theorie en praktijk in de periode

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "theorie en praktijk in de periode 1650-1750"

Transcriptie

1 Scheikunde rond 1700: theorie en praktijk in de periode H.A.M. Snelders Inleiding De scheikunde in de jaren verkeerde in een overgangsperiode tussen het tijdperk van de alchemie en de'moderne' chemie uit de tweede helft van de achttiende eeuw. In 1673 bood de Duitse alchemist Johann Joachim Becher ( ) de Staten van Holland en West-Friesland schriftelijk een proces aan om goud to winnen uit duinzand. Eind 1676 of begin 1677 kwam Becher naar ons land om to proberen zijn winstgevend project to verkopen aan de Staten. Hij meende dat hij met een "eeuwighduyrend berghwerk" uit "Zee ofte Duyn-Sandt" door middel van bepaalde chemische bewerkingen zoveel goud kon verkrijgen dat de Staten er jaarlijks een behoorlijke winst uit zouden maken. Het proces bestond uit het smelten van bepaalde stoffen tot een glasmassa in door blaasbalgen aangeblazen ovens. Daarna hield Becher de fijnverdeelde massa, met metallisch zilver gemengd, lange tijd in gesmolten toestand. Het zilver vormt met het goud een legering en is er uit of to scheiden. Het is duidelijk dat het verkregen goud afkomstig was uit het gebruikte muntzilver en misschien een beetje uit het zand. Becher was zeker geen bedrieger en geloofde werkelijk in de mogelijkheid van deze omzetting. In december 1678 werd Becher octrooi verleend op zijn proces. De Staten benoemden nu een commissie, bestaande uit Michiel ten Hove en de wiskundige en burgemeester van Amsterdam Johannes Hudde, om het proces nader to onderzoeken. Een bedrag van 1200 rijksdaalders werd ter beschikking gesteld en de proef door de Amsterdamse essayeur Keerman in de Kalverstraat in het bijzijn van Becher en de commissie uitgevoerd. Er werd op 246 gram zilver 0,30 gram goud verkregen. De Staten gaven toe dat de proef gelukt was, maar ze bleven wantrouwig. De verdere onderhandelingen werden op de lange baan geschoven en tenslotte afgebroken.') De alchemisten uit de zeventiende eeuw waren niet alleen metallurgen die zich bezighielden met de transmutatie van metalen (processen waarbij on- 55

2 Figuur 1. De bereiding van zwavel volgens Georgius Agricola (De re metallica, 1556). 56

3 edele metalen als kwikzilver en lood omgezet werden in de edele metalen zilver en vooral goud) en het zoeken naar de Steen der Wijzen dat dit proces mogelijk moest maken en dat tevens ziekten zou kunnen genezen en het leven verlengen. Naast deze exoterische alchemie, die met metalen in laboratoria werkte, was er ook een esoterische alchemie die zich vooral met geestelijke, mystieke en religieuze zaken bezighield. Alhoewel de alchemistische experimenten niet tot het gewenste doel voerden -al beweerden tal van alchemisten dat het hun gelukt was metalen to transmuteren- werd er wel veel chemische en metallurgische kennis verworven (figuur 1). De alchemisten ontwikkelden en verbeterden de chemische laboratoriumapparatuur. In de overgangsperiode van alchemie naar de moderne scheikunde speelde Paracelsus ( ) een belangrijke rol. Hij hervormde zowel de scheikunde als de geneeskunde. Voor hem was het Joel van de alchemie niet het maken van goud en zilver, maar het bereiden van geneesmiddelen (iatrochemie). Daarnaast lukte het de alchemisten bij het zoeken naar de Steen der Wijzen andere belangrijke ontdekkingen to doen. Zo verkreeg de Hamburgse alchemist Hennig Brand ( ) in 1669 bij de destillatie van ingedampte urine het fosfor ('lichtdrager') en herontdekte Johann Friedrich Bottger in Meissen als gevangene van August de Sterke in 1708 het porcelein. Geleidelijk ontstond de chemie als onafhankelijke wetenschap. In de zeventiende eeuw werd ze beoefend in relatie tot alchemie, mineralogie, metallurgie, farmacie en geneeskunde. Weliswaar hielden veel wetenschappers uit die tijd zich bezig met chemische onderwerpen, maar pas in de tweede helft van de achttiende eeuw werd de scheikunde een voor ons herkenbare discipline. De bekendste chemicus (en fysicus) uit die tijd was Robert Boyle ( ), die wel de 'Father of modern chemistry' genoemd wordt.2) Boyle was een van de belangrijkste geleerden uit de zeventiende eeuw. Hij hield zich met alle gebieden van wetenschap bezig, niet alleen met natuur- en scheikunde, maar ook met sociale en religieuze thema's. In 1660 verscheen zijn boek: New Experiments Physico-Mechanicall touching the spring and weight of the Air, and its effects, waarin hi j de recent ontdekte luchtpomp van Otto von Guericke, burgemeester van Maagdenburg, verbeterde en toepaste om de verschijnselen in lege ruimten to onderzoeken. Boyle werkte in de geest van Francis Bacon ( ) die in het begin van de zeventiende eeuw een pleidooi voerde voor waarneming en experiment als grondslagen van een nieuwe natuurwetenschap (Ad- 57

4 T H E SCEPTICAL CHYMIST: OR CHYMICO_PHYSICA L Doubts & Paradoxes, Touching the SPAGYRIST'S PRINCIPLES call1d HYPOS Tn1TICA.L, As they are wont to be Propos'd and Defended by the Generality of A LCHYMISTS. Whereunto is prxmis'd Part of another Difcourfe relating to the fame Subjc&. B Y The Honourable ROBERT BOTLE, Efq; L O X D O N, printed by y. Cad ell for 1. Crooke, and are to be Sold at the ship in St. Paul's Church-Yard. Al D CL"1 1. Figuur 2. Titelblad van Robert Boyle's The Sceptical Chymist (1661). 58

5 vancement of Learning, 1605; Novum Organum, 1620). Boyle wilde nagaan hoe verschijnselen als verbranden, koken, voortplanting van het geluid en de inwerking van zuren op metalen veranderen als men de druk van de lucht vermindert. Dit leidde o.a. tot de naar hem genoemde gaswet: het produkt van druk en volume van een gas is bij constante temperatuur constant. Voor de scheikunde is vooral zijn boek The Sceptical Chymist uit 1661 van belang (figuur 2). Hierin bespreekt Boyle de grondproblemen van de scheikunde. Hij doet dat in dialoogvorm tussen twee oude vrienden: Eleuterius, die de opvattingen van de peripatetici (de alchemisten) verdedigt en Carneades, Boyle zelf. Het gaat vooral om het probleem van de chemische elementen. Eleutherius neemt de vier elementen van Aristoteles aan (aarde, water, lucht en vuur); Carneades wit weten wat eigenlijk de principiele betekenis van het begrip chemisch element is. In de loop van de discussie wordt het beroemde experiment van Jan Baptist van Helmont ( ) besproken. Deze had gedurende vijf jaar een wilgeboompje in een afgewogen hoeveelheid aarde laten groeien en alleen water als voedsel toegevoegd. De gewichtstoename die hij vond, is dus alleen to danken aan het water dat omgezet is in aarde. Van Helmont beschouwde het water als oerelement, maar Boyle twijfelt daaraan. Hij meent dat de vier aristoteliaanse elementen uit kleine deeltjes zijn opgebouwd die in onafgebroken beweging zijn. De vier elementen van Aristoteles, maar ook de drie principia van Paracelsus, zijn niet elementair maar samengesteld. Chemische elementen zijn voor Boyle de laatste analysegrens, maar zijn 'sceptische' houding laat niet toe dat hij ook onontleedbare stoffen kan aanwijzen. Daardoor leidde zijn empirisme tot scepticisme. Boyles voornaamste doel in de scheikunde was een mechanistisch wereldbeeld van de chemische reacties to geven. Hij bestreed oude begrippen als occulte vormen en kwaliteiten en wilde het gedrag van de materie verklaren in analogie met een machine. De wereld is voor Boyle niet een organisme, maar een mechanisme dat hij graag vergeleek met het beroemde uurwerk van Straatsburg. Voor zijn mechanistische verklaringen maakte hij gebruik van de in zijn tijd nieuwe corpusculaire filosofie, waarbij hij 'cartesiaanse' deeltjes gebruikte. Ook bier bleef hij sceptisch en deed hij geen uitspraak over het al of niet bestaan van absolute atomen of over de vorm en de bewegingen van de materiedeeltjes. Dit in tegenstelling tot Isaac Newton ( ), die in de beroemde 'query' 31 aan het slot van zijn Opticks: or, a treatise of the reflexions, refractions, inflexions and colours of light (1704) zijn opvattingen over de structuur van de materie uiteenzette. Newton nam aan that God in the 59

6 ,Tic fc Sigur,u p g. 3. P.. Cr tf n n.ic (cincmcintictnaurctcn.t ifiitfiratf.i i baron cin crioicnt accomobirtt i(f. t. cr Qtt[ficrim ctfct jii, iin tit nb mictcrr:cttcn(cinbugcri.btctn.ttcrf t t DcX ittil(ir,t cf.ttft. D. Qait oalt.itt.r inirtnbia ar;u(:bcn ift. r. ( F i n rc(:fic3ntctt cingmaurr./fcntan rutlcc 3i. ten (tttt. Figuur 3. Bereiding van vitrioololie (zwavelzuur) door destillatie van ijzervitriool (ijzersulfaat) (J.R. Glauber, Furni Novi Philosophici oder Beschreibung einer Neuerfundenen Distillir-Kunst, 1648). 60

7 Beginning form'd Matter in solid, massy, hard, impenetrable, moveable Particles", die hij niet alleen toepaste op de lichttheorie, maar op alle fysische en chemische verschijnselen. Een zout is oplosbaar in water, omdat de aantrekkingskracht van zout voor water groter is dan van zout tot zout. IJzer lost op in kopersulfaat, omdat de aantrekking van ijzer tot zwavelzuur groter is dan van koper tot zwavelzuur, enz. Boyle is een voorbeeld van een amateurwetenschapper, zoals Engeland er lange tijd veel van kende. Dit in tegenstelling tot het continent van Europa, waar de grootste bijdragen tot de scheikunde juist van farmaceutisch of medisch geschoolde geleerden kwamen. In Boyles tijd ontstonden ook informele gezelschappen, waar over natuurwetenschappelijke onderwerpen werd gesproken, zoals het Invisible College in Oxford en Londen. Uit deze informele gezelschappen ontstonden de officiele wetenschappelijke genootschappen (Royal Society, Londen, 1662; Academie Royale des Sciences, Parijs, 1666), die belangrijk bijdroegen tot de ontwikkeling van de experimentele natuurwetenschappen. Tussen de leden van dergelijke gezelschappen bestonden uitvoerige correspondenties, waardoor wetenschappelijke kennis snel werd verspreid. In de achttiende eeuw leidde dit alles tot het onderzoeken van het probleem van de natuur van de verbranding en naar de krachten die de chemische verbindingen samenhouden. De experimentele richting in de scheikunde van de achttiende eeuw leidde tot affiniteitstabellen, maar het was ook de praktische ervaring van de erts- en muntessayeurs en de salpeter- en aluinzieders die tot verbrandingstheorieen voerde. Beide richtingen mondden tegen het einde van de achttiende eeuw uit in de scheikunde van de Fransman Antoine Laurent Lavoisier ( ). In de periode breidde de kennis van de chemische elementen en verbindingen zich sterk uit. Kwantitatieve methoden voor het chemisch onderzoek kwamen steeds meer in gebruik en in het midden van de achttiende eeuw werden de verschillende gassen geidentificeerd en geisoleerd. De scheikundige technologie werd in de zeventiende eeuw vooral door een aantal uit de Duitse staten afkomstige wetenschappers bevorderd: J.R. Glauber, J. Kunckel, J.J. Becher en G.E. Stahl. De eerste had van 1656 tot zijn overlijden in 1670 een groot chemisch laboratorium in Amsterdam waar hij op grote schaal chemische produkten vervaardigde (figuur 3).3) 61

8 ev qf- C( 4- TABLE DES D/FFF_RENT'S RMPORTS cntrc dt riutltr ru6stanav. A,.. d i1.,.f r/.d rug,, ew >m >m >m r(d- pc 3 9 'T9 e v I Y L e^ >e >e >e Tm, 9 S e - 0 & V e, w s t 0 t, >e >ea >e- y-e e 3 n e v (DA 3 I `.n o Erpriir acdu AudedL.rd rnaru. V Terra C1.ivre Q -e SM Suhrtnnw.rmetaltquej (J "-e, Sot > A[idi nit. ut.l. Mtrture. P(os,t6 + Erprtt a vcr,ar./e -Q).ir.n i v.ia/quo. Rcqu/r ra dnti,anir,t. 7r Et.tut o Errs Q. O Ur. 7 ZNU..Id _ e' r/a(., (a ro(nti/ -- A,yr rt. PC ruruf.a- `y ,untr t!. Figuur 4. Affiniteitstabel van E.F. Geoffroy (Memoires de l'academie Royale des Sciences, 1718). 62

9 Affiniteitstabellen De affiniteitsleer ging uit van het adagium'similia similibus', het gelijke trekt het gelijke aan. De scheikundige affiniteit tussen twee stoffen, die meestal uit de praktijk bekend was, wees op een overeenkomstig bestanddeel in de beide uitgangsverbindingen. Water lost zouten op omdat deze ook water bevatten. Met de opgestelde affiniteits- of verwantschapstabellen had men een methode om reacties to voorspellen en chemische stoffen to klassificeren, hetgeen van groot belang was voor de technische scheikunde van die tijd. De eerste affiniteitstabel werd in 1718 gepubliceerd door de Parijse hoogleraar in chemie en geneeskunde Etienne-Francois Geoffroy ( ); het hoogtepunt vonden ze vanaf 1780 in het werk van de Zweed Torbern Bergman ( ). ) Geoffroy's Table des differents Rapports observes en Chimie entre differentes substances bestond uit zestien kolommen. In iedere kolom neemt de affiniteit ten opzichte van de bovenste stof of (figuur 4). Geoffroy sprak van 'differents Rapports', verschillende betrekkingen, tussen scheikundige stoffen. Bewust wilde hi j niet het woord 'affiniteit' gebruiken, omdat dat op animistische opvattingen over de chemische aantrekking zou kunnen wijzen. Ook het woord 'aantrekking' tussen chemische stoffen wilde hi j niet gebruiken, omdat ook dat een beladen woord was. Robert Boyle verwierp actio in distans. Chemische vereniging, oplossen, maar ook magnetische en elektrische aantrekkingen vinden plaats door direct contact. Isaac Newtons gravitatietheorie bevatte aantrekkende krachten die op afstand werkzaam waren. Newton nam echter aan dat chemische krachten verschillend zijn van de zwaartekracht. Geoffroy rangschikte in zijn affiniteitstabel de praktische kennis van hemzelf en van anderen. Aan het hoofd van een kolom staat de stof die kan reageren met elke stof eronder in afnemende volgorde van affiniteit. Affiniteitstabellen zijn praktisch en niet theoretisch. Het probleem van de invloed van de temperatuur en van de toestand van de reagerende stoffen leidde tot steeds meer verschillende affiniteitstabellen die voor ieder praktisch geval werden opgesteld (Bergman). Pas in 1799 onderkende de Franse chemicus Claude-Louis Berthollet ( ) de invloed van de massa: de richting waarin een chernische reactie verloopt is afhankelijk van twee factoren, de affiniteit en de massa. De laatste kan zo 63

10 groot zijn dat ze de invloed van de affiniteiten kan overwinnen. De leer van de chemische affiniteit speelde nog een boeiende rol in Goethes roman Die Wahlverwandtschaften (1810). De natuur van de verbranding Van Georg Ernst Stahl ( ), hoogleraar geneeskunde aan de universiteit van Halle waar hi j ook scheikunde doceerde, is de zogenaamde flog istontheorie afkomstig, welke hij ontleende aan de reeds genoemde Becher die in zijn Physica subterranea (1669) aannam dat alle stoffen zijn opgebouwd uit aarde, water en lucht. Er zijn drie soorten aarde: smeltbare of eerste aarde (steen- of glasachtige aarde), terra pinguis of tweede aarde (vette of brandbare aarde) en mercuriale of derde aarde die metalen hun bijzonder karakter geven. Bij verbranding van een stof ontwijkt volgens Becher de vette of brandbare aarde. Stahl stelde in 1697 de flog istontheorie op, die net als de zwavel-kwiktheorie van de middeleeuwse alchemisten en de tria prima-theorie (zwavel, kwik en zout) van Paracelsus met kwaliteitsdragers werkte en uitging van het adagium 'similia similibus'.5) In alle brandbare stoffen zit een brand baarheidsbeginsel, het flogiston, een onzichtbare, nooit in de natuur aangetroffen en uiterst subtiele materie. Bij verbranding ontwijkt het flogiston uit de brandbare stof onder licht- en vuurverschijnselen. Een metaal geeft daarbij een metaalkalk (later metaaloxyde genoemd) en een niet-metaal een zuur (of beter een zuurvormend oxyde). Behalve verbrandingsverschijnselen kon Stahl met zijn theorie ook ademhaling, rotting en gisting verklaren. De flogistontheorie was dus een algemene theorie, die bovendien logisch was. Als verbranding (oxydatie) het ontwijken van flogiston is, dan moet reductie het opnemen van flogiston zijn. De praktijk leerde dat een metaalkalk met houtskool het metaal teruggaf, waaruit de conclusie werd getrokken dat koolstof vrijwel zuiver flogiston is. (Het tevens gevormde gasvormige koolstofmonoxyde werd niet waargenomen!) Met de flogistontheorie waren alle chemische verschijnselen to verklaren zolang men geen waarde toekende aan het wegen: zink wordt bij verhitting zwaarder en niet lichter, ondanks het feit dat er flogiston ontwijkt. Voorlopig was dat geen groot probleem (zink wordt bij verhitting weliswaar zwaarder, maar kalksteen juist lichter). Maar dat werd het wet na 64

11 het midden van de achttiende eeuw toen men de verschillende gassen wist to isoleren en to identificeren. Hoe kwam Stahl tot zijn theorie? Stahl had grote belangstelling voor chemische processes en was niet tevreden met alleen praktische kennis. Hij vroeg zich of wat er bij de ertsverwerking, de ververij, de salpeterbereiding, de bier- en wijnbereiding eigenlijk gebeurt. Hij liet zijn studenten onderzoeken hoe men de metaalopbrengst uit ertsen kan verhogen. Het probleem was de rol van de houtskool dat werd toegevoegd. De ervaring in de metaalsmelterijen en tingieterijen leerde dat bij het smelten van ertsen en de reductie van de metaalkalken houtskool een bepaalde en essentiele rol speelde. De practici dachten dat voor het proces zulke hoge temperaturen nodig zijn als alleen door het houtskool kan worden geleverd, terwijl deze houtskool tevens het gesmolten metaal bescherming hood voor de trektocht in de ovens (met als gevolg weer oxydatie). Stahl meende dat de koolstof een materiele bijdrage aan het proces van de metaalvorming leverde. Er wordt bij het smelten iets materieels aan het erts toegevoegd, namelijk een bepaald bestanddeel van de houtskool, dat immers volledig in het proces verdwijnt. Dat bestanddeel zit ook in pek, olie en dergelijke stoffen en Stahl noemde het flogiston naar het Griekse woord phlox (vlam). Stahls eerste onderzoekingen leidden dus tot een interpretatie van het reductieproces als een chemisch proces waarin het flogiston zich met de metaalkalk verenigt en het metaal wordt teruggekregen. Dit impliceerde dat het metaal een verbinding is, een samengestelde stof (mixta) van metaalkalk en flogiston. Bij verhitting van metalen ontwijkt dus het flogiston. Stahl interpreteerde dit proces corpusculair. Bij de verbranding ontwijken de loslatende flog istondeeltjes in de lucht, ze brengen de luchtdeeltjes in een snelle wervelbeweging hetgeen zich uit als hitte, warmte of vlammen. De flogistontheorie was een algemeen aanvaarde theorie, die pas in de tweede helft van de achttiende eeuw op experimentele gronden werd verlaten. Toch was er in ons land weinig belangstelling voor de flogistontheorie omdat de Leidse geneeskundige en chemicus Herman Boerhaave ( ), die met zijn boek Elementa chemiae (1732) grote invloed uitoefende op de scheikunde in ons land, er geen gebruik van maakte.b) Boerhaave nam de flogistontheorie niet aan en noemde ze zelfs niet in zijn leerboek. Hij nam we] aan dat de metalen samengesteld zijn, maar wilde daarmee de verbrandingsverschijnselen niet verklaren. Daarvoor 65

12 gebruikte hij een 'pabulum ignis', een voedsel voor het vuur, dat overigens niets to maken heeft met de ook door Boerhaave aangenomen 'materia ignis' of vuurstof. Volgens Boerhaave bevatten brandbare stoffen een brandbaar beginsel, het pabulum ignis, dat niet geidentificeerd mag worden met het flogiston van Stahl. Bij het verbranden wordt het pabulum ignis door het vuur opgenomen. In ons land werkte de praktische scheikundige (apotheker en geneeskundige) geheel in de traditie van de empirisch-rationele methode van Boerhaave die alleen van chemisch onderzoek wilde weten dat geheel op de waarneming berust en waarbij men zich streng rekenschap geeft van alle verschijnselen en zich vrijhoudt van aprioristische uitspraken. Boerhaaves opvolger in Leiden Hieronymus David Gaubius ( ) was, evenals de bekende Utrechtse en Leidse natuurkundehoogleraar Petrus van Musschenbroek ( ), wel aanhanger van de flogistontheorie. Gaubius liet zijn leerlingen praktisch chemische oefeningen doen. Hij onderzocht zelf het'luna fixata Ludemanni', een universeel geneesmiddel, en bewees met de blaaspijp dat het niets dan zinkkalk (zinkoxyde) is. Om het onderscheid tussen zinkmetaal en zinkbloem (zinkoxyde) to verklaren, nam hij aan dat bij de bereiding van zink de reductie van zinkkalk naar zink veroorzaakt wordt door de opname van flogiston. 66

13 Noten 1. F.M. Jaeger, Over Johann Joachim Becher en zijne relaties met de Nederlanden', Economisch-Historisch Jaarboek 5 (1919), pp ; HA.M. Snelders, 'Johann Joachim Becher and rein Gold-aus-Sand-Projekt', Wolfenbutteler Forschungen, in druk. 2. M. Boas, Robert Boyle and seventeenth-century chemistry (Cambridge, 1958). 3. E. Homburg, 'De 'Gouden Eeuw' van de Nederlandse chemische industrie', Chemisch Magazine, mei 1989, pp HA.M. Snelders, Hoofdstukken uit de geschiedenis van de scheikunde (Amsterdam, 1979), pp I. Strube, Georg Ernst Stahl (Leipzig, 1984); E. Stroker, Theoriewandel in der Wissenschaftsgeschichte. Chemie im 18. Jahrhundert. (Frankfurt am Main, 1982). 6. HA.M. Snelders, 'Georg Ernst Stahls Phlogiston and Herman Boerhaaves Pabulum Ignis. Eine vergleichende Analyse', Wissenschaftliche Beitrl ge der Martin-Luther-Universitat Halle-Wittenberg 66 (E 73) 1985, pp

De Flogistontheorie: een foute theorie of de weg naar de waarheid?

De Flogistontheorie: een foute theorie of de weg naar de waarheid? Roderigh Rohling Faculteit Scheikundige Technologie De Flogistontheorie: een foute theorie of de weg naar de waarheid? Eind zeventiende eeuw werd de flogistontheorie ontwikkeld. De flogistontheorie wordt

Nadere informatie

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari LEZINGEN OVER WETENSCHAPSGESCHIEDENIS MUSEUM BOERHA AVE 2012 Newton & de levende kracht Joule en het mechanisch equivalent van warmte TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari & TIEMEN COCQUYT 19 februari &

Nadere informatie

Het smelten van tin is géén reactie.

Het smelten van tin is géén reactie. 3 Reacties Reacties herkennen (3.1 en 3.2 ) Een chemische reactie is een gebeurtenis waarbij stoffen verdwijnen en nieuwe stoffen ontstaan. Bij een reactie verdwijnen de beginstoffen. Er ontstaan nieuwe

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

De wet van Boyle en Mariotte

De wet van Boyle en Mariotte De wet van Boyle en Mariotte De wet op de samendrukbaarheid van gassen wordt aan twee geleerden toegeschreven: de Iers-Engelse edelman Robert Boyle (1627-1691) en de Franse jurist Edme Mariotte (ca. 1620-1684).

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 3: Reacties 3.1 Energie Energievoorziening Fossiele brandstoffen zijn nog steeds belangrijk voor onze energievoorziening. We zijn druk op zoek naar duurzame

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

In het dagelijks leven - Mooi om te weten

In het dagelijks leven - Mooi om te weten In het dagelijks leven - Mooi om te weten Zoek het eens op. Je kan hiertoe gebruiken: www.periodictableonline.org of CD-rom Een elementaire wereld (EOS- mei 2002). 1 Rangschikking volgens % voorkomen in

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 1: Stoffen 1.1 Zwart goud Aardolie Aardgas, aardolie en steenkool heten ook wel fossiele brandstoffen. Bij verbranding komt veel energie vrij, maar er ontstaan

Nadere informatie

Nask2 inhouden (PO-vmbo)

Nask2 inhouden (PO-vmbo) Nask2 inhouden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw gl/tl exameneenheden Vakkernen 1. Materie 42: De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

H7 werken met stoffen

H7 werken met stoffen H7 werken met stoffen Stofeigenschappen Faseovergangen Veilig werken met stoffen Chemische reacties Stoffen Zuivere stoffen mengsels legeringen één soort moleculen opgebouwd uit een aantal verschillende

Nadere informatie

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt.

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Uitwerkingen 1 Opgave 1 De massa van een voorwerp geeft aan hoe zwaar dit voorwerp is. Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Opgave De dichtheid van een stof

Nadere informatie

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Scheidingsmethoden. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Scheidingsmethoden. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Emiel D 05 November 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/60571 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Scheikunde Samenvatting H4+H5

Scheikunde Samenvatting H4+H5 Scheikunde Samenvatting H4+H5 Hoofdstuk 4 4.2 Stoffen worden ingedeeld op grond van hun eigenschappen. Er zijn niet-ontleedbare stoffen en ontleedbare stoffen. De niet-ontleedbare stoffen zijn verdeeld

Nadere informatie

DE HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN HET BEGRIP VERBRANDING door Dr. C. W. van Hoogstraten, scheikundige bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

DE HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN HET BEGRIP VERBRANDING door Dr. C. W. van Hoogstraten, scheikundige bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken. DE HISTORISCHE ONTWIKKELING VAN HET BEGRIP VERBRANDING door Dr. C. W. van Hoogstraten, scheikundige bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Van het moment af, dat de oermens zich van zijn omgeving bewust

Nadere informatie

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie.

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 3.1 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 2. De pijl in een reactieschema (bijvoorbeeld: A + B C) betekent: - A en B reageren tot C of - Er vindt

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Opgave 1 Op het etiket van een pot pindakaas staat als een van de ingrediënten magnesium genoemd. Scheikundig is dit niet juist. Pindakaas bevat geen magnesium

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

1 De bouw van stoffen

1 De bouw van stoffen Inhoud 1 De bouw van stoffen 1 eigenschappen van stoffen 13 Mengsels en zuivere stoffen 13 D Oplossingen 15 Zuivere stoffen herkennen 15 Scheiding van mengsels 17 2 de opbouw van de materie 19 Moleculen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Vuur De geschiedenis van het vuur Vuur is niet iets dat uitgevonden is. Het was er altijd al. Vroeger dachten de ouden Grieken dat de goden het aan de mensen hadden gegeven. In de oertijd was vuur een

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Programma OP Sk 11e klas, "Elementen"

Programma OP Sk 11e klas, Elementen Programma OP Sk 11e klas, "Elementen" 11e Klas-periode: Verschillende standpunten in kunnen nemen; de werkelijkheid vanuit verschillende kanten kunnen zien; door de ogen van verschillende grote wetenschappers

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11109 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/403948, houdende

Nadere informatie

Energie-omzetting: omzetting van de ene energiesoort in de andere. Energie-overdracht: overdracht van energie van het ene voorwerp aan het andere.

Energie-omzetting: omzetting van de ene energiesoort in de andere. Energie-overdracht: overdracht van energie van het ene voorwerp aan het andere. Energie Behoudswetten Natuurkundewet waarin wordt geformuleerd dat de totale waarde van een bepaalde grootheid (behouden grootheid) in een geïsoleerd systeem niet verandert. Energie-omzetting: omzetting

Nadere informatie

PROEFVERSIE HOCUS POCUS... BOEM DE CHEMISCHE REACTIE. WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3

PROEFVERSIE HOCUS POCUS... BOEM DE CHEMISCHE REACTIE. WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3 HOCUS POCUS... BOEM VERSIE PR O EF DE CHEMISCHE REACTIE WEZO4_1u_ChemischeReacties.indd 3 14/04/16 20:53 HOOFDSTUK 1 CHEMISCHE REACTIES EN FYSISCHE VERSCHIJNSELEN 1.1 Chemische reactie en fysisch verschijnsel

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum:

Het deeltjesmodel. Deeltjes en hun eigenschappen. Context 3 Zinken zweven drijven. Naam: Klas: Datum: Naam: Klas: Datum: Het deeltjesmodel Deeltjes en hun eigenschappen Als je een stukje ijzer, goud of eender welk stof tientallen keren kon vergroten, dan zou je ontdekken dat alle stoffen gemaakt zijn van

Nadere informatie

Waarom brandt een kaarsvlam?

Waarom brandt een kaarsvlam? Waarom brandt een kaarsvlam? Leerdagboek van:... Een brandende kaars! Neem tekeningen als losse bladzijden op in je leerdagboek. Overeenkomsten en verschillen (Vergelijk je eerste tekening van de brandende

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245)

Basiskennis en Basisvaardigheden II (245) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN II 245 asiskennis en asisvaardigheden II (245) SCHEIKUNDE 245.01 De kandidaat kan de belangrijkste scheikundige en natuurkundige verschijnselen onderscheiden. 245.02 De kan

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

3.1 Energie. 3.2 Kenmerken chemische reactie

3.1 Energie. 3.2 Kenmerken chemische reactie 3.1 Energie Wat is energie? Energie voorziening Fossiele brandstof verbranden Co2 komt vrij slecht voor het broeikaseffect Windmolen park Zonnepanelen Energie is iets wat nodig is voor een verbrandingsreactie

Nadere informatie

Nascholing: Energie in wetenschappen (fysica/chemie/natwet 2 de graad)

Nascholing: Energie in wetenschappen (fysica/chemie/natwet 2 de graad) Nascholing: Energie in wetenschappen (fysica/chemie/natwet 2 de graad) Donderdag 27 januari 2011 Lerarenopleiding BASO Begeleiding: F. Poncelet Filip.Poncelet@khlim.be R. Frans Renaat.Frans@khlim.be :

Nadere informatie

2 Soorten micro-organismen Bacteriën Gisten Schimmels Virussen Samenvatting 40

2 Soorten micro-organismen Bacteriën Gisten Schimmels Virussen Samenvatting 40 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 De geschiedenis van de microbiologie 9 1.1 De vroegste historie 9 1.2 Louis Pasteur 12 1.3 Ziekte: door micro-organismen of een straf van God? 14 1.4 De bestrijding van

Nadere informatie

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 2 de ronde 26 februari 2014 Je naam en voornaam: Je adres: De naam van je school: Het adres van je school: Je leerjaar: Aantal lesuren chemie per week die je dit

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Samenvatting 3.1, 3.2 en 3.3 (2)

Samenvatting 3.1, 3.2 en 3.3 (2) Samenvatting 3.1, 3.2 en 3.3 (1) Kenmerkend voor het optreden van een chemische reactie is dat de stofeigenschappen veranderen. Als stofeigenschappen veranderen, dan zijn er dus nieuwe ontstaan.. Deze

Nadere informatie

Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen?

Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen? Wat zijn de verschillen tussen metalen en niet-metalen? Proef 1.1: Uitzicht van de stof waarnemen Plakband Schuurpapier Leg de verschillende stoffen naast elkaar. Schrijf bij de waarneming (1) het juiste

Nadere informatie

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN EFENSET 2006_1 PGAVEN werk: Evelien Veltman (secretaresse) Instituut voor eerplanontwikkeling Postbus 2041/7500 CA Enschede Telefoon: (053)4840339 privé: P.A.M. de Groot Kamperzand 1/1274 HK Huizen Telefoon:

Nadere informatie

3. Leid uit de formules van water, zwaveldioxide en zwavelzuur af welke stof uit de lucht hier bedoeld wordt..

3. Leid uit de formules van water, zwaveldioxide en zwavelzuur af welke stof uit de lucht hier bedoeld wordt.. Steenkool Steenkool komt in heel veel verschillende vormen voor. Dat geldt voor het uiterlijk van de steenkool. De kleur van steenkool kan bijvoorbeeld variëren van bruin tot zwart, steenkool kan hard

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern.

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern. 1 Atoombouw 1.1 Atoomnummer en massagetal Er bestaan vele miljoenen verschillende stoffen, die allemaal zijn opgebouwd uit ongeveer 100 verschillende atomen. Deze atomen zijn zelf ook weer opgebouwd uit

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Rekenen aan reacties. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week

Rekenen aan reacties. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week Rekenen aan reacties Scheikunde iveau 4 Jaar 1 Periode 3 Week 3 Deze les Molair volume Reactievergelijkingen kloppend maken Samenvatting Vragen uiswerk voor volgende week Bestuderen oofdstuk 4: Chemische

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda)

Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda) Verslaglegging workshop van oud naar nieuw! Woudschoten 14 en 15 november 2003 Marijn Meijer en Annet van Schijndel (Newmancollege te Breda) In deze workshop zijn we specifiek gaan kijken naar de vernieuwing

Nadere informatie

3 Theoretische leerweg

3 Theoretische leerweg Programma van ing en afsluiting Schooljaar 2015-2016 3 Theoretische leerweg Gomarus College Cohort 2015 Programma van ing en afsluiting Vak:aardrijkskunde periode type duur weging ED01 1, 2 Arm en rijk

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Secundair onderwijs - Tweede graad ASO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke eindtermen voor wetenschappen Gemeenschappelijke eindtermen gelden voor het geheel van de wetenschappen.

Nadere informatie

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes Praktijk-wijzer & oefeningen (6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes INLEIDING Materiaal 1. Azijn (10cl) 2. Bakpoeder (50g) 3. Balans 4. Maatbeker 5. Plastic flesje 6. Kurk met zelfgemaakte raket Werkwijze

Nadere informatie

Alles in paren. Islam voor iedereen. revisie: Yassien Abo Abdillah. bron: walidin.com. Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad)

Alles in paren. Islam voor iedereen. revisie: Yassien Abo Abdillah. bron: walidin.com. Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) Alles in paren ] لونلدية - dutch [ nederlands - revisie: Yassien Abo Abdillah bron: walidin.com Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam voor iedereen الا زدواجية» للغة اهلونلدية «مراجعة: ياس

Nadere informatie

door gebruik van de smaak en van indicatoren een oplossing karakteriseren als zuur, neutraal of basisch;

door gebruik van de smaak en van indicatoren een oplossing karakteriseren als zuur, neutraal of basisch; Leergebied: oplossing Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 1.4.1 - met een voorbeeld uitleggen wat een oplossing is; 5.3 - de elektrolyse van een natriumchloride-oplossing voorstellen op het elektrisch schema

Nadere informatie

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen 1. Situering constructiematerialen Metalen Verbindingen Niet-metalen non-ferrometalen ferrometalen 2. Hoofdkenmerken Þ non-ferrometalen zijn... Ze worden in zowel zuivere vorm als in legeringen gebruikt.

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet Jaarplan TSO-BTW/VT TSO-TeWe ASO-Wet Fysica TWEEDE GRAAD ASO VVKSO BRUSSEL D/2012/7841/009 4de jaar, 2u/week JAARPLAN Vul de donkergrijze kolommen in en je hebt een jaarplan; vul de andere ook in en je

Nadere informatie

Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus

Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus Van t Hoff Laboratorium voor Fysische en Colloïdchemie Debye Instituut Universiteit Utrecht Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus H + lcohol + uur Ester + Water b.erne@chem.uu.nl

Nadere informatie

Maken van siliconen uit zand

Maken van siliconen uit zand Maken van siliconen uit zand Onderzoeksvraag Kunnen we siliconen maken uit zand? Voorbereiding Begrippen als achtergrond voor experiment exotherme reactie redoxreacties Materiaal + stoffen - oogbescherming

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen;

mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen; Leergebied: zuivere stoffen Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 1.4.5 - mengsels onderscheiden van zuivere stoffen aan de hand van gegeven of van waargenomen fysische eigenschappen; 2.3 - een verzameling

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-215-4 (HB) 978-94-6175-957-3 (e-book) 978-94-6175-158-4 (HB)

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS Ing. Sc. Frank Lakiere Cursus Chemie Inleiding - 2 INHOUDSTAFEL INLEIDING 1. Enkele begrippen inzake materie en aggregatietoestand inl - 6 1.1. Heterogene systemen 1.2. Homogene

Nadere informatie

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap Door Bastiaan Grutterink Het filosofische idee of theorie die de coherentie theorie over waarheid heet zal het onderwerp van dit betoog zijn.

Nadere informatie

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld

Leren van je medeleerlingen. Peer Instruction : een voorbeeld Leren van je medeleerlingen 1 Peer Instruction : een voorbeeld Hieronder zal een les chemie uitgewerkt worden waarin gebruik gemaakt wordt van Peer Instruction (we noemen deze les, les 1). De les is bestemd

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN

OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN * = voor VWO Salmiak, NH 4 Cl(s), kan gemaakt worden door waterstofchloride, HCl(g), te laten reageren met ammoniak, NH 3 (g) 01 Wat is de chemische naam voor salmiak? 02 Geef

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen D/2015/7841/013 Opmerkingen Bijlagen voor de nieuwe doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Bijlage 48a A.1 Enkele

Nadere informatie

Nieuwe Syllabus Scheikunde

Nieuwe Syllabus Scheikunde Nieuwe Syllabus Scheikunde Waar heeft docent behoefte aan? Cris Bertona (ICLON, voorzitter syllabus commissie) Karsten Kaspers (Hogeschool Leiden) Regionaal Steunpunt Leiden 26 januari 2012 Historie -

Nadere informatie

02 H2 Stoffen om je heen. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

02 H2 Stoffen om je heen. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 18 December 2014 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/51289 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

Gemeenschappelijk gedeelte

Gemeenschappelijk gedeelte Gemeenschappelijk gedeelte Godsdienst 2 Nederlands 5* Frans 4* Wiskunde 4* Aardrijkskunde 2 Biologie 2 Geschiedenis 1 Technologische opvoeding 2 Lichamelijke opvoeding en sport 2 Muzikale opvoeding 1 Plastische

Nadere informatie

Een relatie tussen begrippen 'stof' en 'reactie'

Een relatie tussen begrippen 'stof' en 'reactie' 170 T i j d s c h r i f t Didactiek Natuurwetenschappen 2 (1981) n r. 3 Een relatie tussen begrippen 'stof' en 'reactie' in scheikunde.onderwijs C. de Jong Vakgroep Scheikunde, S t i c h t i n g Opleiding

Nadere informatie

2 Concentratie in oplossingen

2 Concentratie in oplossingen 2 Concentratie in oplossingen 2.1 Concentratiebegrippen gehalte Er zijn veel manieren om de samenstelling van een mengsel op te geven. De samenstelling van voedingsmiddelen staat op de verpakking vermeld.

Nadere informatie