succesvolle invalshoek c. q. aanpak volgens de leraren en hun schoolleiders? 3.2 Uitwerking onderzoeksvragen In navolging op het bovenstaande, en na overleg met de opdrachtgever, heeft dit tot de volgende, meer specifieke onderzoeksvragen geleid: 1) Welke opvatting over hun attitude ten aanzien van techniek/technologie en onderwijs in techniek dichten leraren, techniekcoördinatoren en directeuren in het (speciaal) basisonderwijs zichzelf en hun collega s toe? 2) In hoeverre zijn leraren en directeuren (speciaal) basisonderwijs bekend met bestaande activiteiten en initiatieven ter ontplooiing en bevordering van (attitudes ten aanzien van) onderwijs in techniek? In hoeverre maken zij gebruik of hebben zij gebruik gemaakt van deze activiteiten? In hoeverre hebben deze activiteiten en initiatieven volgens hen effect (gehad)? 3) In hoeverre hebben andere componenten invloed op de attitude van leraren en directeuren ten aanzien van onderwijs in techniek, bijvoorbeeld componenten met betrekking tot het succesvol implementeren van een innovatie invloed? 4) Welke aanbevelingen hebben leraren en schoolleiders van het (speciaal) basisonderwijs ten aanzien van het bevorderen van positieve attitudes van (collega) leraren ten opzichte van het onderwijs in techniek? Welke mogelijkheden en knelpunten zien zij in dat opzicht? 17

19

20 4 Werkwijze 4.1 Inleiding Om gegevens te verkrijgen waarmee de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden, zijn vervolgens een interviewleidraad en een vragenlijst opgesteld en afgenomen bij respondenten van basisscholen. 4.2 Interviews Om te komen tot een goede vragenlijst die grootschalig zou kunnen worden afgenomen bij leraren en directeuren in het primair onderwijs, zijn interviews gehouden met directeuren en techniekcoördinatoren van verschillende scholen. De informatie uit de interviews is gebruikt om de vragenlijst aan te scherpen. Respondenten Respondenten zijn geworven via eigen netwerken. In totaal zijn er zes interviews afgenomen, waarvan drie met directeuren en drie met techniekcoördinatoren (een profiel van elke respondent is opgenomen in hoofdstuk 5). Hierbij is bewust rekening gehouden met het al dan niet technisch georiënteerde karakter van de school en is bewust contact gezocht met scholen die wel en niet deel hebben genomen aan het programma Verbreding Techniek Basisonderwijs (VTB). De interviews zijn telefonisch afgenomen, met uitzondering van één face-to-face gesprek. De tijdsduur varieerde van ongeveer een half uur tot anderhalf uur (afhankelijk van het aantal voorbeelden dat geïnterviewden gaven). Interviewleidraad Er is een semi-gestructureerde interviewleidraad opgesteld op basis van het eerder beschreven theoretisch kader. De interviewleidraad bestaat voor een groot deel uit open vragen, zodat de geïnterviewden de gang van zaken op hun school kunnen beschrijven. Daarnaast zijn er een aantal gesloten vragen opgesteld om na te gaan of bepaalde zaken wel of niet op school aanwezig zijn/gebruikelijk zijn. In het interview is eerst gevraagd naar algemene informatie over de geïnterviewde en de school waarop hij/zij werkzaam is. Daarna is gevraagd naar de houding (of 19

21 attitude) van de geïnterviewde (als basisschoolleraar of directeur) en de houding van zijn/haar collega s ten aanzien van onderwijs in techniek. Vervolgens werd ingegaan op activiteiten en initiatieven op het gebied van onderwijs in techniek die door landelijke en regionale organisaties verzorgd worden, zoals bedrijfsbezoeken, wedstrijden, lesmethodes en materialen voor onderwijs in techniek, excursies naar musea e. d. en workshops voor leraren. Componenten die van invloed kunnen zijn op de houding van geïnterviewden ten aanzien van onderwijs in techniek zijn nagegaan via het vragen naar grenservaringen. Ook is gevraagd naar kenmerken van het implementeren van de onderwijsinnovatie. Bijvoorbeeld naar de rol van de directie bij het invoeren van onderwijs in techniek en de mate waarin leraren hierbij betrokken zijn. Tenslotte is gevraagd naar aanbevelingen om de attitude van leraren voor onderwijs in techniek positief te beinvloeden. 4.3 Vragenlijst Op basis van het theoretisch kader, de interviewleidraad en de verkregen kwalitatieve informatie in de interviews is een vragenlijst samengesteld. De vragenlijst bevat dezelfde secties of onderdelen als de interviewleidraad. De subvragen per onderdeel zijn meer uitgebreid en vaker gesloten van aard dan in de interviewleidraad. Respondenten Respondenten zijn geworven via een onderzoeksbureau en via een oproep door VONK aan het eigen ledenbestand. In totaal zijn er 492 respondenten geworven waarvan 318 leraren en 174 directeuren. Hiervan zijn via de oproep onder de eigen leden door VONK 55 respondenten verkregen waarvan 47 leraren en 8 directeuren basisonderwijs. Er hebben iets meer vrouwen (59%) deelgenomen aan de vragenlijst dan mannen (41%). De meeste respondenten zijn werkzaam binnen het regulier basisonderwijs (96%). De respondenten zijn redelijk gelijkmatig verdeeld over het aantal jaar dat ze werkzaam zijn in het basisonderwijs: respondenten werken maximaal 10 jaar (21%), 11 tot en met 20 jaar (23%), 21 tot en met 30 jaar (20%), 31 tot en met 40 jaar (30%) of meer dan 40 jaar (6%) in het basisonderwijs. 20

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

TPACK-NL vragenlijst een toelichting

TPACK-NL vragenlijst een toelichting TPACK-NL vragenlijst een toelichting Petra Fisser & Joke Voogt Universiteit Twente Curriculumontwerp & Onderwijsinnovatie http://www.tpack.nl In dit document is de Nederlandse versie van de TPACK vragenlijst

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen

Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen Verbreding Techniek Basisonderwijs Achtergrondinformatie voor basisscholen Een uitgave van het Programmabureau VTB November 2004 Nationaal Actieplan Verbreding Techniek Basisonderwijs Op 15 oktober 2003

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO.

Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science, óók voor hoogbegaafde leerlingen op PO en onderbouw VO. VO-PO samenwerking Kandinsky - Talent Wetenschap en Technologie, Science,

Nadere informatie

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl Samen werken aan stevige ambities www.schoolaanzet.nl School aan Zet biedt ons kennis en inspiratie > bestuurder primair onderwijs Maak kennis met School aan Zet School aan Zet is de verbinding tussen

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV)

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV) Werken aan kwaliteit op De Schakel Hieronder leest u over hoe wij zorgen dat De Schakel een kwalitatief goede (excellente) school is en blijft. U kunt ook gegevens vinden over de recent afgenomen onderzoeken

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC

SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP TRIO SMC. De nieuwste tactieken en de mogelijke impact op uw business in 2013 Uniformboard & Trio SMC 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS FRAUDEWAARSCHUWING: PHISHING! WORKSHOP Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN Deze vragenlijst sluit aan op de vragenlijst die je eerder hebt ingevuld over wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Door de eerste en de tweede vragenlijst van een groep leerkrachten te vergelijken

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

De implementatie van techniek op school: Een Quickscan

De implementatie van techniek op school: Een Quickscan KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Professionele organisatie 99 De implementatie van techniek op school: Een Quickscan Anna van der Want Martina van Uum Perry den Brok m.m.v. Marian Kat en Marijke van Vijfeijken

Nadere informatie

Algemeen advies vorderende fase

Algemeen advies vorderende fase Algemeen advies vorderende fase De totaal score van de vragenlijst van de Techniekscan bevindt zich tussen de 34 66 punten. Uw school bevindt zich daarmee in de vorderende fase van techniekonderwijs. Wat

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Doorkijkjes W&T in de Pabo

Doorkijkjes W&T in de Pabo Doorkijkjes W&T in de Pabo Pabo Hogeschool Rotterdam mei 2015 Algemeen De pabo van de Hogeschool van Rotterdam kent een voltijd, deeltijd en een academische variant en verzorgt daarmee onderwijs voor circa

Nadere informatie

Werkmap Techniek. Hoofdstuk 3. Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach

Werkmap Techniek. Hoofdstuk 3. Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach Werkmap Techniek Hoofdstuk 3 Goed techniek onderwijs: hoe doe je dat? TechniekCoach Hoofdstuk 3 Goed techniekonderwijs: hoe doe je dat? 3.1 Creëer voldoende draagvlak binnen uw school 28 3.2 Formuleer

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Van aardgas naar methanol

Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol Van aardgas naar methanol J.A. Wesselingh G.H. Lameris P.J. van den Berg A.G. Montfoort VSSD 4 VSSD Eerste druk 1987, 1990, 1992, 1998, licht gewijzigd 2001 Uitgegeven door: VSSD

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

het Ontdek Kasteel: SPRINGLEVEND

het Ontdek Kasteel: SPRINGLEVEND een onderzoek onder de Zeeuwse basisscholen naar het gebruik van het Ontdek Kasteel februari 2010 Technocentrum Zeeland Pabo, Hogeschool Zeeland RPCZ INHOUD 1. Inleiding... 3 2. Doelstelling onderzoek...

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Opleidingsschool Mijnplein-KPZ: De stage-leergroep is een onlosmakelijk onderdeel van onze opleidingsscholen

Opleidingsschool Mijnplein-KPZ: De stage-leergroep is een onlosmakelijk onderdeel van onze opleidingsscholen Opleidingsschool Mijnplein-KPZ: De stage-leergroep is een onlosmakelijk onderdeel van onze opleidingsscholen Interview met Maarten Bauer (voorzitter CvB Mijnplein) Maarten Bauer (Voorzitter CvB mijnplein)

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Excellente leerkracht basisonderwijs OPTIMUS primair onderwijs 1

Excellente leerkracht basisonderwijs OPTIMUS primair onderwijs 1 Functieomschrijving Excellente Leerkracht basisonderwijs in de groep Salarisschaal : LB Werkterrein : Onderwijsproces Leerkrachten Activiteiten : Verzorgen van het primaire proces Dit profiel vormt de

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

Scan Professionele leercultuur op scholen Kohnstamm Instituut

Scan Professionele leercultuur op scholen Kohnstamm Instituut Scan Professionele leercultuur op scholen Kohnstamm Instituut De scan Professionele leercultuur op scholen is een instrument voor scholen voor voortgezet onderwijs waarmee in kaart wordt gebracht hoe ver

Nadere informatie

Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs

Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Professionele 86 organisatie Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs Eerder aandacht voor praktische leerlingen in het basisonderwijs Onderzoek naar

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

Evenredige verdeling man / vrouw bij het Veenplaspersoneel

Evenredige verdeling man / vrouw bij het Veenplaspersoneel Evenredige verdeling man / vrouw bij het Veenplaspersoneel Opgesteld : maart 2006 Vastgesteld : juni 2006 0 Inhoudsopgave Inleiding 2 2005 vergeleken met 1999 2 Genomen maatregelen vanaf 1999 3 Nieuwe

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Regenboog/ Tochtwaard: Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Regenboog/ Tochtwaard

Samenvatting. BS De Regenboog/ Tochtwaard: Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Regenboog/ Tochtwaard BS De Regenboog/ Tochtwaard Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Regenboog/ Tochtwaard Enige tijd geleden heeft onze school BS De Regenboog/ Tochtwaard deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling.

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK C.B.S. IT GROVESTINSHÔF

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK C.B.S. IT GROVESTINSHÔF RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK C.B.S. IT GROVESTINSHÔF School : c.b.s. It Grovestinshôf Plaats : Koudum BRIN-nummer : 06QN Onderzoeksnummer : 74173 Datum schoolbezoek : 25 april 2006 Datum vaststelling :

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

BS De Horizon/ Grashoek Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Horizon Ouders vinden 'Begeleiding' op school het belangrijkst

BS De Horizon/ Grashoek Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Horizon Ouders vinden 'Begeleiding' op school het belangrijkst Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Horizon Enige tijd geleden heeft onze school BS De Horizon deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland hebben in totaal 213469 ouders

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Bron: De duizendpoot onder de loep / P. van der Zant, 2009 Cultuurnetwerk Nederland voert in opdracht van het ministerie van OCW een vierjarig project (2009-2012) uit met als

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Samenvatting. BS Benjamin/ Brunssum. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Benjamin. Ouders vinden 'Begeleiding' op school het belangrijkst

Samenvatting. BS Benjamin/ Brunssum. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Benjamin. Ouders vinden 'Begeleiding' op school het belangrijkst BS Benjamin/ Brunssum Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Benjamin Enige tijd geleden heeft onze school BS Benjamin deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Gespreksformulieren LA personeel Dommelgroep

Gespreksformulieren LA personeel Dommelgroep Gespreksformulieren LA personeel Dommelgroep (versie mei 2012) FUNCTIONERINGSGESPREK leraar basisonderwijs (LA) Naam: Geboortedatum: Huidige school: Leidinggevende: Huidige functie: Datum vorig gesprek:

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Techniek voor jongens én meisjes

Techniek voor jongens én meisjes Techniek voor jongens én meisjes Over lesgeven aan jongens en meisjes en stereotiepe beelden over jongens, meisjes en techniek. Anne van de Ven, Science Center NEMO Techniek voor jongens én meisjes Over

Nadere informatie

Samenvatting. BS Finlandia/ Rotterdam. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Finlandia

Samenvatting. BS Finlandia/ Rotterdam. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Finlandia BS Finlandia/ Rotterdam Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Finlandia Enige tijd geleden heeft onze school BS Finlandia deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT School : Basisschool De Lockaert Plaats : Oss BRIN-nummer : 00CD Onderzoeksnummer : 63530 Datum schoolbezoek : 16 december 2005 Datum vaststelling :

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Bonckert/ Boxmeer. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Bonckert

Samenvatting. BS De Bonckert/ Boxmeer. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Bonckert Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Bonckert Enige tijd geleden heeft onze school BS De Bonckert deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland hebben in totaal 209645 ouders

Nadere informatie

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005

ICT-onderwijsmonitor. Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets. ORD mei 2005 ICT-onderwijsmonitor Ict-gebruik in les Hans van Gennip Huub Braam Ed Smeets ICT-onderwijsmonitor Longitudinaal: 1998-2005 Onderwijssectoren Steekproef / populatie Coördinatoren, leraren, (leerlingen)

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 30 234 Toekomstig sportbeleid 31 293 Primair Onderwijs Nr. 143 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK DE VRIJE SCHOOL 'HOEKSCHE WAARD'

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK DE VRIJE SCHOOL 'HOEKSCHE WAARD' RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK DE VRIJE SCHOOL 'HOEKSCHE WAARD' School : de Vrije School 'Hoeksche Waard' Plaats : Oud-Beijerland BRIN-nummer : 06UQ Onderzoeksnummer : 73849 Datum schoolbezoek : 20 april

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Communicatiestijlen Rapport

Communicatiestijlen Rapport GITP Datum Deelnemer Beoordelen en Ontwikkelen > 04 092007 > Voorbeeldpersoon www.gitp.nl Communicatiestijlen Rapport Project Voorbeeldproject Deelnemer Voorbeeldpersoon Pakket Voorbeeld-V-486 Rapport

Nadere informatie

Samenvatting 2012/2013

Samenvatting 2012/2013 Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Hoekstien Enige tijd geleden heeft onze school BS De Hoekstien deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland hebben in totaal 193993 ouders

Nadere informatie

Terugblikken en vooruit kijken 25 juni 2015

Terugblikken en vooruit kijken 25 juni 2015 Terugblikken en vooruit kijken 25 juni 2015 Inleiding Welkom Voorstellen aanwezigen Doelen van de avond U heeft een goede indruk van waar we het afgelopen jaar aan gewerkt hebben en wat dat tot nu toe

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Rank/ Meerkerk. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Rank. Ouders vinden 'De leerkracht' op school het belangrijkst

Samenvatting. BS De Rank/ Meerkerk. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Rank. Ouders vinden 'De leerkracht' op school het belangrijkst Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS De Rank Enige tijd geleden heeft onze school BS De Rank deelgenomen aan de oudertevredenheidspeiling. In heel Nederland hebben in totaal 161853 ouders en verzorgers

Nadere informatie

Samenvatting. BS Rotterdamse Montessorischool/ Rotterdam. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Rotterdamse Montessorischool

Samenvatting. BS Rotterdamse Montessorischool/ Rotterdam. Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Rotterdamse Montessorischool BS Rotterdamse Montessorischool/ Rotterdam Samenvatting Resultaten Oudertevredenheidspeiling (OTP) BS Rotterdamse Montessorischool Enige tijd geleden heeft onze school BS Rotterdamse Montessorischool deelgenomen

Nadere informatie