Project intercultureel. programma

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Project intercultureel. programma"

Transcriptie

1 Communicerenn en cultuurdrempels Toelichting en achterg grondinformatie bij de digitale zelfscan voor hbo-docenten HBO-raad, november 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van het ZonMw programma Diversiteit in het jeugdbeleid

2 ii IVA beleidsonderzoek en advies Vooraf Digitale zelfscan voor hbo-docenten Via de website van de HBO-raad wordt een digitale zelfscan Communiceren en cultuurdrempels voor hbo-docenten aangeboden (klik hier). Deze scan is een hulpmiddel waarmee u zelf kunt beoordelen welke deskundigheidsbevorderende maatregelen genomen kunnen worden om uw competenties ten aanzien van interculturele communicatie te versterken. De scan is in opdracht van de HBO-raad door IVA beleidsonderzoek en advies ontwikkeld in het kader van het project Intercultureel vakmanschap in het hsao. Het is een vertaalslag van een scan die eerder in het kader van de Academische Werkplaats Diversiteit in het Jeugdbeleid Noord-Brabant door IVA is ontwikkeld voor jeugdhulpverleners. Voor u ligt een notitie over deze digitale zelfscan voor hbo-docenten. In de notitie doet IVA verslag van de vertaalslag. Ook treft u in de notitie aan een toelichting op de scan en op doel en gebruik van de scan. In de bijlage bij de notitie treft u informatie aan over acculturatie en communicatie. Overige opbrengsten van het project Intercultureel vakmanschap in het hsao Het project Intercultureel vakmanschap in het hsao is in de loop van 2011 en 2012 uitgevoerd en maakte onderdeel uit van de programmalijn Intercultureel vakmanschap van het ZonMw-programma Diversiteit in het jeugdbeleid. Met het project beoogt de HBO-raad ertoe bij te dragen dat interculturele competenties en vakkennis meer structureel worden ingebed in het hoger sociaal agogisch onderwijs en het opleidingsbeleid. In het kader van het project zijn meerdere handreikingen ontwikkeld, in het bijzonder bedoeld voor docenten en (opleidings)managers in het hsao. Nadere informatie over het project en over de overige handreikingen treft u aan in het rapport Intercultureel vakmanschap in het hsao (HBO-raad, oktober 2012). Het rapport en alle handreikingen zijn te downloaden van de website van de HBOraad (klik hier, rechterkolom). De opbrengsten van het project tezamen bieden bruikbare handvatten om aandacht voor diversiteitsbeleid, interculturele competenties en intercultureel vakmanschap in de opleidingen en het opleidingsbeleid te versterken. De handreikingen zijn primair ontwikkeld ten behoeve van de hbo-bacheloropleidingen culturele en maatschappelijke vorming (cmv), maatschappelijk werk en dienstverlening (mwd), pedagogiek, en sociaal pedagogische hulpverlening (sph). Met name deze opleidingen leiden de toekomstige professionals voor de (preventieve) ontwikkelingsgerichte jeugdzorg op. Maar dat sluit niet uit dat de handreikingen ook voor andere opleidingen van betekenis kunnen zijn. Ineke Jansen, beleidsadviseur HBO-raad

3 IVA beleidsonderzoek en advies iii Inhoudsopgave 1 Inleiding Inleiding Aanleiding voor dit project Over de scan Doelstelling Gebruik in de praktijk Uitgangspunten Uitgangspunt 1 Competenties als vertrekpunt scan Uitgangspunt 2 Communicatie als basis voor interculturele competentie Uitgangspunt 3 Communiceren en werken zonder cultuurdrempels Uitgangspunt 4 Bewustwording als doelstelling Digitalisering scan Overzicht competenties Kennis Houding Vaardigheid Reflectie Bronvermelding Bijlage 1: Acculturatie en communicatie... 16

4

5 IVA beleidsonderzoek en advies 5 Inleiding Inleiding Docenten sociale studies in het Hoger Beroepsonderwijs (verder te noemen: hbo) krijgen in hun lessen te maken met culturele diversiteitsvraagstukken. Enerzijds hebben docenten te maken met studenten van verschillende culturele achtergronden in hun klas de mate waarin is daarbij vooralsnog sterk afhankelijk van de plaats waar de docent werkt, anderzijds hebben zij de taak om hun studenten voor te bereiden op het later goed kunnen omgaan met cliënten van verschillende culturele achtergronden. Het gaat daarbij primair om de vraag of hbo-docenten in staat zijn om effectief, zonder cultuurdrempels, via hun lessen competenties over te dragen aan studenten die niet (primair) afkomstig zijn uit en/of opgevoed zijn in hetzelfde culturele raamwerk als de docent zelf. Of de docent een Nederlandse achtergrond heeft of niet maakt daarbij niet uit, ter voorbeeld: voor een Turkse docent kan het misschien moeilijker zijn om effectief te communiceren met Chinese dan met Marokkaanse studenten. Daarbij kan het bovendien zijn dat een docent het niet lastig vindt om eveneens ter voorbeeld met Marokkaanse mannen te communiceren maar wél met Marokkaanse vrouwen. Soms werpt cultuur nu eenmaal drempels op in de communicatie tussen mensen. Het kan hierbij gaan om verschillende communicatiestijlen qua taal, omgangsvormen en/of wederzijdse verwachtingen. Deze maken de communicatie minder effectief. Bewustwording over waar eventuele cultuurdrempels zich voordoen of zouden kunnen voordoen is belangrijk zodat zij tijdig worden gesignaleerd, waarop ze kunnen worden vermeden of aangepakt. De scan die we ontwikkeld hebben dient precies dit doel. Aanleiding voor dit project In het kader van de Academische Werkplaats Diversiteit in het Jeugdbeleid Noord-Brabant heeft IVA beleidsonderzoek en advies een scan ontwikkeld waarmee jeugdhulpverleners zelf kunnen beoordelen welke deskundigheidsbevorderende maatregelen genomen kunnen worden om hun competenties ten aanzien van interculturele communicatie te versterken. Deze scan Communiceren zonder cultuurdrempels is vanaf november 2011 voor jeugdhulpverleners beschikbaar via de website van de academische werkplaats. In dit project is deze scan voor jeugdhulpverleners in opdracht van de HBO-Raad vertaald naar het werk van hbo-docenten. In deze notitie doen we verslag van de vertaalslag.

6 6 IVA beleidsonderzoek en advies Over de scan Doelstelling Door de scan (op eigen gelegenheid) te doorlopen krijgen docenten inzicht in hoe de eigen kennis, vaardigheden en houding een rol kunnen spelen in: 1. de eigen communicatie met studenten van een andere culturele achtergrond, en 2. de overdracht van het multicultureel vakmanschap aan studenten, zodat zij later in hun werk zo min mogelijk cultuurdrempels ervaren in de communicatie met cliënten van een andere culturele achtergrond dan zij zelf hebben. Daarbij ligt de nadruk op het achterhalen wat een docent zelf als moeilijk of lastig ervaart en het gedrag dat daarbij wordt gekozen. De scan beoogt niet te normeren of dat gedrag goed of fout is, maar wil de professional bewust maken van de eigen communicatiestijl en wat daarbij valkuilen kunnen zijn. Wanneer de beschreven valkuilen worden herkend, kan men daarmee aan de slag. Het doorlopen van dit zelfassessment bewustwordingsinstrument is dan ook bedoeld om beter aan te kunnen geven waar een eventuele deskundigheidsbevordering wenselijk is. Enerzijds natuurlijk zodat eventuele cultuurdrempels inderdaad kunnen worden weggenomen, anderzijds om een constructief debat te openen tussen organisatie en docenten en tussen docenten onderling over hoe goed intercultureel vakmanschap in de praktijk wordt gedefinieerd. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling van de scan om de docent objectief te evalueren. Er zijn immers geen normen vast te stellen die aangeven in welke mate iemand cultureel-correct communiceert. Verschillende personen en instanties denken daar anders over. Er zijn mensen die de stelling onderschrijven dat goed intercultureel communiceren betekent dat de professional zoveel mogelijk moeite doet om zijn/haar boodschap over te brengen en de ander te begrijpen. Er zijn echter ook aanhangers van de stelling dat een professional met een publieke taak in Nederland slechts beperkt rekening zou moeten houden met culturele verschillen, dat is in de ogen van degenen met dit standpunt meer een taak voor degene met een voor Nederland afwijkende culturele achtergrond. In dit project nemen we dan ook geen stelling ten aanzien van deze discussie. Welke keuze de docent ook maakt, het is de vraag of hij of zij zélf vindt dat de communicatie beter zou moeten of kunnen. En of hij/zij hier iets aan zou willen veranderen. Het verkrijgen van inzicht hierin is onze enige doelstelling. Gebruik in de praktijk In de praktijktoets die bij de ontwikkeling van de oorspronkelijke scan voor jeugdhulpverleners werd uitgevoerd, gaven respondenten aan dat de scan een duidelijke meerwaarde heeft ten aanzien van de bewustwording van de eigen interculturele competenties en de aandachtspunten hierbij. De scan vormt volgens hen ontegenzeggelijk een instrument die aanzet tot nadenken over je eigen handelen, tot zelfreflectie, tot kritisch naar jezelf kijken, tot nadenken en op scherp stellen. De scan beoogt een eye-opener te zijn; de eindscore biedt houvast maar in feite gaat het om het denkproces dat

7 IVA beleidsonderzoek en advies 7 voorafgaat aan de beantwoording van een item. De vragen op zich leveren daarmee al genoeg bewustwording op. Verder gaf men aan de scan te zien als een adequaat middel om het onderwerp interculturele competenties op een goede wijze aan te kaarten en bespreekbaar te maken. De scan zorgt voor een bepaalde beeldvorming over de eigen competenties en wat hierbij aandachtspunten zijn. Het zou interessant zijn om deze te bespreken of te bediscussiëren met collega s of leidinggevende. De scan vormt zo een startpunt voor een plenair gesprek. De scan zou ook gebruikt kunnen worden voor casuïstiekbespreking. In dat vervolg zit ook een duidelijke meerwaarde.. In overleg met de HBO-Raad is ervoor gekozen om de hbo-docenten die de scan doorlopen door te verwijzen naar een aantal websites waarop deskundigheidsbevorderingtrajecten worden aangeboden of via welke de docenten kunnen achterhalen hoe de gewenste deskundigheidsbevordering te initiëren. Deze zijn: het Nederlands Jeugdinstituut: ZonMw: het sectorfonds voor het hbo Zestor: Daarnaast worden de docenten geadviseerd om bij een concrete behoefte contact op te nemen met de eigen hbo-instelling, bijvoorbeeld via de leidinggevende of de afdeling P&O/ HRM. Uitgangspunten Aan de competentiescan Communiceren en cultuurdrempels voor hbo-docenten ligt een aantal uitgangspunten ten grondslag. Zij vormen het (theoretisch) kader van de scan en hebben betrekking op de definiëring en operationalisering van enkele centrale begrippen zoals interculturele competentie en communicatie, en op de doelstelling van de scan. Deze uitgangspunten worden hierna nader toegelicht. Uitgangspunt 1 Competenties als vertrekpunt scan Het vertrekpunt van de scan vormen de competenties van de hbo-docenten. Wat hebben zij nodig om met diversiteit onder hun studenten om te gaan en studenten te leren goed om te gaan met diversiteit onder hun cliënten? Allereerst willen we stilstaan bij wat we in dit project verstaan onder competenties. Er zijn immers veel definities van dit begrip in de omloop. Voor deze scan hanteren wij een synthese van de meest gangbare definities. Competentie in de brede zin van vaardigheid of kunde beschouwen wij als een samenhangend geheel van kennis, inzichten, attitudes en vaardigheden voor het correct verrichten van bepaalde arbeidstaken. Het gaat om dat wat iemand (minimaal) moet kunnen om een beroep (goed) uit te oefenen. De beroepssituatie bepaalt wat adequaat is; wat in het ene beroep als kundig wordt beschouwd kan in een ander beroep juist onbekwaam zijn. Competenties bezien wij als een individueel vermogen dat ontwikkelbaar is. Interculturele competentie verwijst naar het vermogen of de vaardigheid van iemand om in een bepaalde beroepscontext - effectief te interacteren met mensen van andere culturen; om hen te begrijpen, mee te communiceren en om adequaat met de situatie om te gaan. Dit houdt in dat niet de competenties intercultureel zijn, maar dat de situatie dat is. Algemene en vakspecifieke

8 8 IVA beleidsonderzoek en advies competenties worden pas intercultureel zodra een professional in contact treedt met iemand met een andere culturele achtergrond. Er zijn ook veel verschillende definities van cultuur. Volgens Chamberlain (2003) representeert cultuur de waarden, normen en tradities die bepalen hoe mensen van een bepaalde groep de wereld om zich heen ervaren, denken, interacteren, gedragen en beoordelen. Cultuur is met andere woorden een gedeeld geheel van symbolen, overtuigingen, attitudes, waarden, verwachtingen en gedragsnormen. Het verwijst naar een coherente groep van mensen. In principe kan iedere gedeelde uiting of achtergrond een cultuurvorm zijn: punkers, kakkers, boeren, christenen etc. Wij bezien cultuur in relatie tot etniciteit en de culturele-etnische achtergrond van studenten en hun toekomstige cliënten. Wanneer we het bovenstaande vertalen naar de praktijk van hbo-docenten verwijst interculturele competentie primair naar een cluster van kennis, houding en vaardigheden waarmee zij kennis kunnen overdragen aan studenten die een andere culturele-etnische achtergrond hebben dan zijzelf. Daarnaast verwijst het naar de vaardigheid om studenten op te leiden op het later goed functioneren als multicultureel vakman of vrouw. Gelet op de interculturele context van de beroepssituatie wordt vervolgens de vraag relevant welke competenties docenten dan extra, aanvullend of pregnanter nodig hebben. Met deze vraag raken we ook aan de essentie van de scan. De scan richt zich namelijk niet op het operationaliseren en concretiseren van het begrip cultuur (zoals bijvoorbeeld de Bennett-schaal of het TOPOI-model), maar richt zich expliciet op het begrip competentie en dat in een interculturele context. Uitgangspunt 2 Communicatie als basis voor interculturele competentie Daarnaast geldt als uitgangspunt voor de scan dat communicatie de basis vormt voor interculturele competentie. Wij beschouwen communicatie daarbij in een breder perspectief dan alleen het praten met elkaar. Communicatie is de fundamentele tool waarmee mensen interacteren. Communicatie is datgene wat nodig is om elkaar goed te begrijpen. Dit betekent ook in contact treden met elkaar, een goede relatie opbouwen, waar nodig een vertrouwensband creëren en informatie kunnen overdragen. Communicatie kan variëren van cultuur tot cultuur. Hierbij valt te denken aan verschillen ten aanzien van stiltes en pauzes, persoonlijke ruimte, oogcontact, expressie, begroetingen, stemvolume, woordenschat, taalbeheersing en vertelstijl. Voor een goede opleiding is het belangrijk dat docent en student goed met elkaar kunnen communiceren. Van een professionele docent wordt verwacht dat hij/zij -ongeacht de eigen culturele achtergrond en die van de student- iedereen kan opleiden tot een startende professional die voorbereid is op de multiculturele samenleving. Voor het vak van hbo-docent speelt communicatie op verschillende manieren een rol: in het klassikale contact met studenten, in één-op-één contact met studenten (bijvoorbeeld in het kader van mentorschap of individuele begeleiding), en daarbinnen: bij het bepalen van de inhoud van lessen, lesmateriaal en opdrachten, bij het bepalen van werkvormen.

9 IVA beleidsonderzoek en advies 9 Uitgangspunt 3 Communiceren en werken zonder cultuurdrempels Op basis van bovenstaande kan worden gesteld dat interculturele communicatieve competenties refereren aan het geïntegreerd geheel van kennis, houding en vaardigheden die een docent nodig heeft om op een adequate manier te kunnen communiceren met studenten met een andere culturele-etnische achtergrond dan de professional. Doordat ieder mens anders is, is er helaas geen kant-en-klaar recept te geven voor het goed communiceren met mensen uit andere culturen. Bovendien is er zoals eerder gesteld ook geen algemeen gedragen overzicht van competenties op het gebied van interculturele communicatie. Wel komen uit de literatuur en de praktijk een aantal kennis-, houding- en vaardigheidselementen naar voren die de kans op een succesvolle communicatie en opleiding vergroten. Shadid (2000) onderscheidt de volgende elementen: Kennis die van belang is, is kennis over algemene lijnen van cultuur, culturele aspecten relevant voor beroepssituatie, heterogeniteit van de culturele groepering, diens positie en het flexibel kunnen toepassen van kennis. Dit laatste duidt op het plaatsen en gebruiken van de kennis in het juiste perspectief; in welke mate hechten de betrokken communicatiepartners waarde aan de culturele aspecten. Deze kennis is vooral van belang voor het voorkomen van misstanden door het formuleren van de juiste verwachtingen ten aanzien van het gedrag van jongeren en hun naasten. Houding ook wel motivatie genoemd verwijst naar de wil om sociale relaties aan te gaan met mensen uit andere culturen. Aspecten die hierbij een rol spelen zijn vooroordelen en stereotypen (beeldvorming), het bewust worden van de eigen vooroordelen, het leren inzien van overeenkomsten met de eigen culturele achtergrond en een algemene acceptatie van diversiteit. Vaardigheden: om succesvol met anderen te kunnen communiceren zijn communicatieve en sociale vaardigheden van belang. Het gaat hierbij vooral om open-minded zijn, het bezitten van voldoende empathisch vermogen, een zekere mate van ambiguïteitstolerantie en aanpassingsvermogen (bijvoorbeeld ten aanzien van de eigen communicatiestijl). Op basis van het werk van Shadid (2000, 2010) en in overleg met de HBO-Raad kunnen we beargumenteren dat de volgende competenties van belang zijn voor het kunnen communiceren en werken zonder cultuurdrempels: Het in kaart brengen van het eigen referentiekader, en dat van de student, zodat recht wordt gedaan aan de wensen, behoeften en situatie van het individu. Dit is vooral gerelateerd aan de verschillende kennisaspecten die Shadid (2000) onderscheidt wat betreft de omstandigheden en culturen van andere groep en in relatie tot beroepsspecifieke zaken op het domein van opvoeden en opgroeien. Daarnaast heeft het ook betrekking op houdingsaspecten wat betreft zich bewust zijn van eigen vooroordelen, zoeken naar overeenkomsten in de omgang met anderen, de wereld door de bril van de ander willen zien, het gehanteerde referentiekader inzichtelijk maken door te vragen naar individuele normen en waarden, wensen en situatie e.d. Het kunnen omgaan met barrières in interculturele communicatie. Het is evident dat deze competentie gerelateerd is aan de communicatieve vaardigheden van een professional in een interculturele beroepssituatie. De docent dient effectief te communiceren met studenten met een andere culturele achtergrond, zodat zij elkaar goed begrijpen. Deze competentie refereert ook aan elementen zoals een sterk empathisch vermogen, open-

10 10IVA beleidsonderzoek en advies minded zijn, het vermogen om zich aan nieuwe en onbekende situaties aan te passen en het tolereren van ambiguïteit. Verder omvat het onder andere informatie overbrengen op een begrijpelijke wijze en het doorvragen en toetsen of de student het echt begrepen heeft. Het opbouwen van een goede werkrelatie. Ook dit kent een duidelijke communicatieve component. De professional dient in staat te zijn een vertrouwensrelatie op te bouwen en in stand te houden, zodat een student met een andere culturele achtergrond zich veilig voelt om zijn/haar verhaal te vertellen, ervaringen te delen en vragen te stellen. Verder kent het elementen zoals de ander respecteren, het open en onbevooroordeeld in contact treden met de ander en een betrokken attitude. Uitgangspunt 4 Bewustwording als doelstelling Het zou ideaal zijn als er een gevalideerd instrument zou kunnen worden ontwikkeld dat daadwerkelijk zou meten in hoeverre een professional beschikt over de benodigde competenties. Echter, gedurende het traject van ontwikkeling van de oorspronkelijke scan voor jeugdhulpverleners bleek al dat een dergelijke doelstelling niet haalbaar zou zijn. Dit komt doordat het ontbreekt aan een toetsbaar normeringkader over wat goed is en hoe dat goede kan worden meten (en door wie). Zoals Muller en van der Reek (2009) constateren in hun onderzoek naar interculturele competentie is er op theoretisch niveau nog geen inhoudelijke consensus over de culturele gevoeligheid van communicatie. In de wetenschap wordt erkend dat die er is maar is er geen overeenstemming over wat dat dan precies inhoudt. Daarnaast signaleren zij dat er ook geen consensus bestaat over de vraag wie beoordeelt of een professional wel of niet communicatief intercultureel competent is, oftewel: vanuit wiens perspectief beoordeel je of de communicatie effectief is? Het ontbreken van een duidelijke visie op en toetsingskader ten aanzien van het succesvol communiceren met andere culturen, vindt mede zijn grondslag in het gegeven dat de waarde van een competentie altijd wordt bepaald door de context waarin zij plaats vindt. De context bepaalt of iets goed of fout is. Deze kan variëren per individuele situatie en verwijst enerzijds naar het beroep en anderzijds naar cultuur. Wat in het ene beroep bekwaam is kan dat in een ander beroep juist niet zijn. Wat in de ene cultuur gepast is, is in een andere cultuur wellicht uitermate ongepast. Doordat er geen objectieve norm of grens vast te stellen is ten aanzien van het al dan niet competent zijn op het gebied van interculturele communicatie, is het op dit moment niet haalbaar te komen tot een gevalideerd meetinstrument. Daarom is besloten een instrument te ontwikkelen dat cultuurdrempels scant met als doel bewustwording te creëren. Doel van de scan is degene die hem invult bewust te maken van de eigen competenties. Het instrument is absoluut niet bedoeld voor kwalificatie van docenten en dus ook niet voor hun diskwalificatie. Het instrument dient de volgende kenmerken te hebben: - instrument is een scan, - dat praktisch bruikbaar is, - met als doel bewustzijn te creëren, - ten aanzien van kennis-, houding- en vaardigheidselementen op gebied van interculturele communicatie, - door middel van een zelfbeoordeling (assessment) van deze elementen door een docent.

11 IVA beleidsonderzoek en advies 11 Doordat het instrument competenties niet meet, maar met name cultuurdrempels scant, spreken we in het vervolg steeds over een (competentie)scan. Het is nadrukkelijk géén test waarvoor men kan slagen of zakken. Het gaat veel meer om op basis van de antwoorden ten aanzien van de kennis-, houding- en vaardigheidselementen een patroon te beschrijven dat duidt op de kunde van het betreffende individu, maar dat ook laat zien wat mogelijke valkuilen kunnen zijn en waar de mogelijkheden en richtingen liggen voor deskundigheidsbevordering. Digitalisering scan Vanaf het begin af aan is duidelijk geweest dat de scan voor hbo-docenten een gebruikersvriendelijk en toegankelijk instrument moest zijn. Om deze reden is besloten de scan te digitaliseren en er een gratis internettoepassing van te maken. Deze zal aangeboden worden op/via de website van de HBO- Raad: Een belangrijk voordeel hiervan is dat randomisatie van antwoorden tot de mogelijkheden behoort; deelnemers krijgen dan per vraag de antwoorden in wisselende volgorde aangeboden. Dit gaat een volgorde-effect in de antwoorden tegen en maakt de uitkomsten van de scan minder voorspelbaar. Bovendien kent een internettoepassing een groot bereik onder de doelgroep en borgt het de anonimiteit en de privacy van degene die de scan invult. In principe houdt degene die de scan invult de resultaten voor zichzelf. Indien de docent daar aanleiding toe ziet kan hij/zij aan de hand van de verkregen inzichten met zijn/haar werkgever in gesprek over de mogelijkheden om de competenties ten aanzien van interculturele communicatie (verder) te verbeteren. Of uiteraard zelf op een andere wijze de benodigde deskundigheidsbevordering organiseren.

12

13 IVA beleidsonderzoek en advies 13 Overzicht competenties In dit hoofdstuk beschrijven we welke kennis-, houding- en vaardigheidselementen zijn meegenomen in de scan. Kennis De hbo-docent: Heeft kennis van de algemene lijnen cultuur. Heeft kennis van de invloed van de migratiegeschiedenis, integratie-geschiedenis en veranderingen in sociale status. Weet dat cultuur dynamisch is. Kent de risico s van stereotypering. Heeft kennis van communicatiestijlen en codes in verschillende culturen. Weet dat cultuurverschillen de student kunnen hinderen zich optimaal te uiten. Weet dat sommige werkvormen/ lesinhoud mogelijk anders overkomen op iemand met een andere culturele achtergrond. Is zich bewust van (eventueel ervaren) machtsverschillen tussen docent en student. Houding De hbo-docent: Staat open voor culturele diversiteit in de klas/ in de maatschappij. Is nieuwsgierig naar andere denkbeelden. Zoekt naar overeenkomsten tussen culturen. Denkt na over het eigen (culturele) referentiekader en hoe dit kan verschillen met dat van anderen. Heeft de wil om sociale relaties aan te gaan met mensen uit een andere groep. Heeft het lef om situaties tegemoet te treden waarin het verloop van de communicatie onvoorspelbaar is. Staat open voor verhalen en ervaringen en veroordeelt niet. Toont culturele emphatie. Stelt zich flexibel op ten aanzien van de wijze van communiceren. Werkt vanuit een open en onbevooroordeelde houding. Toont respect. Is nieuwsgierig naar de ervaringen van studenten uit een andere cultuur. Vaardigheid De hbo-docent: Is in staat om af te tasten wat het referentiekader van de ander is en in hoeverre dat met het eigen referentiekader overeenkomt. Is in staat om percepties, informatie en situaties te beoordelen vanuit het eigen perspectief en (bij benadering) vanuit dat van de ander. Is bedachtzaam op het evalueren van een situatie vanuit verschillende perspectieven. Beschikt over voldoende empathisch vermogen ten opzichte van andere culturen en is in staat om dit in zijn/haar communicatie naar voren te laten komen. Stelt vragen als hij of zij iets niet kent of weet. Vraagt naar de situatie, waarden en wensen van de student en vult niet in vanuit stereotypen of eerdere ervaringen met anderen uit dezelfde culturele groep.

14 14IVA beleidsonderzoek en advies Brengt informatie over op een voor de student begrijpelijke wijze. Kan omgaan met verschillen in aanraakgedrag en non-verbale communicatie. Maakt als er een taalprobleem is gebruik van non-verbale communicatie en visuele middelen. Past de eigen communicatiestijl aan: korte zinnen, makkelijke woordkeuze, voorbeelden geven, herhalen waar nodig. Past de gekozen werkvorm of lesinhoud aan zodat het leerdoel wordt behaald. Toont interesse en inlevingsvermogen. Neemt de tijd voor de student. Neemt initiatief in cultureel beladen sociale situaties. Reflectie Het komen tot de oorspronkelijke scan voor jeugdhulpverleners heeft, gezien de beladen maatschappelijk discussie die onder dit thema ligt enerzijds en vanwege het gebrek aan een eenduidige visie op wat nu de kerncompetenties zijn om succesvol om te gaan met andere culturen anderzijds, veel voeten in de aarde gehad. De oorspronkelijke wens was te komen tot een gevalideerd instrument dat daadwerkelijk zou meten in hoeverre de hulpverlener over de benodigde competenties beschikt. En niet alleen zou scannen in hoeverre de hulpverlener bewust omgaat met mogelijke cultuurverschillen ten aanzien van communicatie. Deze ambitie is in de loop van de tijd bijgesteld. De voorliggende scan voor hbo-docenten borduurt hierop voort. Het is echter niet ondenkbaar dat ook in het hbo de discussie opkomt in hoeverre de elementen in de scan niet daadwerkelijk meetbaar zijn. Daarom gaan we kort hierop in.. De bijstelling in ambitie en doelstelling heeft het resultaat in onze mening in positieve zin beïnvloed. De onmogelijkheid om met wetenschappelijke inzichten een dichtgetimmerd normeringskader vast te stellen heeft tot de pragmatische keuze geleid om meer te focussen op het perspectief van professionals in de praktijk. Dit heeft geleid tot een praktisch instrument dat door professionals goed is ontvangen en als waardevol wordt beschouwd. Het zichtbaar maken van de belevingswereld van professionals bleek voor de praktijk een grote interventiewaarde te hebben. Wij verwachten dat hetzelfde geldt voor hbo-docenten. Soms is het dan belangrijker om meters te maken in de praktijk en eventueel later te kijken of zaken op een meer wetenschappelijke manier gemeten kunnen worden. Dynamische werkelijkheden vragen in onze mening om een dynamische methodiek en het thema diversiteit is er bij uitstek één die bij enige pragmatiek gebaat is. We weten dat hulpverleners het leuk vinden om de scan in te vullen en dat de respons via de website goed loopt. Hopelijk zal dat ook in het hbo het geval zijn. Vaak komt er dan een discussie op gang over diversiteit en deskundigheid. Beleidsmakers kunnen hierop aansturen door bekendheid te geven aan de scan of mogelijk ook door er een bijeenkomst omheen te organiseren over interculturele vaardigheden.

15 IVA beleidsonderzoek en advies 15 Bronvermelding Voor de scan Communicatie en cultuurdrempels is gebruik gemaakt van de volgende literatuur en bronnen: Anand, R. & Lahiri, Intercultural Competence in Health Care. Developing Skills for Interculturally Competent Care. In Deardoff, D.K. (Ed.) (2009). The SAGE Handbook of Intercultural competence. Sage Publishers. Arends-Tóth, J., & Van de Vijver, A.J.R. Domains and dimensions in acculturation: Implicit theories of Turkish- Dutch. International Journal of Intercultural Relations, 2004; 28: Berry, J.W., Poortinga, Y.H., Segall, M. H., & Dasen, P. (2002). Cross-cultural psychology: Research and applications. Cambridge (UK): Cambridge University Press. Berry, J.W. A psychology of immigration. Journal of Social Issues, 2001;7: Berry, J.W. Marginality, stress and identification in an acculturation Aboriginal community. Journal of Cross- Cultural Psychology, 1970; 22: Bourhis, R.Y., Moïse, L.C., Perreault, S., & Senécal, S. Towards an Interactive Acculturation Model: A social psychology approach. International Journal of Psychology, 1997; 32: Fong, R. Intercultural Competence in Social Work. Culturally Competent Practice in Social Work. In: Deardoff, D.K. (Ed.) (2009). The SAGE Handbook of Intercultural competence. Sage Publishers. Hoffman, E. Het TOPOI-model: een systeemtheoretische benadering van interculturele communicatie. Onderwijs en gezondheidszorg, 2003; 27: Hoffman, E. Interculturele gespreksvoering. Een systeemtheoretische en pluralistische benadering. Presentatie. Movisie en NJI (maart 2010). Naar interculturele competentieprofielen in het preventieve en ontwikkelingsgerichte jeugdbeleid. Definitief concept. Muller, L & van der Reek E. (2009). Bejegening en begeleiding. Een twee-eenheid binnen de interculturele preventieve jeugdzorg. Tilburg: IVA. Shadid, W.A. Interculturele competenties: een vak apart. Leiden, mei Geraadpleegd op 17 juni 2011, Shadid, W.A. (2007). Grondslagen van interculturele communicatie. Studieveld en werkterrein. Kluwer. Shadid, W.A. Interculturele communicatieve competentie. Psychologie en Maatschappij, 2000; 24 (1): Spitsberg, B. & Changnon, G. Conceptualizing Competence. In Deardoff, D.K. (Ed.) (2009). The SAGE Handbook of Intercultural competence. Sage Publishers. Vijver, J.R. van der & Leung, K. Methodological Issues in Researching Intercultural Competence. In Deardoff, D.K. (Ed.) (2009). The SAGE Handbook of Intercultural competence. Sage Publishers.

16 Bijlage 1: Acculturatie en communicatie In de scan wordt ingegaan op acculturatie. Dit is gebaseerd op de informatie die in deze bijlage is opgenomen. Wat is acculturatie? De Nederlandse bevolking is divers van samenstelling met inwoners uit veel verschillende landen met een scala aan culturen. Wanneer mensen of groepen met verschillende culturele achtergronden met elkaar in contact komen, kan dit leiden tot culturele veranderingen bij beide personen of groepen. Dit veranderingsproces wordt acculturatie genoemd. Berry en collega s 1 (2002) definieerde dit begrip als volgt: A form of transmission experienced by individuals that results from contact with, and influence from, persons and institutions belonging to cultures other than their own. 2 Het gaat daarbij om langdurig contact, dus niet om kortere, meer vluchtige ontmoetingen tijdens bijvoorbeeld een vakantie in het buitenland. De culturele veranderingen die optreden kan men zowel op groepsniveau als op individueel niveau beschouwen. Dit onderscheid is belangrijk, omdat de culturele veranderingen van een groep als geheel kunnen verschillen van de culturele veranderingen van een individu binnen een (culturele) groep. Het hoeft dus niet zo te zijn dat de veranderingen die op groepsniveau optreden, te zien zijn bij elk individu van de desbetreffende groep. Bovendien kunnen de veranderingen die optreden op groepsniveau zich op een ander vlak bevinden wanneer men spreekt over veranderingen op individueel niveau. Zo kan acculturatie op groepsniveau zich uiten in veranderingen in politieke structuur of de sociale positie van een culturele groep in de samenleving. Effecten van acculturatie op individueel niveau kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op veranderingen in identiteit, waarden en opvattingen. In de context van het hoger beroepsonderwijs is acculturatie op individueel niveau het meeste van belang. Welke veranderingen precies optreden als gevolg van contact tussen twee (of meer) verschillende culturen is van vele factoren afhankelijk. Het voert te ver om hier al deze factoren te bespreken, maar een belangrijke bepalende factor is de dominantie van de culturele groep. Hoewel in principe geldt dat verschillende groepen elkaar in gelijke mate kunnen beïnvloeden, is het in de praktijk vaak zo dat de ene culturele groep (meestal de meerderheidscultuur) de andere culturele groep (meestal de minderheidscultuur) domineert. De culturele veranderingen die optreden zullen in de nietdominante groep groter zijn dan in de dominante groep zelf. De culturele veranderingen die optreden als gevolg van acculturatie zijn grofweg langs twee assen te classificeren. De eerste as betreft de mate waarin men vasthoudt aan de eigen, oorspronkelijke cultuur. De tweede as betreft de mate waarin men contact zoekt met en aspecten overneemt van de andere cultuur. Het kruisen van deze twee assen resulteert in vier kwadranten. Berry 3 heeft deze 1 Berry, J.W., Poortinga, Y.H., Segall, M. H., & Dasen, P. (2002). Cross-cultural psychology: Research and applications, Second edition. Cambridge (UK): Cambridge University Press. 2 Berry et al. (2002), p Berry, J.W. (2001). A psychology of immigration. Journal of Social Issues, 57,

17 17 kwadranten, en koppelde aan elk kwadrant een strategie. Daarbij maakte m hij onderscheid tussen strategieën binnen de niet-dominante minderheidsgroep en strategieën binnen de dominante meerderheidsgroep. Het gaat in het laatste geval vooral om wat voor soort samenleving de dominante groep nastreeft. In onderstaandee figuur zijn de twee dimensies met de daarbij horende strategieën weergegeven voor de niet-dominante groep. Figuur 1: Acculturatiestrategieën van de niet-dominante groep 4 Wanneer iemand vann een gedomineerde groep niet geneigd is om de eigen cultuur tee behouden en veel contact zoekt met de dominante groep, spreekt men van assimilatie. Wanneer men echter juist geneigd is tot behoud van de eigen cultuur en weinig contact zoekt met de dominante groep, spreekt men van separatie. In het geval men zowell cultuurbehoud nastreeft als veel contact zoekt met de dominante groep, wordt gesproken van integratie. Marginalisatie is het tegenovergestelde hiervan,, waarbij de behoefte tot cultuurbehoud laag is en men ook weinig contact zoekt met de dominante groep. Bij acculturatiestrategieën van dee niet-dominante groep hoort echter een belangrijke kanttekening. De term strategie impliceert een bepaaldee mate van keuzevrijheid voor de persoon of groep in kwestie. Echter, de mogelijkhedenn om een bepaalde strategiee toe te passen staan niet altijd vrij. Met andere woorden: men kan niet altijd de strategie toepassen die hij of zij graag zou willen toepassen. De toegepaste strategie wordt mede bepaald door visie van de dominante groep over de samenleving en de rol van de niet-dominante groep daarin. Zo kan iemand alleen de integratiestrategie toepassen in een samenleving die multiculturalisme nastreeft, waarin onder andere culturele diversiteit wordt geaccepteerd, er relatief weinig vooroordelen zijn en er een wederzijds positieve verstandhou uding is tussen de dominante en de niet-dominante groep. Berry 5 integreerdee de afhankelijkheid van de dominante groep in zijn z model, door een soortgelijk assenstelsel mett vier kwadranten op te stellen s voor de dominante groep. Dit model is weergegeven in Figuur 2. Figuur 2: Acculturatiestrategieën van de dominante groep 6 Ook Bourhis 7 erkendee het belang van de dominante groep in de toegepaste acculturatiestrategie van de niet-dominante groep. Hij beschreef dit verband in zijn Interactive Acculturation Model waarin de gewenstee strategie van de niet-dominante groep wordt afgezet tegen de d visie van de dominante groep 4 Overgenomen uit Berry, Berry, Overgenomen uit Berry, Bourhis, R.Y., Moïse, L.C., Perreault, S., & Senécal, S. (1997). Towards an Interactive Acculturation Model: A social psychology approach. International Journal of Psychology, 32,

18 18 op de acculturatie van de minderheidsgroep. Het kruisen van de strategie van de niet-dominante groep met de strategie van de dominante groep kan vervolgens leiden tot consensus (en dus geen problemen), een problematische relatie of tot conflicten tussen de twee groepen. Niet alleen een verschil tussen de gewenste en de daadwerkelijk toegepaste strategie kan leiden tot stress. Het acculturatieproces kan op zichzelf al stressvol kan zijn. 8 Dit zit vooral in het proces van het leren kennen van de dominante cultuur en het aanleren van aspecten van deze cultuur, alsmede het loslaten van aspecten van de eigen cultuur. Ten slotte is in deze context nog van belang om te noemen dat de acculturatiestrategie die iemand van de niet-dominante groep toepast in een werkcontext nog kan verschillen van de strategie die iemand toepast in een privésituatie 9. Bovendien is het goed mogelijk dat een eerste generatie migrant een andere strategie toepast dan iemand van de tweede generatie. Dit betekent dat het mogelijk is dat binnen een gezin verschillende strategieën worden toegepast. Ook dit zou tot een stressvolle situatie kunnen leiden. Meerwaarde van kennis over acculturatie In de wetenschappelijke literatuur wordt geen link gelegd tussen (kennis over) acculturatie voor docenten en voor hun studenten die later gaan werken in de hulpverlening. Het is daarom niet mogelijk om wetenschappelijk gefundeerde uitspraken te doen over het effect van deze kennis op de kwaliteit van het onderwijs en/of de geleverde hulp. Echter, op basis van literatuur over interculturele communicatiecompetenties en gesprekken met verschillende experts, kan wel een indicatie worden gegeven van dit mogelijke verband. Shadid 10 beschrijft een intercultureel competent persoon als iemand die: - Weinig vooroordelen heeft; - Over een sterk empatisch vermogen beschikt; - Open-minded is; - Bereid is de wereld ook via de bril van anderen te bekijken; - Ambiguïteit tolereert; - Een cultuurrelavistische houding heeft; - Zich gemakkelijk aanpast aan nieuwe en onbekende situaties; - Kennis heeft van de omstandigheden en culturen van andere groepen; - In de omgang met anderen naar overeenkomsten zoekt; - Anderen respecteert en rekening houdt met hun wensen. Het beschikken van kennis over acculturatie past in het bovengenoemde aspect heeft kennis van de omstandigheden en culturen van andere groepen. Het heeft namelijk betrekking op de omstandigheden van migranten, die een acculturatieproces meemaken. Ook de experts benadrukken het belang van kennis over acculturatie voor een docent of hulpverlener in dit opzicht. Zij geven aan dat deze kennis nodig is om te kunnen begrijpen wat een migrant doormaakt. Het acculturatieproces kan namelijk om verschillende redenen stressvol zijn, zoals eerder al werd aangegeven. Zo is het 8 Dit werd door Berry in 1970 al beschreven als acculturative stress (Berry, J.W. (1970). Marginality, stress and identification in an acculturation Aboriginal community. Journal of Cross-Cultural Psychology, 22, 29-33). 9 Zo toonde onderzoek aan dat Turkse migranten (in Nederland) aanpassing aan in de Nederlandse cultuur belangrijker vinden in het publieke domein dan in het privé-domein. Zie: Arends-Tóth, J., & Van de Vijver, A.J.R. (2004). Domains and dimensions in acculturation: Implicit theories of Turkish-Dutch. International Journal of Intercultural Relations, 28, geraadpleegd op 17 juni 2011, document opgesteld in mei 2010, te Leiden.

19 19 mogelijk dan men niet die acculturatiestrategie kan toepassen die men wenst, vanwege bijvoorbeeld de druk van de dominante groep. Ook is het mogelijk dat stress wordt veroorzaakt doordat verschillende gezinsleden op een heel andere manier omgaan met acculturatie. Daarnaast kan het veranderingsproces op zichzelf al voor spanningen zorgen. Met andere woorden: het acculturatieproces dat de student (of later voor studenten: de cliënt) doormaakt kan de oorzaak (of één van de oorzaken) zijn van het probleem. Pas wanneer men weet dat het acculturatieproces een probleem kan zijn, zal men alert zijn op signalen op dit vlak en zal men gerichte vragen (kunnen) stellen om dit te achterhalen. In dit opzicht zou kennis over acculturatie dus kunnen leiden tot een betere inschatting van de oorzaak van het voorliggende probleem. Bovendien kan een docent en latere hulpverlener met kennis over acculturatie zich volgens de experts waarschijnlijk beter voor stellen in wat voor soort (lastige) situatie iemand zit, wat mogelijk leidt tot meer empathie en betrokkenheid. Dit laatste sluit aan bij het aspect beschikking over sterk empathisch vermogen van de interculturele competente persoon die Shadid 11 beschreef. De experts zien ook een duidelijk belang in van kennis over de rol van de dominante meerderheidscultuur bij het acculturatieproces. Kennis op dit punt kan daarmee mogelijk bijdragen aan de cultuurrelativistische houding, die Shadid 12 eveneens van belang acht bij interculturele communicatiecompetenties. Al met al geven de experts aan dat kennis over acculturatie leidt tot bewustwording, waardoor mogelijk zowel de vaardigheden (waaronder het stellen van de juiste vragen) als de houding (empathie, betrokkenheid en cultuurrelativistische houding) verbeteren in een interculturele context. Conclusie: dient kennis over acculturatie een plek te krijgen? In bovenstaande paragrafen is beknopt beschreven wat acculturatie inhoudt en wat de meerwaarde is van deze kennis over het acculturatieproces. Helaas wordt er in de wetenschappelijke literatuur geen expliciet verband gelegd tussen kennis over acculturatie en een effectieve communicatie tussen docenten en studenten of tussen hulpverleners en cliënten, waardoor het mogelijk positieve effect van deze kennis niet kan worden aangetoond. Echter, op basis van literatuur over interculturele communicatiecompetenties en gesprekken met experts, concluderen wij dat kennis over het acculturatieproces waarschijnlijk bij kan dragen aan de interculturele communicatiecompetenties van beiden. 11 geraadpleegd op 17 juni 2011, document opgesteld in mei 2010, te Leiden. 12 geraadpleegd op 17 juni 2011, document opgesteld in mei 2010, te Leiden.

20 20 Colofon Communiceren en cultuurdrempels - De ontwikkeling van een zelfscan voor hbo-docenten Auteurs Beatriz Roman Rob Vink Mary van den Wijngaart Uitgever IVA Warandelaan 2 Postbus LE Tilburg Telefoonnummer: Telefax: IVA is gelieerd aan de UvT HBO-raad, november 2012

Intercultureel vakmanschap in de stage

Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking C Intercultureel vakmanschap in de stage Handreiking voor hsao-opleidingen en stageverlenende instellingen in de jeugdzorg HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao

Nadere informatie

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao Handreiking Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao handreiking voor (opleidings)managers en docenten HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van

Nadere informatie

Interculturele managementcompetenties

Interculturele managementcompetenties Handreiking Interculturele managementcompetenties Handreiking voor (opleidings)managers in het hsao HO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van het ZonMw programma

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

Interculturele Competentie:

Interculturele Competentie: Interculturele Competentie: Een vak apart W. Shadid, Leiden, mei 2010 Inleiding In deze korte uiteenzetting wordt aandacht besteed aan het onderwerp interculturele competenties waarop de laatste tijd en

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Smart Competentiemeting BSO

Smart Competentiemeting BSO Smart Competentiemeting BSO Pedagogisch medewerker Naam: Josà Persoon Email Testcode : jose_p@live.nl : NMZFIC Leeftijd (jaar) : 1990 Geslacht Organisatie Locatie : v : Okidoki : Eikenlaan Datum invoer

Nadere informatie

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs)

Omschrijving. (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project. Overzicht internationale competenties (ICOMs) Overzicht internationale competenties (ICOMs) Competentieveld Algemeen Internationale competentie (ICOM) Internationale competenties in het kader van het ICOM-project Omschrijving Competenties die worden

Nadere informatie

Verbinden vanuit diversiteit

Verbinden vanuit diversiteit Verbinden vanuit diversiteit Krachtgericht sociaal werk in een context van armoede en culturele diversiteit Studievoormiddag 6 juni 2014 Het verhaal van Ahmed Een zoektocht met vele partners Partners De

Nadere informatie

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend.

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend. Naam student: Studentnummer: Evaluatieformulier meewerkstage CE In te vullen door de bedrijfsbegeleider van de stage biedende organisatie voorafgaand aan het eindgesprek met de stagedocent. De stagiair

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige

Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige Kleurrijke Maatzorg: Een cultuurgevoelig onthaal? Studiedag 20 november 2013 Antwerps netwerk cultuurgevoelige Kleurrijke Maatzorg: Het is een gegeven: Voorzieningen in Welzijnsorganisaties krijgen een

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP

TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP WELKE REFERENTIEKADERS, WAARDEN EN NORMEN VAN MIJZELF SPELEN MEE IN EEN CONTACT? Diversiteit in kleur en cultuur

Nadere informatie

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Getuigenissen uit de praktijk Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Allochtone kinderen in de therapeutische praktijk, dat is niet nieuw. Al een aantal decennia is er aandacht voor dit

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Cor Hoffer cultureel antropoloog en socioloog Info: www.corhoffer.nl 1 Onderwerpen: migratie cultuursensitief werken korte oefening

Nadere informatie

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Introductie Met de REQUEST methode wordt getracht de participatie van het individu in hun eigen mobiliteit te vergroten. Hiervoor moet het individu voldoende

Nadere informatie

PROGRAMMA. Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie? . WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief)

PROGRAMMA. Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie? . WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief) Simeacongres 8 april 2011 PROGRAMMA Interculturele Hulpverlening: Wie past zich aan, aan wie?. WELKOM. FILMPJES. THEORIE. STELLINGEN (interactief) Theodora van Hall Greetje Heerlien-Poll Marionne Smit

Nadere informatie

Competenties van de jeugdarts. J.Bijlsma-Schlösser 22-09-08. Opbouw

Competenties van de jeugdarts. J.Bijlsma-Schlösser 22-09-08. Opbouw Medicine is long life study Competenties van de jeugdarts J.Bijlsma-Schlösser Opbouw Medische kerncompetenties specialist Wat is een competentie Uitwerking van een kerncompetentie SWOT POP EPA= KrBeAc

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014 Intercultureel leren Workshop Studievoormiddag 6 juni 2014 Aan de slag Hoeveel procent van mijn vrije tijd breng ik door met mensen van mijn eigen culturele achtergrond versus mensen met een andere culturele

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

WERELDS Diversiteits-trainingen

WERELDS Diversiteits-trainingen WERELDS Diversiteits-trainingen Diversiteitsmanagement Interculturele Communicatie Diversiteit voor politici Interculturele personele gespreksvoering Integreren in uw organisatie (voor allochtone medewerkers)

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

De kracht van reflecteren

De kracht van reflecteren 28 test en techniek in beeld Motivational Interviewing deel 5 De kracht van reflecteren Speciaal voor Fysiopraxis schrijven Stijn van Merendonk, Mirjam Hulsenboom en Albertina Poelgeest een vijfdelige

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Gelderland. Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden. Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en is mede mogelijk gemaakt door BKK.

Gelderland. Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden. Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en is mede mogelijk gemaakt door BKK. samenwerkingsverband kinderopvang beroepsonderwijs Gelderland Colofon Februari 2014 Dit is een uitgave van de samenwerkingsverbanden Kinderopvang-Beroepsonderwijs Gelderland en Oost-Overijssel/Twente en

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Opleiding. Orthopedagogie. Code + officiële benaming van de module. E2 Samenwerkingsvaardigheden 2. Academiejaar 2015-2016. Semester.

Opleiding. Orthopedagogie. Code + officiële benaming van de module. E2 Samenwerkingsvaardigheden 2. Academiejaar 2015-2016. Semester. Opleiding Orthopedagogie Code + officiële benaming van de module E2 Samenwerkingsvaardigheden 2 Academiejaar 2015-2016 Semester 1 Studieomvang 3 studiepunten Totale studietijd 60 Aantal lestijden 40 Aandeel

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten

Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten Handleiding Portfolio assessment UvA-docenten najaar 2005 Inleiding In het assessment UvA-docent wordt vastgesteld welke competenties van het docentschap door u al verworven zijn en welke onderdelen nog

Nadere informatie

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012

E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 E-learning (eerstelijns) interculturele zorg Informatie ten behoeve van Restore, 11 mei 2012 Korte omschrijving Mikado heeft in opdracht van de Parnassia Bavo Groep een e-learningprogramma ontwikkeld.

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS

GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS GEZINSONDERSTEUNEND WERK ONDERZOEK NAAR COMPETENTIES BIJ VRIJWILLIGERS EN PROFESSIONALS Het doel van dit onderzoek is een vergelijking te maken tussen de aanwezige competenties bij professionals en vrijwilligers

Nadere informatie

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30-

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Inleiding: De opleiding in en intergenerationele samenwerking is bedoeld voor

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Interculturele CompetentieWijzer (ICW): mogelijkheden en beperkingen. Joke Simons & Yunsy Krols

Interculturele CompetentieWijzer (ICW): mogelijkheden en beperkingen. Joke Simons & Yunsy Krols Interculturele CompetentieWijzer (ICW): mogelijkheden en beperkingen Joke Simons & Yunsy Krols 1 INTERCULTURELE COMPETENTIE: WAT? 2 Metaforen 3 Competentie = K + V + A + A + (Fantini, 2000) 4 Onderwijs

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Antreum RAPPORT TALENTENSPECTRUM. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT TALENTENSPECTRUM. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT TALENTENSPECTRUM Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Dit rapport is bedoeld om u te helpen analyseren op welk vlak uw talenten

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40 n.v.t.

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Vul hieronder als eerste jouw naam in en de datum waarop je deze scan hebt ingevuld!!

Vul hieronder als eerste jouw naam in en de datum waarop je deze scan hebt ingevuld!! 4.1 Personeelsbeleid: 1.4 funtioneringsprocedure. 9 Competentiescan blz. 1 van 5 Vragen competentiescan POP Leidinggevenden Bij de beoordeling geldt: maak een keuze uit: 1 = o / 2 = m / 3 = v / 4 = rv

Nadere informatie

Trainingen, workshops en coaching

Trainingen, workshops en coaching Trainingen, workshops en coaching Aanbod 2015-2016 professionals en gemeenten Beschermen & Versterken Trainingen, workshops en coaching De Jeugd- & Gezinsbeschermers zet zich in voor de bescherming van

Nadere informatie

Interculturele gespreksvoering

Interculturele gespreksvoering Interculturele gespreksvoering een systeemtheoretische en pluralistische benadering Edwin Hoffman Communicatie, een universeel proces Mensen geven betekenis aan hun fysieke en sociale omgeving, wisselen

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Interculturele jeugd en opvoedhulp

Interculturele jeugd en opvoedhulp Interculturele jeugd en opvoedhulp Op zoek naar vertrouwen en doeltreffendheid Presentatie TriviumLindenhof 9/2012 1 Ary Scheffer. Mignon verlangend naar haar vaderland 1836 2 Cijfertjes Bij TriviumLindenhof

Nadere informatie

Rapport WPV Normatief

Rapport WPV Normatief Rapport WPV Normatief Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 18/12/2014 Inleiding Vooraf Dit rapport is een hulpmiddel om tot zelfinzicht te komen. Wij kunnen daarom geen verantwoordelijkheid

Nadere informatie

S P H September 2004, verschijnt 6x per jaar

S P H September 2004, verschijnt 6x per jaar Tijdschrift voor sociaal pedagogische hulpverlening S P H September 2004, verschijnt 6x per jaar Het MER model voor interculturele communicatie Kennis, vaardigheden en houding centraal Sami Inal is directeur

Nadere informatie

Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken. Ervaringen uit het veld

Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken. Ervaringen uit het veld Stimuleren van eigen kracht en sociale netwerken Ervaringen uit het veld Overzicht programma Wie ben ik: - Philip Stein - masterstudent sociologie - afgerond A&O-psycholoog Programma: - half uur presentatie,

Nadere informatie

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg VERTROUWELIJK Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg School: Opleiding: Klas: Fontys Economische Hogeschool Tilburg Communicatie 1CD E-mail: jotamdveer@home.nl Studentnummer:

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Sport werkt! Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Leer optimaal samenwerken, omgaan met stress en effectief communiceren Nederlands Instituut voor Vechtsport en Maatschappij

Nadere informatie

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan?

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? Migranten kunnen anders tegen een beperking aankijken. Zij zien de beperking vaak als ziekte en houden

Nadere informatie

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60)

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Auteurs: T. Batink, G. Jansen & H.R.A. De Mey. 1. Introductie De Flexibiliteits Index Test (FIT-60) is een zelfrapportage-vragenlijst

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT

TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT Thema 1 Methodisch handelen 1 Methodisch handelen: wat is het? 1.1 Kenmerken 1.2 Stappenplan 2 Voor wie? 2.1 Doelgroep 2.2 Functionele

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix masterprf afstudeerrichtingsopleidingsonderdelen Master of Science in de psychologie onderwijs Academiejaar 2016-2017 Legende: W=didactische werkvormen E=evaluatievormen H000079

Nadere informatie

VPT Zuidwest-Nederland

VPT Zuidwest-Nederland VPT Zuidwest-Nederland 30 oktober 2013 Onderwerpen Inleiding Factoren Interventies Voorbeelden Afsluiting 1 Woord vooraf. Er is niet één recept om te komen van protocol Kies een pad dat aansluit bij uw

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

De OR competentiescan

De OR competentiescan De OR competentiescan 17 april 2012 Helen Hol Benjamin van der Waart FNV Formaat Zelfstandig trainingsbureau in Woerden 70 professionals met diverse specialiteiten: Trainers Coaches van groepen en individuen

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL Huis voor Gezondheid vzw Lakensestraat 76 bus 7 1000 Brussel t. 02 412 31 6 f. 02 412 31 69 info@huisvoorgezondheid.be www.huisvoorgezondheid.be ond. nr. 821.4.683 DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo tips voor werving van docenten uit de beroepspraktijk Zestor is opgericht door sociale partners in het hbo: Het is toegestaan om (delen van) de informatie uit deze

Nadere informatie

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Een speciale uitdaging voor het huisartsenteam en het steunnetwerk Dr. Jany Rademakers, NIVEL Drs. Jeanny

Nadere informatie

Leve de competente coach!

Leve de competente coach! Silvia van Schaik-Kuijer Leve de competente coach! Van competentieanalyse naar ontwikkelplan Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 Deel 1 Algemene informatie over Leve de competente coach! Coachen en coachcompetenties:

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken (HNW) is een van de meest populaire trends op het gebied van organisatieontwikkeling van de laatste jaren; meer dan een kwart

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

Competentieprofiel instructeurs

Competentieprofiel instructeurs Competentieprofiel instructeurs 1) Actuele Kennis & Vaardigheden van Eerste Hulp Dit is de elementaire kennisstof en de bijbehorende vaardigheden die ten grondslag liggen aan Eerste Hulp onderwijs. Deze

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Ondersteunend/Epert B December 2009 ONDERSTEUNEND/EXPERT B 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Taken uitvoeren Ondersteunend/Epert

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt

Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt Inleiding Een ontwikkelgesprek is altijd een gesprek tussen een werknemer en zijn of haar leidinggevende. Doel van het ontwikkelgesprek is om in beeld te brengen hoe

Nadere informatie

Vul hieronder als eerste jouw naam in en de datum waarop je deze scan hebt ingevuld!!

Vul hieronder als eerste jouw naam in en de datum waarop je deze scan hebt ingevuld!! 4.1 Personeelsbeleid: 1.4 funtioneringsprocedure. 9c Competentiescan blz. 1 van 6 Vragen competentiescan POP Overige Functies Bij de beoordeling geldt: maak een keuze uit: 1 = o / 2 = m / 3 = v / 4 = rv

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

doorpakken en bestendigen Stimuleringsregeling Professionele ruimte arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo

doorpakken en bestendigen Stimuleringsregeling Professionele ruimte arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo doorpakken en bestendigen Stimuleringsregeling Professionele ruimte arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo Zestor is opgericht door sociale partners in het hbo: inleiding Werkgevers- en werknemersorganisaties

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN

BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN BASISCOMPETENTIES VOOR FACILITATOREN ACHTERGROND De International Association of Facilitators (IAF) is een internationale organisatie met als doel om de kunst en de praktijk van het professioneel faciliteren

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie