EEN JUWEEL VAN EEN TIJDSBEELD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN JUWEEL VAN EEN TIJDSBEELD"

Transcriptie

1 EEN JUWEEL VAN EEN TIJDSBEELD INLEIDING: Een sieraad kan van schitterende materialen en met verfijnde technieken vervaardigd zijn, zonder kosten of moeite te sparen, om mensen nog mooier te maken dan ze al zijn. Maar naast de intrinsieke en decoratieve waarde is er nog een grote waarde toe te kennen aan een sieraad of juweel, namelijk de functie die het vervult als communicatiemiddel. Met een sieraad kunnen we tonen wie we zijn en waar we voor staan. Wanneer we sieraden als kentekens aan den lijve beschouwen is juweelkunst wellicht de meest intieme van alle toegepaste kunsten. Een juweel kan een kunstzinnig manifest zijn, zoals deze armband doet vermoeden. Over Napoleon Bonaparte is ongelooflijk veel geschreven, vanwege de enorme impact die hij op de Europese geschiedenis heeft gehad. Ook zijn er veel voorwerpen, waaronder sieraden, die al dan niet terecht met deze heerser in verband worden gebracht 1. Niettegenstaande wil ik, in navolging van zijn vermetelheid, aantonen dat dit fascinerend sieraad een herdenkingsjuweel is, vervaardigd naar aanleiding van het overlijden van Napoleon Bonaparte in KEURMERKEN: Naar links kijkende ramskop: keurmerk voor goud 750/000 gebruikt in Frankrijk, Parijs, van , met contrakeur. Dit merk is drie maal afgeslagen, éénmaal op een schakel en dubbel in het kroonmotief. Ruitvormig meesterteken met onder elkaar een F en een G in kapitalen, waartussen een onregelmatige vijfhoek: François Galland. François Galland was gespecialiseerd in la fantaisie, la petite parure. Dit meesterteken werd door hem vanaf 1813 tot 15 februari 1828 gebruikt. Hij was gevestigd in Parijs; rue Richelieu 10, vanaf 1824 in de rue Chabanais, 14. Een later door hem gebruikt meesterteken wordt uiteindelijk op 10 juni 1834 in de registers doorgehaald 2. Deze combinatie van merktekens is dus afgeslagen tussen 1819 en Brutogewicht: 28 gram. Lengte armband: 17 cm. Breedte middendeel 4 cm, breedte schakels 1,5 cm. 1

2 HISTORISCH KADER: Niets is machtiger dan een idee waarvoor de tijd rijp is. (Victor Hugo, zoon van een van Bonapartes generaals) Gedurende de Franse Restauratie ( ) werd Frankrijk opnieuw door het huis Bourbon geregeerd. De energie en invloed van de voorgaande decennia zinderde echter nog na. Het was nog geen kwart eeuw geleden dat het Ancien Regime omver geworpen was. De door de Franse Revolutie gecreëerde krachten en instrumenten boden Napoleon Bonaparte de gelegenheid om de hoogste macht te verwerven. Napoleon was een opportunist, die alert de geboden mogelijkheden wist aan te grijpen. Zonder zijn sterke persoonlijkheid en zijn uitzonderlijke kwaliteiten zou het verloop van de gebeurtenissen onbetwist anders zijn geweest. Gedurende het bewind van Napoleon werden in het door Frankrijk beheerste gebied veel bestuurlijke vernieuwingen ingevoerd, waardoor zijn invloed nog altijd voortduurt: "Napoléon couronné par le temps écrit le Code civil" Jean-Baptiste MAUZAISSE 1833 Chateau de Malmison Onze achternamen werden ingevoerd en we meten nog steeds met zijn maten: de kilo, liter en meter. Wetgeving, onderwijs en gezondheidszorg werd toegankelijker en beter geregeld. Carrièremogelijkheden werden, ongeacht afkomst, veeleer afhankelijk van getoonde capaciteiten. Bonapartes capaciteit als militaire leider en zijn heerszuchtigheid waren verwant aan die van de wereldveroveraars uit oude tijden, die zijn inspiratie waren. Zoals de Grieken zich onder Alexander de Grote verenigd hadden en zowat de gehele toenmalige beschaafde wereld onderwierpen, zo vergroten de Franse legers onder Napoleon zijn invloedssfeer. Op het hoogtepunt van zijn populariteit wilde hij meer dan Consul voor het leven zijn waarop hij zichzelf als Keizer kroonde. Napoleon was een besluitvaardig en vindingrijk strateeg met een berekenende benadering van oorlogvoering. Het winnen van een slag bood hem de mogelijkheid om een nieuwe orde op te leggen aan de oude corrupte en ondoelmatige systemen. Het geweld dat met de veroveringen gepaard ging was echter strijdig met enig idealisme. Teleurstellende resultaten en verliezen werden met vergulde grandeur gepresenteerd, waarbij le goût roman, le style empire en Gallische censuur de wapens waren. Hierin school de metafysische oorzaak van Bonapartes onvermijdelijke neergang. De intelligentsia zag de heerszuchtige Napoleon als een ouderwets reliek van een stoffig Classicisme, hij werd gezien als een geducht tegenstander van de ontwakende romantiek. De Zeitgeist keerde zich daardoor tegen de Franse keizer en waar Bonaparte zelf miljoenen had gestoken in de lancering van een eigen iconografie, bewogen de Duitsers zich nu precies de andere kant op door romantische, anti-klassieke en anti-bonapartistische beelden in het bewustzijn van het publiek te projecteren. De wet van het onbedoelde gevolg liet zich vervolgens genadeloos gelden. Waar Napoleon het Franse nationalisme tot ongekende hoogten had opgestuwd, had hij ook andere nationalistische krachten opgeroepen die hem en zijn land ten slotte zouden overweldigen. Definitief verslagen bij Waterloo werd Napoleon verbannen naar het troosteloze eiland St. Helena. 2

3 Het huis van Bourbon nam met de Restauratie de macht in Frankrijk weer over in de persoon van Lodewijk XVIII, de jongere broer van de onthoofde Lodewijk XVI. Voor Napoleon was het echter onmogelijk om een politieke rol op te geven zolang hij in leven was. Hij ruilde het zwaard voor de pen als politiek wapen bij uitstek en legde de fundamenten van het Tweede Imperium. Zijn bewonderaars verborgen evenwel beter hun sympathie, bijvoorbeeld door een tabaksdoos met dubbele bodem te gebruiken die de opgestapelde profielen van Napoleon en Lodewijk XVIII toonde. Napoleon Bonaparte stierf op 5 mei Lodewijk XVIII overleed in 1824 en werd door de volgende broer op rij gevolgd. Deze Karel X liet zich tijdens een indrukwekkende plechtigheid zalven volgens de middeleeuwse tradities, en hij regeerde daarna als een absolutistisch vorst alsof er nooit een Revolutie geweest was. Bij de julirevolutie van 1830 werd Karel X tot troonsafstand gedwongen en opgevolgd door Louis- Philippe die zich, in navolging van het napoleontische populisme, veelbetekenend 'koning der Fransen 'noemde. Napoleon Bonaparte mocht dan gestorven zijn als een geslagen en verslagen man, hij bereikte een postume overwinning met de onsterfelijke mythe van zegevierend soldaat en voorbeeldig heerser. Zijn zoon was in 1832 in Wenen als Herzog von Reichstadt gestorven en heeft het net niet kunnen beleven dat het standbeeld van zijn vader weer boven op de zuil op de Place Vendóme geplaatst werd. In 1840 kreeg Louis Philippe de Britse toestemming om het lichaam van Napoleon van St.Helena op te halen en het werd conform Napoleons wens bijgezet aux bords de la Seine in de Dôme des Invalides. In 1852 werd het keizerrijk hersteld onder Napoleon s neef, Napoleon III. Toen drie jaar later de Engelse Koningin Victoria in zijn gezelschap het praalgraf bezocht verzocht zij haar jonge zoon, de toekomstige Edward VII, te knielen voor de grote Napoleon. KUNSTHISTORISCH KADER: klassieke vormen en beeldtaal Met de opgraving van Pompei in 1748 werden de antieken herontdekt. Aan het einde van de achttiende en in de vroege negentiende eeuw werd de kunststroming naar deze beïnvloeding classicistisch of neo-classicistisch genoemd. De neo-classicistische stijl werd in Frankrijk en spoedig daarna ook in het grootste deel van de rest van Europa de officiële stijl, die aan de kunstacademies werd onderwezen. Naast de klassieke vormentaal is vooral het veelvuldig gebruik van symboliek kenmerkend voor de neo-classicistische kunst. Met behulp van symbolische verwijzingen werden eigentijdse gebeurtenissen vaak vertaald in klassieke voorstellingen, mede omdat men parallellen zag tussen die verhalen en de eigen politieke situatie. Waarden uit de klassieke oudheid werden als het ware in een nieuw jasje gestoken. Door verhalen uit de klassieke literatuur in symbolische voorstellingen te koppelen aan eigentijdse gebeurtenissen, toonde een kunstenaar dat hij een belezen mens was. Hetzelfde gold voor degene die de kunstwerken aanschafte. Het belang van het menselijk denkvermogen werd door het Rationalisme, de heersende filosofische stroming, onderstreept. Deze armband is kort voor het omslagpunt naar een volgende stroming vervaardigd. Zodra het opkomend realisme vraagtekens zet bij het gebruik van zinnenbeelden wordt het de kunst om alles zo natuurgetrouw mogelijk te kunnen weergeven. Acanthus De acanthus en de acanthusrank is een typisch neo-classicistisch motief. In de armband herhaald dit ornament, gegraveerd en gedreven in laagreliëf, zich binnen kaders. Indien een ornament, naast een decoratieve functie, bijkomend een symbolische betekenis heeft geldt de acanthus van oudsher als symbool voor onsterfelijkheid 3. 3

4 Centraal motief van de armband, omlijstend: De ram en de zon. In de kunsthistorische beeldentaal staat de ram symbool voor wedergeboorte, dadendrang, leiderschap, roem, lichamelijke kracht en viriliteit. Zijn hoorn staat model voor de hoorn des overvloeds. De ram herinnert aan de trouw van Abraham aan God en zijn bereidheid om zijn enige zoon Isaäk te offeren. Door Gods tussenkomst offerde Abraham echter in plaats van Isaäk een ram. Het blazen op een ramshoorn, de sjofar, heeft als doel om de mensen uit hun slaap te halen. Het doordringende geluid roept op tot bewustwording. In de bijbel werd de Sjofar geblazen als God zijn volk opriep. Over de twee hoorns van de door Abraham geofferde ram vertelt Rabbi Hanina ben Dosa: op de linker blies de Heer op de berg Sinaï, zoals gezegd wordt: "het geluid van de sjofar werd gaandeweg zeer sterk". De rechter hoorn was echter groter dan de linker, en eens zal de Heer hierop blazen, als hij de in ballingschap verstrooiden zal verzamelen. De ram, in het bijzonder de Gouden Ram vervult een prominente rol in de Griekse mythologie: Op de rug van dit bijzondere dier vluchtten Phrixus en Helle naar Kolchis 4. Aan het eind van de rit werd de ram dankbaar geofferd; door het ritueel offer van een ram wordt contact met het trancedente opgeroepen. De geofferde ram kreeg hierdoor zijn plaats aan de sterrenhemel 5, zijn gouden vacht is het Gulden Vlies, waar later Jason en de Argonauten naar op zoek gaan. Volgens een orakel verwerft de eigenaar van het Gulden Vlies het eeuwige leven, maar om dit Gulden Vlies te verkrijgen moet Jason eerst het gebied van Ares, de god van de oorlog, omploegen. De reis van de Argonauten is de allegorische zoektocht om de zon terug te verkrijgen uit haar ballingschap. Het middendeel van de armband wordt bekroond door een gestileerde zon. De zon is een symbool voor koninklijke macht, vaderlijke autoriteit, voor de positie van de mens, voor het leven op aarde, voor roem, overwinning en wilskracht. Als alle archetypische symbolen is haar karakter ambivalent, zij heeft immers naast een heilzame ook een destructieve kracht. In de Christelijke beeldenwereld is de altijd weer in het oosten opkomende zon een symbool van de onsterfelijkheid en de opstanding. Er zijn hier zeven stralen te tellen, het getal van de schepping en de geest 6. De zon, in de oudheid beschouwd als levensbron bij uitstek, werd in Noord-Afrika en Egypte afgebeeld als zonneschijf boven de hoofden van de zonnegoden, met aan weerszijden een hoorn. Deze cultische afbeeldingen worden ook wel zonnerammen of zonnerunderen genoemd. Door de ramskop scharnierend aan het middendeel van de armband te bevestigen heeft François Galland, de goudsmid, een breekpunt vermeden. Het buigen, neigen of knikken dat deze ram doet is hiermee te verklaren. De neusring die het dier draagt heeft voor het juweel geen functie, maar bij een echte ram dient het ringen of ringelen om hem beter in bedwang te kunnen houden, om zijn krachten te temperen. Tenslotte bevindt zich aan de achterkant van de ramskop een klein gesloten compartiment, vermoedelijk bedoeld voor een relikwie. GESNEDEN STENEN De kunst van het snijden van gelaagde steen werd al in oude tijden ontwikkeld. De vroegste gesneden stenen waren gemmen of intaglio s, stenen met een verdiept liggend beeld of schrift die in plaats van een geschreven handtekening als stempel werden gebruik. Zij kunnen worden teruggevoerd naar de kleine gravures op de scarabeeën van steen en keramiek die door de Egyptenaren als amulet en als grafgift werden gebruikt. Een intaglio geeft als afdruk een positief beeld. 4

5 De camee daarentegen heeft een positieve reliëfvoorstelling die opkomt van haar achtergrond. In Griekenland en het Romeinse rijk werden vooral op klassieke verhalen gebaseerde idealen afgebeeld. Bij het snijden van intaglio s en cameeën werd voor een extra effectvol resultaat wel gebruik gemaakt van de verschillend gekleurde lagen die in sierstenen of schelpen kunnen voorkomen. Voor de intaglio s van de beschreven armband is blauwe bandagaat gebruikt: In de bovenste licht grijsblauwe laag heeft de steensnijder zijn taferelen uitgesneden, terwijl de donkerder onderlaag als achtergrond diende. Tijdens de Europese Renaissance werden gesneden stenen alleen door de geestelijkheid gedragen. Nadien volgden de grote koninklijke hoven. Catherina de Grote verzamelde cameeën. Madame de Pompadadour was de mecenas van gemmensnijder Jacques De Quay en verzamelde en vervaardigde zelf stenen met beeltenissen. Koningin Elizabeth I liet cameeën met haar portret maken als relatiegeschenk. In Italië werd deze eeuwenoude steensnijkunst tot de belangrijkste kunsten gerekend. Het gebruik van gesneden stenen in juwelen kreeg een enorme impuls dankzij Napoleon Bonaparte. Na zijn Italiaanse campagne van 1796 kwamen de cameeën en intaglios mee naar Frankrijk. Hij veroorzaakte met zijn fascinatie voor de Romeinse gemmen in de laat achttiende, begin negentiende eeuw de "Cameo fever" die zich snel over Europa verspreidde. Onder de uit Italië meegebrachte gemmen bevonden zich antieke gemmen van Griekse of Romeinse origine, maar weldra werden er ook in Parijs stenen gesneden in antieke stijl. Voortkomend uit zijn passie voor allerhande klassieks, Romeinse keizers en de steenkunst waarin dit zo fraai vorm te geven is, richtte Napoleon in Parijs een school op waar de kunst van het steensnijden werd onderwezen. In Rome werd aan het begin van de negentiende eeuw- met financiering van het Vatikaan - de eerste publieke school geopend voor ontwerpers van cameeën. Immers niet alleen het technisch en kunstzinnig aspect was van belang, maar ook hetgeen er op de stenen werd afgebeeld was een niet te onderschatten facet. ICONOGRAFIE van de in de armband verwerkte intaglio s: Op de twee kleine intaglio s berijdt Eros een leeuw In de Europese heraldiek is de leeuw een veel voorkomend symbool voor de heerschappij, daar de 'koning der dieren' krijgshaftigheid, moed en macht belichaamt. De leeuw wordt ook gebruikt als symbool voor de evangelist Marcus, de Verrezen Christus, God het goede, koninklijke waardigheid en adel. De leeuw bewaakt domeinen en poorten. Hij houdt de wacht en dient om de onwetenden te imponeren. Astrologisch verbonden met de zon, zijn ook de symbolische kenmerken van de leeuw solair van aard. De basis hiervoor ligt vermoedelijk in zijn kracht, zijn goudbruine kleur en de stralenachtige manen van het mannetje. Zowel van de adelaar, de koning der vogels, als van de leeuw wordt verteld dat hij in de zon kan kijken zonder met de ogen te knipperen. Aan de leeuw wordt praal- en geldzucht, ijdelheid, de neiging tot overheersen en tirannie, maar evengoed natuurlijke autoriteit en genialiteit toegeschreven. De Griekse god Eros is het zoontje van Aphrodite (godin van liefde, vruchtbaarheid en schoonheid) en de oorlogsgod Ares. Eros heeft zijn boog en pijlen steeds paraat, maar in plaats van in de strijd te treden gebruikt hij zijn wapen om te verenigen. Hij is immers de personificatie van de liefde, die alles overwint. Bij Plato is Eros het streven van de mens naar het schone en het goede. Amor of Cupido is zijn Romeinse pendant. Op de linker intaglio heeft het ventje vleugeltjes op de rug, bij de rechter intaglio lijkt het meer een deel van zijn pijl te zijn. 5

6 Omnia vincit amor Heinsius, circa 1601, in vertaling: Voor de sterken ben ik te sterk. De zachte banden en teugels van de zwakkeren werp ik af. Alles onder de zon neem ik toch onder handen. Het is maar een kind dat zo veel mannen overwint. Is het geen wonder dat zoveel mensen zich aan mijn heerschappij overgeven, als zelfs de leeuwen voor mij beven? Wat strijd je toch tegen mij, als het uiteindelijk toch zo zal wezen. Waarom leer je niet aan mij toe te geven? Centrale Intaglio: Heracles vangt het everzwijn v/h Eurymanthus gebergte. Heracles 7 was de grootste en meest vereerde van alle Griekse helden. Als zoon van de oppergod Zeus had hij als geboortegift een wonderbaarlijke kracht meegekregen. Gelijktijdig met Heracles werd in Mycene Eurystheus geboren, een achterkleinzoon van Zeus. Eurystheus had van de geboortegodin Hera heersersmacht ontvangen. Hercules werd door Hera tot waanzin gedreven. Om aan de wraakgodinnen te ontkomen moest Hercules in dienst van Eurystheus 12 onmenselijk zware werken verrichten: de dodekathlos. Kracht moest dus in dienst van heersersmacht worden aangewend. Het vierde werk in deze reeks heldendaden was het vangen van het Erymanthische zwijn, dat het gebied rondom de berg Erymanthos onveilig maakte. Dit zwijn moest levend naar koning Eurystheus gebracht worden. In het voorafgaand tumult overleed de bevriende Centaur Cheiron. Heracles volbracht de opdracht evenwel succesvol. De koning was zo bang voor het everzwijn dat hij zich verschool in een groot koperen vat. "Heracles and the Erymanthian Boar" Louis Tuaillon, Lützowplein, Berlijn,1904 Net als Heracles was Napoleon Bonaparte niet als heerser geboren. Deze Franse held pakte echter ook de uitdagingen en de vijanden van zijn land een voor een aan. Zijn vierde werk vond plaats op 14 Juni 1800 in noordwestelijk Italië, dichtbij Alexandria. In de Slag bij Marengo versloeg Napoleon de Oostenrijkers. Deze overwinning beschouwde hij als de grootste van zijn carrière8. Hierna sloot hij vredesverdragen met zijn voormalige tegenstanders en onderhandelde hij over een Concordaat met paus Pius VII. In deze periode bereikten Napoleons aanzien en zijn populariteit hun hoogtepunt. Op deze centrale intaglio is rechts naast en boven de beeltenis van Heracles een Wilg uitgesneden; een kale stam met wat jonge loten. Vlak boven Napoleons graf op St. Helena groeide zo n wilg. Na de begrafenis werden hier takjes van afgebroken, zowel als nostalgisch aandenken als met de bedoeling deze tot een nieuwe boom te laten uitgroeien. Een boom verbeeldt vernieuwing, en de verbinding tussen de aarde en de hemel. 6

7 Om Napoleon Bonaparte classicistisch te spiegelen biedt ook de dood en apotheose van de Griekse held Heracles een fraaie allegorie: Heracles leed onder een ondraaglijke kwelling en omwille van alle goede werken die hij volbracht had smeekte hij om hulp. Het leger hief een klaagzang aan maar durfde hem niet te naderen. Heracles riep om zijn zoon Hyllus, die hij opdroeg hem naar de berg Oitè te brengen alwaar hij in eenzaamheid zou sterven. Heracles openbaarde hier de voorspelling van Zeus: 'Geen levende mens kan Heracles ooit doden; een dode vijand zal zijn ondergang zijn.' Bliksemstralen troffen de volgens zijn instructies gemaakte brandstapel en deze brachten de held zijn fysieke dood, waarna Zeus de goden verzocht het onsterfelijke deel van de held in hun midden op te nemen. Roem, overwinning, onsterfelijkheid Victorie, de liefde, het streven naar het goede, overwint alles Kracht in dienst van heersersmacht, De held op het toppunt van zijn roem Kracht Heerschappij Onsterfelijkheid Bewustwording, trouw Op de rechterhoorn zal de Heer blazen, als hij de in ballingschap verstrooiden zal verzamelen Vernieuwing, verbinding tussen hemel en aarde Wedergeboorte Viriliteit, dadendrang, roem, leiderschap Bedwongen kracht BESLUIT Door de neoclassicistische armband te bekijken als een vroeg negentiende eeuws beeldverhaal, krijgt het een extra dimensie. Na het duiden van de symboliek blijkt het immers niet alleen een kunsthistorisch beeld te geven van het tijdperk waarin het werd vervaardigd, het toont ook de visie en sentimenten van de goudsmid of zijn cliënteel. Door de diverse beeldtekens zoals heldhaftigheid, viriliteit, victorie, ballingschap en onsterfelijkheid, nog versterkt in hun samenhang, te plaatsen in de context van plaats en tijd is dit juweel toe te schrijven als een herdenkingssieraad. Er spreekt een heimwee naar het glorieuze tijdperk onder Napoleon Bonaparte uit. 7

8 Het aan den lijve uitdragen van een dergelijke sympathie werd door gelijkgestemden vast met verbondenheid beloond, maar aangezien deze armband gemaakt werd in de periode voor Napoleons rehabilitatie was het nuttig en bovendien interessanter dat de boodschap zodanig verborgen was dat het wat inspanning en inzicht van de bewonderaar vroeg. Dat een kunstliefhebber 185 jaar later een dergelijke politieke slogan over het hoofd kan zien, is een compliment aan de goudsmid die de beeldtekens' zodanig gekozen en gerangschikt heeft dat het een samenhangend geheel opleverde met een eigen aantrekkingskracht. En wanneer beeldtekens niet meer als tekens, maar gewoon als beelden bekeken worden, schudt het beeld het juk van het teken af en toont dit sieraad weer de schoonheid waar ik al direct van hield. Cornelia Perquin Bibliografie Arminjon, C. e.a.: Dictionnaire des poinçons de fabricants d'ouvrages d'or et d'argent de Paris et de la Seine , Parijs, 1991 Battistini, Mathilde: Symbolen en allegorieën, Ned. vert. Gent 2004 Beyst, Stefan: Zijn Rubens en Beuys collega s? over de verhouding tussen kunst en filosofie/wetenschap en metaforen, Biederman, Hans: Prisma van de symbolen, Utrecht, 1996 Blackburn, Julia: The emperor s last island 1991 Ned. vert 1992 Emblem Project Utrecht: Dutch Love Emblems of the Seventeenth Century Graves, Robert: Greek Myths, Londen, 1981 Johnson, Paul: Napoleon Balansbiografie 2002 Vever, Henry French Jewelry of the Nineteenth Century vert. door Purcell, Katherine 2001 Walgrave, Jan e.a.: Sieraad Symbool Signaal, Antwerpen, 1995 Wikipedia 1 'een kleine graftombe, prachtig vervaardigd uit puur goud, ongeveer vier centimeter lang en tweeëneenhalve centimeter breed. Het bevat een beeldje van Napoleon in zuiver goud, ongeveer tweeëneenhalve centimeter lang; aan de binnenzijde van het deksel ziet men onder een glazen dekplaat je een kleine haarlok van de keizer. Het rust op een kleine sokkel die werd vervaardigd van een stuk steen uit de rots waarin het graf van Napoleon is uitgehakt. Erboven hangt ook een takje van de eigenlijke wilg die boven het graf groeit. (Catalogus van de Sainsbury Collectie, 1840) 2 C. Arminjon e.a., Dictionnaire des poinçons p.139, nr De geslachtsnaam Acanthus is afgeleid van Akantha het Griekse woord voor doorn. Heel bekend is het patroon van het Acanthusblad in de Corinthische zuilen uit de Griekse Oudheid, de mythe rond het ontstaan van dit patroon is dat het zou zijn ingevoerd door de Griekse geleerde Kallimachos van Cyrene (ca v. Chr.). Toen een jong Corinthisch meisje overleed, legde haar min op haar graf een mandje neer met allerlei knuffels van het kind, zij bedekte het met een vierkante doek, zodat het speelgoed verborgen was en niet gestolen zou worden. De volgende lente kwam Kallimachos langs en trof er de doek aan, omhooggeduwd door Acanthusbladeren die welig op het graf groeiden. Dit beeld zou hem geïnspireerd hebben voor het concept van de Corinthische zuil. De Acanthus werd tevens het symbool voor onsterfelijkheid, de plant siert van oudsher grafstenen en lijkwagens. De stekelige bloemstengels zijn een symbool van de beproevingen van leven en dood. 4 Nephele stuurde haar door Hermes verwekte kinderen de gouden ram Chrysomallus om ze van hun stiefmoeder Ino te redden. Deze ram kon niet alleen vliegen, maar ook praten en denken. 8

9 5 Voor het astrologisch teken Ram liggen de thema s vernieuwing, bezieling, idealisme en vrijheidsdrang in dezelfde lijn. 6 Het getal zeven komt veelvuldig voor zoals: de zeven dagen van de schepping en de zeven vette en de zeven magere jaren. Er zijn zeven deugden en er zijn zeven hoofdzonden, de zeven kleuren van de regenboog, zeven chakra s, zeven wereldwonderen en we kennen de uitdrukking in de zevende hemel zijn. Zeven is een speciaal getal, het betekent in de Bijbel: "overvloed, heel veel". In het jodendom heet een periode van zware rouw de sjiwwe, in dit woord is het Hebreeuwse getal 7, sjewa terug vinden. Bij een rouwplechtigheid van een hooggeplaatst voorganger loopt men in de synagoge zevenmaal om de baar. Bij elke rondgang wordt op de sjofar, de ramshoorn, geblazen. Zeven is een priemgetal (het is alleen deelbaar door 1 en door zichzelf). 7 Heracles, Herakles (Grieks) of Hercules (Lat.) wordt in het Empire tijdperk ook Alcides genoemd. Alkh is het begrip macht, Het achtervoegsel ides wil kleinzoon van zeggen. Alkeus, de grootvader van Hercules, verschilt in weinig van zijn kleinzoon. Ook hij is een personificatie van de onoverwinnelijke kracht. 8 Napoleon koesterde ook op St. Helena nog de mantel die hij bij de Slag bij Marengo gedragen had. In zijn testament vermaakte Napoleon deze mantel als een van zijn meest persoonlijke bezittingen aan zijn zoon, die hij zag als de schakel tussen zichzelf en de onsterfelijkheid. De spectaculaire overwinning bij Marengo was mede te danken aan Bonapartes favoriete generaal Desaix, die -als de Centaur Cheiron- sneuvelde op het moment van zege. 9

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum FACT SHEET TOPSTUKKEN UIT DE TENTOONSTELLING Beeld van priester Chaemwas, zoon van farao Ramses II Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Over prins en priester Chaemwas,

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l

Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l Naam: DE FRANSE TIJD Napoleon-Willem l De Franse tijd in Nederland. In 1795 trokken de Franse legers van Napoleon over onze grenzen. Ineens stonden duizenden Franse soldaten al aan onze rivieren. De Nederlandse

Nadere informatie

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De Franse Revolutie is niet enkel voor Frankrijk, maar ook voor een groot deel van Europa van grote betekenis geweest. Het politieke klimaat leek

Nadere informatie

GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE

GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE Bijbel voor Kinderen presenteert GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

JOZUA WORDT DE NIEUWE LEIDER

JOZUA WORDT DE NIEUWE LEIDER Bijbel voor Kinderen presenteert JOZUA WORDT DE NIEUWE LEIDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Welkom in deze Overstapdienst In deze viering stappen over: Alma Rutjes, Wietske Weistra & Boris de Laat (op afstand verbonden)

Welkom in deze Overstapdienst In deze viering stappen over: Alma Rutjes, Wietske Weistra & Boris de Laat (op afstand verbonden) Openingslied: Bijeengeroepen uit onze huizen (melodie: Geest van hierboven ) 1. Bijeen geroepen, uit onze huizen, elk met zijn eigen levenslied zijn wij gekomen, om weer te dromen van wat God in ons mensen

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta SCHITTEREND SIERAAD Sieraden uit de oudheid zijn fascinerend. Het niveau van de edelsmeedkunst in de oudheid was zodanig dat het duizenden jaren later nog steeds bewondering oogst: vooral als men stilstaat

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen GODS GEZIN Studielessen voor 4-7 jarigen 2003 Geschreven door Beryl Voorhoeve en Judith Maarsen Oorspronkelijk bedoeld voor studie in kleine groepen in de Levend Evangelie Gemeente Gebruikte Bijbelvertaling

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

Welke les moesten de Egyptenaren leren?

Welke les moesten de Egyptenaren leren? De eerste vier plagen. Welke les moesten de Egyptenaren leren? Exodus 7:2-5 2 U moet alles wat Ik u gebieden zal tegen Aäron zeggen, en Aäron, uw broer, moet tot de farao spreken, dat hij de Israëlieten

Nadere informatie

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH

iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH iconografische en Iconologische benadering van het werk door Peter Paul Rubens: SAMSON & DELILAH We zien een werk in een nachtelijke sfeer met in het midden een liggende (gespierde) man op de schoot van

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan?

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Genesis 2:8-10 8 Ook plantte de HEERE God een hof in Eden, in het oosten, en Hij plaatste daar de mens, die Hij gevormd had. 9 En de HEERE

Nadere informatie

Thema: Geen verleiding of verzoeking is te moeilijk

Thema: Geen verleiding of verzoeking is te moeilijk Thema: Geen verleiding of verzoeking is te moeilijk Lezen: 1 Korintiërs 9:19-27 Tekst: 1 Korintiërs 10:1-13 Ton de Ruiter, Arnhem. In 1 Kor 9 lezen we, dat Paulus weet dat zijn christen-zijn gevaar loopt.

Nadere informatie

EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS

EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert EEN TEMPELLEIDER KOMT OP BEZOEK BIJ JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door:

Nadere informatie

25 jaar PAN Amsterdam

25 jaar PAN Amsterdam 25 jaar PAN Amsterdam PAN Amsterdam bestaat dit jaar 25 jaar en is de belangrijkste n voor kunst, antiek en design. Jaarlijks laten inmiddels meer dan kunstliefhebbers, van beginnende tot de meest ervaren

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde STIJL GEBOUW LOCATIE Romaans Oude Kerk (toren) Naaldwijk Gotisch Oude Kerk (kerkgebouw) Naaldwijk Renaissance Oude Raadhuis Naaldwijk Classicisme Nederhof

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy. De tuin van de Opstanding

Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy. De tuin van de Opstanding Paasmorgen 2011 in de Open Hof te Drunen Voorganger ds. M. Oostenbrink Organist dhr. B. Vermeul Mmv zanggroep Joy De tuin van de Opstanding Voor de dienst zingt Joy: U hebt de overwinning behaald Fear

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20 Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 20 Voorzang Lied 88 (Toonhoogte) Gezang 53 (Bundel 38) Psalm 21 vers 4 en 5 Psalm 118 vers 11 Gezang 217 vers 1, 3 en 4 (Liedboek)

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Wat betekent de naam Samuel en hoe zag Hanna haar enige zoon?

Wat betekent de naam Samuel en hoe zag Hanna haar enige zoon? In zijn onderwijs spiegelde Samuel zich aan God. Wat betekent de naam Samuel en hoe zag Hanna haar enige zoon? 1 Samuel 1:20 20 Het gebeurde na verloop van dagen dat Hanna zwanger werd. Zij baarde een

Nadere informatie

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld!

Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22. Abraham wordt door God op de proef gesteld! Waar in de Bijbel vraagt God aan Abraham om een opmerkelijk offer? Genesis 22 Abraham wordt door God op de proef gesteld! Wat verzoekt God aan Abraham? Genesis 22:2 2 En Hij zeide: Neem toch uw zoon, uw

Nadere informatie

Programma paaszangdienst. Tweede paasdag 2014. Oude kerk putten. Hartelijk welkom!!

Programma paaszangdienst. Tweede paasdag 2014. Oude kerk putten. Hartelijk welkom!! Programma paaszangdienst Tweede paasdag 2014 Oude kerk putten Hartelijk welkom!! Samenzang: Daar juicht een toon Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, die galmt door gans Jeruzalem; een heerlijk

Nadere informatie

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Ik ben de opstanding en het leven

Ik ben de opstanding en het leven Ik ben de opstanding en het leven Het evangelie naar Johannes 11: 1-44 1 Inleiding Doel (Joh 20:31): dat je gelooft dat Jezus de Christus, dezoon van Godis dat je, gelovend, het leven hebt in zijn naam.

Nadere informatie

1. Als het leven soms pijn doet

1. Als het leven soms pijn doet 1. Als het leven soms pijn doet 1 Als het leven soms pijn doet en de storm gaat tekeer in een tijd van moeite en verdriet. Alsof de zon niet meer opkomt en het altijd donker blijft en de ochtend het daglicht

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen?

Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Dood van Saul en zijn zonen. Door welke oorzaak voelde Saul zich alleen en onbeschermd? En wat had hij vernomen? Zie 1 Samuel 30 en 31 Saul echter voelde zich alleen en onbeschermd, omdat God hem verlaten

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

DAVID DE HERDERSJONGEN

DAVID DE HERDERSJONGEN Bijbel voor Kinderen presenteert DAVID DE HERDERSJONGEN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert VEERTIG JAREN LANG

Bijbel voor Kinderen. presenteert VEERTIG JAREN LANG Bijbel voor Kinderen presenteert VEERTIG JAREN LANG Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Lyn Doerksen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door:

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Introductie in de Tarot de Grote Arcana

Introductie in de Tarot de Grote Arcana Introductie in de Tarot de Grote Arcana door Hanneke Weijers Het Rider-Waite Tarotspel is één van de meest bekende Tarotspellen van de westerse wereld. De prachtige afbeeldingen van de 22 Grote Arcana

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

beschouwd als afstammelingen van Aäron. Deze was hogepriester. Koheen betekent priester. Onder meer de achternaam Cohen is hiervan afgeleid.

beschouwd als afstammelingen van Aäron. Deze was hogepriester. Koheen betekent priester. Onder meer de achternaam Cohen is hiervan afgeleid. Juni 2016 De Werkgroep Liturgie denkt na over de vorm van de eredienst. Deze kijkt hierbij ook naar andere kerken en gezindten. Deze keer wil ik graag samen met u kijken naar liturgie en menora en de volgende

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER Bijbel voor Kinderen presenteert JACOB DE BEDRIEGER Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen

Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen Inleiding Ramen zijn bedoeld om licht van buiten naar binnen te laten vallen en om van

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Het thema van de 40-dagentijd 2013 is: De weg van je leven

Het thema van de 40-dagentijd 2013 is: De weg van je leven Het thema van de 40-dagentijd 2013 is: De weg van je leven Gedurende de 40 dagentijd lezen we uit het boek Samuël over het leven van David. Hij legt een hele weg af die gepaard gaat met hoogte- en dieptepunten.

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1]

Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1] Gepubliceerd op Willem-Jan van der Zanden (http://www.wjvanderzanden.nl) Home > Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 Reisverslag Berlijn 2012 Deel 2 [1] Door wjvanderzanden [2] op za, 10/20/2012-22:50 Tags:

Nadere informatie

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken

Uitvaart. Orde I Gebedsdienst. Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken In kerk aula Uitvaart Orde I Gebedsdienst Allen staan terwijl de gestorvene wordt binnengedragen Kaarsen kunnen worden aangestoken bemoediging Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde gemaakt

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld.

07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. 07.2014 Deze studie bouwt voort op de studies God schiep de mens - Adam 1 en God schiep de vrouw - Eva 2 uit de studie Het ontstaan van de wereld. God schiep de vrouw, Eva, omdat Hij het niet goed vond

Nadere informatie

ZhaawanArt Unieke Trouwringen 2013. Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities

ZhaawanArt Unieke Trouwringen 2013. Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities Zhaawan aawanart trouwringen & bruidssieraden Handgesmeed eigentijds design / geïnspireerd door eeuwenoude tradities unieke trouwringen.nl TERUG NAAR DE VORIGE PAGINA Modelnummer trouwringen 7-10-3 Prijs

Nadere informatie

God heeft mensen gemaakt om van Zijn glorie te genieten.

God heeft mensen gemaakt om van Zijn glorie te genieten. Les 3 God heeft mensen gemaakt om van Zijn glorie te genieten. Thema s: -God heeft mensen naar Zijn beeld gemaakt om te tonen hoe bijzonder Hij is. -God verlangt ernaar om een intieme relatie te hebben

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18

MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18 MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18 De Parasja begrijpen Sjemot (Exodus) 21:1-20:18 We zullen leren hoe we 1) Het hoofdthema (onderwerp) van een Parasja (wekelijkse Torah-lezing) kunnen begrijpen.

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.)

Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) CURSUS: De Beeldentaal van de kunst en het mythisch bewustzijn I Marc van Delft (componist, muziektheoreticus, schrijver, etc.) Kunstvormen en hun archetypische betekenis, zoals deze in de cultuur en in

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Levend Water groep 7 2 Bijbelrooster

Levend Water groep 7 2 Bijbelrooster BIJBELROOSTER GROEP 7 HOOFDSTUK 1 MET HEEL JE HART Dag 1 Het beloofde land Rechters 1 3 : 6 Dag 2 En ze dienden de Baäls Rechters 3 : 7 41 Dag 3 Vrouwen in dienst van de Heer Rechters 4 & 5 Dag 4 Met heel

Nadere informatie

1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9

1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9 1 e zondag van de herfst Geroepen als Abraham? Bij Genesis 11 : 27 12, 9 Geslachtsregisters zijn niet echt populair. Behalve misschien voor degenen die er hun hobby van maken om de familiesporen zo ver

Nadere informatie

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF

EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert EEN FAVORIETE ZOON WORDT EEN SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED Oud-Katholieke Parochie van de H.Georgius St. Joris op t Zand te Amersfoort 11 januari 2015 Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan Welkom door kerkmeester

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op?

Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? De gevolgen van de verkeerde keuze van Saul. Wat betekent het dat Samuel in de Bijbel een ziener wordt genoemd en waar legde Samuel in zijn onderricht de nadruk op? 1 Samuel 9:9 9 Vroeger zei iedereen

Nadere informatie

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin Met Deliver zingen we voor de dienst; Dat is genade! - Opwekking 722 Heer ik dank U Voor wat U heeft gedaan Ik kon niet doorgaan op eigen kracht Maar dankzij Jezus mag ik nu voor U staan U spreekt mij

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 INHOUDSOPGAVE HET MEUBELBOEK 1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 2. VAN RENAISSANCE TOT BAROK 37 2.1. Italië 39

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 12 t/m 14 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 12 t/m 14 Werkboek 10 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 12 t/m 14 Boven artikel 12 t/m 14 schrijven we : wedergeboorte en geloof In dit werkboek gaat

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Hoop in onzekere tijden. De Laatste Koning

Hoop in onzekere tijden. De Laatste Koning Hoop in onzekere tijden De Laatste Koning De droom van Daniël Daniël 7: 1-8, 15-17 Symbolen Winden = oorlog, opstand, beroeringen Zee (wateren) = volken, natiën, talen Dieren = koningen, die koninkrijken

Nadere informatie