Big Data, Grand Challenges Over digitalisering en het geesteswetenschappelijk onderzoek. José van Dijck

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Big Data, Grand Challenges Over digitalisering en het geesteswetenschappelijk onderzoek. José van Dijck"

Transcriptie

1 Big Data, Grand Challenges Over digitalisering en het geesteswetenschappelijk onderzoek José van Dijck KETELAAR-LEZING

2 Big Data, Grand Challenges Over digitalisering en het geesteswetenschappelijk onderzoek

3 Digitalisering heeft een dimensie toegevoegd aan de reeds bestaande materialiteit van bronnen Inleiding Toen ik aan mijn promotietraject begon, in 1987 aan de University of California, San Diego (VS), wilde ik onderzoeken hoe een publiek debat over een controversieel onderwerp resulteert in consensus. Mijn proefschrift resulteerde in een boek over het verloop van het publieke debat rondom in vitro fertilisatie (IVF) in de Amerikaanse nieuwsmedia tussen 1978 en 1985 (van Dijck, 1995). Door het enorme aanbod van kranten en tijdschriften was het ondoenlijk alle informatie uit dit debat te achterhalen, dus selectie was noodzakelijk. Gelukkig stuitte ik op een (privé-)archief van een stichting die heel systematisch (zij het niet uitputtend) knipsels over dit onderwerp had gedocumenteerd. Audiovisuele bronnen waren bijna onmogelijk te verzamelen en als ik ze al had gehad, ontbrak me de tijd om ze allemaal door te ploegen. Mijn corpus was dus beperkt en in die beperking moest ik mij de meester tonen. De interpretatieve benadering waarvoor ik koos, bleek een uitstekende oefening in het analyseren van een publiek debat. De belangrijkste les uit die proeve van bekwaamheid, nu zo n vijfentwintig jaar geleden: beschikbare data bepalen de aard van de onderzoeksvraag alsook het instrumentarium waarmee je de bronnen kunt bevragen. Maar de tijden zijn veranderd. Als geesteswetenschappers hebben we sinds tien jaar steeds meer, meer diverse en grotere databestanden tot onze beschikking gekregen: digitalisering heeft een dimensie toegevoegd aan de reeds bestaande materialiteit van bronnen, waardoor we veel grootschaliger onderzoek kunnen doen dat veel meer verschillende typen bronnen omvat. Dat betekent niet alleen dat we onze onderzoeksvragen kunnen bijstellen, maar ook dat we nieuwe instrumenten moeten ontwikkelen om die vragen te beantwoorden. Het omgekeerde is ook waar: nieuwe instrumenten maken vragen mogelijk die we voorheen door fysieke beperkingen niet konden stellen. Overigens is dat geen nieuw fenomeen in de wetenschap. Zonder de Hubble-telescoop hadden astronomen bepaalde vragen over de sterren nooit kunnen bedenken; zonder de deeltjesversneller geen Higgs-deeltje; en zonder DNA-sequencers was de zoektocht naar het menselijk genoom waarschijnlijk vruchteloos gebleken. Nieuwe vragen, nieuwe instrumenten Geesteswetenschappers onderzoeken sinds jaar en dag de menselijke cultuur. Ze stellen fundamentele vragen als: waarom zijn sommige regio s in de wereld al zo lang rijk en andere arm? Hoe komt het dat 2 3

4 in publieke debatten hardnekkige beeldvorming over bepaalde minderheden blijft bestaan? Hoe verandert taal onder invloed van migratie? Die vragen worden al decennia lang gesteld en beantwoord door historici, media-wetenschappers, taalkundigen en vele andere onderzoekers. Wetenschappers uit de humaniora zijn heel goed in het interpreteren van inhoud, en dan vooral van afzonderlijke data ieder op hun eigen terrein. Historici werken met gegevens uit archieven en met gestructureerde data, afkomstig uit bijvoorbeeld gemeentearchieven of instellingen als het Centraal Bureau voor de Statistiek. Taalkundigen putten uit grote tekstuele en mondelinge databestanden. Media-experts gebruiken tekstueel en audiovisueel materiaal van kranten, tijdschriften, radio, televisie en steeds vaker internetbronnen en sociale media. Alfa-wetenschappers, zou je kunnen zeggen, bestuderen ieder op eigen wijze bouwstenen van cultuur en patronen van cultuurverandering. Die bouwstenen waarmee ze van oudsher werken (tekst, beeld, geluid en historische data) waren (en zijn) talrijk en versnipperd. Daarom leggen veel geesteswetenschappers zich meestal toe op één puzzelstukje om dat zo goed mogelijk te interpreteren en analyseren. Bijvoorbeeld het werk van één schilder, de romans van één schrijver, de cijfers uit gemeentearchieven in één historische periode of het taalgebruik van één sociale groep. In mijn eigen proefschrift deed ik precies dat: het onderzoek toespitsen op één soort bron (geschreven mediateksten) uit één beperkte periode. Immers, de beschikbare data en mijn beperkte tijd noopten tot een keuze voor de kwalitatieve benadering van het publieke debat, omdat een grootschalig bronnenonderzoek simpelweg niet tot de mogelijkheden behoorde. Het interessante van digitale zoekmachines is dat ze complexe vragen stimuleren. Aan mijn eigen beperkte vraag over IVF en de Amerikaanse nieuwsmedia tussen 1978 en 1985 lag een veel grotere nieuwsgierigheid ten grondslag, namelijk: hoe leiden publieke debatten over controversiële onderwerpen tot consensus of normalisering? Zo n complex vraagstuk vereist een samenhangend inzicht in sociaalhistorische ontwikkelingen, beeldvorming, verschuivende normen, waarden en wetten over een langere periode. Niet als afzonderlijke fenomenen, maar als complex geheel. Om zo n vraagstuk aan te 4 5

5 Geesteswetenschappers zijn van oudsher gewend om met bronnen te werken die men op waarde kan schatten en interpreteren pakken, kan ik me nauwelijks beperken tot mijn eigen vakgebied; ik zou de omvang en diversiteit van bronnen moeten uitbreiden, waardoor ik het werk niet meer in mijn eentje kan doen. Geesteswetenschappers zijn van oudsher gewend om met bronnen te werken die men op waarde kan schatten en interpreteren. We hebben nog weinig traditie in het samenwerken met interdisciplinaire teams waarin een grotere diversiteit aan bronnen en methoden op tafel komen. Digital Humanities en de digital turn De komende jaren staan onderzoekers en erfgoedinstellingen (archieven, bibliotheken, beeld en geluid, kenniscentra) voor een gezamenlijke uitdaging. De omvang van gedigitaliseerde bestanden is exponentieel toegenomen. Er zijn ook nieuwe zogenaamde born digital bronnen bijgekomen, zoals blogs, internetpagina s en sociale media - allemaal cultuuruitingen die we niet kunnen negeren als we cultuur of cultuurverandering serieus willen bestuderen. De hoeveelheid data of digital content is zodanig toegenomen dat we over Big Data zijn gaan spreken - hoe problematisch deze term ook is. 1 Om deze rijkdom aan materiaal te ontginnen, moeten er nieuwe instrumenten ontwikkeld worden: instrumenten om de data te bevragen op betekenisvolle inhoud. Daarmee veranderen niet alleen de objecten van onderzoek, maar ook de werkwijzen van geesteswetenschappers. De laatste jaren spreken we over Digital Humanities (DH) als we het hebben over de digitalisering van bronnen en de aanpassing van onze onderzoeksmethoden op deze ontwikkelingen. De term DH omvat veel disciplines, is zowel breed als specialistisch en heeft zowel euforie als weerstand opgeroepen. Bij een paar kanttekeningen wil ik graag stil staan. 1 De term Big Data is voor sommige geesteswetenschap pelijke onderzoeken een problematische term; met name als het om historisch onderzoek gaat, zijn die data lang niet altijd big, behalve bijvoorbeeld als het gaat om het doorzoeken van grote hoeveelheden krantenpagina s. 6 7

6 2 Kaptein, Marx & Kamps (2009) laten bijvoorbeeld zien hoe je argumentatiestructuren in verhandelingen van de Tweede Kamer digitaal kunt reconstrueren, om zo niet alleen de inhoud, maar ook de posities van een debat bloot te leggen (wie zei wat tegen wie?). Nu steeds meer en steeds grotere informatiebestanden op geautomatiseerde wijze kunnen worden doorzocht, wordt het mogelijk vragen te stellen die betrekking hebben op langere perioden en meer soorten bronnen. Meer data betekent niet vanzelfsprekend meer kennis of betere inzichten. Eigenlijk betekent het vooral: meer interpretatie en de mogelijkheid om verschillende methoden te verbinden. We willen nieuwe zinvolle vragen kunnen stellen en mogelijke antwoorden onderbouwen met een scala aan bronnen. Om op mijn eerdere voorbeeld terug te komen: als ik hetzelfde onderzoek naar de publieke opinie rond IVF nu in Nederland zou uitvoeren, zou ik een veel rijker palet aan data tot mijn beschikking hebben: gedigitaliseerde kranten en tijdschriften in de Koninklijke Bibliotheek; audiovisuele bestanden bij Beeld en Geluid, maar bijvoorbeeld ook de Handelingen van de Tweede Kamer, waar wetsbesluiten zijn genomen rond reproductieve technieken - besluiten die een politiek karakter hadden en dus voor veel debat zorgden. 2 Om al die databestanden te ontginnen en de interpretaties van deze bronnen in samenhang te zien, heb ik echter nieuwe instrumenten nodig. En eigenlijk ook de hulp van collega s: niet alleen collega s binnen de humaniora die alles van tekst-, beeld- en andere data afweten, maar ook van informatici om de bronnen te kunnen doorzoeken en bevragen; en van sociale wetenschappers voor het gebruik van analysemethoden, zoals discours- en netwerkanalyse. De puzzelstukjes op het gebied van taal, afbeeldingen, bewegend beeld, geluid en historische gegevens moeten in elkaar kunnen worden geschoven en dus moeten experts van elkaar leren hoe ze deze databestanden voor hun onderzoek kunnen ontginnen. Clariah In de afgelopen drie jaar is er al een aantal belangwekkende instrumenten ontwikkeld in de verschillende takken van de geesteswetenschappen; vorig jaar hebben enkele onderzoekers uit de humaniora het plan opgevat een gezamenlijke infrastructuur te ontwikkelen. CLARIAH (Common Lab Research Infrastructure for the Arts and Humanities) is een gezamenlijk project van een kernteam van wetenschappers, gesteund door een consortium van veertig kennisen erfgoedinstellingen, publieke organisaties en bedrijven dat 8 9

7 Drie deelgebieden vervullen een voortrekkersrol in Clariah: taalkunde, mediastudies en sociaaleconomische geschiedenis recentelijk door NWO beloond is met een subsidie van twaalf miljoen euro. Met dit geld voor een gezamenlijke infrastructuur kunnen geesteswetenschappers niet alleen digitale instrumenten ontwikkelen om grote databestanden te ontginnen; door deze instrumenten met elkaar te laten praten, leren geesteswetenschappers ook samenwerken om die complexe vragen te beantwoorden. Drie deelgebieden vervullen een voortrekkersrol in CLARIAH: taalkunde, mediastudies en sociaaleconomische geschiedenis. Taalkundigen richten zich met name op het ontginnen van digitale tekstbestanden. Mediastudies experts ontwikkelen vooral tools voor het interpreteren van audiovisuele bronnen. En sociaaleconomische historici concentreren zich op gestructureerde databestanden uit archieven. Het is echter nadrukkelijk de bedoeling dat de te ontwikkelen tools bruikbaar zijn voor alle onderzoekers die met verschillende typen digitale data werken. Zo gebruiken taalkundigen audiovisuele bronnen voor onderzoeken naar spreektaalgebruik of -verandering. En als ik publieke debatten onderzoek, heb ik te maken met zowel tekstuele, audiovisuele als gestructureerde data. CLARIAH is een infrastructuur die beoogt iets essentieels bij te dragen aan de grote wetenschappelijke vragen, niet alleen binnen, maar ook buiten de humaniora. Dit project levert namelijk ook bouwstenen die complementair zijn aan het werk van bèta s en gamma s op het terrein van data-ontginning. Waar informatici heel goed zijn in het ontwerpen van zoekalgoritmes, en sociale wetenschappers alles willen weten over het gedrag van gebruikers, is de kracht van alfa s het interpreteren van menselijke boodschappen in digitale content. Big Data in de geesteswetenschappen zijn vooral rich data: ze zitten vol ruis, net als cultuur vol ruis zit. Cijfers over armoede zijn geen feiten, maar vragen om duiding. Meningen in een publiek debat zijn talrijk maar ook diffuus - ze hebben een verschillend soortelijk gewicht. En beelden of teksten kunnen ironisch zijn of ambigu. Wie cultuur bestudeert, weet dat inhoud interpretatie behoeft en dat boodschappen pas in hun samenhang betekenis krijgen. Die complexiteit van content begrijpen - dat is de bijdrage van geesteswetenschappers aan het onderzoek naar grote hoeveelheden digitale data. CLARIAH betekent dan ook een nog intensievere samenwerking tussen alfa, gamma en bèta waar het gaat om het begrijpen van culturele complexiteit

8 Uitdagingen en kritische kanttekeningen Een project als CLARIAH biedt geesteswetenschappers grote uitdagingen en werpt tegelijkertijd belangrijke vragen op over de aard, nut en noodzaak van ons onderzoek. Digitale geesteswetenschappen, wat dit ook precies betekent, is géén revolutie en biedt niet vanzelf oplossingen voor een betere wereld of zelfs maar voor betere wetenschap. Elke tijd ontwikkelt de instrumenten die voor het begrijpen van de wereld op dat moment nodig zijn. Daarom wil ik nader ingaan op een viertal belangrijke uitdagingen die tegelijk ook kritische vragen oproepen: 1. de digital turn en de push van geautomatiseerd, kwantitatief onderzoek; 2. de noodzakelijke combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve methoden; 3. het dilemma van de multidisciplinaire samenwerking; 4. de ideologische vraag waarom de humaniora zich moeten bezighouden met computers en digitalisering en niet uitsluitend met archieven, boeken en de inhoud daarvan. 1. Kwantificering en de digital turn Uitdaging één betreft de kwantificering en automatisering van geesteswetenschappelijk onderzoek. Een groot voordeel van digitalisering is dat er bergen informatie beschikbaar en doorzoekbaar zijn geworden; een nadeel is dat al dit bronnenmateriaal vraagt om nieuwe en aanvullende onderzoeksmethoden. Omdat er zoveel meer gegevens beschikbaar zijn, kunnen we patronen zoeken over langere periodes, uit meer soorten bronnen. Zo kunnen we uit grote tekstbestanden bepaalde stilistische patronen destilleren of kenmerken van auteurschap vaststellen. Uit gestructureerde data van bijvoorbeeld schilders, kopers en handelaren in het 17e-eeuwse Amsterdam kunnen we netwerken reconstrueren om zo te achterhalen hoe deze creatieve industrie functioneerde en van invloed was op de culturele 12 13

9 Een zoekmachine als TROVe maakt in één oogopslag duidelijk wie de belangrijkste spelers zijn in een debat productie. Of we kunnen laten zien hoe beeldvorming over minderheden in verschillende decennia verlopen is. Op dit laatste voorbeeld ga ik wat nader in. Een aantal collega s heeft reeds instrumenten ontwikkeld om dit laatste soort onderzoek te doen. Jasmijn van Gorp en Pieter Vijn hebben in verschillende pilots gedemonstreerd hoe je de archieven van Beeld en Geluid kunt doorzoeken op specifieke debat-thema s. Met behulp van TROVe analyseren zij de verspreiding van contemporain nieuws over verschillende media (tv, radio online kranten, blogs en Twitter) terwijl AV Researcher XL digitale inhoudsanalyse mogelijk maakt door tv-ondertitels en kranten te doorzoeken. 3 met een zoekmachine als TROVe in één oogopslag duidelijk wie de belangrijkste spelers zijn in zo n debat, en kunnen we dus nu inhoud en context direct aan elkaar verbinden. Voor het doorzoekbaar maken van grote hoeveelheden (audiovisuele en tekstuele) data bestaan dus al enkele instrumenten, maar we staan nog maar aan het begin: er moet nog veel (op maat) ontwikkeld worden. Die nieuwe methoden van onderzoek zijn vaak kwantitatief of computationeel. Critici van de Digital Humanities merken op dat de digitalisering en kwantificering van bronnen en methoden het onderzoek van geesteswetenschappers juist kan belemmeren: de modelmatigheid waarmee digitale bronnen doorzocht moeten worden, bepaalt immers het soort vragen dat men kan stellen. Zo merken de historici Piersma en Hiddens (2013) op dat bevraging van grote hoeveelheden digitale bronnen (te) veel gericht is op het toetsbaar of automatiseerbaar maken van hypothesen. Die kritiek is misschien deels terecht, maar niet helemaal: er zijn immers ook computationele tools die vooral gericht zijn op kwalitatieve analyse. 4 Sommige geesteswetenschappers vrezen dat kwantitatieve of geautomatiseerde 3 Zowel TROVe als AVResearchXL zijn nog in de pilot-fase. Deze tools zijn niet alleen behulpzaam voor wetenschappers, maar ook voor journalisten en andere onderzoekers van publieke debatten of beeldvorming. Zie bijvoorbeeld de recente workshop voor journalisten, die AV Research XL gebruikten voor o.a. een analyse van het islamdebat: gs/221-onderzoeks tool-av-researcher-xl Beide instrumenten werden door Jasmijn van Gorp ingezet om onderzoek te doen naar het verloop van Oost-Europese migratie, meer specifiek de beeldvorming van Polen en Roemen in het debat over arbeidsmigratie. Met deze tools wordt de analyse van dat debat in de eerste plaats veel completer, en daardoor minder afhankelijk van een willekeurige steekproef zoals ik die zelf in de jaren 90 noodgedwongen was te doen. Bovendien, en dit is echt nieuw, wordt 4 Zie bijvoorbeeld het onderzoek van Paul Dijstelberge s visualisatie van anatomische tekeningen uit diverse boeken, in zijn NWO KIEM project Metabotnik, wat vooral exploratief en dus heuristisch interessant is. Hij gebruikt visualisatietools die duizend afbeeldingen op een pagina laten zien, zodat je deze tekeningen door de eeuwen heen kunt vergelijken en exploreren. Maar er zijn ook voorbeelden voor de inzet van dit soort tools voor stijlanalyse, zoals Paul Dijstelberge s onderzoek naar de ontwikkeling van sierinitialen in Europese boeken

10 methoden van de Digital Humanities andere (kwalitatieve) benaderingen in de geesteswetenschappen verdringen, maar - en dat brengt me tot mijn tweede punt - dat creëert een schijntegenstelling. 2. De noodzakelijke combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve methoden Computationele methoden worden in de Digital Humanities heel vaak gecombineerd met kwalitatieve methoden, vooral in de verschillende fasen van een onderzoek. Kwantitatief verkregen resultaten kunnen met kwalitatieve methoden geduid worden, zoals tekstanalyse, close reading of beeldanalyse. Zeker in de exploratieve fase van een onderzoek kan het handig zijn om bijvoorbeeld een representatieve steekproef te maken van het materiaal en deze af te zetten tegen alle beschikbare data en de resultaten ervan te visualiseren. Vragen en instrumenten zijn nooit kant en klaar, ze worden altijd ontwikkeld in relatie tot elkaar. En, zoals altijd al het geval was, is ook kwalitatieve interpretatie onontbeerlijk bij het gebruik van digitale methoden. In de eerste plaats gebeurt dat door scherpe bronnenkritiek toe te passen op zowel de tools als de onderliggende data, en op de vooronderstellingen die aan beide ten grondslag liggen. Databestanden spreken niet voor zichzelf, het zijn geen afspiegelingen of thermometers van de samenleving. Zoals elke archivaris weet, is kennis over de herkomst van elke verzameling essentieel voor het wegen en begrijpen van de content - helemaal als die data born digital zijn. 5 Woorden tellen zonder het verschil te weten in soortelijk gewicht tussen een opinieartikel uit 1972 en een advertorial uit ik noem maar wat - diskwalificeert je als onderzoeker. Het kunnen herkennen van de ambiguïteit van een begrip als verzuiling in verschillende 5 Kwalitatieve onderzoeksmethoden en kritische analyse zijn nog belangrijker bij grote bestanden afkomstig van sociale media of blogs. Behalve kennis over de herkomst en context van deze data moet je ook oog hebben voor de technische eigenschappen van deze content: zo moet je iets weten over de achterliggende mechanismen (algoritmes, gebruikersinterface) van bijv. Twitter of Facebook om te begrijpen hoe opinies via deze platformen gemasseerd en gekanaliseerd worden. Twitter is geen thermometer van publieke debatten in de samenleving, zoals sommigen beweren; de Twitterstroom staat in constante dialoog met massa-media - digitaal, papier en audio-visueel. Deze techniciteit van de inhoud vereist evenveel interpretatie als de uitingen zelf (Niederer & Van Dijck, 2011)

11 In het tijdperk van Big Data is interpretatie misschien wel belangrijker dan ooit decennia van de vorige eeuw is even belangrijk als het herkennen van vijftig tinten grijs voor schilders of vijftig betekenissen van sneeuw voor Eskimo s. In het tijdperk van de Big Data is interpretatie misschien wel belangrijker dan ooit. De instrumenten waarmee je je dataset vergaart en gebruiksklaar maakt, zijn allesbehalve waardevrij; je moet weten wat er vooraf gaat aan bronselectie en -ontsluiting. Nieuwe bronnen en instrumenten scheppen nieuwe mogelijkheden en beperkingen; sterktes en zwaktes van oude én nieuwe instrumenten moeten dan ook beter op elkaar afgestemd worden. Misschien helpt hier een vergelijking met de medische wetenschap. De uitvinding van de MRIscanner maakte de binnenkant van het menselijk lichaam op een driedimensionale wijze toegankelijk voor het oog van de arts. Dat betekende geenszins dat de röntgenfoto, de CT-scanner of echoscopie daarmee overbodig werden; alle apparaten maakten verschillende diagnostieken mogelijk. Het betekende al helemaal niet dat interpretatie van die scans automatisch ging: integendeel, er gingen jaren van interpretatie, vergelijking en aanpassing van de instrumenten zitten in de afstemming tussen instrument, methoden en interpretatie (Van Dijck, 2005). Of, zoals mijn collega Julia Noordegraaf zo treffend zegt: we hebben zowel de telescoop als de microscoop nodig om door te dringen tot essentiële vragen over de menselijke cultuur. Die verbinding van kwantitatieve en kwalitatieve instrumenten vormt een nieuwe uitdaging voor de geesteswetenschappen. De digitalisering van een rijke schakering aan bronnen betekent absoluut niet dat we alle methoden homogeniseren of gelijk trekken (Svensson, 2012). We blijven tekstinterpretatie en netwerkanalyse naast TROVe of CLIO Infra gebruiken. Samen leveren die geesteswetenschappelijke diagnostieken een spectrum aan instrumenten op. Dat is nodig om de steeds complexere multimediale cultuur en cultuurveranderingen te onderzoeken. Maar het gebruik van elk van die instrumenten roept ook kritische vragen op: waarom gebruiken we welk instrument in welke gevallen? En wat draagt dit bij aan het beantwoorden van grotere vragen? 3. Multidisciplinaire samenwerking Dit brengt me tot het derde punt van mijn betoog: de samenwerking tussen verschillende disciplines binnen en buiten de geestesweten

12 schappen. Over de samenwerking tussen geesteswetenschappers heb ik hierboven al een en ander gezegd in het kader van CLARIAH. Maar laat ik me hier vooral richten op multidisciplinaire samenwerking buiten de humaniora, en dan bij uitstek die met de informatici. Er heerst een soort onbestemde angst onder geesteswetenschappers dat de humaniora (ook) zullen worden overgenomen door de bèta s als we eenmaal de weg van de Digital Humanities inslaan. Het computationele denken - het denken in code, programmeertalen en algoritmisch redeneren - zou immers onverenigbaar zijn met het kritisch-analytische denken, en het laatste dreigt overheerst te worden door het eerste. Hoewel ik dacht dat we de two cultures divide sinds 1959 wel zo n beetje uitgevochten hadden, zie je C.P. Snow s fantomen elk decennium wel weer een keer het podium opdraven. In de context van het Digital Humanities debat bezweren critici zoals Stanley Fish (2012) de informatica-demonen door ze naar hun hok terug te verwijzen en alfa s te manen zich te verzetten tegen de digital turn. Het is echter onzinnig om al te harde grenzen tussen de twee culturen - de computationele en kritisch-hermeneutische - te trekken. Ik kan het niet mooier zeggen dan Federica Frabetti, dus ik citeer: [C]omputation and the humanities cannot be thought as two separate entities whose relations can be defined once and for all. In fact, the ability to question inherited conceptual frameworks regarding technology might be one of the digital humanities strengths, which is pivotal to the production of new knowledge. (Frabetti, 2012, p. 2). Wat Frabetti hier zegt, is fundamenteel voor het conceptualiseren van de samenwerking tussen geesteswetenschappers en informatici: het gaat niet om een versmelting van elkaars methoden of vraagstellingen, maar om een articulatie van gezamenlijke nieuwsgierigheid. Die nieuwsgierigheid wordt gedreven door interesse in elkaars expertise en elkaars wijze van de wereld bevragen. In de loop der jaren heb ik interessante discussies meegemaakt tussen informatici en geesteswetenschappers, bijvoorbeeld door samen te kijken naar data en de patronen die we daaruit destilleerden. Soms leidden die tot heel verschillende inzichten en op zo n moment dwing je elkaar tot het expliciteren van vooronderstellingen: waarom zie ik wat ik zie en zie jij wat anders? Zijn die data wel wat ze lijken? Waarom zijn andere 20 21

13 Algoritmische configuraties zijn technologieën om waarheid te construeren of meerdere interpretaties mogelijk? En wat kunnen we daaruit afleiden? Maar juist door die discussies kregen we weer ideeën voor nieuwe of bijgestelde vragen. Eerlijk gezegd heb ik nooit een doof oor aangetroffen bij de informatici als wij een kwalitatieve benadering van een onderzoekshypothese voorstelden in aanvulling op een kwantitatieve of algoritmische. En omgekeerd: door met informatici samen te werken, leerde ik waarom interpretatieve vragen aan de basis liggen van computationeel denken en ook weer leiden tot nieuwe interpretaties. De waarde van speciaal voor jouw onderzoek op maat gemaakte zoekinstrumenten kan gouden inzichten opleveren. Ik kan het niet zo mooi zeggen als Frabetti, maar er bestaat geen onafhankelijk geesteswetenschappelijk kader van waaruit we technologie of informatiewetenschap kunnen bevragen. Ongeveer dit standpunt is eloquent beargumenteerd door Peter Paul Verbeek in zijn boek Op de vleugels van Icarus. Hoe techniek en moraal met elkaar meebewegen (2014). Algoritmische configuraties zijn, zoals Foucault (1980) dat treffend noemt, technologieën om waarheid te construeren (technologies of truth). Technologieën liggen ten grond- slag aan menselijke communicatie en de opslag daarvan, of dat nu gaat om het leren van het schrift of om het catalogiseren of digitaliseren van bronnen. Wie echt wil begrijpen wat bronnen zeggen, moet iets weten over het apparatus waarmee ze tot stand zijn gekomen. De kloof tussen geesteswetenschappers en informatici is niet van vandaag op morgen beslecht, vrees ik. Geesteswetenschappers (zelfs zij die zich enthousiast hebben geworpen op de digital turn) redeneren nog steeds vaak dat ze voor het technische gedeelte van hun onderzoek even een programmeur of informaticus moeten inschakelen. Samenwerking betekent niet dat de informatici een soort hulp-sinterklazen worden van de geesteswetenschappen; dat is net zo onzinnig als beweren dat de humaniora dreigen te worden geïncorporeerd door de bèta s. Informatica-onderzoekers willen met geesteswetenschappers samenwerken om computers in staat te stellen menselijke interpretaties zo dicht mogelijk te benaderen. En dit beeld brengt me tot de laatste kritische tegenwerping die ik wil bespreken: de vraag waarom de humaniora zich überhaupt moeten bezig houden met computers en digitalisering in plaats van zich volledig te wijden aan archieven, boeken en de inhoud daarvan

14 4. Digitaal erfgoed: oude én nieuwe bronnen Soms nemen de discussies over Digital Humanities en de digital turn in de geesteswetenschappen de vorm aan van een polemiek tussen exegeten van het Oude versus het Nieuwe Testament. Óf je doet als geesteswetenschapper mee aan de mode van de nieuwe media, óf je blijft trouw aan materialiteiten als papieren bronnen of boeken, en waagt je alleen aan beproefde methoden als inhoudsanalyse en bronnenonderzoek. Eigenlijk is de hele term Digital Humanities een veeg teken: in andere disciplines ben ik dit voorvoegsel nog nooit tegen gekomen. Ooit gehoord van de digitale scheikunde of de digitale sociale wetenschappen? Om een of andere reden is het digitaliseren van bronnen gepaard gegaan met het installeren van een slagboom tussen oude en nieuwe bronnen en dito onderzoekers. Waarop is dit schisma gefundeerd en wat kunnen we daaruit afleiden voor de toekomst van de humaniora? Het onderscheid tussen oude (materiële) en nieuwe (digitale) bronnen is niet alleen theoretisch onzinnig, het is zelfs praktisch schadelijk voor het wetenschappelijke metier. Laat ik bij het theoretische beginnen. De onlosmakelijke verbinding tussen techne en episteme - tussen technologie en kennis - speelde al lang voordat Plato bezwaar maakte tegen de opkomst van het schrift als vervanging van het geheugen. Die vervangingskwestie is daarna nooit meer verdwenen; van het schrift tot de typemachine en van de drukpers tot de computer: nieuwe inscriptie- en bewaartechnologieën werden steevast gezien als vervanging of bedreiging van de oude. En hoewel typemachines en drukpersen inmiddels steeds minder in het dagelijks communicatieverkeer tussen mensen gebruikt worden, is het onzin om te stellen dat collecties van geschriften, foto s, filmbanden of andere niet-gedigitaliseerde bronnen overbodig geworden zijn. De conclusie dat oude media of collecties afkomstig van oude dragers opgedoekt kunnen worden, omdat de inhouden nu in gedigitaliseerde vorm ergens op de wereld aanwezig zijn, is net zoiets als zeggen dat we sinds de uitvinding van de fotografie geen schilderijen meer hoeven te bewaren. Het gaat immers niet alleen om de materialiteit van de bron, maar om de 24 25

15 Het ene uiterste is om álles te willen bewaren het andere uiterste is om alle bronnen weg te gooien zodra het gedigitaliseerd is onverbrekelijke band tussen materialiteit, productie- en distributietechnologie en de selectie van bronnen op een bepaald historisch moment. De digitalisering van bronnen is niet alleen een technologische kwestie; het gaat over de productie en curatie van inhoud. Toch roept de mogelijkheid om allerlei soorten bronnen om te zetten in digitale bestanden twee tegenovergestelde impulsen op: het ene uiterste is om voortaan álles (elke gedigitaliseerde of digitaal ontstane uiting) te willen bewaren; en het andere uiterste is om alle originele bronnen weg te gooien zodra ze gedigitaliseerd zijn. Beide extremen zijn uitvloeisels van de vervangingstheorie: alsof we met computers alles kunnen vastleggen waardoor al het niet-digitale overbodig wordt. Wie alles denkt te kunnen bewaren, heeft nooit iets geleerd van de geschiedenis. Geautomatiseerde zoek- en bewaarmachines, zoals Google Search en Scholar, zijn per definitie selectief; de software en hardware waarmee opslag en ontsluiting plaats vindt, is gebaseerd op selectie- en rankingmechanismen (Rieder & Sire, 2013; Van Dijck, 2010). Elke wetenschapper die gedigitaliseerde bronnen gebruikt, dient te weten hoe het apparatus keuzes maakt en afweegt - ook al is dit soms heel moeilijk te achterhalen. Archivarissen en curators weten dat het schrijven van geschiedenis alleen mogelijk wordt door te selecteren en te sorteren. Als bewakers van ons collectief geheugen wegen zij het belang van zowel kwaliteit als kwantiteit van bronnen. Dit recht van selectie, het recht om te bewaren en om te vergeten, is weliswaar niet voorbehouden aan professionele archivarissen, maar het is ook niet zo dat deze professionele activiteiten opeens overbodig worden nu er machines zijn die alles kunnen bewaren en doorzoekbaar maken. Aan zoekalgoritmes en bewaarmachines liggen evenzeer ideologische vraagstukken van selectie en ontsluiting ten grondslag. En die vraagstukken zijn uiterst actueel nu bibliotheken en archieven met enige regelmaat voor de keuze gesteld worden om bronnen te digitaliseren en/of oude collecties op te doeken wegens plaats- of geldgebrek. Het is van groot belang dat archivarissen en erfgoedbeheerders, samen met geesteswetenschappers en informatici, fundamentele vragen over het curator-schap van erfgoedbronnen blijven stellen

16 Of het nu gaat over de digitalisering en selectie van bronnen door Google s zoekmachines, over de publieke toegankelijkheid en beschikbaarheid van informatie, of over de instrumenten waarmee we data doorzoeken en bevragen. De materialiteit van die cultuur zal voortdurend blijven veranderen en daarom beweegt de professie mee. het bevragen van de luttele bronnen die ik toen tot mijn beschikking had, hoe waardevol ze op dat moment voor dat doel ook waren. De condition technologique van deze tijd geeft mij als onderzoeker toegang tot veel meer divers bronnenmateriaal, waardoor ik mijn zoekvraag kan uitbreiden, verscherpen en verbreden. Big data, grand challenges Wie denkt dat de Digital Humanities alleen gaan over het doorzoeken en doorzoekbaar maken van grote digitale databestanden, die ziet iets essentieels over het hoofd. Digitale geesteswetenschappen vragen om een radicaal engagement met deze nieuwe materialiteit alsook de bereidheid ermee te experimenteren. Juist die experimenten met grotere onderzoeksvragen over cultuur en cultuurverandering, toegepast op grotere databestanden, leiden hopelijk tot inzicht in, en kritische reflectie op, de bronnen die we in het dagelijks leven gebruikten en gebruiken. Om terug te komen op mijn eerdere voorbeeld: als ik vandaag mijn promotieonderzoek naar het publieke debat over IVF en reproductieve technieken opnieuw zou doen, zou mijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid niet meer bevredigd worden met Dat betekent niet dat ik me als onderzoeker overgeef aan een nieuw methodologisch paradigma en daarmee al het oude achter me laat. Integendeel, meer dan ooit voel ik me uitgedaagd die bronnen en methoden te onderwerpen aan kritische interpretatie en kwalitatieve analyse. Dat niet alleen: door te experimenteren met digitale methoden, door het leren kennen van, en leren werken met, digitale bronnen en door me te verdiepen in de geheimen van het algoritmisch en computationeel denken, kan ik beter begrijpen welke dilemma s de gedigitaliseerde samenleving oproept. Door te experimenteren met digitale methoden krijg je als geesteswetenschapper meer ammunitie in debatten die gaan over de rol van Big Data in onze (toekomstige) samenleving of over de noodzaak van publieke toegankelijkheid van data

17 Geesteswetenschappers kunnen zich niet permitteren zich niet met digitaliteit bezig te houden Ik zou graag willen besluiten met de stelling dat de geesteswetenschappen zich niet kunnen permitteren zich niet met digitaliteit bezig te houden. Of laat ik het nog stelliger maken: de samenleving heeft de expertise van geesteswetenschappers hun kritische inzichten, analytische scherpte en kennis van ambiguïteit en diversiteit hard nodig om betekenis te geven aan een digitale cultuur die steeds meer ons dagelijks leven bepaalt. Als wetenschappelijke hoeders van kunst, cultuur, taal, erfgoed en gedachtengoed zullen we ons op velerlei manieren moeten engageren met de verwevenheid van digitale technologie in allerlei culturele praktijken

18 Literatuur Fish, Stanley (2012), The Digital Humanities and the Transcending of Mortality. The New York Times, September 1, 2012 Foucault, Michel (1980), Truth and power (Original 'Intervista a Michel Foucault'), in: G. Gordon, (Ed.) Michel Foucault, Power/knowledge: selected interviews and other writings New York, Pantheon Books Frabetti, F. (2011) Rethinking the Digital Humanities in the Context of Originary Technicity, Culture Machine 12 (2011) 1-22 Kaptein, Rianne, Maarten Marx & Jaap Kamps (2009), Who said what to whom? Capturing the structure of debates, in: James Allan, Javed A. Aslam, Mark Sanderson, ChengXiang Zhai, and Justin Zobel (eds), Proceedings of the 32nd Annual International ACM SIGIR Conference on Research and Development in Information Retrieval. New York: ACM Press, Niederer, Sabine & José van Dijck (2010), Wisdom of the Crowd or Technicity of Content? Wikipedia as a Socio-Technical System. New Media & Society, 12 (8): Noordegraaf, J. (2014), De digitale erfenis enter en return. Inaugurele rede, University of Amsterdam, 7 February Amsterdam: Amsterdam University Press, Zie: Piersma, H. & K. Ribbens (2013), Digital Historical Research. Context, Concepts and the Need for Reflection. BMGN Low Countries Historical Review 128 (4 ), Rieder, Bernhard & Guillaume Sire (2014), Conflicts of interest and incentives to bias: A microeconomic critique of Google s tangled position on the Web. New Media & Society 16 (2): Svensson, P. (2012), Envisioning the Digital Humanities, Digital Humanities Quarterly 1:1 Van Dijck, José (1995), Manufacturing Babies and Public Consent. Debating the New Reproductive Technologies. New York: New York University Press Van Dijck, José (2005), The Transparent Body. A Cultural Analysis of Medical Imaging. Seattle: University of Washington Press Van Dijck, José (2010), Search engines and the production of academic knowledge. International Journal of Cultural Studies 13 (6): Verbeek, Peter Paul (2014), Op de vleugels van Icarus. Hoe techniek en moraal met elkaar meebewegen. Rotterdam: Lemniscaat Websites: CLARIAH TROVe Clio Infra AV researcher XL 32 33

19 Biografie Prof. dr. José van Dijck De Ketelaar-lezingen José van Dijck is hoogleraar Vergelijkende Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam. Ze studeerde aan de Universiteit Utrecht en promoveerde aan de Universiteit van Californië, San Diego. Ze was universitair docent Journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en hoofddocent Media en Visuele Cultuur aan de Universiteit Maastricht. In 2001 werd Van Dijck benoemd tot hoogleraar bij het departement Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam, waar ze voorzitter was van 2002 tot Ze was decaan van de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam van 2008 tot Van Dijck was daarnaast gasthoogleraar en -docent aan verschillende universiteiten in de Verenigde Staten, Canada en Australië, zoals het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge (USA), de University of Technology, Sydney (UTS) en de Annenberg School of Communication van de University of Pennsylvania (Philadelphia). Van Dijck doet onderzoek naar sociale media, mediatechnologieën en digitale cultuur. Haar nieuwste boek The Culture of Connectivity. A Critical History of Social Media verscheen in 2013 bij Oxford University Press. In dit boek geeft zij een historische en kritische analyse van de opkomst van sociale media. De Ketelaar-lezing is in 2002 ingesteld door het Nationaal Archief bij het afscheid van prof. dr. F.C.J. Ketelaar (algemene rijksarchivaris van 1989 tot 1997). De lezing wordt jaarlijks in samenwerking met de Koninklijke Vereniging van Archivarissen in Nederland georganiseerd, waarbij telkens op een bijzondere wijze een relatie wordt gelegd met archieven

20 Eerder verschenen 1. Gerard Rooijakkers Rituele depots. De droesem van het leven (2003) ISBN Peter Burke Palimpsests. Reflections on the Re-employment of Records (2004) ISBN Paul Scheffer Het verleden vergt onderhoud (2005) ISBN 13: Susan Legêne Laten we dus de herinnering herstellen. Autoriteit en collectieve constructies van het eigene (2006) ISBN Auke van der Woud De blanke top der duinen. Mooi Nederland en zijn historie (2007) ISBN Richard Thomas Freedom of Information (2008) ISBN Martin Berendse Het archief als open source. Over het recht op informatie, openbaarheid van bestuur en digitale toegankelijkheid (2009) ISBN Martin Berendse Archives as Open Sources. The right to information, open government and digital access (Engelse uitgave, 2009) ISBN Willibrord Davids Gerubriceerd staatsgeheim: zeer geheim, geheim, confidentieel, vertrouwelijk (2010) ISBN Ann Laura Stoler On Archival Labor. Recrafting Colonial History (2011) ISBN Beatrice de Graaf Het archief als tijdbom. Gevaar en geheimhouding in de staatsarchieven (2012) ISBN Henk te Velde Over het begrijpen van 1813 Tweehonderd jaar later (2013) ISBN José van Dijck Big Data, Grand Challenges Over digitalisering en het geesteswetenschappelijk onderzoek (2014) ISBN < < < komt er een ISBN??? 36 37

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen Nederland in ideeën 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen De digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed NICOLINE VAN DER

Nadere informatie

Biografisch onderzoek en Bi(o)g(rafische) data. Brainstorm THATcamp, Den Haag 14-01-14 Dr. Serge ter Braake et al.

Biografisch onderzoek en Bi(o)g(rafische) data. Brainstorm THATcamp, Den Haag 14-01-14 Dr. Serge ter Braake et al. Biografisch onderzoek en Bi(o)g(rafische) data Brainstorm THATcamp, Den Haag 14-01-14 Dr. Serge ter Braake et al. Wat gaan we doen? Wat is (g)een goede biografie? Wat is big data? Beschikbare data Mogelijkheden

Nadere informatie

Digitaal lezen! versus lezen van papier

Digitaal lezen! versus lezen van papier Verba volant,! littera scripta manent!! Digitaal lezen! versus lezen van papier Adriaan van der Weel Verba volant, scripta manent Geoffrey Whitney, A choice of emblemes, Leiden, 1586 Verba volant, scripta

Nadere informatie

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele archieven De benadering Doel van het NWO CATCH project CHoral (2006-2011): onderzoek en ontwikkel geautomatiseerde annotatieen zoek

Nadere informatie

Digitaal lezen! versus lezen van papier

Digitaal lezen! versus lezen van papier Verba volant,! littera scripta manent!! Digitaal lezen! versus lezen van papier Adriaan van der Weel Digitale tekst betekent een paradigmaverandering! Zoals drukken met losse loden letters! Zoals de ontwikkeling

Nadere informatie

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp.

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp. In deze les Het experiment Bart de Boer Hoe doe je een experiment? Hoe bereid je het voor? De probleemstelling Literatuuronderzoek Bedenken/kiezen experimentele opstelling Bedenken/kiezen analysevorm Hoe

Nadere informatie

Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education

Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education 38 (1), 1-21. [René Vos, 2012] De auteurs Bill Tally en

Nadere informatie

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget

Georges Dockx JUISTE MARKETING. Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Georges Dockx DE JUISTE MARKETING Voor kmo s en zelfstandigen die meer resultaat willen met minder budget Uitgegeven door Georges Dockx in samenwerking met BOEK MAKERIJ.be D/2015/Georges Dockx, auteur-uitgever

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Actueel en fundamenteel De tijd dat politici kiezers wonnen met redevoeringen in achterzaaltjes

Nadere informatie

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 Social Media Recruitment Een strategisch en praktisch adviesrapport Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 2 Inhoud: Social Media Recruitment...3 Enorm bereik, feiten en cijfers...fout!bladwijzer

Nadere informatie

Wat maakt je zo boos?

Wat maakt je zo boos? Shari Klein en Neill Gibson Wat maakt je zo boos? 10 stappen om boosheid te transformeren naar een win-win situatie. Een presentatie van de ideeën van Geweldloze Communicatie en hoe je ze kunt toepassen

Nadere informatie

Proces Mediaverwerking

Proces Mediaverwerking Proces Mediaverwerking Anne Werst, manager Catalogiseren awerst@beeldengeluid.nl Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Cijfers Ruim 750.000 uur radio, televisie, film 1.500.000 catalogusbeschrijvingen

Nadere informatie

Dames en heren studenten,

Dames en heren studenten, Dames en heren studenten, De wereld van morgen heeft jullie nodig, hard nodig. Hopelijk zonder deze prachtige, blije dag te verstoren, wil ik even stil staan bij het feit dat onze wereld, en dus ook Nederland,

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Content in Motion. Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen

Content in Motion. Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen Content in Motion Digitale Levenslijnen & Gemedieerde Herinneringen Herinneren Herinneren: Het opslaan en oproepen van zintuiglijke ervaringen in het bewustzijn over momenten die hebben plaatsgevonden

Nadere informatie

Samenvatting WAHSP project

Samenvatting WAHSP project 1 Samenvatting WAHSP project Utrecht, 4-11-2011 Uitvoerders Stephen Snelders (UU), Fons Laan (UVA), Toine Pieters (UU) Probleemstelling Over historische context en achtergronden van de bijzondere Nederlandse

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Toetsplan Bacheloropleiding Informatiekunde 2014-2015

Toetsplan Bacheloropleiding Informatiekunde 2014-2015 Toetsplan Bacheloropleiding 2014-2015 BA 1 IK Blok 1 Blok 2 Blok 3 Blok 4 7 collegewekeweken 3 toetsweken 7 college- 2 blok 1 weken blok 2 weken blok 3 toetsweken blok 4 opdrachten schr. tent. schr. tent.

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR MUSICOLOGIE OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Monitor Tim Juwet Gemotiveerde keuze Waarom

Nadere informatie

Innovatieve strategieën in een gespannen markt: De Nederlandse boekenmarkt 1660-1750

Innovatieve strategieën in een gespannen markt: De Nederlandse boekenmarkt 1660-1750 Innovatieve strategieën in een gespannen markt: De Nederlandse boekenmarkt 1660-1750 Projectvoorstel voor Embedded Researchers in de Creatieve Industrie Aanvragende organisatie: - VU, afdeling Geschiedenis,

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3 Postbus 61243 2506 AE Den Haag Telefoon +31(0)70 310 66 86 Fax +31(0)70 361 47 27 e-mail cultuur@cultuur.nl www.cultuur.nl De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Databank Digitale Dagbladen

Databank Digitale Dagbladen Databank Digitale Dagbladen Astrid Verheusen Projectmanager Afdeling Research & Development Koninklijke Bibliotheek Belemmert het auteursrecht de ontsluiting van de 20 ste eeuw? Vereniging voor Auteursrecht

Nadere informatie

In een modern archief past ook sociale media

In een modern archief past ook sociale media In een modern archief past ook sociale media John Jansen Het kenmerk van sociale media is de actualiteit, gekoppeld aan het feit dat de drempel om te communiceren sterk is verlaagd. Veel organisaties kiezen

Nadere informatie

Minder nieuws voor hetzelfde geld?

Minder nieuws voor hetzelfde geld? www.nieuwsmonitor.net Minder nieuws voor hetzelfde geld? Van broadsheet naar tabloid Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Carina Jacobi Joep Schaper Kasper Welbers Kim Janssen Maurits Denekamp Nel Ruigrok

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Workshop 3: Informatievaardigheden voor informatici. Maarten van Veen (maarten.vanveen@ou.nl) Faculteit Informatica

Workshop 3: Informatievaardigheden voor informatici. Maarten van Veen (maarten.vanveen@ou.nl) Faculteit Informatica Workshop 3: Informatievaardigheden voor informatici Maarten van Veen (maarten.vanveen@ou.nl) Faculteit Informatica TouW Symposium 11 juni 2005 SC Amsterdam Inleiding - Programma - Intake - Wetenschappelijke

Nadere informatie

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk:

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk: EUROPESE INHOUD IN WERELDWIJDE NETWERKEN COÖRDINATIEMECHANISMEN VOOR DIGITALISATIEPROGRAMMA'S DE BEGINSELEN VAN LUND: CONCLUSIES VAN DE VERGADERING VAN DESKUNDIGEN, LUND, SWEDEN, 4 APRIL 2001 Het eeurope

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

slides2.pdf 2 nov 2001 1

slides2.pdf 2 nov 2001 1 Opbouw Inleiding Algemeen 2 Wetenschap Informatica Studeren Wetenschap en Techniek Informatica als wetenschap Informatica studie Wetenschappelijke aanpak Organisatie Universiteit Instituut Piet van Oostrum

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

STAGE VERSLAG LVB NETWORKS

STAGE VERSLAG LVB NETWORKS STAGE VERSLAG LVB NETWORKS Stagiair : Praktijkopleider : Stagebegeleider : Periode : Inlever Datum : Michael Scherpenisse Jeffrey van Draanen Bert de Boer 1 2 April, 2015 Opmerking Beoordeling stageverslag:

Nadere informatie

Gezondheidsinformatie online, wat kunnen we er mee? Whitepaper

Gezondheidsinformatie online, wat kunnen we er mee? Whitepaper Gezondheidsinformatie online, wat kunnen we er mee? Whitepaper Kim Boog 13 januari 2014 Bijna iedereen doet het: gezondheidsinformatie op internet zoeken. Maar in welke mate is men in staat de keuzes te

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD OPDRACHTEN: INDIVIDU DUO GROEP KLAS 1. Introductie 3 2. Interview 5 Inhoud 3.Stage voorbereiding 6 4. Reflectie 11 Naam: Klas: Datum:

Nadere informatie

Changing our textual minds

Changing our textual minds Changing our textual minds Adriaan van der Weel Achtergrond Omzet / afzet van de boekhandel Bron: GfK (NRC-Handelsblad, 17 maart 2012) Omzet 2012 cumulatief (t/m week 21): 11,9% Bron: GfK (Boekblad, 8

Nadere informatie

F A B S C H O L K I D S

F A B S C H O L K I D S F A B S C O H O L K I D S Over FabSchool Kids In Fabschool Kids staat zelf dingen maken, creativiteit en samenwerken centraal. In hands-on workshops in het Fablab Amsterdam leren kinderen alles over digitale

Nadere informatie

Promoveren: Geschikt / Ongeschikt?

Promoveren: Geschikt / Ongeschikt? Promoveren: Geschikt / Ongeschikt? Naam: Email: Is promoveren bij het Welten-instituut (Open Universiteit) iets voor mij? Vraag 1 van 15 Ik voldoe aan de eisen van voldoende vooropleiding om te promoveren,

Nadere informatie

Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1)

Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1) BESCHRIJVING CASE STUDY PROJECT DDS HERLEEFT Onderdeel: van Gedistribueerde voorzieningen voor duurzame toegang (A.1) Dit document bestaat uit twee delen: 1. Project DDS herleeft Beschrijving van het hele

Nadere informatie

Inhoudsopgave van de gehele gids:

Inhoudsopgave van de gehele gids: Inhoudsopgave van de gehele gids: 1. Inleiding 2. De rol van werk 3. Talent 3.1 Wat is talent en toptalent? 3.2 Hoe ontstaat een talent? 4. Talent ontdekking: Ontdek je talenten 4.1 Waaraan herken je een

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63

Inhoudsopgave. Inleiding 7. 1 Het zichtbare boek 13. 2 Een boek is meer dan tekst 27. 3 De waarde van boeken 47. 4 Kinderboeken 63 Inhoudsopgave Inleiding 7 1 Het zichtbare boek 13 2 Een boek is meer dan tekst 27 3 De waarde van boeken 47 4 Kinderboeken 63 5 Boeken om te verzamelen 85 6 Waarom we van boekwinkels houden 99 7 Lezersrevolutie

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Vervolg op het STEVIN Programma

Vervolg op het STEVIN Programma Vervolg op het STEVIN Programma Onderzoek en Ontwikkeling Internationaal Europa Focus op Multilingual en Cross-lingual Information Processing Meer development dan Research Kan verschuiven in de komende

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014

Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014 Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014 Dit is de algemene introductie citatie analyse, bedoeld voor onderzoekers en academici die interesse hebben in het publiceren van een (wetenschappelijk)

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een juridische scriptie?

Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Tips & valkuilen Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Onderwerp kiezen Probleemstelling formuleren Methode kiezen Tijdsplanning maken Bronnen bestuderen en analyseren Schrijven Conclusies trekken Roland

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Inleiding. Het digitale verleden en de toekomst van de mediageschiedenis. Marcel Broersma*

Inleiding. Het digitale verleden en de toekomst van de mediageschiedenis. Marcel Broersma* 4 Marcel Broersma* Inleiding Het digitale verleden en de toekomst van de mediageschiedenis Digitaal erfgoed is doolhof, kopte NRC Handelsblad in september 2011 op de voorpagina van haar wetenschapskatern.

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Afstudeertraject Het schrijven van een scriptie hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Soorten afstudeerproject Onderzoek - op de beroepspraktijk georienteerd en verwerkt in een

Nadere informatie

Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker

Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker Standaarden in het (digitaal) beschrijven van vormgevingsarchieven Bernadine Ypma, zelfstandig onderzoeker Deze samenvatting geeft de resultaten van een onderzoek naar ontsluitingsmethoden van vormgevingsarchieven

Nadere informatie

OUD IS IN. 12 september 2013

OUD IS IN. 12 september 2013 OUD IS IN 12 september 2013 David Coppoolse Vlaamse Erfgoedbibliotheek Marleen Vandenreyt Provinciale Bibliotheek Limburg Welkom 2 In deze presentatie Realisering Flandrica.be 2011-2012 Ervaringen van

Nadere informatie

Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2

Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2 Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2 Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 datum Januari 2014 auteur Marije Oudejans T: +31 13 466 8327 E: m.oudejans@uvt.nl@uvt.nl

Nadere informatie

1 JOURNALISTIEK. Opleidingsonderdeel andere instelling

1 JOURNALISTIEK. Opleidingsonderdeel andere instelling Artesis Hogeschool (nu UA) Bachelor in de productontwikkeling Algemene economie 3 Economische inzichten Artesis Hogeschool (nu UA) Bachelor in de productontwikkeling Bedrijfseconomie 3 Economische inzichten

Nadere informatie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie

Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Beleidsplan Stichting Geschiedenis Fysiotherapie 2014-2019 Opgesteld door het Bestuur van de SGF. Geaccordeerd per:2 juni 2014 Beleidsdocument 2014-2019 Stichting Geschiedenis Fysiotherapie Page 1 Inleiding

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

KNUFFEL LESPAKKET WAT KAN JOUW DRONE?

KNUFFEL LESPAKKET WAT KAN JOUW DRONE? KNUFFEL LESPAKKET WAT KAN JOUW DRONE? HEEFT OVER 10 JAAR IEDEREEN EEN DRONE? IS EEN DRONE SLIMMER DAN EEN CAVIA? MOET IEDEREEN EEN DRONE IN DE WINKEL KUNNEN KOPEN? ZIJN ER REGELS NODIG VOOR DRONES? WAT

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Reizende expositie Herstel, Groei en Vernieuwing 1940-1965

Reizende expositie Herstel, Groei en Vernieuwing 1940-1965 Reizende expositie Herstel, Groei en Vernieuwing 1940-1965 De wederopbouw van Nederland in de periode 1940-1965 is een belangrijke ontwikkeling in de Nederlandse geschiedenis. Het was een periode van herstel

Nadere informatie

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Studiekeuzetraject Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Opbouw IB-diplomaprogramma Vak Nederlands binnen IB-diploma Higher level Standard level A versus B (B

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

De Multitaskende Digital Native en andere Broodje Aap Verhalen in het Onderwijs

De Multitaskende Digital Native en andere Broodje Aap Verhalen in het Onderwijs De Multitaskende Digital Native en andere Broodje Aap Verhalen in het Onderwijs Prof. dr. Paul A. Kirschner Vooraf 1: Ben jij student? docent? onderzoeker? ondernemer? geïnteresseerd publiek? anders???

Nadere informatie

Epiloog 111. Literatuur en andere bronnen 117 Literatuur 117 Film, dvd, documentaires, video 120 Muziek 121 Theater 121 Websites 121

Epiloog 111. Literatuur en andere bronnen 117 Literatuur 117 Film, dvd, documentaires, video 120 Muziek 121 Theater 121 Websites 121 Inhoud Inleiding 7 1 Beelden van dementie in Nederland 11 Inleiding 11 De meest gevreesde ziekten volgens Sontag 12 Sontags vier criteria, toegepast op dementie 13 Taboe en schaamte 16 Angstaanjagende

Nadere informatie

Digitale duurzaamheid 101. Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet.

Digitale duurzaamheid 101. Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet. Digitale duurzaamheid 101 Wat het is, wat het niet is en wat u er mee moet. Wie zijn wij? Vader van Amber (5) en Stijn (3) Getrouwd met Pamela O.a.Vader.man.vriend.eigenzinnig. dichter.gouda.zelfstandig

Nadere informatie

I NHOUD. Inleiding 9. 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling. 2 Bouwstenen van de historische methode

I NHOUD. Inleiding 9. 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling. 2 Bouwstenen van de historische methode 5 I NHOUD Inleiding 9 Opzet 11 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling 1.1 Onderwerp en vraag 17 1.1.1 Een onderwerp benoemen 17 1.1.2 Soorten vragen: beschrijvend, verklarend, verkennend

Nadere informatie

TravelNext LOBKE ELBERS @LOBKEELBERS

TravelNext LOBKE ELBERS @LOBKEELBERS TravelNext LOBKE ELBERS @LOBKEELBERS Intro Lobke Elbers @lobkeelbers lobke@travelnext.nl Community manager Content schrijver Online marketing Blogger Kansenzoeker Samenwerker Gastdocent NHTV Nijmegen www.travelnext.nl

Nadere informatie

Vraagstelling fundamentele vragen

Vraagstelling fundamentele vragen Vraagstelling De roerige tijden van bezuinigingen op lokaal en Rijksniveau zorgen ervoor dat geldstromen kritisch onder de loep worden genomen. Zowel door de uitvoerende organisaties, als door de subsidieverstrekkers,

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Een nieuwe prosopografie van predikanten: mogelijkheden en valkuilen van DH-tools God in Nederland 3.0, 21 November, 2014

Een nieuwe prosopografie van predikanten: mogelijkheden en valkuilen van DH-tools God in Nederland 3.0, 21 November, 2014 Een nieuwe prosopografie van predikanten: mogelijkheden en valkuilen van DH-tools God in Nederland 3.0, 21 November, 2014 Serge ter Braake & Antske Fokkens Een geschiedenis van historische databases Eind

Nadere informatie

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner

Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Broodje aap in het onderwijs maar wat zegt de wetenschap? Prof. dr. Paul A. Kirschner Vooraf 1: Ben jij student? docent? onderzoeker? ondernemer? geïnteresseerde publiek? anders??? Vooraf 2: Geloof jij

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek ANTWERPEN t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Master in de journalistiek De master in de journalistiek vormt kritische journalisten die klaar zijn voor de arbeidsmarkt. De weloverwogen

Nadere informatie

Slimmer zoeken op internet

Slimmer zoeken op internet Slimmer zoeken op internet Alleen voor INTERN gebruik bij Hogeschool Rotterdam Publicatie elders niet toegestaan Een praktische gids voor wie optimaal gebruik wil maken van internet Ewoud Sanders Door

Nadere informatie

Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn

Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn Auteurs: Silas Wittrock en Simon Hevink Klas: V4C Docent: Mevrouw Udn Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Voorwoord 3 Inleiding 4 Het vakgebied ICT 5 Ontwikkelingen in de afgelopen jaren op gebied van ICT 7

Nadere informatie

Toetsplan Bachelor CIW 2014-2015

Toetsplan Bachelor CIW 2014-2015 Toetsplan Bachelor CIW 2014-2015 BA 1 CIW Blok 1 Blok 2 Blok 3 Blok 4 7 collegewekeweken blok 1 weken blok 2 weken blok 3 3 toetsweken 7 college- hertoetsweek 2 toetsweken 7 college- hertoetsweek 2 toetsweken

Nadere informatie

Periodiekenviewer. Jaargangen digitaal inzichtelijk

Periodiekenviewer. Jaargangen digitaal inzichtelijk Periodiekenviewer Jaargangen digitaal inzichtelijk Periodiekenviewer Kranten, tijdschriften, raadsnotulen, archieven en bibliotheek- en bedrijfsarchieven zijn de secondewijzer van de geschiedenis. Hierin

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een juridische scriptie?

Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Master scriptie FdR UvA Studielast 10 EC 20 à 30 pp ( 7.000-10.500 woorden) Leerdoel: De scriptie is bedoeld om te laten zien dat de schrijver in staat is een wetenschappelijke

Nadere informatie

60 jaar tv geüpload; u mag er niet in

60 jaar tv geüpload; u mag er niet in 60 jaar tv geüpload; u mag er niet in - NRC Handelsblad van... http://www.nrc.nl/handelsblad/van/2015/maart/23/60-jaar-tv-... (//www.nrc.nl (http://www.nrc.nl/) Profiel Zoeken Menu 60 jaar tv geüpload;

Nadere informatie

PLANETS - Testbed. duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers

PLANETS - Testbed. duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers duizend jaar geschiedenis ligt op honderd kilometer plank van het de geschiedenis dijt uit, jaarlijks met kilometers PLANETS - Testbed Petra Helwig Senior adviseur Digitale Duurzaamheid Stel je voor Je

Nadere informatie

Module 1. Welke soorten informatiebronnen zijn er? www.thomasmore.be/bibliotheek

Module 1. Welke soorten informatiebronnen zijn er? www.thomasmore.be/bibliotheek www.thomasmore.be/bibliotheek Module 1 Welke soorten informatiebronnen zijn er? Gebaseerd op de tutorials informatievaardigheden van Bibliotheek Letteren - K.U.Leuven Module 1 In deze module maak je kennis

Nadere informatie

i Bij die wereld wil ik horen!

i Bij die wereld wil ik horen! Henk Procee, Herman Meijer, Peter Timmerman ir Renzo Tuinsma (redactie) i Bij die wereld wil ik horen! Zesendertig columns éf drie essays over de vorming tot academicus Boom Amsterdam 2004 Henk Procee,

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Workshop zoeken naar bronnen

Workshop zoeken naar bronnen Workshop zoeken naar bronnen PWS INTRODUCTIEOPDRACHT Lees onderstaande tekst. Deze tekst bevat geen feitelijke onjuistheden. Toch voel je je bij deze tekst waarschijnlijk erg ongemakkelijk. Beredeneer

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

The Construction and Operationalisation of NGO Accountability: Directing Dutch Governmentally Funded NGOs Towards Quality Improvement R.S.

The Construction and Operationalisation of NGO Accountability: Directing Dutch Governmentally Funded NGOs Towards Quality Improvement R.S. The Construction and Operationalisation of NGO Accountability: Directing Dutch Governmentally Funded NGOs Towards Quality Improvement R.S. Boomsma The construction and operationalisation of NGO accountability:

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

In beeld met Pinterest in 60 minuten

In beeld met Pinterest in 60 minuten In beeld met Pinterest in 60 minuten Hélène van den Dungen in samenwerking met Pinterest: where we go to plan imaginary weddings, dress children we don t have, and style homes we can t afford. Bron onbekend

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

BRONNENONDERZOEK 2010/2011

BRONNENONDERZOEK 2010/2011 Bronnenonderzoek Namen Begeleiders Informatie verzamelen : inleiding Om informatie te verzamelen zul je verschillende bronnen moeten raadplegen. Al zoekende zul je merken dat er bronnen zijn waarvan je

Nadere informatie

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing?

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Problematiseren en er voorbij Geert Kelchtermans Praktijkvoorbeelden zijn in PV in de hitparade van populair onderwijsjargon Eenvoudige

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Workshop: Oorlog in beeld

Workshop: Oorlog in beeld Woord vooraf Beelden zijn in ons dagelijks leven niet meer weg te denken. Veel historische gebeurtenissen van de 20 e eeuw staan middels beelden in ons geheugen gegrift. Of het nu gaat om de val van de

Nadere informatie