Alle Hens Maandblad. Marineschepen schieten met scherp. Kikkers koelbloedig in ijzige kou. Maandblad van de Koninklijke Marine april 2006

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alle Hens Maandblad. Marineschepen schieten met scherp. Kikkers koelbloedig in ijzige kou. Maandblad van de Koninklijke Marine april 2006"

Transcriptie

1 Alle Hens Maandblad Maandblad van de Koninklijke Marine april 2006 Marineschepen schieten met scherp Kikkers koelbloedig in ijzige kou

2 Alle Hens Maandblad van de Koninklijke Marine Colofon: Uitgave: Alle Hens is een uitgave van de Koninklijke Marine. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend. Hoofdredacteur: LTZSD 2OC KV drs. A.C. Gelijns Eindredacteur: LTZSD 2 KV W.F. Borgsteede Redacteur: LTZSD 2 KV V.J.G. Strijbosch Vormgeving en lithografie: Grafisch ontwerpburo Engelbracht Druk: Boom Planeta Graphics Redactieadres: (niet voor adreswijzigingen en vragen over verzending) Alle Hens Gebouw Aalscholver, kamer 8 MPC 10A Postbus , 1780 CA Den Helder Tel.: / Mdtn: * / Internet: Kopijdatum: De deadline voor het volgende nummer van Alle Hens valt op vrijdag 14 april. Adreswijzigingen KM-personeel: Doorgeven aan Bureau Administratie of TABA van het eigen commandement c.q. de eigen dienst. Adreswijzigingen veteranen: Stichting Veteraneninstituut Postbus AC Doorn Tel.: Adreswijzigingen betalende abonnees: Abonnementenland Postbus AA Uitgeest Tel.: Opzegtermijn zes weken. Abonnementsprijs: l 17,02 (buitenland l 21,55 per jaar) 10 Cover Uiterste concentratie van Special Forces in Cold Response. (Foto: Ruud Mol, CAVDKM) Inhoud Column C-ZSK De Commandant Zeestrijdkrachten gaat in op actuele zaken binnen de marine. Koude kikkers Een geconcentreerde blik tekent het gezicht van de SF-marinier net voordat hij een watersprong maakt. Dit was één van de spectaculaire onderdelen van Cold Response. Rondje haven Medio maart meerde een indrukwekkend flottielje af in de Helderse haven. Einzelgänger wordt sparringpartner De commandant van Hr.Ms. Bruinvis vertelt over deelname aan de bijzondere ernstmissie Enduring Freedom. Vechten in de vrieskou In het vredige, witte berggebied van Bomoen te Noorwegen, beoefenen mariniers hun skills and drills in een spannend scenario. Primeur voor PRIME Met de nieuwe meetbaan kan de KM de verschillende invloeden van oorlogsschepen in het water meten. Samen sterk De Kustwacht voor de Nederlandse Antillen en Aruba bestaat tien jaar. Tien jaar waarin samenwerking binnen de organisatie met hoofdletters staat geschreven. Backoffice Het belang van het onlangs geopende Backoffice moet zich in de toekomst bewijzen. Vliegprocedures Vijf helikopters vliegen af en aan op het helidek van Hr.Ms. Rotterdam en vormen formaties in de lucht. Van interesse tot aanstelling Onder de algemene noemer arbeidsmarktcommunicatie werkt PVKM non-stop aan het vullen van de vacatures bij het maritiem krijgsmachtdeel. Ogen en oren van het schip Onder extreme weersomstandigheden begeleiden mariniers Naval Gunfire Support, de indirecte vuursteun van een schip. Aanhaling uit en overname van artikelen uit dit blad is toegestaan met bronvermelding. ISSN En verder: Mens & Werk Logboek Mensen & Mutaties

3 Geschokt! Inmiddels heeft u, maar ook uw privé-omgeving, ongetwijfeld net als ik geschokt kennis genomen van de berichten in de pers over vermeende seksuele intimidatie, aanranding, pesterijen, alcohol- en drugsgebruik en ander onaangepast gedrag dat plaats zou vinden bij defensie en met name ook de Koninklijke Marine. Onderstaande tekst is de dagorder die de CDS, generaal Berlijn, heeft uitgegeven. Ik hecht er groot belang aan dat alle medewerkers van de Koninklijke Marine kennis nemen van deze dagorder. Zelf heb ik inmiddels ook een aantal initiatieven genomen om ongewenst gedrag uit te bannen. Zo ben ik begonnen met het voeren van gesprekken met alle commandanten, eerste officieren en chefs der equipage, waarbij het onderwerp ongewenst gedrag nogmaals nadrukkelijk onder de aandacht wordt gebracht. In het licht van baksmeester nieuwe stijl worden tijdens die gesprekken ook nieuwe initiatieven besproken, om de sociale controle aan boord verder te vergroten en elkaar hierop aan te spreken, teneinde ongewenst gedrag te voorkomen. Commandanten wordt opgedragen om samen met hun bemanning en de medezeggenschapscommissies Dagorder CDS Zoals velen van u, ben ik geschokt door de berichten in de media over seksuele intimidatie en aanranding van (vrouwelijke) collega s. Zonder vooruit te willen lopen op het onderzoek naar wat zich precies heeft afgespeeld, moet mij nu reeds het nodige van het hart. De signalen kunnen niet worden genegeerd. In de eerste plaats wil ik de slachtoffers van deze praktijken namens de organisatie excuses aanbieden. Wij zijn er blijkbaar onvoldoende in geslaagd om een veilige omgeving te realiseren, waar iedereen bij Defensie als vanzelfsprekend op mag rekenen. Een veilige omgeving, waarin men gerespecteerd wordt en rekening houdt met elkaar. Dat we hierin zijn tekortgeschoten mogen we niet bagatelliseren; dergelijk gedrag dient te worden uitgebannen. U leest het goed: uitgebannen! Over het effect van de berichten in de media kan ik kort zijn: die zijn funest. Ik heb vaker gesproken over het belang van een goed imago. We moeten er voor waken dat we dingen doen die dit imago schaden. De incidenten van de laatste tijd zijn in dat opzicht de ergste die ik kan bedenken. Terwijl wij spreken van een professionele organisatie en trots zijn op Defensie, ontstaat nu in de samenleving een beeld van een heel andere organisatie. Een organisatie die kennelijk niet in staat is een veilige omgeving voor haar werknemers te creëren, waar leidinggevenden niet ingrijpen en waar men excessen afdoet met een schouderophalen. Dat enkelen in onze organisatie zich in dit soort praktijken begeven, vind ik buitengewoon kwalijk en tegen hen zeg ik: "voor u is in deze organisatie geen plaats". Los van wat er werkelijk is gebeurd, komen er vragen bij mij op als: was men niet op de hoogte van die praktijken?; Wisten collega s en chefs niet dat anderen zich geïntimideerd voelden? Het al of niet aangifte doen bij de commandant door het slachtoffer is daarbij niet relevant. Ik acht het een eerste verantwoordelijkheid van leidinggevenden om te zorgen voor het wel en wee van het personeel. Leidinggevenden dienen ervan op de hoogte te zijn als collega s zich niet prettig voelen bij bepaalde evenementen. Commandanten dienen zich ervan te vergewissen of personeel zich geïntimideerd voelt. Dat hoort bij de eerste verantwoordelijkheid van een chef. Leiderschap betekent verantwoordelijkheid nemen voor collega s. Chef is geen eretitel, maar een zware verantwoordelijkheid. De verontwaardiging over dit alles hebben we in tal van krantenartikelen kunnen lezen. Het verdrietige is natuurlijk dat 99,9% van onze Defensieorganisatie zich iedere dag volledig inzet, hard werkt, zich van alle verantwoordelijkheden bewust is en collega s met verdere voorstellen daarvoor te komen. Tevens is een projectgroep onder mijn directe leiding ingesteld die deze voorstellen gaat beoordelen, keuzes maakt en eenheden gaat assisteren om de uiteindelijk gekozen voorstellen te implementeren. Daarnaast vond op mijn uitnodiging op 28 maart een gesprek plaats met de voorzitters van de centrales voor Defensiepersoneel. Dit was een constructief gesprek en werd door alle aanwezigen gewaardeerd. Mogelijke maatregelen zijn besproken. Dit overleg tussen mij en deze voorzitters gaat periodiek plaatsvinden, om de voortgang van de implementatie van de maatregelen te bespreken. Voor mijzelf ligt in de komende periode de prioriteit bij het herstellen van de goede naam van de Koninklijke Marine. Dat kan ik echter niet alleen. Ik heb u daarbij hard nodig. Wij moeten met zijn allen laten zien dat respectvol en fatsoenlijk gedrag voor ons de normaalste zaak van de wereld is en dat onaangepast gedrag niet past bij onze Koninklijke Marine, waarop wij allemaal trots moeten kunnen zijn! Vice-admiraal Jan Willem Kelder, Commandant Zeestrijdkrachten met respect behandelt. Door deze excessen wordt dit echter volledig overschaduwd. Tegen u zeg ik: dit gaan wij uitbannen. Vaak hoor ik het excuus dat Defensie een afspiegeling is van de samenleving waar dit soort zaken ook gebeuren. Alsof we ons daar maar bij moeten neerleggen. Dat is een ernstige vergissing. We zijn weliswaar een deel van de samenleving, maar toevallig een bijzonder deel dat verantwoordelijke taken uitvoert. Daarom behandelen wij elkaar met respect, laten we elkaar in onze waarde, zijn wij solidair met elkaar en komen we in actie als één van ons het slachtoffer is van ongewenst gedrag. Als ik dit zo zeg weet ik mij door 99,9% van u gesteund. Voor diegenen die dit niet onderschrijven zeg ik wederom: voor u is in deze organisatie geen plaats. Ik wil tenslotte nogmaals onderstrepen hoe wij ons binnen Defensie in een aantal opzichten dienen te gedragen. Aan de 99,9% van onze organisatie wil ik vragen mij te helpen deze leefregels actief te handhaven. Bij porno gaat het er om dat Defensiemedewerkers daarmee in hun werkomgeving niet mogen worden geconfronteerd. Dus het mag ook niet voorkomen dat een collega toevallig een ruimte binnenloopt waar anderen een pornofilm bekijken. Chefs (leidinggevenden, commandanten) dienen zich ervan te vergewissen dat dit dus ook niet gebeurt. Kazernes, schepen en compounds zijn voor mij per definitie werkomgeving. Wat iemand in zijn vrije tijd doet, moet hij zelf weten. Maar het bekijken van porno in groepsverband of in een voor anderen toegankelijke ruimte is niet toegestaan. Defensieapparatuur (pc s, recorders) mag nimmer voor porno worden gebruikt. Iedereen heeft het recht op een werk- en leefomgeving, waarin hij of zij zich op zijn gemak voelt. Iedere vorm van ongewenst gedrag en overmatig alcoholgebruik dient daarbij te worden vermeden. Iedereen is hiervoor verantwoordelijk. Drugs zijn niet te combineren met ons werk en worden op geen enkele wijze getolereerd. Iedereen die kennis heeft van handel of gebruik, dient dit te melden bij zijn leidinggevende. Door het niet te melden doet men afbreuk aan de organisatie. De gebruiker wordt ontslagen. Leidinggevenden moeten overtuigd zijn van de noodzaak deze regels strikt na te (laten) leven. Leidinggevenden die problemen hebben met de handhaving dienen dit te melden. Zij worden bij de handhaving door mij ondersteund. Generaal Dick Berlijn, Commandant der Strijdkrachten 3

4 Special Forces in Cold Response 2006 Strijden in de sneeuw Een ijsblauwe lucht waarin de verre bergen als een kristallen landschap opdoemen aan de horizon. De scherpe bergcontouren tekenen zich af tegen een kraakheldere hemel. Het landschap boven Evenes lijkt met een dikke laag poedersuiker bedekt. In de Noorse C-130 Hercules zit een team van de Special Forces van het Korps Mariniers gereed. Over enkele minuten zullen zij een sprong maken in het ijskoude water van de Ramsundet, een zijtak van de grote Ofotfjord. Geconcentreerde blikken, want deze Static Line Square watersprong is een primeur voor het team. Een unieke oefening; voordat zij de sprong wagen, zal eerst een rubberboot met uitrusting worden gedropt. En dit is slechts één van de onderdelen die de Special Forces uitvoeren in de grootschalige, NAVO-oefening, die dit jaar de zeer toepasselijke naam Cold Response draagt. Tekst: Wiedeke Borgsteede/ Foto s: Ruud Mol (CAVDKM) In bepaalde situaties is er geen landingsmogelijkheid voor een helikopter. De mannen moeten dan met fast rope de helikopter verlaten. 4

5 Aan de oefening Cold Response 06 nemen ongeveer militairen deel uit diverse NAVO-landen, zoals Amerika, Denemarken, Zweden, Finland, Spanje, Zwitserland, Engeland en Noorwegen en Nederland natuurlijk. Het oefengebied is enorm en opgedeeld in een lucht-, zee- en een landgebied. Het merendeel van de deelnemende militairen bevindt zich aan boord van de diverse schepen, maar aan land zijn ook bataljons van meerdere strijdkrachten actief. Goed getraind In voorbereiding op Cold Response (CR) zijn de teams en de staf van de Special Forces al een aantal weken in het noorden van Noorwegen om hun arctic skills weer goed te trainen. We trainen hierbij voornamelijk onze directe inzetbaarheid. Als speciale eenheid moeten wij binnen tien dagen waar ook ter wereld, onder alle omstandigheden jungle, arctisch en desert inzetbaar zijn, vertelt de SF-trainingsofficier van het amfibisch verkenningspeloton*. Nu we bovendien een NATO Response Force (NRF) eenheid zijn, geldt dat we binnen vijf dagen in een crisisgebied ontplooid moeten zijn. Het is dus belangrijk om deze directe inzetbaarheid voortdurend te blijven trainen. Daarom hebben we dit jaar voor het eerst ook op deze manier getraind. Zo was er dit jaar geen sprake van een acclimatisatieperiode om te wennen aan de kou, die is er immers bij een echte inzet ook niet. Vijf dagen voor vertrek (NRF-tijd) naar Noorwegen kregen de drie teams twee amfibisch verkenningsteams (de zogeten C-teams ) en een Mountain Leader-team (ML-team) een mission planning, met als opdracht het uitvoeren van een Longe Range patrol. Op dag vijf stapten de teams met al hun bepakking in het vliegtuig naar het noorden om daar gedurende vijf dagen te overleven, waarbij ze zich voornamelijk in de nachtelijke Noorse kou mochten verplaatsen. Op ski s Nachtelijke kilometers Een pittige training, de trainingsofficier weet er alles van. In vier dagen hebben de mannen namelijk 60 kilometer op ski s afgelegd, waarvan het grootste deel in de nachtelijke uurtjes. Immers, als Special Forces moet je ook het onzichtbare aspect trainen. De blaren zitten nog op zijn hielen. Enthousiast blikt hij terug op de vijf zware trainingsdagen. De teams zijn bij aankomst in Noorwegen direct ingezet in de omgeving van Salangen. Vervolgens hebben we ons op de ski's verplaatst naar Bjerkvik om daar een observatieopdracht uit te voeren. Bij deze manier van trainen komen veel meer factoren kijken, legt de SF-officier uit. Het is niet alleen overleven in de arctic, maar ook een stukje mindset, dat al tijdens de vier dagen in Nederland begint. Neem alleen al het inpakken van je spullen. Dat moet direct goed gebeuren. Je hebt geen tijd om dat in Noorwegen over te doen. Vergeet je iets, dan word je door de arctische omstandigheden direct afgestraft. Omdat deze trainingsopzet nieuw en niet zonder risico was, reisde de staf al eerder naar het gebied om voor een veilige, juiste en bereikbare situatie te zorgen. Uiteraard was er al uitgebreid kaartonderzoek gedaan, maar de route moest bevestigd worden. Ook was er voortdurend een medisch veiligheidsteam in de buurt. Het blijft natuurlijk wel een training. Maar dit concept is goed bevallen en we gaan dit principe zeker vaker toepassen, besluit de SF-officier bevestigend. Opperste concentratie. De mannen springen één voor één de diepte, het ijskoude water, tegemoet. Poolcondities Dinsdagochtend. De kikvorsmannen zitten bewapend en winddicht gekleed in hun rubberen waterdichte, groengevlekte ISBO-pakken die ze tegen de arctische weersomstandigheden beschermen. Vandaag * In verband met veiligheidsvoorschriften worden de mannen van de Special Forces niet bij naam genoemd. 5

6 staan er meerdere oefenonderdelen ter voorbereiding op Cold Response op het programma. De barre condities doen de naam van deze internationale NAVO-oefening eer aan, alhoewel; cold is misschien nog te zacht uitgedrukt. De weersomstandigheden zijn eerder frozen te noemen. De thermometer wijst min vijftien aan en uit de grijze lucht dwarrelt de sneeuw onophoudelijk. Per Band Vagn (BV) worden de twee C-teams van de Special Forces vervoerd van het tijdelijke basiskamp bij Bjerkvik naar de opstapplaats van de twee Noorse Rigid Hull Inflatable Boats (RHIB s). Het is dat er aan weerszijden van de weg rode stokken staan, anders zou het haast onmogelijk zijn om in het besneeuwde landschap de weg te vinden. De verse sneeuw op de bevroren weg wist de diepe bandensporen van de BV s in een mum van tijd uit. Als de BV s bij de steiger aankomen, houdt het op met sneeuwen en een mager zonnetje probeert zich een weg te banen door de dikke grijze wolkenmassa. Voor een moment lukt dit en aan de ene kant van het reusachtige fjord weerkaatsten de zonnestralen in het kraakheldere water en de witte bergtoppen lichten op. Beide teams klimmen aan boord van de RHIB s en als iedereen zit, geeft de stuurman gas. De snelle boten zijn op weg naar Ramsund, waar een militair oefenterrein ligt. Daar zal de rest van de dag getraind worden. Met een snelheid van 50 knopen per uur banen beide boten zich een weg door het ijskoude water en de snelheid veroorzaakt een straffe wind. De zon ziet het niet meer zitten en houdt zich schuil achter de wolken. Hoe verder de RHIB s het fjord opvaren, hoe slechter het zicht wordt. Zonder Global Positioning System (GPS) zou het knap lastig zijn om koers te houden, want de boten worden omgeven door een steeds waziger mist en inmiddels is het ook weer gaan sneeuwen. Perfecte weersomstandigheden om te trainen in de arctic. Uiterst geschikt voor de geplande trainingsonderdelen die vandaag op het programma staan, zoals duiken onder arctische omstandigheden, boating drills en diverse schietoefeningen in de sneeuw. Koele kikkers Het bevroren, witte strand van het militair oefenterrein ligt er stil en verlaten, bij als uit het rimpelloze water plotseling één van de amfibische verkenners van het eerste C-team kortstondig bovenkomt. Het is de eerste man, hij bepaalt de richting voor het team en observeert of de kust veilig is. Als de kust veilig is gesteld, worden onder water verdere voorbereidingen getroffen. Aan weerszijden van de eerste man en zijn buddy, bevinden zich de andere buddyteams. De flippers gaan uit en het geweer wordt schietgereed gemaakt. Als iedereen klaar is om aan land te gaan, wordt het signaal opkomen gegeven. Eenmaal boven water, blijft de eerste man achter om aansturing te geven en de andere twee teams gaan aan land. Nauwlettend scannen de kikvorsmannen de omgeving. We letten op alles wat afwijkend is. Alles wat beweegt en als het donker is op ieder lichtpuntje. Zoveel mogelijk rust pakken wanneer je kunt. Tijdens de oefening zijn twee grote loodsen het basisverblijf van de Special Forces. Zodra het team met een fast rope op locatie is, wordt direct de schiethouding aangenomen. Wie weet ligt de vijand op de loer... 6

7 Plotseling doemen er allerlei vijanden op vanachter de besneeuwde bomen en struikgewassen. Er klinken schoten en binnen een oogwenk worden de doelwitten uitgeschakeld. Dan volgt het teken van de teamleider: de missie is volbracht en de kikkers verdwijnen weer onder water. voor de staf. Zij moeten er immers voor zorgen dat de SF-teams snel en efficiënt in staat zijn om te opereren. Het is dan ook opvallend dat de staf van de SF-mariniers schaars gevuld is. Als het aan de stafoffcier Special Operaties ligt, is dit zeker een belangrijk punt van aandacht bij de reorganisatie van het Korps Mariniers. Willen Met een snelheid van 50 knopen banen de RHIB s zich een weg door het ijskoude water Voor ons is deze training aardig uniek, vertelt de eerste man van het C-team, Ten eerste door de arctische omstandigheden, maar vooral omdat we dit onderdeel in Nederland nergens kunnen beoefenen. Daar kun je niet zomaar ergens uit het water komen en schieten. Hier is gewoon veel meer ruimte. Door de lage bevolkingsdichtheid zijn hier veel meer gebieden die mogelijkheden bieden voor dergelijke trainingen. Kleine staf De volgende ochtend is het al vroeg druk in het kamp waar de Special Forces de afgelopen weken verbleven. Vandaag zullen zij zich verplaatsen naar het militaire vliegveld Evenes, waar zij tijdens de oefening twee grote loodsen tot hun beschikking hebben. Zonder douches, op stretchers in de slaapzak, maar er zijn gelukkig wel twee grote verwarmingssystemen om de boel op temperatuur te houden. Geen overbodige luxe, want de thermometer wijst een temperatuur aan van 22 graden binnen tegen min vijftien buiten. Deelname aan oefeningen als Cold Response en straks aan Joint Caribbean Lion zijn niet alleen nuttig voor de teams om de vaardigheden en snelheid te trainen, maar zijn ook erg belangrijk de SF-mariniers efficiënter en effectiever kunnen optreden, dan moet een staf eigenlijk zo georganiseerd zijn, dat je hier vanuit bijvoorbeeld een aparte staf ten behoeve van een NL Special Operations Task Group (NLSOTG) kunt formeren. Zoals in deze setting bijvoorbeeld, waarbij we ook voor NRF-inzetbaar zijn. Op die manier kan de overige bedrijfsvoering gewoon doorgaan., meent de stafofficier, die tijdens CR tevens de rol van commandant NLSOTG vervult. Het tekort aan stafleden blijkt keer op keer terug te komen. Vooral in diverse internationale oefeningen, zoals vorig jaar tijdens Battle Griffin en Autumn Waves. Er wordt ook wel gezocht naar oplossingen, maar het blijft lastig. Helemaal als je tijdens een oefening als deze ziet hoe het bij onze internationale collega SF-eenheden is ingericht, daar zie je dat de verhouding staffunctionarissen teamleden drie op een is. Toekomst Niet alleen op het gebied van de stafinvulling zal er voor de speciale eenheden van het korps de komende jaren behoorlijk wat veranderen, ook wordt de standplaats van het amfibisch verkenningspeloton en het mountain leader verkenningspeloton onderzocht. Wellicht zullen zij Een Noorse RHIB brengt het team naar het oefengebied van de duik- en schietoefening 7

8 één staf krijgen en komen beide pelotons ook op dezelfde plek. Of dat Den Helder, de thuishaven van het amfibisch peloton, wordt of Doorn, de basis van de mountain leaders, dat is nog maar de vraag. Al deze zaken zijn in ieder geval uitgebreid besproken in de marinestudie en de reorganisatie zal dan ook grotendeels gebaseerd zijn op dit document. Toch ziet de commandant van de NLSOTG de reorganisatie nog liever gister dan vandaag gebeuren. We proberen al sinds eind vanaf de deelname aan SF-operaties in Bosnië de Special Forces van het korps op hoger niveau te krijgen. Dat is het omslagpunt geweest. Toen zijn de speciale eenheden ingezet in het kader van de Stabilisation Force (SFOR) in het voormalig Joegoslavië. Sinds juni 2000 zijn de maritieme Special Forces van het korps inzetbaar aangeboden aan de NAVO. In 2004 is er een Chef Defensiestaf-studie geweest waaruit naar voren kwam dat het belang van de speciale eenheden van het korps steeds meer toeneemt. Het ambitieniveau is vastgelegd en de tekortkomingen, inclusief mogelijke oplossingen, zijn gesignaleerd en vastgelegd. Zo komen er begin 2007 nieuwe RHIB s. Dat is een grote stap voorwaarts! Verder komt er een paarse poel voor SF-voertuigen. Ook is het de bedoeling dat er sneeuw- en onderwaterscooters komen en speciale verbindingsmiddelen Tijdens deze deelname vallen ze onder het commando van de Netherlands Maritime Force (NLMARFOR). Eén van de mannen durft met een gerust hart voor het hele team te spreken, als hij zegt: Onze deelname zal vooral gericht zijn op het uitvoeren van Advance Force Operations en Special Operations. Het belooft een bijzondere oefening te worden en we hebben er zin in! Moe en voldaan blikken de Special Forces terug op hun intensieve oefenweken in de barre weersomstandigheden. Omdat de training in het teken van onze directe inzetbaarheid stond, was er geen tijd om aan de Noorse kou te wennen. De afgelopen weken hebben we weinig nachtrust gehad, maar het was zeker de moeite waard! Gelukkig is de volgende oefening voor de Special Forces op een warmere locatie. Vanaf 8 mei zullen zij namelijk een rol vervullen in de grootschalige internationale oefening Joint Caribbean Lion Langzaam nadert de boot het strand. Geconcenteerd en alert houden de mannen het besneeuwde strand en het verder gelegen bestruikte berggebied nauwlettend in de gaten... Schietgereed komen de kikvorsmannen uit het koude water 8

9 Special Forces en hun speciale operaties De Nederlandse Krijgsmacht beschikt over eenheden die ingezet kunnen worden voor zogenoemde speciale operaties. Deze eenheden staan bekend als speciale eenheden of Special Forces. De speciale eenheden van de zeestrijdkrachten zijn ondergebracht bij het Korps Mariniers. Speciale operaties zijn operaties die worden uitgevoerd door kleine, hoogwaardig opgeleide en goed uitgeruste, veelal zelfstandig opererende en snel inzetbare eenheden. De inzet van speciale eenheden ligt voornamelijk op strategisch niveau. Door de specifieke samenstelling en vaardigheden van SF eenheden, kunnen deze eenheden ook worden ingezet voor andere bijzondere operaties zoals een Non-combattant Evacuation Operation en in Field Liaison Teams. Behalve het uitvoeren van speciale operaties en de Nationale Terreurbestrijdingstaak hebben de SF-mariniers nog een taak, te weten Advance Force Operations. Dit zijn operaties ter ondersteuning van en voorafgaand aan amfibische/expeditionaire operaties (bijvoorbeeld ten behoeve van NLMARFOR of de UKNL Landing Force). Speciale operaties worden onderverdeeld in een drietal specifieke missies. Als eerste zijn er de Special Reconnaissances, ook wel speciale verkenningen genoemd. Speciale eenheden kunnen hierbij worden ingezet voor het verkrijgen van informatie van strategisch belang in een vijandige of politiek gevoelige omgeving. Als tweede zijn er de Direct Actions offensieve operaties. Het gaat hier om het buitmaken of vernietigen van specifiek materiaal, het bevrijden, aanhouden, gevangennemen of uitschakelen van specifieke personen of de doelgeleiding van geleide wapens middels een lasersysteem ( terminal guidance ). En de derde specifieke missie valt onder de noemer Military Assistance. Dit is bijzondere militaire steunverlening in de vorm van advies en training van bondgenoten of bevriende naties. Zowel onder normale als in crisisomstandigheden. Denk bijvoorbeeld aan het opleiden en trainen van coalition forces, zoals bijvoorbeeld de Afghan National Army. Buiten het zicht van land gaan de kikvorsmannen één voor één te water om onzichtbaar en onopvallend het strand te naderen. Onderwater is het wapen al schietgereed gemaakt, zodat eenmaal boven direct geschoten kan worden. 9

10 Vele NAVO-landen bijeen Internationaal vlootverband Wie van 17 tot 27 maart de Nieuwe Haven van Den Helder bezocht, kwam ogen tekort! Nee, het was nog te vroeg voor de nationale vlootdagen al leken het wel even de internationale vlootdagen! Niet alleen lagen de vier schepen van de Standing NATO Response Force Maritime Group 1 (SNMG1) in de haven, ook de rest van de 25 schepen die op weg waren naar de internationale NAVO-oefening Brilliant Mariner voor de kust van Denemarken, lagen voor bijna een week in de Helderse Haven. Tekst: Wiedeke Borgsteede/Foto s: Ruud Mol (CAVDKM) Op 17 maart arriveerden de vier schepen van SNMG1 in de Nieuwe Haven te Den Helder. Een eskader met een opvallende samenstelling: het Canadees vlaggenschip, de HMCS Athabaskan; de USS Simpson (VS); de NRP Vasco da Gama (Portugal); en de Poolse ORP General Kazimierz Pulaski. Vooral de deelname van het Poolse marineschip is opmerkelijk, omdat voor het eerst dat een Pools schip daadwerkelijk in een NAVO-vlootverband deelneemt. Tot op heden deed Polen wel actief mee aan NAVO-oefeningen, maar een rol in NAVO-vlootverband is een primeur voor Polen. De dagen daarna druppelden de andere schepen binnen. In geen tijden lagen er zoveel buitenlandse schepen in de marinehaven: mijnenjagers; fregatten; destroyers; en korvetten uit Frankrijk, Noorwegen, Engeland, België, Denemarken, Duitsland, Zweden, Turkije en Spanje. Bij elkaar maar liefst 29 schepen. zorgde er op 17 maart voor dat het Canadese stafschip Athabaskan veilig langszij de steiger kwam. Op het moment dat een schip voor de haven ligt, roepen ze ons op. Wij varen dan direct met de loodsboot er naartoe en gaan aan boord om ze veilig de haven in te loodsen. De voormalige reserveofficier heeft zijn liefde voor schepen nog lang niet geloost en naast zijn werk als loods geeft hij één week per maand les aan het KIM en op de Operationele School in het manoeuvreren en omgaan met sleepboten. Erg leuk om te doen. Ik merk dat ik vanuit mijn werk als loods met mijn marineachtergrond me goed in mijn leerlingen kan verplaatsen. Loods Als een buitenlands schip de haven binnenvaart, neemt het ruim van tevoren contact op met het Loodswezen in IJmuiden. Dit regionale centrum zorgt ervoor dat een schip veilig de haven in kan varen. Een buitenlands schip is niet bekend met de zeestromingen en de havenomstandigheden, legt loods Karel Wiegert uit. Hij Het belang van de loods 10

11 bezoekt Helderse Haven Commandeur Rouleau (r.) en kapitein-ter-zee Van der Sluijs. Brilliant Mariner Op 27 maart verlieten de schepen en de SNMG1 de kop van Noord- Holland weer, om koers te zetten naar het noorden voor de oefening Brilliant Mariner. In het kustgebied van Denemarken, Duitsland, Noorwegen en Zweden vindt daar tot 7 april een belangrijke oefening plaats, waarin de staf van SNMG1 aan boord van het Canadese stafschip HMCS Athabaskan gecertificeerd moet worden voor deelname in de NATO Response Force. Wij zijn net zo trots op het feit dat er een Pools schip deelneemt, als zij op het voeren van de NAVO-vlag! Commandeur Denis Rouleau voert als commandant van het Canadese vlaggenschip het commando over SNMG1. De oefening Brilliant Mariner is belangrijk voor ons als staf. Het is wel jammer dat de schepen die momenteel in de SNMG1 zitten in juli weer vervangen worden. Want dit eskader is inmiddels aardig op elkaar ingespeeld. Maar zorgen maakt de commandant zich absoluut niet. Mijn staf is mijn wapen! Schepen komen voor drie of zes maanden, maar de staf blijft het hele jaar, lacht de commandant. De deelname van een Pools schip binnen zijn eskader vindt hij ook bijzonder. Het is de eerste keer voor Polen dat ze in een NAVO-eskader meevaren. Aan alles merk je hoe trots ze hierop zijn. Maar andersom geldt dat ook. Wij zijn net zo trots op het feit dat er een Pools schip deelneemt aan SNMG1, als zij op het voeren van de NAVO-vlag! SNMG1 heeft als belangrijkste operatieterrein de Atlantische Oceaan. Niet alleen moet het flottielje kunnen optreden in crisissituaties, ook voeren zij embargo-operaties uit, search and rescue, hulpverlening bij grote rampen en het verlenen van humanitaire hulp op zee. Tel daarbij het verzamelen van inlichtingen en terreurbestrijdingsoperaties op en dan zie je hoe divers en veelzijdig de werkzaamheden zijn, aldus de Canadese commandant. Ook al heeft hij een Nederlandse stafchef, toch mist hij een Nederlands schip in zijn eskader. Hoe kan dat?, vraagt hij lachend. En dat terwijl jullie zoveel mooie schepen hebben liggen! Memorabel moment Dit is het derde schip dat onder de naam Athabaskan vaart, vertelt commander Chris Dickinson, de Staff Public Affairs Officer. En daar zijn we trots op. De schepen met deze naam kennen namelijk een roerige geschiedenis. In het schip zijn de sporen overal terug te lezen op de oude, vergeelde kranten die verspreid door het schip keurig aan de wanden hangen. Zo is de eerste Athabaskan tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog (1944) ten onder gegaan voor de kust van Normandië. Voor ons was het dan ook erg bijzonder dat we op 15 maart langs de Franse kust voeren, daar waar 62 jaar geleden een groot deel van de bemanning van de toenmalige Athabaskan sneuvelde, vervolgt Dickinson. We vonden dit zelfs zo bijzonder dat we een memorial moment hebben georganiseerd, met toestemming van de Franse regering. Alle schepen van het eskader deden mee. Ook hij benadrukt het belang van de Poolse deelname in het eskader. De Polen dragen met trots het NAVO-speldje op hun werkpak. Als dat uitgaat, gaat ook het speldje af en wordt het vervolgens weer op het T-shirt gedragen. De Nederlandse kapitein-ter-zee Simon van der Sluijs is chef staf van de SNMG1. Hij vaart gedurende een jaar mee op het Canadese vlaggenschip Athabaskan, Voor hem was de binnenkomst in thuishaven Den Helder dan ook een mooi moment. De laatste keer dat ik Den Helder binnenvoer, was op mijn verjaardag in 1999 met de oude Tromp. Erg leuk om nu weer binnen te varen en dan op een Canadees marineschip! Het SNMG1 vaart na afronding van de NAVO-oefening richting de Kaap-Verdische Eilanden, waar de tweede grote certificeringoefening plaatsvindt. 11

12 Commandant Bruinvis spreekt openlijk over inzet CTF 150 Einzelgänger breekt Een bijzondere missie. De commandant van Hr.Ms. Bruinvis, luitenant-ter-zee 1 Jeroen van Zanten, neemt het woord bijzonder opvallend vaak in de mond als hij het heeft over de Combined Task Force 150 een internationaal vlootverband geleid door de Nederlandse Marine en de inzet van zijn onderzeeboot in de ernstmissie Enduring Freedom. Maandag 6 maart was hij even in Nederland en maakte hij tijd vrij in zijn overvolle agenda om Alle Hens te woord te staan. Voor het eerst in zijn leven. Want, vertelt de 37-jarige commandant met een knipoog, we zijn niet gewend om zoveel te praten. Tekst: Vanessa Strijbosch En dat is nou net wat de onderzeeboot uit de Walrusklasse veel moet doen tijdens CTF 150: communiceren. Dit is voor ons heel anders. Normaal opereren we veelal individueel op zee en zeggen we niet zoveel. En al helemaal niet over verbindingen. In deze missie is het contact met andere eenheden heel direct en intensief. De Bruinvis vertrok in oktober 2005 uit Den Helder richting het Arabisch schiereiland, een relatief onbekend gebied. Een Nederlandse onderzeeboot is daar maar enkele keren actief ingezet, aldus Van Zanten. Zes maanden later keerde de Bruinvis weer terug. Een uitzonderlijke lange reis voor een onderzeeboot, een van de aspecten die deze reis volgens de commandant voor de Bruinvis bijzonder maakt. Ik kan mij niet heugen dat er ooit een onderzeeboot zo lang is weggeweest, benadrukt hij dan ook. Het is gebeurd, maar in een ver verleden. Normaal gaan we nooit langer dan vier maanden weg. Samen met Hr.Ms. De Zeven Provinciën het stafschip van het vlootverband en Hr.Ms. Amsterdam, opereert de Bruinvis in een ontzagwekkend groot gebied: 2,4 miljoen vierkante zeemijl en twaalfduizend kilometer kustlijn. Daar bestrijden de marine-eenheden maritiem terrorisme, zoals drugs- en wapensmokkel en beveiligen ze economische knooppunten. Ze treden ook op tegen piraterij en mensensmokkel om zo een bijdrage te leveren aan een stabiel en veilig gebied. 12

13 uit isolement Ommekeer Alles valt of staat in deze operatie met de informatie die we hebben, aldus Van Zanten. Het is zo n enorm gebied en daarom een behoorlijke inspanning om alles goed inzichtelijk te krijgen. Dan komen wij om de hoek kijken. We functioneren als een soort vooruitgeschoven verkenner die de De Zeven Provinciën van alle mogelijke informatie voorziet. Kort door de bocht gezegd, gaan wij in bepaalde gebieden kijken of zich daar verdachte taferelen afspelen. Daar komt ook een stukje visuele herkenning van verdachte boten bij kijken. We rapporteren alles, dus ook video- en fotomateriaal. Er wordt heel nauw samengewerkt met moederschip de De Zeven Provinciën. Voor de einzelgängers, die onderzeeboten eigenlijk zijn, is dat een behoorlijke ommekeer. Van Zanten noemt deze operatie daarom ook niet eenvoudig. Een uitdaging om het goed op de rails te krijgen, voegt hij daaraan toe. Vroeger werden onderzeeboten vooral ingezet om andere onderzeeboten te vangen en intell te verzamelen. Nu doen we dat nog steeds, maar worden we ook meer geïntegreerd in een dergelijk verband van schepen. We functioneren nu meer als sparringpartner van fregatten. Op elkaars lip De gemiddeld zestig man aan boord van de Bruinvis varen soms vijf weken achter elkaar, houden continu oorlogswacht en kennen geen weekend- of middagrust. Er mag ook niet worden gedronken of gerookt, voegt Van Zanten toe. Dan kan je zeker wel voorstellen dat deze mannen verlangen naar een biertje wanneer we in een We zijn hier niet om pannenkoeken te bakken haven liggen, lacht hij. We leven hier op elkaars lip en daarom leef je erg met elkaar mee. Bij deze missie zelfs sterker dan anders. De commandant is zeer tevreden over de inzet van zijn bemanning. Het is belangrijk dat ze weten waar ze naar moeten luisteren en hoe ze schepen moeten classificeren. Wat voor schip vaart er? Is het een grote koopvaarder, misschien een vissersschip met netten of een fregat met sonar? Er zitten nog best een paar lastige vragen aan: wat doe je als een boot dreigt te zinken of als je een piraat een schip ziet overnemen? Kom je boven water? Neem je mensen aan boord van wie je niet weet waar ze vandaan komen? Al dit soort dingen moeten we zien uit te puzzelen. Dat doe je met een heel team. We leren nog steeds van elkaar, maar het gaat ons goed af. De enige manier om het goed te leren, is om het te doen. Ook voor Van Zanten persoonlijk zit er een hoog primeurgehalte aan deze reis. Voor hem is het de eerste keer dat hij bijna een half jaar achter elkaar op zee is. Voor het eerst wordt hij op deze manier operationeel ingezet met andere eenheden. We zijn hier niet om pannenkoeken te bakken en video te kijken. We proberen met elkaar de zee veilig te houden. Als we mensensmokkel en piraterij ook maar enigszins inzichtelijk kunnen maken en daar iets aan kunnen doen, is dat absoluut te moeite waard. Ondanks dat je dat met een onderzeeboot niet kunt voorkomen, kunnen we er wel een extra puzzelstukje bijleggen en op die manier proberen verder te komen. Dat doen we nu en daar ben ik trots op. 13

14 Mariniers trainen onder extreme omstandigheden Vechten in de vrieskou Het is gevaarlijker dan je denkt in het vredige, witte berggebied van Bomoen nabij het plaatsje Voss in het zuiden van Noorwegen. Voor een week is dit gebied omgedoopt tot Christianistan, een democratisch land waar politieke onrust heerst. In het moeilijk begaanbare berggebied houdt de beruchte Tumi Allahman zich schuil. Deze gevaarlijke en beruchte leider wil maar één ding: autonomie van het Protestantse Noorden. De katholieke regering drukt dit al jaren met geweld de kop in. Op wraak zinnend wacht Allahman zijn kansen af de macht over te nemen. Als hij op de lokale televisiezender El Jazaroe Christianistan de oorlog verklaart, grijpt de NAVO in. Tekst: Wiedeke Borgsteede/Foto s: Ruud Mol (CAVDKM) 14

15 Een bestaande situatie? Gelukkig niet! Het is het zo spannend en realistisch mogelijk gemaakte scenario van de eindoefening van de vijfweekse wintertraining van de 11de Infanteriecompagnie en het Anti-Tankpeloton (AT-peloton) van de 14e Ondersteuningscompagnie van het Eerste Mariniersbataljon. We proberen een oefening toch altijd zo spannend mogelijk te maken, vertelt majoor der mariniers Frank van de Werff, één van de scenarioschrijvers. Daarbij moeten alle getrainde onderdelen aan bod komen, van basis drills tot tactische skills. We proberen zo n eindoefening bewust in een mooi verhaal te gieten, dat maakt het voor de mannen veel levendiger. Neem dit scenario, dat is gebaseerd op Al-Qaida, politieke onrust en terroristische aanslagen. We proberen een stukje actualiteit terug te laten komen. In de voorbereiding op de eindoefening hangen er her en der door het kamp al pamfletten met foto s van de gezochte Tumi Allahman en zijn kompanen van de Protestant Mountain Group (PMG). Het zijn mannen van het AT-peloton die verkleed zijn en namen dragen als Nazal Al Batmutz en Shouf Habibi. Het spel moet immers zo realistisch mogelijk gespeeld geworden. Een eindoefening is toch een soort finale van de trainingsweken, meent de majoor. Energie stouwen Voordat de mariniers, onder wie een groot aantal novices, het veld in gaan om tijdens de spannende eindoefening hun nieuw aangeleerde arctische skills en drills ten uitvoering te brengen, is er een uitgebreide brunch. Het is een drukte van jewelste in de eetzaal en de mariniers maken flinke broodpakketten klaar. Ik merk echt dat ik hier veel meer eet in de kou. Helemaal als je ook nog de hele dag buiten actief bent, vertelt marinier Robert de Vries, terwijl hij zijn zesde boterham met een dikke laag pindakaas besmeert. Zo meteen moeten we het weer een paar dagen met onze overlevingspaketten doen, dus ik neem graag nog wat extra s mee. Robert is één van de 99 novices die voor het eerst in Noorwegen een wintertraining bijwoont. Ofschoon ze in Nederland al het onderdeel theorie hadden gekregen, blijkt de praktijk toch heel anders volgens de jonge marinier. Zo n eerste dag in de kou, dat gaat wel, maar je merkt dat je op alles moet letten. Wat doe je als eerste als je in je tent komt? Je spullen drogen en warm water maken, maar ook bij het tent opzetten in de sneeuw komt meer kijken. Hij klinkt al bijna als een doorgewinterde marinier als hij na een ferme slok melk enthousiast verder vertelt over wat hij zoal geleerd heeft. Iedereen heeft een buddy. We vormen allemaal teams, want onder deze omstandigheden moet je extra goed op elkaar letten. En s nachts moet je altijd je (berg)schoenen in je slaapzak doen, anders bevriezen ze misschien wel. Maar we hebben ook getraind met schieten en het maken van snowholes. Als alle boterhammen gesmeerd zijn, kijkt De Vries op zijn horloge. Ook zijn buurman staat op. Het is tijd om de laatste voorbereidingen te treffen, want over enkele uren zal de strijd in het moeilijk toegankelijke en haast dichtgesneeuwde berggebied van Christianstan losbarsten. Aanval en verdediging Ondertussen zit de staf gereed in het hoger gelegen kamp Brandset. Het scenario zal vanuit hier gestuurd worden. Om de zoveel tijd krijgen beide partijen in het veld inlichtingen of ze kunnen daarom vragen. Majoor der mariniers en operatieofficier (S3) van het Eerste Mariniersbataljon, Jan ten Hove, vertelt dat er bij deze eindoefening voor een afwijkende opzet is gekozen. Normaal is er één aanvallende partij, maar in dit scenario vallen beide partijen elkaar aan. Het AT-peloton is een actieve vijand en ook zij krijgen van ons een missie: ze moeten minstens tien man van de EU-Battle Group onschadelijk maken. Maar dat zij ook een missie hebben, dat weet de 11e niet Andere trainingsvorm Een eindoefening in de vijfde week is redelijk snel, maar zeker haalbaar, meent trainingsofficier kapitein der mariniers Jan Willem van Dijk. Momenteel loopt namelijk een trial binnen het korps naar een andere, tijdwinnende trainingsvorm. De traditionele koudweertraining zal binnen dit concept komen te vallen onder de noemer Extreme Weather and Terrain Training (EWTT). De trainingsofficier ziet hier zeker de voordelen van in. In principe train je in alle vormen hetzelfde. Het gaat bij elke training om een aantal basisdoelstellingen. Als eerste gaat het om unit cohesion, het creëren van een eenheidsband, dat je leert om als team te functioneren. Een tweede onderdeel dat tijdens de afgelopen weken centraal stond, was het aanleren van junior leadership. Het hele peloton moet goed op elkaar ingespeeld zijn en daarom lieten we gevechtsgroepcommandanten zelf de novices de vaardigheden aanleren. Uiteraard wel onder toezicht. Als derde onderdeel gaat het om de basis tactische skills en drills. De tactieken die je hier leert, komen overal terug, in alle mogelijke omstandigheden. En als laatste punt valt alles onder de noemer extreme weather and terrain. Dat is het uitgangspunt: alles wordt door de barre weersomstandigheden sneller afgestraft en aangeleerd, legt Van Dijk uit. Skitraining? De trainingsweken zijn voor de jonge mariniers, die voor het eerst hier zijn, redelijk intensief. Voorheen kreeg een novice het stukje overleven in de Novice ski- and survivalcourse apart van een Mountain Leader (ML) en Military Ski Instructor (MSI) aangeleerd. Dat aspect hebben we dit jaar binnen deze trial veranderd, licht trainingsofficier Van Dijk toe. De commandant van de De nieuwe vorm van de wintertraining moet nog héél kritisch bekeken worden volgens (v.l.n.r.) Berkelmans, Brouwer en Van Buuren. Zal de informatie die deze local verstrekt, juist zijn?

16 Snelle verplaatsing in de sneeuw, met de Laplander kan het makkelijk! gevechtsgeweergroep een korporaal of sergeant moet zijn mannen de basis skills nu zélf aanleren! Best pittig, want je moet niet alleen alles zelf perfect beheersen, maar ook je kennis nog eens duidelijk kunnen uitleggen en overbrengen op je mannen plus controleren of ze het juist doen! Wat de afgelopen weken in ieder geval als wijze les naar voren kwam, is dat een korte refreshment voor de junior leaders zeker geen overbodige luxe zou zijn. Een train de trainer, om de neuzen weer dezelfde kant op gericht te krijgen. Zodat er een eenheid ontstaat in wat er precies aan de novices wordt aangeleerd. Voor de kaderleden was dat best een ingrijpende verandering. Ze moeten in deze setting een stuk harder en anders werken. Daarbij dragen ze in deze setting meer verantwoordelijkheid. Een ander punt van discussie is ski of laplander. Hoe denkt de trainingsofficier hierover? basisprincipes van het leven en overleven in de arctic aan te leren. Bepaalde zaken moet je gewoon echt drillen. Dat lukt alleen door herhalen en herhalen, licht hij toe. Zijn maat Brouwer beaamt dit. Omdat er nu soms te weinig tijd is, ga je de mannen helpen met dingen die ze eigenlijk zelf moeten leren. Het is duidelijk dat de drie op een lijn zitten, want ook Berkelmans merkte als gevechtsgroepcommandant dat de tijdsdruk hoog lag de afgelopen weken. Kijk, die jongens komen net vers van de Van Ghentkazerne. Ze hebben nog nooit een wintertraining gehad, dus alles is nieuw. Voorheen gaven de MSI en ML les, zij lieten aan de hele groep zien hoe het moest. Nu is die voorbeeldsituatie er niet en in kortere tijd moeten ze alles in praktijk leren! In de ogen van de drie korporaals hebben de kersverse mariniers dan ook absoluut meer tijd nodig om de basisprincipes van het overleven in de arctic goed onder de knie te krijgen. Ze zeggen dat die oude situatie meer tijd kost, je wint immers twee en een halve trainingsweek. Onze ervaring is dat deze situatie juist tijdrovender is. De mannen hebben geen tijd om alle info die ze in zo n korte tijd te horen krijgen, te verwerken. Daarbij is onze eigen eenheidstraining slechts drie dagen geweest, besluit korporaal Berkelmans. Dat vonden we eigenlijk ook wat te kort. We zijn nu veel drukker met het opleiden van de novices dan met onze eigen zaken, terwijl er voor ons ook nog genoeg te leren valt. Daar zijn we deze weken te weinig aan toe gekomen, dat is gewoon jammer. Overal overleven Toch blijft de commandant van het Eerste Mariniersbataljon, luitenant-kolonel der mariniers Rolf Springer, een groot voorstander van de mogelijke vervanging van de berg- en wintertraining door een jaarlijkse EWTT, zelfs als dat een kortere trainingsperiode met zich meebrengt. Allereerst moeten we kijken naar de doelstelling van het korps. Wat willen we trainen? Daarin is een verschuiving gaande. We willen een degelijke schiettraining, dat is immers de basis. Maar actueel is ook het trainen in verstedelijkt gebied en voertuigoperaties. Als je ziet hoeveel we werken met en vanuit voertuigen neem bijvoorbeeld in Afghanistan en Irak dan moeten wij daarmee goed kunnen werken, begint de commandant. En dan is er uiteraard de berg- en wintertraining. Immers, een marinier moet overal kunnen overleven en het trainen in deze omstandigheden is fysiek en mentaal het zwaarst. Kijk, in de arctic word je veel eerder afgestraft, dus dit onderdeel is een essentiële basis voor overleven waar ook ter wereld. In de arctic word je veel eerder afgestraft Of we de boel nu met ski s of sneeuwschoenen doen, dat is mij om het even. Dat is naar mijn idee geheel afhankelijk van de situatie, stelt Van Dijk. Ik vind het belangrijk dat je dit beoordeelt vanuit een visie die op degelijk onderzoek gegrond is. Daarentegen wil ik toch ook niet over het hoofd zien dat de skitraining gewoon leuk is en goed voor de teambuilding. Je moet niet vergeten dat het juist ook die leuke aspecten zijn die jongens aantrekken om bij het korps te komen. Het heeft twee kanten en voor mij blijft het dan ook een gewetensvraag, besluit hij. Meningen verdeeld Korporaals der mariniers Robin Brouwer, Roel van Buuren en Dave Berkelmans hebben een duidelijke mening over de wijziging van de trainingsopzet ten opzichte van vorig jaar. Hun voorkeur gaat eenstemmig uit naar het oude systeem. Van Buuren meent als militair ski-instructeur dat het tijdsbestek van vijf weken winteren gewoon te kort is. Je hebt nu haast geen tijd om je mannen de Hoe blikt de commandant terug op de afgelopen trainingsweken, die toch een stuk korter waren ten opzichte van voorheen. Het is moeilijk om deze trial eerlijk te beoordelen, betreurt Springer. We hadden niet alleen een kortere trainingsperiode, maar hebben ook tijd moeten besteden aan het bezoek van de minister en het bezoek van enkele leden van de Vaste Kamercommissie. Natuurlijk was het voor iedereen ontzettend motiverend dat ze op bezoek kwamen, maar het vergt ook een stuk planning en wijziging in het bestaande trainingsprogramma. Tel daarbij op het testen van de laplander en het junior leadership. Dat zijn veel veranderingen in korte tijd. Kortom, we hebben een hele drukke en intensieve periode achter de rug. Dat moeten we meenemen in de evaluatie. Tijdwinst Al met al is Springer tevreden over de vijfweekse wintertraining in Bomoen. Vooral over de laplander is hij zeer te spreken. Willen we de berg- en wintertraining gaan combineren, dan kan dat makkelijk 16

17 met de laplander. Vroeger wilden we het liefst voor Prinsjesdag de bergtraining hebben gehad, met de laplander is dat geen noodzaak meer, dan is het geen probleem als er sneeuw ligt. Hier zouden we absoluut tijdwinst mee kunnen boeken, aldus de enthousiaste commandant. We zouden dan zeven weken berg- en wintertraining kunnen combineren met een schiettraining. Dit soort trainingen in deze omstandigheden zijn naar ons idee nuttig. Daarbij komen ook andere voordelen. Neem je materieel, dat ben je minder lang kwijt. Je boekt zo op meerdere vlakken tijdwinst. Of wat dacht je van de compensatiedagen die de mannen opbouwen na een training? Heb je één training van zeven weken, heb je ook minder compensatiedagen dan bij twee trainingen. En tijd is kostbaar! Voor Springer is het duidelijk. In zijn optiek valt het ski-onderdeel binnen de gecombineerde training weg. Maar zullen de ski-skills van de mariniers dan helemaal verloren gaan? Dan zou het mariniersstatement Qua Patet Orbis immers niet meer gelden. Dat is een bewuste keuze die gemaakt moet worden, vindt de bataljonscommandant. Te denken valt bijvoorbeeld aan een skibornecompagnie, net zoals een paracompagnie. Een andere optie is om de verkenningspelotons skiborne te laten blijven. Zo zijn er nog meer variaties te bedenken. Daarom zie ik ski-skills zeker niet helemaal verdwijnen. Waar het om gaat, is hoe we de beschikbare trainingstijd zo goed mogelijk gebruiken. Het combineren van de berg- en wintertraining tot een EWTT-training is hierbij een belangrijke stap. Hiermee kunnen we tijd vrijmaken voor bijvoorbeeld opereren verstedelijkt gebied (OVG) en voertuigoperaties. Kortom de goede dingen doen, OVG, schiettraining, voertuigoperaties en EWTT, en deze vervolgens goed doen. De vraag is, of skiën hierbij essentieel is in mijn optiek niet. Momenteel is er nog geen besluit genomen over een eventuele gecombineerde berg-wintertraining binnen Extreme Weather and Terrain Training. Ook de vervanging van het ski-onderdeel en de laplander als standaardsneeuwschoen staan nog ter discussie. Het Anti-tankpeloton verplaatst zich dankzij de BV s tijdens de eindoefening sneller dan de infanteriegroep, maar loopt daardoor ook grotere kans om ontdekt te worden. Tumi Allahman is gesignaleerd terwijl hij bezig was zich te bekwamen in de tactieken van de arctic warfare. Na ongeveer 30 minuten verdween hij in een aanwezige berghut... Springer met een laplander. Actieve Abraham Sergeant-majoor der mariniers Leo Zwanenburg, onderofficier verbindingen bij het Eerste Mariniersbataljon, staat binnen het AT-peloton vooral bekend als de burgemeester van Mjølfjell, dat de afgelopen weken het basiskamp van het AT-peloton vormde. Hij regelt namelijk alle administratieve zaken binnen het kamp en iedereen heeft wel met hem te maken. Voor de sergeant-majoor is deze wintertraining extra bijzonder. Niet alleen is hij inmiddels negentien keer in Noorwegen geweest, maar op 13 maart vierde hij ook nog eens zijn vijfstigste verjaardag in de sneeuw! Uniek, omdat hij als één van de eerste mariniers op zijn leeftijd nog actief in het korps zit. Sterker nog, door de verhoging van de leeftijdsgrens is hij één van de eerste Abrahams binnen het korps. Pas als hij vijftig jaar en drie maanden is, zal hij het korps verlaten. En daarna? Eerst maar eens genieten van de warmte en de zomer! En dan wil ik een baan zoeken binnen jeugdbegeleiding. Dat houdt me vast jong!, lacht Zwanenburg. Toch kijkt hij met gemengde gevoelens naar zijn afscheid. Wat ik het meest zal gaan missen? De humor van de anderen. Die typische mariniershumor. Ik vrees dat ze die in de burgermaatschappij niet zullen begrijpen... Maar we zullen zien! Voorlopig geniet ik nog even van mijn laatste keer actief in de kou.

18 Nieuwe meetbaan voor scheepssignaturen PRIME loopt voor op de Op een gure februarimorgen ligt het Duitse ondersteuningsvaartuig Stollergrund afgemeerd aan de kade van het Marinestutzpunkt in Kiel. Enkele houten kratten, bedekt onder een dunne laag sneeuw, worden aan boord gezet. In de kratten zitten de onderdelen van een nieuw hulpmiddel dat gaat bijdragen aan de veiligheid van de Nederlandse vloot tegen de dreiging van zeemijnen. Tekst en foto s: Barry Wijnandts De Koninklijke Marine heeft bij het Engelse Ultra Electronics een nieuwe meetbaan voor scheepssignaturen aangekocht, ter vervanging van de oude meetbaan in het Haringvliet. Naast meer meetmogelijkheden en de noodzakelijke vernieuwing van de techniek, speelde met name de behoefte aan een snel verplaatsbare baan een rol bij het besluit voor de aanschaf. Met de aankoop is een bedrag van ongeveer 2,5 miljoen gemoeid. De meetbaan of in jargon rangebaan dient om de verschillende invloeden van oorlogsschepen, met name van de mijnenjagers, in het water te meten. Deze invloeden, zoals verschuivingen in het aardmagnetisch veld en scheepsgeluiden, vormen een unieke signatuur van elk schip. Steeds slimmer wordende zeemijnen gebruiken deze om gericht bepaalde doelschepen te vernietigen of te beschadigen. Voor de marine is de meetbaan een hulpmiddel om de signatuur van haar schepen zo klein mogelijk te houden en zo de dreiging van mijnen te verkleinen. Het uitzetten van de sensoren. Volledig De Portable Range for Influence Measurement and Evaluation (PRIME) bestaat uit vijf driepoten. Elk uitgerust met meerdere sensoren voor verschillende invloeden. De gegevens worden onder water omgezet in optische data om computers in de container die Range Control Office (RCO) heet, te voorzien van de resultaten. Deze instelling is ook voorzien van de nodige middelen om de positie van het te meten schip op centimeters nauwkeurig te bepalen. Zo weten de range operators dat de meetresultaten betrouwbaar zijn. Wij hebben de baan sinds 1998 in productie, licht Samantha Davidson, teamleidster van de ondersteuningsploeg van Ultra Electronics, toe. Hij wordt gebruikt in onder meer Groot-Brittannië, Frankrijk, Australië en Saudi-Arabië, maar Nederland is het eerste land dat het volledige pakket heeft. Aan de hand van de uitgebreide software laat ze zien hoe de sensoren worden aangestuurd en welke data ze kunnen verzamelen. De eerder geleverde banen waren met name gericht op akoestische en magnetische gegevens, maar je kunt er net zo makkelijk andere sensoren op aansluiten voor bijvoorbeeld seismische en elektromagnetische metingen of die voor drukveranderingen in het water. PRIME meet de statische en wisselmagnetische velden, statische en wisselelektrische velden, akoestische signatuur, drukgolven en seismische trillingen en is daarmee het meest volledige systeem dat Ultra Electronics tot nu toe heeft voortgebracht. Dirk Rog is de projectleider van PRIME en werkt voor de Marinestaf in Den Haag. De baan in het Haringvliet is over zijn technische levensduur heen. Daarnaast voldeed hij niet meer aan de NAVOeisen. In 2001 heeft de Marinestaf besloten tot vervanging van de baan. Het belangrijkste was een uitbreiding van de magnetische metingen in drie richtingen en hij moest out of area kunnen opereren, vertelt hij. De seismische signatuur is een nieuwkomer in de mijnendreiging. Scheepsgeluiden en waterverplaatsing veroorzaken typische trillingen in de zeebodem die misschien ook geregistreerd gaan worden door de nieuwste generaties grondmijnen. We zijn nog geen seismische mijnen tegengekomen, maar we verwachten

19 nieuwste zeemijnen ze wel. Daarom is er met verschillende marines besloten om hier meer onderzoek naar te doen en hebben we deze sensoren ook meegenomen in de systeemeisen, aldus Rog. Uitzetten De vijf sensoren van de baan zijn door een duikteam van het duikbedrijf uitgezet naast de rangebaan van Friedrichsort, enkele kilometers buiten Kiel. We hebben een boeienlijn uitgezet op het water, zowel aan de oppervlakte als op de bodem. Met een schip voeren we langs deze lijn om de sensoren af te laten zinken. Een duiker legde ze daarna op hun posities die waren gemarkeerd met breeklichtjes, legt duikmeester sergeant Menges uit. Vijfhonderd meter verderop op de wal zijn de operators van de baan met twee technici van de fabrikant de Range Control Office aan het inrichten. De Stollergrund is inmiddels op de positie van de baan ten anker gegaan. Een derde team, het deploymentteam, bestaande uit drie man van het Marinebedrijf, is aan boord om de rangebaan uit te zetten. Vandaag zullen zij de verbindingen tussen de sensoren en de RCO aanleggen. De duikers halen vanuit de rubberboot de zware bundel met kabels naar boven, die op het halfdek van de boot worden aangesloten op een soort grote USB-hub, de Underwater Junction Box. Op deze box kan men naar believen sensoren aansluiten tot een maximum van acht. De box wordt aangesloten op een kast, die het elektrische signaal omzet in een optisch signaal. Wanneer beide apparaten zijn afgezonken, rollen de duikers in hun rubberboot de vijfhonderd meter lange kabel uit naar de RCO. We zijn nog geen seismische mijnen tegengekomen, maar we verwachten ze wel Voorwaarden Hans Heiligenberg van de afdeling Onderwatersystemen bij Sewaco wordt de beheerder van de baan. Met een team van operators voert hij de metingen uit, terwijl het deploymentteam speciaal wordt De kabels worden in de soort grote USB-hub geplugd. 19

20 opgeleid om de baan uit te zetten. Heiligenberg verwacht de baan op te kunnen zetten in ongeveer twee dagen. Daarnaast wordt de personele bezetting uitgebreid om bij ernstoperaties ter plekke vierentwintig uur per dag alle deelnemende schepen te kunnen rangen. Operator Freek Brouwer voegt daaraan toe dat er wel aan bepaalde voorwaarden moet worden voldaan. De RCO moet op een bereikbare plek op de wal kunnen worden opgezet, omdat de container ook als richtpunt voor de positiemetingen wordt gebruikt. Het water moet in de nabijheid van de wal een passende diepte hebben voor de te meten schepen en beschut genoeg zijn om teveel zeegang te beperken en invloeden van andere scheepvaart uit te sluiten. Voordat de schepen geranged worden, is het nodig om exact te weten waar de sensoren liggen en of ze goed werken en communiceren met de RCO. Een hulpmiddel voor de positiebepaling is een platte gele boei met een GPS ontvanger erop. Zijn vorm doet denken aan een UFO, een term die is overgenomen door de hele werkgroep. Het duikteam cirkelt met deze boei achter hun rubberboot rond de middelste sensor, waardoor de computer op de millimeter nauwkeurig de positie van de sensoren kan bepalen. Vervolgens is het deploymentteam bezig een catamaran te bouwen, die kunstmatig elektrische stromen, een krachtig magnetisch veld en geluiden kan produceren. Daarmee wordt het hele systeem getest. Doordat tijdens transport één van de drijflichamen lek is geraakt, moet het testen uitgesteld worden tot de volgende dag. Het weer wordt er echter niet beter op en één van de sensoren blijkt ook nog eens gekanteld te zijn. Nadat deze is rechtgezet, moeten opnieuw de posities worden bepaald, ditmaal in een forse sneeuwjacht, bij een ruwere zee. Na enkele mislukte pogingen lukt het de duikers toch een perfecte cirkel te beschrijven met de UFO, de computer keurt de metingen goed en kan het systeem met de catamaran worden getest. De baan is gereed om het eerste schip te ontvangen. Aangenaam verrast In de tweede week van de zogenaamde Sea Acceptance Test (SAT) ligt Hr.Ms. Vlaardingen in Kiel om als eerste Nederlandse schip PRIME te testen. Er worden enkele dagen lang runs gemaakt over de nieuwe rangebaan en een vast opgestelde Duitse rangebaan om de gegevens onderling te vergelijken. Luitenant-ter-zee 2OC Jan Wever is verantwoordelijk voor de scheepssignaturen van de mijnenjagers. Zodoende is hij nauw betrokken bij PRIME en aanwezig bij deze test. Hij is aangenaam verrast door de meetresultaten. Bij de hoofdkoersen blijken ze zeer nauwkeurig overeen te komen. Wever ziet echter wel dat de rekensoftware enige verbetering nodig heeft. Na de SAT is het aan het duikteam, het deploymentteam en de bemanning van Hr.Ms. Vlaardingen om de baan te bergen. Helaas loopt dit niet geheel volgens verwachting. Het weer blijkt een grote spelbreker. De sensoren zijn van hun plaats geraakt en bij het bergen, kan het anker de mijnenjager niet op positie houden. De kabels dreigen door elkaar te raken. Even is er zelfs de angst dat ze door de schroef zijn getrokken. Het blijkt mee te vallen, maar er is wel vertraging in het programma ontstaan. De planning om de baan weer uit te leggen in Aschau zal opnieuw moeten worden gemaakt. Daar zullen in mei de volgende testen plaatsvinden met een groot verband van internationale schepen. Waarschijnlijk vindt de formele overdracht van PRIME aan de KM in juni plaats. De catamaran produceert kunstmatig elektrische stromen, een krachtig magnetisch veld en geluiden, waarmee het hele systeem wordt getest. 20

Raadsman, heeft u nog raad?

Raadsman, heeft u nog raad? Raadsman, heeft u nog raad? Het vliegtuig waarmee wij landen op het Noorse vliegveld stuitert een paar keer over de landingsbaan. Er is een sneeuwstorm buiten als we aankomen. Samen met het Tweede Mariniersbataljon

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

Eerste Mariniersbataljon

Eerste Mariniersbataljon Eerste Mariniersbataljon Commandant: LNTKOLMARNS F.V. van Sprang Opvolgend Commandant: MAJMARNS drs. R. Keijzer MM Chef d Equipage: AOOMARNALG H. Ju Wordt vervolgd? Het Korps Mariniers heeft voor de eerste

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Nederlanders aan het woord

Nederlanders aan het woord Nederlanders aan het woord Veteranen en de Nederlandse Veteranendag 2014 Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) Directie Communicatie Documentnummer: TOS-14-066a Belangrijkste inzichten Nederlander hecht

Nadere informatie

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3:

lesbrieven geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het leerkrachtenbestand Lesbrief 3: lesbrieven leerkrachtenbestand Lesbrief 3: geluidsgolven avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 KAPITEINS LOGBOEK derde Logboekbericht De kok

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds.

7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011. We spreken inmiddels al effe Zweeds. 7 e bericht van zeevarenden Vrijdag 2-6-2011 We spreken inmiddels al effe Zweeds. We zitten inmiddels boven de 55 e breedte graad. Donker wordt het niet meer en de langste dag moet nog komen. Het is een

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen Bezoekadres: Van Alkemadelaan 357 Postadres: MPC 58 A Postbus 90701 2509 LS Den Haag Nederland www.cdc.nl Draagvlakmeting TNS NIPO: Drs. Anneloes Klaassen Lisanne van Thiel GW: Drs. Amber Vos +31 (070)

Nadere informatie

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort

HET LEGER. Waarom heeft. Nederland. Informatie voor scholieren. De Nederlandse krijgsmacht in het kort HET LEGER Uitgave: Ministerie van Defensie Directie Voorlichting en Communicatie April 2006 www.defensie.nl Informatie voor scholieren De Nederlandse krijgsmacht in het kort In deze folder vertel ik je

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Finale weekend club competitie

Finale weekend club competitie Finale weekend club competitie Ploegentijdrit Zaterdag stond als allereerst de ploegentijdrit op programma. Jawel hoor we moesten als eerste van start. We waren maar met 5 in plaats van 6 man. Start ging

Nadere informatie

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer,

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer, Ministerie van Defensie www.marine.nl Contactpersoon KTZ M.R.P. Elsensohn MSc Groepsoudste Onderzeeboten Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid T +31 (0)22365 23 50 MDTN M +31

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Mascha Pijnenborg. Naast een nieuwe outfit, hoort daar ook een natuurlijk ook nieuwe fiets bij. Deze fiets kon ik begin januari op gaan halen!

Mascha Pijnenborg. Naast een nieuwe outfit, hoort daar ook een natuurlijk ook nieuwe fiets bij. Deze fiets kon ik begin januari op gaan halen! Nieuwsbrief Mascha Pijnenborg Uitgave 1, 2011 Nieuw jaar, nieuwe ploeg, nieuwe fiets Een nieuw jaar is begonnen! Mijn oude ploeg bestaat nu écht niet meer en ik start nu officieel bij het nieuwe Dolmans

Nadere informatie

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer

Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT. Muitgeverij. marmer redders langs de kust Mariëtte Middelbeek REDDERS LANGS DE KUST VERHALEN UIT DE REDDINGBOOT Muitgeverij marmer Schoolreis Ed Koopman / KNRM Enkhuizen / Donderdagmiddag 15:34 uur DE DRIEËNDERTIG KINDEREN

Nadere informatie

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli.

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli. Bron: Jaarboek van de Koninklijke Marine 2004 Hr.Ms. Zuiderkruis Commandant: ktz J.A. Wijbrands Omdat Hr.Ms. Zuiderkruis pas op 29 december 2003 was teruggekeerd uit Liberia, waar het een helikopter had

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

ANTARCTICA een wereld apart!

ANTARCTICA een wereld apart! ANTARCTICA een wereld apart! KRAS-reis van Emilie, Wigger en Paul met de MS Delphin in februari 2010. Wat overheerst na terugkomst in Nederland van onze geslaagde reis naar Antarctica is dankbaarheid.

Nadere informatie

OVERSTEEK GROENLANDSE IJSKAP 2012

OVERSTEEK GROENLANDSE IJSKAP 2012 X- PLORE OVERSTEEK GROENLANDSE IJSKAP 2012 06 aug 14 sept Groenlandse ijskap 35 dagen LIVING AND CREATING ADVENTURE Groenlandse ijskap oversteek In augustus vertrekt er een bijzondere expeditie naar Groenland.

Nadere informatie

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Welke voorkeur heb jij?

Welke voorkeur heb jij? Pedagogische vaardigheden: Welke voorkeur heb jij? Als pedagogisch medewerker maak je in de omgang met de kinderen in jouw groep gebruik van verschillende pedagogische vaardigheden. Wat zijn jouw voorkeursvaardigheden

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Datum 19 december 2014 Betreft Nederlandse bijdragen aan de EU Battlegroup, NATO Response Force en Frontex.

Datum 19 december 2014 Betreft Nederlandse bijdragen aan de EU Battlegroup, NATO Response Force en Frontex. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Def ensie P lein 4 M PC 58 B P ostbus 20701 2 5 00 E S Den Haag

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Om het thuisfront goed te informeren, heb ik regelmatig

Om het thuisfront goed te informeren, heb ik regelmatig door Gertjan van der Ree Mij is gevraagd een stukje te schrijven over de ervaringen van het A- pel, 1 ste bt, 11 AfdRA tijdens onze uitzending naar Afghanistan. Wij vielen onder BG5 en zijn vanaf dec.

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom.

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Samenvatting toespraak 29 oktober 2015 Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Ivonne Bressers: Dank je wel. Rob Kleijs: Ivon, Kun je nog eens uitleggen wat het Usher Syndroom is?

Ivonne Bressers: Dank je wel. Rob Kleijs: Ivon, Kun je nog eens uitleggen wat het Usher Syndroom is? 100 Col 's beklimmen in 40 dagen met een totale afstand van 4100 kilometer. Eddy Driessen uit Arnhem wil die tocht gaan afleggen en dat doet hij voor zijn plezier maar ook voor het goede doel. Namelijk

Nadere informatie

Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland. Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig

Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland. Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland Spionage in het buitenland: nog altijd divers en onzichtbaar, maar wel aanwezig 1 Spionagerisico s bij reizen naar het buitenland Spionage in het buitenland:

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Nieuwsbrief Kiddy s en Mini s Roda 46

Nieuwsbrief Kiddy s en Mini s Roda 46 Nieuwsbrief en Mini s Roda 46 Nummer 18 29-01-2008 mag nu op het podium staan. Nog spannender wordt het doordat Spanje eindelijk Hongarije van plek 1 heeft gekregen. Weet Hongarije zich volgende week toch

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping.

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping. Schoolkamp En jij, Abel?, vraagt Nadia. Wat doe jij over tien jaar? Abel buigt naar voren om nog een flesje bier uit het kratje te pakken. Dan werk ik bij de Amsterdamse politie, zegt hij. Hij maakt het

Nadere informatie

Hans van Rooij VERSTAG

Hans van Rooij VERSTAG Hans van Rooij VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Irma Steenbeek VERSTAG

Irma Steenbeek VERSTAG Irma Steenbeek VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Reisverslag (Duitsland Slovenië Italië Frankrijk)

Reisverslag (Duitsland Slovenië Italië Frankrijk) Reisverslag (Duitsland Slovenië Italië Frankrijk) Onze reis werd gepland van 1 juli tot 31 juli. Voor aanvang van onze reis hebben we geprobeerd om zoveel mogelijk treinen te reserveren. Gedurende onze

Nadere informatie

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN,

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN, LEKKER AFZIEN, FIJN BUITENSPELEN Hoezo winterberging? Her en der in het land zeilen zeilers s winters door. In Scheveningen wordt traditiegetrouw om de IJspegel Trophy gestreden. Elke twee weken op zondag,

Nadere informatie

Ik staar over het water

Ik staar over het water Ik staar over het water Het is zondag 5 december als de burgemeester ons belt. Kom snel naar het water, zegt hij. We gaan. Het regent eens een keer niet, en de zon schijnt. Als we aankomen op de plek waar

Nadere informatie

Veiligheid & mindset

Veiligheid & mindset Veiligheid & mindset Veranderen van gedrag door te werken met dilemma s De NAM werkt al decennia op de Noordzee, om gas te produceren. En al decennia lang is er ontwikkeling; door het niet aflatende streven

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase...

Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase... Pesten Inhoud Pesten op de (voetbal)club... 3 De trainer... 3 De verenigen... 3 Wat is pesten?... 3 Het SOVA-model... 3 Het SOVA-model... 4 Eerste fase... 4 De fase van de stabilisering... 5 De kiem voor

Nadere informatie

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1)

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Preek van 31 december 2015, Oudejaarsavond, gehouden in de Bethlehemkerk in Papendrecht door Piet van Die OP DE DREMPEL Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Synagoge Oud en Nieuw

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Les 8: Ik voel me hier gelukkig.

Les 8: Ik voel me hier gelukkig. CD 2, Track 15 Alstublieft meneer. Zal ik de kabeljauwfilets in een tasje voor u doen? Kijkt u eens. Tot ziens. Dag meneer. Mijn naam is Sandra Metten. Ik schrijf een artikel voor het studentenblad Zo!

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach 2 Wat is het EOCP Het Europees Opleidingscentrum Paardencoaches is hét opleidingcentrum voor mensen die willen coachen met paarden of al paardencoach zijn. Het

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

Ons huiswerkbeleid. Wij vinden huiswerk belangrijk, omdat het:

Ons huiswerkbeleid. Wij vinden huiswerk belangrijk, omdat het: Groenveldstraat 46, 3001 Heverlee Tel. 016/ 20 80 26 Fax 016/23 60 46 basisschool@donboscoheverlee.be - www.donboscoheverlee.be Ons huiswerkbeleid De leerlingen zijn een groot deel van de dag actief op

Nadere informatie

Open Training. Modern Timemanagement. 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief.

Open Training. Modern Timemanagement. 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief. Open Training Modern Timemanagement 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief. Modern Timemanagement 100% overzicht. De juiste focus. In control. Heerlijk productief. Wil jij meer

Nadere informatie

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Als...door een tijger achterna gezeten. door Maurice Maarssen Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS),

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015

DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015 DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015 LESBRIEF BIJ SCHOOLCONCERTEN VOOR GROEP 7 / 8 onderdeel van Cultuurtraject Rotterdam Een samenwerking van Concertgebouw de Doelen, de Marinierskapel

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Samenvatting tevredenheidsmeting ouders

Samenvatting tevredenheidsmeting ouders Samenvatting tevredenheidsmeting ouders Hierbij ontvangt u van mij een samenvatting van de uitkomsten van de tevredenheidsmeting, die begin november is afgenomen. We hebben deze in het team en met de MR

Nadere informatie

OPEN HUIS WIJKPARK TRANSVAAL 28 JULI 2010

OPEN HUIS WIJKPARK TRANSVAAL 28 JULI 2010 OPEN HUIS WIJKPARK TRANSVAAL 28 JULI 2010 Ik arriveer op een zon overgoten Wijkpark. Nog geen kwartier later wordt het park in de schaduw gelegd door donkere wolken. Die trokken gelukkig weg en wederom

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Nieuwsbrief. maart 2011 jaargang 4 nr.3

Nieuwsbrief. maart 2011 jaargang 4 nr.3 Nieuwsbrief maart 2011 jaargang 4 nr.3 Nieuwsbrief: Voor je ligt weer een nieuw exemplaar van de Minke-Dive nieuwsbrief. Wij hopen je met deze nieuwsbrief beter op de hoogte te houden van het reilen en

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Antwoorden op vragen over verlies van gevoelige informatie nr. 2070801320

Antwoorden op vragen over verlies van gevoelige informatie nr. 2070801320 Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR s Den Haag Datum 5 november 2007 D2007029059 Ons kenmerk

Nadere informatie

TRAINING DESLY HILL : VOORBEREIDING OP HET NIEUWE SEIZOEN

TRAINING DESLY HILL : VOORBEREIDING OP HET NIEUWE SEIZOEN TRAINING DESLY HILL : VOORBEREIDING OP HET NIEUWE SEIZOEN Een goede voorbereiding is immers het halve werk. Maar wat is nou een goede voorbereiding op een nieuw skeelerseizoen? Op www.skatepodium.com geeft

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

Pesten. www.ksktongeren.be. KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be

Pesten. www.ksktongeren.be. KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be Pesten www.ksktongeren.be KSK Tongeren Op het Klein Veldje 1, B-3700 Tongeren Tel.: 012/23.82.22 Email: Info@KskTongeren.be INHOUDSTAFEL 1 PESTEN OP DE (VOETBAL)CLUB... 3 1.1 De trainer... 3 1.2 De verenigingen...

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Ons huiswerkbeleid. Wij vinden huiswerk belangrijk, omdat het

Ons huiswerkbeleid. Wij vinden huiswerk belangrijk, omdat het Ons huiswerkbeleid De leerlingen zijn een groot deel van de dag actief op school; met huiswerk willen we de ouders op de hoogte houden van datgene waarmee de kinderen in de klas bezig zijn. Huiswerk vormt

Nadere informatie

commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort

commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort Bron: Jaarboek van de Koninklijke Marine 1977 Hr.Ms. Zuiderkruis commandant: ktz G.P. Slikker, sedert 15 april ktz W. Kool, sedert 9 december ktz H.W. Ort Hr.Ms. Zuiderkruis was gedurende 1977 ingedeeld

Nadere informatie

Veiligheidsreader. 9 e editie 14 oktober tot en met 19 oktober 2014. Versie: 26-9-2014 Final

Veiligheidsreader. 9 e editie 14 oktober tot en met 19 oktober 2014. Versie: 26-9-2014 Final 9 e editie 14 oktober tot en met 19 oktober 2014 Versie: 26-9-2014 Final Inhoudsopgave 1. Inleiding p. 3 2. Veiligheid aan boord en in de havens p. 4 3. Veiligheid s avonds en s nachts p. 5 4. Tips voor

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 55 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 23 september 2014 De vaste commissie voor Defensie heeft een

Nadere informatie