Pensioenfonds als belegger en aandeelhouder

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pensioenfonds als belegger en aandeelhouder"

Transcriptie

1 Pensioenfonds als belegger en aandeelhouder MR. A.W. VAN LEEUWEN CPL EN MR. R.E.M. RINNOOY KAN Besturen van pensioenfondsen zullen altijd het belang van aanspraak- en pensioengerechtigden voorop moeten stellen bij de vormgeving van het beleggings- en stembeleid. 1 Dat vloeit voort uit wet- en regelgeving. Recente ontwikkelingen geven aan dat de aanspraak- en pensioengerechtigden zelf een mening hebben over de inhoud van dat belang. 2 Daarbij richten zij zich met name op niet-financiële factoren. 3 Daarnaast wordt in diverse recente publicaties nogal eens de vraag opgeworpen of pensioenfondsen zouden kunnen helpen het al dan niet verstoorde machtsevenwicht tussen aandeelhouders enerzijds en werknemers anderzijds te herstellen of te handhaven. 4 Pensioenfondsen zijn namelijk veelal actief als grote aandeelhouders en hun achterliggende begunstigden zijn voor een belangrijk deel werknemers. 5 Als dit het begin is van een nieuwe trend, zal het bestuur van een pensioenfonds de regie moeten voeren over een interne discussie waarbij de financiële factoren van het beleid (het streven naar een optimaal risicorendementsprofiel van de totale beleggingsportefeuille) worden geplaatst naast niet-financiële factoren. Deze niet-financiële factoren kunnen dat risicorendementsprofiel beïnvloeden. In dit artikel verkennen wij de ruimte die de relevante wet- en regelgeving het bestuur van een pensioenfonds 1 Er zijn drie soorten pensioenfondsen: Bedrijfstakpensioenfondsen, die actief zijn in een bepaalde bedrijfstak. Vaak is de deelname aan een dergelijk bedrijfstakpensioen verplicht gesteld op de voet van art. 2 van de Wet verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds. Ondernemingspensioenfondsen, die verbonden zijn aan een onderneming of een groep als bedoeld in art. 2:24b BW. Beroepspensioenfondsen, die werken voor een bepaalde beroepsgroep. Op de positie van deze pensioenfondsen gaan wij in dit artikel niet in. Waar wij het in dit artikel over pensioenfondsen zonder meer hebben, bedoelen wij zowel bedrijfstak- als ondernemingspensioenfondsen. Als het specifiek over één van beide categorieën gaat, geven wij dat aan. De tussen aanhalingstekens geplaatste passage is afkomstig uit de tekst van art. 135 Pensioenwet. 2 Wij denken aan de discussie of pensioenfondsen mogen beleggen in bedrijven die clusterbommen en/of landmijnen produceren. 3 In het Financieele Dagblad van 19 juni 2007 wordt onder de kop: Hulp pensioenfondsen bij duurzaam beleggen aandacht besteed aan dit punt. Met name blijkt uit een door het adviesbureau Hill & Knowlton verricht onderzoek dat 62% van de ondervraagden het behalen van rendement niet belangrijker [vindt] dan verantwoord beleggen. 4 Zie o.m. Kalma, NRC Handelsblad 9 juni 2007, Opinie & Debat. 5 Pensioenfondsen hebben drie categorieën achterliggende begunstigden: de deelnemers, dat zijn actieve werknemers, de zogenoemde slapers, dat zijn nog niet gepensioneerde gewezen deelnemers en de gepensioneerden. 6 De term prudent person zoals neergelegd in art. 135 Pensioenwet is ontleend aan art. 18 van EG-richtlijnen 2003/41. 7 De eisen die in de Pensioenwet en het daarop gebaseerde besluit zijn geformuleerd waren enigszins anders gegroepeerd ook al te vinden in art. 9ba van de Pensioenen Spaarfondsenwet. biedt om bij de invulling van het begrip belang van aanspraak- en pensioengerechtigden niet alleen te kijken naar financiële factoren. Daarbij gaan wij in op de mogelijke invloed van de medezeggenschapsorganen op het stem- en beleggingsbeleid. Verder staan wij stil bij de vraag wat de mogelijke consequenties zijn van het niet voldoen aan de wettelijke verplichtingen op dit terrein. Wij sluiten af met een conclusie. Beleggingsbeleid In art. 135 van de Pensioenwet is bepaald dat een pensioenfonds een beleggingsbeleid voert dat in overeenstemming is met de prudent person regel. 6 In dat artikel en in art. 13 van het Besluit financieel toetsingskader pensioenfondsen zijn de eisen die art. 18 van EG Richtlijn 2003/41 stelt aan het beleggingsbeleid neergelegd. De twee in de Pensioenwet neergelegde inhoudelijke eisen zijn de volgende: de waarden worden belegd in het belang van de aanspraak- en pensioengerechtigden; beleggingen in de bijdragende onderneming worden beperkt tot ten hoogste 5% van de portefeuille als geheel; als de bijdragende onderneming tot een groep behoort, mogen beleggingen ten hoogste 10% van de portefeuille bedragen. De overige vereisten, die een financieel technische/actuariële achtergrond hebben, zijn neergelegd in art. 13 van het Besluit financieel toetsingkader pensioenfondsen. 7 TIJDSCHRIFT VOOR DE ONDERNEMINGSRECHTPRAKTIJK nummer 5, juli 2007 / SDU uitgevers 213

2 Stembeleid Er ontstaat pas een probleem als de decent person niet meer beschouwd kan worden als een prudent person. Pensioenfondsen zijn als institutionele beleggers verplicht beleid te formuleren waarin is vastgelegd op welke wijze zij gebruikmaken van hun stemrecht dat zij als aandeelhouder hebben. Als zij niet een dergelijk beleid hebben geformuleerd, zullen zij moeten uitleggen waarom zij dat niet hebben. Dit is de zogenoemde pas toe of leg uit -regel. Deze verplichting is gebaseerd op art. 5:86 Wft jo Principe IV. 4 van de Code Tabaksblat. Uit de formulering van Principe IV.4 blijkt dat het belang van de achterliggende begunstigden bij het vormgeven van het stembeleid voorop dient te staan: Institutionele beleggers handelen primair in het belang van hun achterliggende begunstigden of beleggers en hebben een verantwoordelijkheid jegens hun achterliggende begunstigden of beleggers en de vennootschappen waarin zij beleggen om op zorgvuldige en transparante wijze te beoordelen of zij gebruik willen maken van hun recht als aandeelhouder van beursgenoteerde vennootschappen. Inhoud begrip belang Zowel het beleggingsbeleid als het stembeleid van pensioenfondsen moet dus in het belang zijn van de achterliggende begunstigden. Dit is in overeenstemming met art. 105, lid 2 Pensioenwet: 8 Eumedion is de belangenorganisatie van institutionele beleggers op het terrein van corporate governance. Op 28 september 2006 heeft Eumedion een Handleiding uitleg bepalingen uit de Code Tabaksblat die betrekking hebben op institutionele beleggers gepubliceerd. 9 Een pensioenuitvoerder heeft tot taak een pensioenovereenkomst uit te voeren op basis van uitvoeringsovereenkomsten of een uitvoeringsreglement (zie art. 32 Pensioenwet). In aanbeveling A4 uit de Aanbevelingen Stichting van de Arbeid inzake goed pensioenbestuur is een soortgelijke beschrijving te vinden. Deze aanbevelingen hebben in art. 33, lid 2 Pensioenwet jo art. 11 Besluit Uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling een wettelijke basis. In art. 116 van de Pensioenwet is bepaald dat een pensioenfonds slechts activiteiten mag verrichten in verband met pensioen en werkzaamheden die daarmee verband houden. Zie in dit verband ook aanbeveling A5 van de Aanbevelingen Stichting van de Arbeid inzake goed pensioenfonds: Het bestuur stelt zich bij het uitoefenen van zijn bestuurstaak onafhankelijk op. Hij draagt er zorg voor dat het pensioenfonds uitsluitend handelt ten behoeve van alle belanghebbenden van het fonds. Het bestuur weegt zijn belangen op een zorgvuldige en evenwichtige wijze tegen elkaar af en maakt deze afweging inzichtelijk. De belanghebbenden zijn de deelnemers, de gewezen deelnemers, de pensioengerechtigden en de financieel betrokken werkgever(s). 10 Principles for responsible investment, an initiative of the UN Secretary-General implemented by UNEP Finance Initiative and the UN Global Impact. De PRI bevat 5 principes die er, te kort samengevat, op neer komen dat de ESG-issues (dat zijn environmental, social and governance factors) een (belangrijke) rol spelen bij het vormgeven van het beleggings- en stembeleid. De personen die het beleid van een pensioensfonds bepalen ( ) richten zich bij de vervulling van hun taak naar de belangen van de bij het pensioenfonds betrokken deelnemers, gewezen deelnemers, andere aanspraakgerechtigden en de werkgever ( ) en zorgen ervoor dat dezen zich door hen op evenwichtige wijze vertegenwoordigd kunnen voelen. Het begrip belang wordt niet verder ingevuld. Gaat het om een louter financieel belang? Moeten pensioenfondsen, met andere woorden, hun beleid op deze terreinen zodanig vormgeven dat zij een maximaal en veilig rendement halen? Of mogen zij ook andere dan louter financiële factoren in hun afweging betrekken. En lopen de al of niet louter financiële belangen tussen de verschillende categorieën begunstigden altijd parallel? Het antwoord op de vraag of pensioenfondsen naast financiële belangen ook andere factoren als belegger en aandeelhouder mogen dienen, is niet te vinden in de parlementaire geschiedenis bij de Pensioenwet en de Wft. Ook in de handleiding van Eumedion waarin een uitleg is gegeven van onder meer het principe IV.4 van de Code Tabaksblat wordt niet echt ingegaan op de vraag of ook niet-financiële doelen mogen worden nagestreefd in het kader van het stembeleid. 8 In deze handleiding worden de volgende mogelijke doelstellingen van het stembeleid genoemd: (lange termijn) waardecreatie, vermindering van risico s en verhoging van het rendement. Dit zijn alle financiële doelstellingen. Uit de taakomschrijving van een pensioenfonds, zoals die is neergelegd in de Pensioenwet en regelgeving, volgt dat een pensioenfonds uitsluitend belangen van de achterliggende nadere begunstigden mag behartigen in verband met pensioen. 9 De reikwijdte is in die zin dus beperkt. Een pensioenfonds mag als belegger of aandeelhouder geen belangen najagen die niets te maken hebben met de pensioenrechten of -aanspraken van de achterliggende begunstigden. Deze beperking leidt er echter niet toe dat een pensioenfonds geen rekening mag houden met niet-financiële factoren. Zolang het dienen van die belangen maar niet strijdig is met het vervullen van de taak van het pensioenfonds. ESG-factoren Dat pensioenfondsen ervan uitgaan dat zij ook niet louter financiële factoren aan hun beleggingsbeleid ten grondslag mogen leggen, blijkt onder meer uit het feit dat enkele grote Nederlandse pensioenfondsen betrokken zijn geweest bij de totstandkoming van de Principles for Responsible Investment van de Verenigde Naties. 10, 11 De prudent person moet ook een decent person zijn. 12 Rob Lake van ABP merkt hier het volgende over op: ABP firmly believes that integrating environmental, social and governance (ESG) factors into its investment process 214 SDU uitge vers / nummer 5, juli 2007 TIJDSCHRIFT VOOR DE ONDERNEMINGSRECHTPRAKTIJK

3 Pensioenfonds als belegger en aandeelhouder will help to improve risk-adjusted financial return. Engaging with companies to improve their management of ESG risks is an integral part of this. We have expanded our resources in this area recently and plan to do so further in the future. 13 Kennelijk gaat hij ervan uit dat het rekening houden met de ESG-factoren bij het vormgeven van het beleggingsbeleid, leidt tot een beter rendement. In de Code Corporate Governance 2007 van het ABP gaat het ABP in op de rol van ESG-informatie op het stembeleid. 14 Het ABP stelt dat goede corporate governance en duurzaamheid geen doel op zichzelf vormen; uiteindelijk nemen de portfoliomanagers de investeringsbeslissingen op basis van alle beschikbare informatie. Iets verderop merkt ABP op dat het zich primair [laat] leiden door financiële belangen op lange termijn. Een interessante vraag is in dit verband of bijvoorbeeld het werknemers- respectievelijk Nederlands werkgelegenheidsbelang een rol mag spelen bij het vormgeven van beleggingsbeleid of stembeleid. 15 Zolang het beleggen met inachtneming van het Nederlandse werkgelegenheidsbelang of werknemersbelang het risicorendementsprofiel niet wijzigt of zelfs verbetert, zal dit volgens het door ABP geformuleerde criterium geen probleem opleveren. Maar wat te doen als dit onduidelijk is? Indien het ondersteunen van die belangen tot een slechter risicorendementsprofiel zou leiden dan wanneer het pensioenfonds geen aandacht zou geven aan deze belangen zou er op zijn minst een lastige discussie kunnen ontstaan. Om een voorbeeld te noemen: stel dat een ondernemingspensioenfonds zoveel als is toegestaan heeft belegd in de bijdragende onderneming. 16 Daarmee heeft het ondernemingspensioenfonds een aardige positie als aandeelhouder in de onderneming. Er heeft zich vervolgens een tweetal kopers voor deze onderneming gemeld. De bieding van de ene koper is hoger, maar gaat ten koste van verlies van een fors aantal arbeidsplaatsen. De bieding van de andere koper is lager, maar brengt de werkgelegenheid niet althans minder in gevaar. Aan welke partij moet het pensioenfonds zijn aandelen aanbieden? Moet het gaan voor veel rendement (mogelijk op korte termijn) maar ook relatief veel verlies van werkgelegenheid? Of moet het kiezen voor een lager rendement (de lange termijn gevolgen zijn waarschijnlijk moeilijk te voorspellen) en betere werkgelegenheidsperspectieven voor de actieve deelnemers? Deze vraag zou ook actueel kunnen zijn voor een bedrijfstakpensioenfonds. Zeker als het belegd heeft in de eigen bedrijfstak, maar ook als het de werkgelegenheid in een andere bedrijfstak betreft, waarop het als belegger invloed kan uitoefenen. Het lijkt niet vergezocht te veronderstellen dat de werknemersvertegenwoordigers in verschillende bedrijfstakken hierover contact met elkaar hebben om elkaar te raadplegen en eventueel elkaars steun zoeken. 17 Het zou kunnen dat de verschillende categorieën achterliggende begunstigden anders tegen deze casus aan zullen kijken. De gepensioneerden en slapers hebben belang bij een zo hoog mogelijk rendement. Dit met het oog op de meestal voorwaardelijke indexatieverplichting van het pensioenfonds. Hoe hoger dus de opbrengsten van de beleggingen hoe groter de kans dat het pensioenfonds deze voorwaardelijke indexatieverplichting kan nakomen. De actieve deelnemers zullen daarnaast, of misschien zelfs voornamelijk, oog hebben voor hun werknemersbelangen. Art. 105, lid 2 Pensioenwet eist van het bestuur dat het deze belangen tegen elkaar afweegt en wel op een zodanige manier dat de achterliggende begunstigden zich op een evenwichtige wijze vertegenwoordigd kunnen voelen. Verantwoordelijkheid bestuur In de praktijk kan het bestuur deze dilemma s op verschillende manieren vermijden. Zo kan een ondernemingspensioenfonds besluiten om niet te beleggen in de bijdragende onderneming. Ook wordt een belangrijk deel van de beleggingen vaak ondergebracht bij externe vermogensbeheerders die het stemrecht uitoefenen, al dan niet volgens van te voren vastgelegde richtlijnen. De vraag rijst hoe dit zich verhoudt met de verantwoordelijkheid van het bestuur. Bij het vormgeven van het stem- 11 Zie over de maatschappelijke rol van pensioenfondsen, die dus ook aandacht moeten hebben voor niet-financiële factoren: Drs. R. Abma, Het stemproces van institutionele beleggers, Preadvies van de Vereeniging van Handelsrecht 2007, Kluwer, p. 84. Zie ook de brief van 22 mei 2007 van de minister van SZW aan de Tweede Kamer over ethische criteria bij investeringen van pensioenfondsen: De belangrijkste eis die gesteld wordt, is dat de beleggingen op een solide wijze moeten geschieden en dat de fondsen zich op de belangen van de bij het fonds betrokken deelnemers, gewezen deelnemers en overige belanghebbenden moeten richten. Ten slotte wijzen wij in dit verband nog op het arrest van de Hoge raad van 19 april 1996, NJ 1996, 727, waarin de vraag aan de orde is welke belangen een faillissementscurator moet dienen bij het beheren en vereffenen van een failliete boedel. Onder omstandigheden, zo oordeelt de Hoge Raad, kunnen belangen van maatschappelijke aard zoals het werkgelegenheidsbelang voorrang krijgen boven de puur financiële belangen van de schuldeisers. 12 De term decent person hebben wij van mr. B. van Belt, directeur PMT. Dit is de belegger die ook rekening houdt met de ESG-factoren. 13 Dit is een citaat uit het rapport Responsible investment in focus: How leading public pensionfunds are meeting the challenge. Rob Lake is Senior Portfolio Manager, Environment, Social and Governance Issues, ABP Investments. 14 Deze Code is van 26 april Abma merkt op p. 85 van het in noot 11 genoemde preadvies hierover het volgende op: Zo publiceert de Amerikaanse vakbeweging AFL-CIO bijvoorbeeld een overzicht de AFL-CIO Key Votes Survey op welke wijze vermogensbeheerders en beleggingsinstellingen hebben gestemd op onderwerpen die van belang zijn voor de werknemers. This worker-owner view emphasizes management accountability and good corporate governance alus AFL-CIO op haar website. 16 Op grond van art. 135, lid 1, aanhef en onder b Pensioenwet mag een ondernemingspensioenfonds in beginsel ten hoogste 5% in de bijdragende onderneming beleggen. 17 Hier zou de vraag wanneer al of niet sprake is van duurzaam gemeenschappelijk beleid ten aanzien van de uitoefening van stemrecht ook wel acting in concert genoemd aan de orde kunnen zijn. Eumedion heeft in een brief van 9 juni 2007 aan de AFM verzocht guidance te geven omtrent de invulling van onder meer dit begrip. TIJDSCHRIFT VOOR DE ONDERNEMINGSRECHTPRAKTIJK nummer 5, juli 2007 / SDU uitgevers 215

4 Het bestuur is jegens de achterliggende begunstigden verplicht ook de niet-financiële factoren bij het vormgeven van het stem- en beleggingsbeleid te betrekken. en beleggingsbeleid geldt onveranderd het criterium het belang van aanspraak- en pensioengerechtigden. Om dat belang te dienen zullen dilemma s niet altijd vermeden kunnen worden. Het is zelfs mogelijk dat onder omstandigheden het belang van aanspraak- en pensioengerechtigden vergt dat het bestuur de dilemma s opzoekt en daarmee duidelijk maakt dat het de belangenafweging uitvoert die het op grond van art. 105 lid 2 Pensioenwet moet maken. Kortom: dat het bestuur zijn fiduciaire verantwoordelijkheid neemt. 18 Om een concreet voorbeeld te noemen: zou de discussie rond Stork niet gebaat zijn geweest met de aanwezigheid van het Stork Pensioenfonds in de AVA? Uit het jaarverslag van 2005 blijkt dat het pensioenfonds er voor heeft gekozen dit onmogelijk te maken. 19 Bij ABN AMRO Pensioenfonds is beleggen in de bijdragende onderneming niet uitgesloten, maar indien het fonds een positie heeft, dan is dat tot nu toe niet naar buiten gebracht. In beide gevallen lijkt het niet op voorhand in het belang van de met name actieve deelnemers dat de pensioenfondsen op dit moment niet bij de discussie betrokken zijn. Bovendien zou het rendement op investeringen in de bijdragende ondernemingen in beide gevallen uitstekend zijn geweest. Medezeggenschap en governance Het bestuur van het pensioenfonds bepaalt het beleid van het fonds. Het daarvan te onderscheiden dagelijks beleid kan ook worden bepaald door niet-bestuurders (zie art. 105, lid 1 Pensioenwet). Het kabinet heeft naar aanleiding van vragen van de Raad van State toegelicht wat het verschil is tussen beleid en dagelijks beleid. Beleid ziet op de langetermijnstrategie. Dagelijks beleid richt zich op het dagelijks daadwerkelijk uitoefenen van de werkzaamheden van het pensioenfonds. 20 Het bepalen van het stem- en beleggingsbeleid valt naar wij 18 Zie hiervoor bijvoorbeeld: International Corporate Governance Network: Statement of Principles on Institutional Shareholders Responsibilities, met name paragraaf Zie p. 11 Jaarverslag 2005 Stork Pensioenfonds: Op kwartaalbasis brengt de externe vermogensbeheerder verslag uit hoe is gestemd ten aanzien van de voorstellen van de betrokken onderneming. In dit verslag wordt toegelicht waarom er bijvoorbeeld een bepaalde tegenstemming of onthouding is gegeven. In de contracten met de externe managers is bovendien opgenomen dat zij niet in het aandeel Stork beleggen. 20 Zie Lutjens e.a., Pensioenwet analyse en commentaar, Kluwer 2007, p Zie de artt. 109 en 110 Pensioenwet; in het in noot 11 genoemde preadvies (p. 85) spreekt drs. Abma de verwachting uit dat deelnemers van pensioenfondsen kritischer zullen beoordelen of en op welke wijze een institutionele belegger gebruik heeft gemaakt van zijn stemrecht. Zij kunnen dat doen via de deelnemersraad. 22 Zie Lutjens e.a., Pensioenwet analyse en commentaar, Kluwer 2007, p menen onder beleid en dus niet onder het dagelijks beleid. Dat zal het bestuur dus moeten vaststellen. Het bestuur van pensioenfondsen is paritair samengesteld. Verder is in de meeste pensioenfondsen een zogenoemde deelnemersraad actief. 21 Een deelnemersraad is een soort ondernemingsraad voor pensioenfondsen. De deelnemersraad is krachtens art. 111, eerste lid Pensioenwet bevoegd uit eigen beweging (dus ongevraagd) te adviseren over aangelegenheden die het pensioenfonds betreffen. In lid 2 van art. 111 Pensioenwet worden de onderwerpen genoemd waarover het bestuur de deelnemersraad tevoren om advies moet vragen. Het advies moet op een zodanig tijdstip worden gevraagd dat het van wezenlijke invloed kan zijn op het door het bestuur vast te stellen beleid. Voor zover hier van belang geldt de verplichting de deelnemersraad om advies te vragen bij een door het bestuur voorgenomen maatregel van algemene strekking. Wij menen dat het vaststellen van beleggings- en stembeleid te beschouwen is als een dergelijke maatregel. In onze visie dient het bestuur het voorgenomen beleggings- en stembeleid dus voor advies voor te leggen aan de deelnemersraad. Als wij daarin niet gevolgd zouden worden, geldt de adviesverplichting in ieder geval wel ten aanzien van het beleggingsbeleid. Dat volgt uit art. 111, lid 2, aanhef en onder c Pensioenwet. Wat het stembeleid betreft, heeft de deelnemersraad dan de hiervoor genoemde op art. 111, lid 1 Pensioenwet gebaseerde bevoegdheid uit eigen beweging te adviseren. Verder dient het bestuur een zogenoemd verantwoordingsorgaan in te stellen. In het verantwoordingsorgaan zijn de deelnemers, de pensioengerechtigden en de werkgevers vertegenwoordigd. Het bestuur legt verantwoording af aan het verantwoordingsorgaan over het beleid (dus ook het stemen beleggingsbeleid), de wijze waarop het is uitgevoerd en over de naleving van de principes voor goed pensioenfondsbestuur. De verplichting een verantwoordingsorgaan in te stellen vloeit voort uit art. 33 Pensioenwet waarin de principes voor goed pensioenfondsbestuur een wettelijke grondslag hebben gekregen. Dit artikel heeft onmiddellijke werking. Dit brengt met zich mee dat pensioenfondsen per 1 januari 2007 formeel een verantwoordingsorgaan moeten hebben ingesteld en dat pensioenuitvoerders intern toezicht moeten hebben georganiseerd. Aangezien dit echter op zo n korte termijn onmogelijk is te realiseren, heeft DNB te kennen gegeven de eerste helft van 2007 hierop nog geen toezicht te zullen houden. In de tweede helft van 2007 zal gepeild worden hoe de stand van de implementatie is. 22 Toezicht en rechtsbescherming Wij zullen nu de verschillende procedures nalopen die gevolgd kunnen worden indien er een geschil ontstaat over de vraag of het stem- of beleggingsbeleid van een pensioenfonds al of niet in overeenstemming is met de relevante wet- en regelgeving. 216 SDU uitge vers / nummer 5, juli 2007 TIJDSCHRIFT VOOR DE ONDERNEMINGSRECHTPRAKTIJK

5 Pensioenfonds als belegger en aandeelhouder Op de voet van art. 151, lid 2, jo lid 5 is DNB de toezichthouder wat het beleggingsbeleid betreft. Krachtens art. 176 kan DNB een bestuurlijke boete opleggen indien art. 135 respectievelijk 145 wordt overtreden. In deze artikelen is de verplichting vastgelegd een beleggingsbeleid te formuleren en te publiceren. De procedure die gevoerd kan worden naar aanleiding van de opgelegde boete en/of andere handhavingsinstrumenten is bestuursrechtelijk van aard. De Rotterdamse rechtbank is bij uitsluiting bevoegd. 23 Ten aanzien van het stembeleid heeft de AFM, die in dit geval de toezichthouder is, geen handhavingstaak. De handhaving is overgelaten aan de achterliggende begunstigden die, indien zij daartoe aanleiding zien, bij de civiele rechter moeten aankloppen. 24 Indien het bestuur van een pensioenfonds het voorgenomen stem- of beleggingsbeleid niet tevoren voorlegt aan de deelnemersraad respectievelijk een advies van de deelnemersraad inzake dat beleid niet opvolgt, kan de deelnemersraad beroep instellen bij de Ondernemingskamer. 25 De Ondernemingskamer toetst het besluit van het bestuur marginaal. Het verantwoordingsorgaan heeft op de voet van art. 219 een enquêterecht. De achterliggende belanghebbenden kunnen onder omstandigheden, indien zij menen schade te hebben geleden als gevolg van (het niet juist naleven van) het stembeleid respectievelijk beleggingsbeleid, een procedure voeren bij de civiele rechter. Conclusie Zolang het ondersteunen van de hiervoor bedoelde nietfinanciële factoren niet in strijd komt met de prudent person regel en het pensioenfonds binnen zijn taakomschrijving blijft functioneren, doet het bestuur waarvoor het is aangesteld. Er ontstaat pas een probleem als de decent person niet meer beschouwd kan worden als een prudent person. Als, om het anders te zeggen, de ideële niet-financiële motieven zodanig de overhand krijgen dat het beleggings- of stembeleid niet meer leidt tot een aanvaardbaar risicorendementsprofiel. Indien het bestuur zich bij het vormgeven en uitvoeren van het beleggings- en stembeleid echter uitsluitend laat leiden door financiële overwegingen heeft het onzes inziens een te beperkte taakopvatting. Dan is de prudent person niet meer decent en wordt geen recht gedaan aan de verschillende belangen van de achterliggende begunstigden. Ook komt de maatschappelijke functie van pensioenfondsen dan onvoldoende uit de verf. Pensioenfondsen beschikken over een enorm vermogen. Met dat vermogen kunnen de hiervoor bedoelde niet-financiële doelen gediend worden zonder dat de financiële factoren in het gedrang komen. Het bestuur is jegens de achterliggende begunstigden verplicht deze factoren bij het vormgeven van het stem- en beleggingsbeleid te betrekken. Verder blijkt de deelnemersraad en het verantwoordingsorgaan hier een actieve rol te moeten of te kunnen spelen. Dit is afhankelijk van de vraag of al of niet uitgegaan wordt van de verplichting advies te vragen op de voet van art. 111 lid 2 Pensioenwet. Wij zijn benieuwd wat pensioenfondsen respectievelijk deelnemersraden en/of verantwoordingsorganen met deze verantwoordelijkheid zullen doen. Over de auteurs Mr. Anton van Leeuwen is werkzaam als advocaat pensioenrecht en partner bij Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn. Mr. Robert Rinnooy Kan is directeur van Rinnooy Kan & Partners, corporate governance consultants. 23 Zie art. 220 Pensioenwet. 24 Art. 5:86, lid 4 jo 1:25 Wfr. Zie ook Grundmann-Van de Krol, Koersen door de Wet op financieel toezicht, 2007, p Zie art. 217 Pensioenwet. TIJDSCHRIFT VOOR DE ONDERNEMINGSRECHTPRAKTIJK nummer 5, juli 2007 / SDU uitgevers 217

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Agenda Achtergrond verantwoordelijkheden institutionele beleggers Code Tabaksblat Wettelijke verankering

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 182 Wijziging van de Pensioenwet en enige andere wetten in verband met versterking van het bestuur bij pensioenfondsen en enige andere wijzigingen

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014

V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014 V & A s n.a.v. Wet versterking bestuur pensioenfondsen d.d. 24 januari 2014 Inleiding Zoals bekend treedt de Wet versterking bestuur pensioenfonds op 1 juli 2014 in werking. Deze wet leidt tot aanpassing

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

PMT transparant in kosten pensioen

PMT transparant in kosten pensioen PMT transparant in kosten pensioen PMT is het pensioenfonds van de sector Metaal en Techniek. De werkgevers en werknemers in de bedrijfstak besturen het fonds. Als bedrijfstakpensioenfonds is PMT not-for-profit,

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd:

Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr... NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: Na artikel 31 wordt een artikel ingevoegd, luidende : Artikel 31a.

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Nieuwsbrief van het Expertisecentrum Pensioenrecht van de Vrije Universiteit Amsterdam ter ondersteuning van de Leergang Pensioenrecht.

Nieuwsbrief van het Expertisecentrum Pensioenrecht van de Vrije Universiteit Amsterdam ter ondersteuning van de Leergang Pensioenrecht. Nieuwsbrief van het Expertisecentrum Pensioenrecht van de Vrije Universiteit Amsterdam ter ondersteuning van de Leergang Pensioenrecht. Editie 2013/9 Kamervragen Instemmingsrecht Ondernemingsraad bij PPI

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Meepraten over pensioen

Meepraten over pensioen Meepraten over pensioen Meepraten? Meepraten over pensioen? Waarom niet? Pensioen is belangrijk genoeg. Alle reden dus om te kijken op welke manier je invloed kunt uitoefenen op de pensioenregeling. Ben

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder

Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder Info over de PENSIOENWET voor Bedrijfstakpensioenfondsen Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder De Pensioenwet Na jarenlange discussie is de Pensioenwet

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet 7 oktober 2005 - Goed bestuur zoals dat wordt beschreven in de code- Tabaksblat moet van twee kanten komen. De bedrijfsbestuurders moeten hun organisatie

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

Datum 2 mei 2013 Betreft Kamervragen van het lid Omtzigt (CDA) over medezeggenschap bij PPI

Datum 2 mei 2013 Betreft Kamervragen van het lid Omtzigt (CDA) over medezeggenschap bij PPI > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg

Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg Versterking bestuur pensioenfondsen: het vervolg De kritiek op het wetsvoorstel versterking bestuur pensioenfondsen van februari 2012 was niet mals. In de Nota naar aanleiding van het Verslag van juni

Nadere informatie

Wet versterking bestuur pensioenfondsen

Wet versterking bestuur pensioenfondsen Wet versterking bestuur pensioenfondsen Presentatie voor het Platform Deelnemersraden Drs. Harrie J.P. Penders 12 april 2013 Leerdoelen inzicht bieden in het wetsvoorstel (sheet 3 24) inzicht bieden in

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014

Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland. Compliance program. Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 Stichting Pensioenfonds Wolters Kluwer Nederland Compliance program Vastgesteld en gewijzigd in de bestuursvergadering van 12 februari 2014 1 Inleiding In dit Compliance Program is de inrichting van de

Nadere informatie

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram

2013 verkort in beeld. Ontwikkelingen. Pensioenen Beleggingen Organogram 02 verkort in beeld 03 Ontwikkelingen 05 08 10 Pensioenen Beleggingen Organogram Aantal deelnemers dat pensioen opbouwt Aantal personen dat een ouderdomspensioen ontvangt Aantal deelnemers met slapende

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Wet versterking bestuur pensioenfondsen

Wet versterking bestuur pensioenfondsen PENSIOEN 12 JULI 2013 Wet versterking bestuur pensioenfondsen Op 9 juli jl. heeft de Eerste Kamer de Wet versterking bestuur pensioenfondsen (de "Wet") aangenomen. Door deze Wet gaat de huidige bestuursstructuur

Nadere informatie

Voorstel van wet houdende invoering van de Pensioenwet (Invoerings- en aanpassingswet Pensioenwet)

Voorstel van wet houdende invoering van de Pensioenwet (Invoerings- en aanpassingswet Pensioenwet) Voorstel van wet houdende invoering van de Pensioenwet (Invoerings- en aanpassingswet Pensioenwet) Allen die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten: Alzo Wij in overweging genomen hebben,

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief Op weg naar een nieuw bestuursmodel W erkboek Zorgvuldige afweging en transparante besluitvorming middels reflecties, vragen en afwegingen Governance werkboek P e r s o o n l i j k en interactief Op weg

Nadere informatie

Reglement van het Verantwoordingsorgaan

Reglement van het Verantwoordingsorgaan Reglement van het Verantwoordingsorgaan Per 3 december 2014 Inhoudsopgave Hoofdstuk I Algemene bepalingen 3 Artikel 1 Begripsbepalingen 3 Artikel 2 Voorzitter en plaatsvervangend voorzitter 4 Artikel 3

Nadere informatie

Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder

Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen. Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder Info over de PENSIOENWET voor Ondernemingspensioenfondsen Nieuwe verdeling verantwoordelijkheden tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder De Pensioenwet Op 26 september is de Pensioenwet na jarenlange

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

DNB en AFM zijn op grond van de Europese pensioenrichtlijn (2003/31/EG) verplicht om te dit overzicht te publiceren.

DNB en AFM zijn op grond van de Europese pensioenrichtlijn (2003/31/EG) verplicht om te dit overzicht te publiceren. Overzicht van het toepasselijke sociaal en arbeidsrecht, de informatievoorschriften en beleggingsrestricties die van toepassing zijn op Nederlandse pensioenregelingen die worden uitgevoerd door een pensioeninstelling

Nadere informatie

Diversiteit in Pensioenfondsen

Diversiteit in Pensioenfondsen Diversiteit in Pensioenfondsen VITP Congres 15 september 2014 Geert-Jan Haveman Vice voorzitter Stichting Pensioenfonds Hoogovens Directeur Human Resources Tata Steel Nederland Diversiteit Geschiktheid

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Vlak voor het kerst heeft staatssecretaris Klijnsma het Wetsvoorstel algemeen pensioenfonds naar de Tweede Kamer gestuurd. Onderstaande analyse van AZL biedt u een

Nadere informatie

Onjuiste pensioenopgaven

Onjuiste pensioenopgaven Onjuiste pensioenopgaven Aansprakelijkheid voor pensioenfondsen en de rol van disclaimers Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen mr. A.M.Z. Rondas (AZL) Onjuiste pensioenopgaven Aansprakelijkheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 378 Wijziging van de Wet op de ondernemingsraden en de Pensioenwet in verband met de bevoegdheden van de ondernemingsraad inzake de arbeidsvoorwaarde

Nadere informatie

REGLEMENT VAN HET VERANTWOORDINGSORGAAN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE BOUWNIJVERHEID

REGLEMENT VAN HET VERANTWOORDINGSORGAAN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE BOUWNIJVERHEID REGLEMENT VAN HET VERANTWOORDINGSORGAAN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE BOUWNIJVERHEID 1 Het bestuur van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Bouwnijverheid, Gelet op, artikel 16b, van

Nadere informatie

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen -p ENSIOEN EDERATIE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de Staatssecretaris, mevrouw J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING CRH PENSIOENFONDS 18 JUNI 2012

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING CRH PENSIOENFONDS 18 JUNI 2012 VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN 18 JUNI 2012 INHOUD 1. Inleiding... 1 2. Organisatie... 2 2.1 Het fonds... 2 2.2 Organisatie... 2 2.3 Toeslagenbeleid... 3 3. Beleggingsbeleid... 4 3.1 Doel van het

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

Governance: uw risico en uw aansprakelijkheid

Governance: uw risico en uw aansprakelijkheid Governance: uw risico en uw aansprakelijkheid Dr. Arie Slottje MBA Associate Partner IPFOS Mr. drs Reinier Russell Partner Russell Advocaten Agenda Ontwikkeling pension fund governance Wat is besturen?

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 34 008 Wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie 1. Introductie Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Baksteenindustrie Doelstelling en basis voor dit document Dit document ("de Verklaring") beschrijft

Nadere informatie

A.1 Is het aantal werknemersvertegenwoordigers ten minste gelijk aan het aantal werkgeversvertegenwoordigers in het bestuur?

A.1 Is het aantal werknemersvertegenwoordigers ten minste gelijk aan het aantal werkgeversvertegenwoordigers in het bestuur? Stroomschema medezeggenschap in een ondernemingspensioenfonds De Stichting van de Arbeid (hierna STAR) en het Coördinatieorgaan Samenwerkende Ouderenorganisaties (hierna CSO) hebben een medezeggenschapsconvenant

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Onderwerpen 1. Pensioen, wat is pensioen? 2. Wijziging Wet op de ondernemingsraden 3. Outsourcing vanuit zorg en overheid OR (opeens)

Nadere informatie

Deelnemersvergadering Stichting CRH Pensioenfonds. 26 juni 2014 De Meern

Deelnemersvergadering Stichting CRH Pensioenfonds. 26 juni 2014 De Meern Deelnemersvergadering Stichting CRH Pensioenfonds 26 juni 2014 De Meern Agenda 1. Opening 2. Aanleiding Nieuw Bestuursmodel 3. Partijen bij uitvoering pensioenregeling 4. Toelichting wettelijk kader 5.

Nadere informatie

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Peter de Bruijne Voorzitter Bestuur Pensioenfonds ING 31 oktober 2013 QR code website Pensioenfonds ING Agenda Financiële situatie Klanttevredenheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 34 008 Wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

In artikel 28, eerste lid, wordt de deelnemersraad vervangen door: de deelnemers- en pensioengerechtigdenraad of het belanghebbendenorgaan.

In artikel 28, eerste lid, wordt de deelnemersraad vervangen door: de deelnemers- en pensioengerechtigdenraad of het belanghebbendenorgaan. Voorstel van wet tot wijziging van de Pensioenwet en enige andere wetten in verband met versterking van het bestuur bij pensioenfondsen en enige andere wijzigingen (Wet versterking bestuur pensioenfondsen)

Nadere informatie

DUFAS Code Vermogensbeheerders. Algemene principes

DUFAS Code Vermogensbeheerders. Algemene principes DUFAS Code Vermogensbeheerders ref. 14_041 Algemene principes 1. Vermogensbeheerders handelen in het belang van hun klanten. 2. Vermogensbeheerders kennen hun klanten. 3. Vermogensbeheerders doen eerlijk

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Mr. Z. Kasim 1 HR 13 juli 2007, nr. C05/331, LJN BA231 Verplichte deelneming pensioenfonds, criteria arbeidsovereenkomst BW artikel 7: 610, artikel

Nadere informatie

Competentievisie verantwoordingsorgaan. Juli 2014

Competentievisie verantwoordingsorgaan. Juli 2014 Competentievisie verantwoordingsorgaan Juli 2014 Versie 1.0 1 juli 2014 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Competentievisie...3 Hoofdstuk 2 Profiel van het fonds...3 Hoofdstuk 3 Profiel verantwoordingsorgaan...3

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

In artikel 28, eerste lid, wordt de deelnemersraad vervangen door: de deelnemersraad of het belanghebbendenorgaan.

In artikel 28, eerste lid, wordt de deelnemersraad vervangen door: de deelnemersraad of het belanghebbendenorgaan. VOORONTWERP VAN WET Wijziging van de Pensioenwet en enige andere wetten in verband met versterking van het bestuur en de medezeggenschap bij pensioenfondsen en enige andere wijzigingen (Wet versterking

Nadere informatie

P O S I T I O N P A P E R

P O S I T I O N P A P E R Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR Den Haag Postbus 93158 2509 AD Den Haag T +31 (0)70 76 20 220 info@pensioenfederatie.nl www.pensioenfederatie.nl P O S I T I O N P A P E R KvK Haaglanden

Nadere informatie

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer PF x Pensioenfederatie aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer X X 1 De Pensioenfederatie is de overkoepelende belangenbehartiger van de Nederlandse pensioenfondsen. Zij vertegen woordigt namens ongeveer

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

De eigendomskwestie KNAW. 9 januari 2014. Dr. mr. H. van Meerten (disclaimer: standpunten komen voor rekening van de auteur)

De eigendomskwestie KNAW. 9 januari 2014. Dr. mr. H. van Meerten (disclaimer: standpunten komen voor rekening van de auteur) De eigendomskwestie Dr. mr. H. van Meerten (disclaimer: standpunten komen voor rekening van de auteur) 9 januari 2014 KNAW Prof. Schoordijk, NJB 2010, 2049 Enige jaren geleden betoogde ik dat de privatisering

Nadere informatie

Update Code Pensioenfondsen

Update Code Pensioenfondsen 24 april 2013 Update Code Pensioenfondsen Mila Hoekstra 2 Thema s 1. Taak en werkwijze 2. Diversiteit 3. Integer handelen 4. Beloning 5. Uitvoering, uitbesteding en kosten 6. Risicomanagement 7. Verantwoord

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

1. In het eerste en tweede lid wordt schriftelijk vervangen door: schriftelijk of elektronisch.

1. In het eerste en tweede lid wordt schriftelijk vervangen door: schriftelijk of elektronisch. CONCEPT Voorontwerp van het voorstel van wet tot wijziging van de Pensioenwet en de Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met verbetering van de pensioencommunicatie (Wet pensioencommunicatie)

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Datum 3 juni 2016 Betreft Kamervraag van het lid Lodders (VVD) over het bericht Pensioenfondsen verhuizen naar België

Datum 3 juni 2016 Betreft Kamervraag van het lid Lodders (VVD) over het bericht Pensioenfondsen verhuizen naar België > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Gedragscode Medewerkers Eumedion

Gedragscode Medewerkers Eumedion Gedragscode Medewerkers Eumedion Herzien op 19 december 2011 1. Definities Artikel 1 In deze Gedragscode wordt verstaan onder: Medewerkers: alle medewerkers van Eumedion, onafhankelijk van de duur waarvoor

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

2513AA22. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22. De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22 Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds DuPont Nederland. 1. Inleiding

Stichting Pensioenfonds DuPont Nederland. 1. Inleiding Stichting Pensioenfonds DuPont Nederland 1. Inleiding Op grond van de Europese pensioenfondsenrichtlijn zijn Nederlandse pensioenfondsen sinds 8 februari 2006 verplicht om een verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND I. INLEIDING Safe Harbour Fund Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder van Haven

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR HET VERANTWOORDINGSORGAAN VAN STICHTING PENSIOENFONDS ABP

REGLEMENT VOOR HET VERANTWOORDINGSORGAAN VAN STICHTING PENSIOENFONDS ABP REGLEMENT VOOR HET VERANTWOORDINGSORGAAN VAN STICHTING PENSIOENFONDS ABP Het bestuur van Stichting Pensioenfonds ABP, Gelet op artikel 18 lid 4 laatste zin, van de statuten van Stichting Pensioenfonds

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie