Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden. Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands direct vastgoed

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden. Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands direct vastgoed"

Transcriptie

1 Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands direct vastgoed

2 2 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden

3 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 3 Voor de tweeëntwintigste keer heeft Jones Lang LaSalle onderzoek gedaan naar het vastgoedbeleggingsbeleid van professionele vastgoedbeleggers in direct Nederlands vastgoed. Om de volledigheid van ons jaarlijkse onderzoek te vergroten, zijn hierbij voor de eerste keer ook internationale beleggers betrokken. Zij spelen immers een belangrijke rol als het gaat om de liquiditeit van onze markt. Allereerst zien we een blijvende interesse van beleggers voor het core product in alle sectoren. Logistiek vastgoed, hotels en woningen zijn daarbij veruit favoriet. Daarnaast is er onder beleggers een toenemende interesse voor secundaire kantorenportefeuilles. Hoewel de economische vooruitzichten vooralsnog niet optimistisch stemmen, stellen de neerwaarts aangepaste prijsniveaus nieuwe eigenaren met nieuwe initiatieven en actief asset management in staat om op termijn weer double digit returns te realiseren. Ook als economisch herstel nog enige jaren op zich laat wachten. Ten slotte staat Nederland in toenemende mate in de belangstelling van diverse buitenlandse beleggers die hier hun positie willen opbouwen of uitbreiden. Wij verwachten dan ook dat het beleggingsvolume in 2013 hoger zal zijn dan in 2012 en zal uitkomen rond de 4,5 miljard. Vanwege actuele discussies is in ons jaarlijkse onderzoek speciaal aandacht besteed aan de taxatiepraktijk. Daaruit blijkt dat beleggers nog steeds de voorkeur geven aan en het vertrouwen hebben in taxaties op basis van marktwaarde. Ondanks het feit dat er momenteel minder referentietransacties plaatsvinden dan voorheen. Beleggers zijn verdeeld over de noodzaak om transparantie rond taxaties verder te vergroten omdat dit proces volgens hen momenteel al voldoende transparant is. De uitkomsten van dit onderzoek geven ons het vertrouwen dat met de komst van nieuwe partijen zich niet alleen nieuwe ideeën maar ook nieuwe mogelijkheden aandienen. De voorzichtige positieve geluiden onder beleggers zijn de eerste voorboden van een voorzichtig herstel dat in zicht is op de Nederlandse vastgoedbeleggingsmarkt. Samen met u zorgen we er graag voor dat dit nieuwe elan verder kan groeien. Dré van Leeuwen Head of Capital Markets Michael Hesp Head of Research

4 F 4 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Economie Vooralsnog weinig tekenen van herstel Nederlandse economie Figuur 1: Economische indicatoren Nederland 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% Bron: Oxford Economics, juli F 2015F Inflatie BBP Staatsobligatie (10-jaar) Werkloosheidspercentage Figuur 2: Financiële positie van EU-landen Overheidstekort als % van BBP 2013 EU 3% norm 200% 180% 160% 140% 120% 100% 80% 60% 40% 20% 0% Portugal Griekenland USA Italië Balans Ierland België Spanje Frankrijk IJsland Singapore UK Hongarije Duitsland Polen Denemarken Finland Nederland Tsjechië Turkije Zwitserland Zweden Luxemburg China UAE Rusland Oostenrijk Hongkong -10% -8% -6% -4% -2% 0% 2% 4% 6% Begrotingstekort % BBP 2013 Bron: Global Insight, juni 2013 (data per juni, 2013, eindejaarvoorspellingen) Nederlandse economie in internationaal perspectief De Nederlandse economie presteert momenteel ondermaats. In de Europese context bevindt het Nederlandse consumentenvertrouwen zich op een laag peil. Dit uit zich voorlopig in aanhoudende krimp van de consumentenbestedingen. De werkloosheid loopt op en de daling van de huizenprijzen is nog niet tot stilstand gekomen. Ook internationaal trekken deze ontwikkelingen inmiddels de aandacht en wordt aangegeven dat de Nederlandse economie zich in een vicieuze cirkel bevindt. De combinatie van factoren lijkt structureel van aard, waardoor hervormingen op zowel de arbeidsmarkt als de woningmarkt noodzakelijk lijken. Er zijn ook factoren die positief zijn voor de Nederlandse economie. De staatsschuld is lager dan in veel andere landen en het begrotingstekort bevindt zich bijna binnen de EU-bandbreedte. Het streven om te voldoen aan deze norm stuit op veel kritiek omdat het de overheid niet in staat stelt anticyclisch te investeren. Nederland is een welvarend land, dat kredietbeoordelaars bestempelen met de triple A status. Het vertrouwen van producenten verbetert licht, het consumentenvertrouwen blijft daarentegen laag. Internationaal gezien vormt de aanhoudende schuldencrisis in Europa een risico voor het herstel van de Nederlandse economie. Het economisch vertrouwen in Europa is mager. Toch zijn er recente berichten die aangeven dat de vertrouwenscijfers in de Eurozone een langzame verbetering laten zien. Dit duidt op een voorzichtig herstel. De verwachting is dat de Europese economie zal stabiliseren en vervolgens in een laag tempo zal herstellen. Dat is gunstig voor de Nederlandse economie, omdat groei van de export een belangrijke component is bij het overwinnen van de crisis. Zeker als de consumentenbestedingen op laag niveau blijven. Groeiverwachtingen Andere positieve signalen hangen samen met de groeiverwachtingen over de reële economie. Na een langdurige periode van economische krimp laten zowel de Europese als de Nederlandse economie in 2014 naar verwachting een duidelijke verbetering zien. Volgens de Econometric Institute Current Indicator of the Economy (EICIE) is voor Nederland in het derde kwartaal van 2013 een groei van het Bruto Binnenlands Product (BBP) te verwachten van 1,0% ten opzichte van dezelfde periode in Ondanks dit ingezette herstel wordt voor geheel 2013 vooralsnog een krimp voorzien van 0,9%. Voor 2014 wordt een groei verwacht van 0,7% (Oxford Economics). In vergelijking tot de ons omringende landen en de landen in Midden- en Oost-Europa is dit bescheiden. Impact op vastgoedbeleggingen In het geschetste economische klimaat valt een terughoudende opstelling te verwachten van financiers. Ook van de zijde van eindgebruikers is geen impuls te verwachten. Bodemvorming is een belangrijke graadmeter die aangeeft dat er op afzienbare termijn een verbetering op de Nederlandse vastgoedbeleggingsmarkt te zien is. Een belangrijke indicatie voor bodemvorming is onder andere een stijging van het volume van transacties en portefeuilleverkopen. Medio 2013 is het nog te vroeg om hier melding van te maken.

5 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 5 Vastgoedfinanciering Private equity partijen zien kansen door terughoudendheid banken Hundreds Figuur 3: Risicopremie vastgoed t.o.v. 10-jaars staatslening 7% 6,60% 6% 5,60% 4% 4,47% 4,1 3,7 3% 3,47% Figuur 4: Risicopremie kantorenvastgoed Europa 4% 3% 2% 2% 1% 2,02% 1,62% 1% 0% 0% Logistiek Kantoren Woningen Winkels Rendement (N.A.R.) Risicopremie 10 jaars staatslening NL Bron: Jones Lang LaSalle, De Nederlandse Bank (1 juli 2013) Risicopremie Q Risicopremie Q Bron: Jones Lang LaSalle, Oxford Economics, (1 juli 2013) Historisch hoge risicopremie wekt interesse Nederlands vastgoed is momenteel interessant geprijsd vanwege de hoge risicopremie tussen vastgoedrendementen en de rente op staatsobligaties. Voor prime kantorenvastgoed op de Amsterdamse Zuidas, de beste kantorenlocatie van Nederland, bedraagt deze risicopremie maar liefst 347 basispunten (peildatum: 1 juli 2013). Zoals eerder beschreven in de Capital Markets Outlook 2013 van Jones Lang LaSalle zorgt deze aantrekkelijke marge voor nieuwe toetreders op de vastgoedfinancieringsmarkt. Verzekeraars, instituten en debt funds in vastgoedfinanciering Door de relatief hoge financieringsmarge in combinatie met de terughoudendheid van banken, zien verzekeraars, institutionele beleggers en debt funds kansen voor vastgoedfinanciering. Verzekeraars kiezen vooral voor langetermijnleningen in het meest seniore stuk van de markt. Hiermee kunnen ze hun liabilities optimaal matchen. Een voorbeeld is de financiering door Allianz van winkelcentrum CentrO in Oberhausen. Institutionele beleggers en bepaalde banken zijn weer actief op het gebied van vastgoed na herstructurering van hun balansen. Voorbeelden zijn de Duitse Pfandbriefbank en het Britse Lloyds. Ook nieuwe kredietverleners, zoals het Amerikaanse Wells Fargo, zijn neergestreken in Europa. Laatstgenoemde heeft het voornemen om zo n 1,2 miljard aan (senior) vastgoedleningen uit te zetten. Debt funds hebben hun kapitaal met name opgehaald na de economische crisis, toen er zeer beperkt nieuwe leningen werden uitgezet. Grofweg zijn er twee soorten debt funds. Senior debt funds die vaak meedoen met een bank in een clubdeal of syndicaat. Zij richten zich met name op de meer prime objecten. Daarnaast zijn er de opportunistische debt funds, die mezzanine/junior financiering verzorgen tot 7 loan-to-value. Zij lenen tegen meer risicovolle assets en richten zich op objecten waar banken huiverig voor zijn. Financiering op de kapitaalmarkt Financiering vanuit de kapitaalmarkt is een andere mogelijkheid, maar hier geldt dat investeerders zich richten op gevestigde namen met een hoge kredietbeoordeling. Daarom is dit niet voor alle beleggers een begaanbare route. Toch zijn er ook Nederlandse partijen die hier gebruik van maken. Zo plaatste Corio in februari 2013 een obligatie met een waarde van 500 miljoen. Vastgoedfinanciering vooralsnog met internationaal geld Financiering van vastgoed door Nederlandse banken blijft moeilijk. Drie van de vier grote Nederlandse banken vallen (in)direct onder overheidscontrole en willen hun balans verkleinen. Daarnaast zullen nieuwe toetreders op de vastgoedmarkt zich in eerste instantie richten op de meer liquide Europese markten in samenwerking met lokale asset managers. De aantrekkelijke marges in Nederland kunnen op termijn wel hun interesse wekken, maar de risico s moeten dan navenant verkleinen. Dit betekent dat economie, leegstand en vastgoedbeleggingsmarkt herstel moeten laten zien. Het wegblijven van nieuwe toetreders op de financieringsmarkt geeft (private) equity partijen, waaronder actieve partijen als TPG, Patron, Victory Advisors en Blackstone een voordeel. Deze internationale spelers hebben toegang tot verschillende bronnen van kapitaal, ook buiten Nederland. Wellicht leggen deze partijen een bodem onder de Nederlandse vastgoedbeleggingsmarkt.

6 6 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Internationale vastgoedbeleggingsmarkt Commercieel vastgoed blijft profiteren van een aanhoudende kapitaalstroom richting de sector Figuur 5: Interregionale kapitaalstromen direct vastgoed H ($ mrd) 4,3 7,11 0,68 Asia Pacific Americas Europe Middle East Global 14,78 13,96 1,36 2,93 0,71 1,86 1,92 2,08 5,65 2,16 5,20 0,54 2,99 3,92 0, ,13 0,87 4,96 Wereldwijde kapitaalstromen Ondanks de toegenomen volatiliteit van de kapitaalmarkten in de eerste helft van 2013, zetten de investeringen in commercieel onroerend goed stevig door. De hoeveelheid geld die wereldwijd richting de sector stroomt, blijft toenemen. In tegenstelling tot 2012 zijn zowel nieuwe als bestaande beleggers dit jaar bereid extra risico s te nemen. Dit komt doordat risicopremies zijn toegenomen; met name in het meer secundaire segment. Het wereldwijde transactievolume in de eerste helft van 2013 kwam uit op $ 225 miljard. Dit is een groei van 12% ten opzichte van dezelfde periode in EMEA en Azië-Pacific lieten de sterkste groei zien. De groei in Azië-Pacific wordt met name gerealiseerd in Japan, waar sprake is van toenemende transactiedynamiek nadat deze jaren afwezig was. Beleggingsvolume in EMEA neemt met 14% toe Het beleggingsvolume in EMEA over het eerste halfjaar van 2013 bedroeg $ 75 miljard. Dit is een toename van 14% in vergelijking met dezelfde periode in Ongeveer $ 22 miljard van het Europees beleggingsvolume betrof kapitaalstromen van buiten Europa. Dit kapitaal richtte zich voornamelijk op de grote Europese steden. In Londen resulteerde dit in het feit dat 60% van alle aankopen werden gedaan door niet-europese kopers. Maar vanwege de groeiende concurrentie op deze markt, schuiven beleggers op in de risicocurve en oriënteren zij zich in toenemende mate ook op alternatieve steden in Europa. Tweede helft van het jaar traditioneel beter Over heel 2013 wordt een wereldwijd transactievolume verwacht van tussen de $ 450 en $ 500 miljard. Dit is gebaseerd op de aanhoudende stijging van het transactievolume in het eerste halfjaar van 2013, waarbij onder meer het hotelvolume al 60% hoger lag dan eerder voor het gehele jaar was voorspeld. De Europese markt zal qua investeringsniveau naar verwachting gelijk blijven aan vorig jaar. Voor Azië-Pacific en de Verenigde Staten wordt een verdere groei verwacht van de beleggingen in direct commercieel vastgoed. De bredere beleggersinteresse en de stijgende activiteit zullen naar verwachting aanhouden gedurende het tweede halfjaar van Traditioneel gezien is de tweede helft het sterkste deel van het jaar. Financiering bepalende factor prijsontwikkeling vastgoed De rente op 10-jaars staatsleningen is het afgelopen kwartaal in een aantal landen gestegen. Toch is de verwachting dat de aanvangsrendementen voor vastgoed in de belangrijkste markten minimaal gelijk blijven of zelfs zullen aanscherpen. Door de toenemende wereldwijde vastgoedinvesteringen zal de opslag voor risico dalen. De geschiedenis toont aan dat de aanscherping van vastgoedrendementen vooruitloopt op wereldwijd economisch herstel. Deze aanscherping wordt de komende 12 tot 18 maanden voornamelijk veroorzaakt door normalisatie op de vastgoedfinancieringsmarkt. Daarnaast kan de schaarste aan nieuwbouw van commercieel vastgoed op korte termijn de prijzen verder opdrijven.

7 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 7 Nederlandse vastgoedbeleggingsmarkt De bodem lijkt in zicht op de Nederlandse beleggingsmarkt Figuur 6: Nederlands beleggingsvolume direct vastgoed 14 EUR mrd Figuur 7: Type kopers en verkopers van Nederlands vastgoed 100% Onbekend 90% Vastgoedfondsen 80% Beursgenoteerde beleggers 70% 60% Vastgoedbedrijven 50% Ontwikkelaars 40% Institutionele beleggers 30% Private beleggers 2 0 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13 H1 Kantoren Winkels Bedrijfsruimte Woningen Mixed Overig Hotel 20% 10% 0% Type verkoper Type koper Non-profitsector Overheid Corporate Aantrekkende beleggingsvolumes Het totale Nederlandse beleggingsvolume bedroeg in het eerste halfjaar van 2013 circa 1,9 miljard. Dit is een daling van 12, ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De daling is enigszins vertekend, want in de eerste helft van 2012 vond de grootste single asset transactie ooit plaats, de verkoop van de High Tech Campus in Eindhoven ( 425 miljoen). In zijn geheel lijkt het beleggingsvolume op de Nederlandse vastgoedmarkt zich langzaam te herstellen. In het tweede kwartaal van 2013 werd een beleggingsvolume gerealiseerd van circa 1,1 miljard, dit is een stijging van bijna 50% in vergelijking met het eerste kwartaal van Noemenswaardige transacties eerste helft 2013 In de eerste helft van 2013 vonden op de kantorenmarkt vooral transacties plaats aan de bovenkant van de markt. Voorbeelden hiervan zijn onder meer de verkoop van het nog te bouwen hoofdkantoor van Akzo Nobel en het onlangs opgeleverde IJ-dock aan Union en nieuwbouw De Kroon aan Real IS. Dit typeert de aanhoudende vraag naar core product waarmee beleggers hun portefeuilles kunnen vernieuwen. Duitse fondsen zijn nog steeds in staat voor dit type product de hoogste prijs te bieden. De eerste helft van 2013 liet ook de terugkomst zien van portefeuilletransactie. De UBS-portefeuille werd verkocht aan het Luxemburgse Victory Advisors. In het derde kwartaal kocht het Tsjechische PPF Real Estate de portefeuille van AXA Immoselect. Deze transacties laten zien dat aangepaste prijsniveaus in het niet-prime gedeelte van de kantorenmarkt in combinatie met aantrekkelijke risicorendementverhoudingen, buitenlandse private equity beleggers aantrekt. Ook op single asset niveau vonden transacties met een vergelijkbaar profiel plaats. In een aantal gevallen was daarbij sprake van een distressed situatie. De grootste single asset transactie was de verkoop van het Atrium aan Victory Advisors. De beleggingsactiviteit op de woningmarkt is sterk toegenomen. Aan de koperszijde zijn vooral institutionele beleggers actief. Zij beoordelen dit segment in de breedte als meest veilig en willen op deze manier hun portefeuilles verjongen. Aan de verkoperszijde zijn het vooral woningcorporaties die hun liquiditeitsposities willen verbeteren door het verkopen van vastgoed. Vestia is hierin koploper en wil vanwege grote verliezen op de derivatenportefeuille in tien jaar tijd woningen verkopen. In 2013 was Vestia dan ook verantwoordelijk voor de grootste transactie op de woningmarkt tot nu toe, de verkoop van studentenwoningen in Rotterdam voor circa 85 miljoen aan studentenhuisvester SSH. Een andere omvangrijke transactie was de verkoop aan Syntrus Achmea van 560 studenten- en startersappartementen in Leiden voor 42 miljoen. In de winkelmarkt liepen de transactievolumes terug door verslechterde economische vooruitzichten en schaarste in het beschikbare beleggingsproduct, omdat het core product stevig in bezit blijft bij de huidige eigenaren. Tot slot valt op dat in kleinere markten zoals logistiek vastgoed en hotels grote deals plaatsvinden. In deze markten zijn de indicatoren goed, er is sprake van lage leegstand en groeiende bezettingsgraden. Specialistische partijen zien kansen om in deze segmenten goede rendementen te behalen. De grootste transactie betrof de aankoop van het Krasnapolsky Hotel door het Duitse AXA Real Estate voor circa 157 miljoen. In Sittard werd het Distripark verkocht aan Delin Capital Asset Management voor 37 miljoen. Zij kochten in het derde kwartaal eveneens twee logistieke objecten in Tilburg en Son voor circa 80 miljoen.

8 8 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers Resultaten van het 22 ste onderzoek van Jones Lang LaSalle naar het vastgoedbeleggingsbeleid Figuur 8: Portefeuilleomvang respondenten per sector 6% 3% 34% 27% 30% Kantoren Winkels Woningen Bedrijfsruimte Overig Figuur 9: Acties tot vermindering leegstand 0% 10% 1 20% 2 Vraaghuurprijs verlagen Renoveren/upgraden Flexibele huurcontracten Hogere incentives Verduurzamen Transformeren Gebiedsgerichte ingrepen Leegstaande objecten verkopen Niets Slopen Internationale beleggers betrokken bij het onderzoek Jones Lang LaSalle heeft voor de 22 ste keer onderzoek gedaan naar het beleggingsbeleid van grote vastgoedbeleggers die actief zijn op de Nederlandse vastgoedmarkt. Nieuw dit jaar is de deelname van internationale beleggers. In de publicatie Dutch Capital Markets Outlook 2013 van Jones Lang LaSalle werd al aangegeven dat Nederlands vastgoed weer in de belangstelling staat van buitenlandse beleggers. Een aantal van deze geïnteresseerde beleggers is inmiddels overgegaan tot concrete aankopen of is vergevorderd in de onderhandelingen. Dit was aanleiding om ook een aantal internationale beleggers mee te nemen in dit jaarlijkse onderzoek. Daarnaast is in dit onderzoek extra aandacht besteed aan het thema vastgoedtaxaties. Taxaties staan extra in de belangstelling bij beleggers en toezichthouders omdat het complex is om te taxeren in een markt waarin relatief minder beleggingstransacties plaatsvinden. Huidige portefeuille en leegstand In 2013 hebben tweeëntwintig beleggers meegewerkt aan het onderzoek, waarvan negen niet-nederlandse beleggers. Deze beleggers bezitten samen meer dan 40 miljard aan direct vastgoed in Nederland. De direct vastgoedportefeuille van de respondenten is verspreid over de sectoren kantoren (34%), gevolgd door winkels (30%), woningen (27%) en bedrijfsruimte / logistiek(6%). De gemiddelde leegstand binnen de portefeuilles van de respondenten bedroeg ultimo 2012 circa 12%. Deze was binnen de kantorenportefeuilles met circa 13,4% het hoogst, gevolgd door een leegstand in de winkelportefeuilles van 10,3%. In de woning- en logistieke portefeuilles stond respectievelijk 8,3% en 4,0% leeg. Over de leegstandsontwikkeling binnen de verschillende sectoren hebben de ondervraagde beleggers uiteenlopende verwachtingen. Ze zijn positief over de logistieke- en de woningportefeuilles. Voor de logistieke portefeuilles verwacht driekwart van de respondenten een afname van de leegstand. Wat betreft de woningportefeuilles verwacht een kwart van de respondenten dat de leegstand afneemt. Binnen de kantoren- en winkelportefeuilles is het sentiment minder optimistisch. Ruim een derde van de respondenten verwacht een verdere stijging van de leegstand binnen de kantorenportefeuilles, krap een derde verwacht een stijging voor de winkelportefeuilles. Om de leegstand binnen hun portefeuille te reduceren, leggen de respondenten vooral de nadruk op actief verhuur- en asset management. Daarnaast blijkt een vijfde van de respondenten een huurverlaging te hanteren om huurders aan te trekken of te behouden, dit is een stijging ten opzichte van vorig jaar. Verduurzaming wordt, in tegenstelling tot het voorgaande jaar, als minder effectief beschouwd.

9 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 9 Figuur 10: Voorgenomen aan- en verkopen per segment van de respondenten % Figuur 11: Beleggersinteresse per markt en beleggingstype Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed % Kantorenmarkt Winkelmarkt 4 84% 2 16% 10% 13% 8% Woningmarkt 72% 26% 3% % Woningen Winkels Kantoren Bedrijfsruimten Aankopen ( mln) Verkopen ( mln) Netto groei (% van portefeuille) Bedrijfsruimtemarkt 56% 31% 13% Beleggers laten portefeuille Nederlands direct vastgoed groeien Tot en met 2014 verwachten de ondervraagde beleggers hun portefeuille in Nederlands direct vastgoed te laten groeien tot circa 41,8 miljard. Ten opzichte van hun huidige portefeuille is dit een groei van ongeveer 4%. Deze groei heeft enkel betrekking op het saldo van acquisitie en dispositie en niet op de waardeontwikkeling van de huidige investeringen. De groei is voornamelijk afkomstig van de internationale beleggers die verwachten hun kantoren- en logistieke portefeuilles uit te breiden met circa 580 miljoen. Dit komt overeen met een groei van ruim 23% van hun huidige portefeuilles. De Nederlandse ondervraagde beleggers verwachtten hun totale vastgoedportefeuilles uit te breiden met circa 1,0 miljard, een groei van circa 2,7%. In tegenstelling tot de internationale beleggers zijn Nederlandse beleggers voornemens vooral woningen en winkels te kopen en verwachten zij hun kantorenportefeuilles verder te verkleinen. Vergeleken met de uitkomsten van het onderzoek in 2012 is het groeisaldo een positief signaal. Toen werd nog verwacht dat de totale portefeuilles met 0,8% zouden afnemen. Kijkend naar de totale verwachtte nettogroei binnen de vier markten verwachten de respondenten de grootste procentuele nettogroei binnen de logistieke- en woningportefeuilles (respectievelijk ongeveer 8% en ruim ). Vernieuwingsopgave stuwt acquisitie Nederlands vastgoed In absolute aantallen nemen de ondervraagde beleggers zich voor dit jaar voor 3 miljard aan te kopen en voor 1,4 miljard te verkopen. De grootste acquisities vinden plaats binnen de woningen winkelportefeuilles en hebben een omvang van respectievelijk circa 1,2 en 0,8 miljard. Deze acquisities komen met name voort uit de portefeuillevernieuwing van institutionele beleggers. De grootste disposities vinden daarom ook plaats binnen dezelfde markten. Zo verwachten de ondervraagde beleggers voor circa 0,6 en 0,3 miljard te verkopen binnen respectievelijk hun woning- en winkelportefeuilles. Focus blijft op core en core plus beleggingsproduct Voorgaande jaren kozen de respondenten met name voor veilige havens. In 2013 lijken zij meer risico te durven nemen. Traditioneel is de interesse met name gericht op core en core plus beleggingsproduct binnen alle vastgoedsectoren. Binnen de winkelmarkt is de interesse voor ruim 80% gericht op core beleggingsproduct. Op de woningmarkt is dat 72%. Binnen de kantoren- en logistieke markt gaat de interesse dit jaar ook uit naar value added, opportunistic en distressed beleggingsproduct. Wat betreft de kantorenmarkt wenst 30% van de respondenten te beleggen binnen deze categorieën. Binnen de logistieke markt heeft 13% van de respondenten deze wens.

10 10 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Kantorenmarkt Beleggers kijken binnen de kantorenmarkt naar hogere risicoklassen Figuur 12: Beleggersinteresse naar locatie en beleggingstype Grootstedelijk Centraal Station Grootstedelijk Centrum Grootstedelijk Ring Multifunctioneel Grootstedelijk Ring Monofunctioneel Suburbaan Station/centrum Suburbaan Monofunctioneel Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Figuur 13: Aanvangsrendementen per beleggingstype 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Investeringsniveau laag, maar wel positief Hoewel het economisch klimaat in Nederland een oplopende werkloosheid kent die zorgt voor een verdere inkrimping van kantoorhoudende organisaties, blijft er interesse voor kantorenvastgoed. De ondervraagde beleggers willen voor 300 miljoen aan kantorenvastgoed verkopen en voor 395 miljoen aankopen. Dit resulteert in een nettogroei van 95 miljoen. Deze groei wordt voornamelijk gerealiseerd door niet-nederlandse beleggers die hier portefeuille willen opbouwen. Deze lichte groei (0,7%) is een stijging ten opzichte van vorig jaar, toen een nettogroei van circa -4,3% werd verwacht. Aankopen binnen zowel primair als secundair vastgoed De aankopen van de respondenten in de kantorenmarkt zullen naar verwachting voor 70% plaatsvinden binnen het core en core plus beleggingsproduct en zijn waarschijnlijk goed voor 277 miljoen. In vergelijking met vorig jaar zijn de beleggers bovendien bereid meer risico te nemen. Ondanks de aanhoudende kantorenleegstand zien zij kansen in het value add, opportunistic en distressed beleggingsproduct. Deze kansen zien zij met name op hoog stedelijke locaties met een goede bereikbaarheid. Vanwege de aanhoudende vraag naar kantoorruimte op dergelijke kantoorlocaties en relatief gunstige prijsniveaus zijn beleggers bereid extra risico voor hun rekening te nemen. De ondervraagde beleggers geven aan dat zij verwachten in totaal voor 120 miljoen aan value added, opportunistic en/of distressed kantoorobjecten te zullen kopen. Bandbreedte aanvangsrendementen Ondanks alle risico s blijkt commercieel vastgoed en meer specifiek kantorenvastgoed door de huidige lage rente en de grote volatiliteit op de aandelenmarkt, nog steeds een aantrekkelijke beleggingsklasse. Als het gaat om het veiligste beleggingsproduct op de kantorenmarkt ( core ) zijn beleggers bereid om aan te kopen voor een aanvangsrendement van 6,2 (BAR k.k.). Naarmate het risico toeneemt, stijgt het aanvangsrendement. In deze situatie eist de belegger een hoger rendement vanwege het verhoogde risico van zijn belegging. Voor het distressed beleggingsproduct resulteert dit in een aanvangsrendement dat ruim boven de 10% (BAR k.k.) ligt. Toekomstverwachting kantorenmarkt pessimistisch Evenals voorgaande jaren zijn de beleggers pessimistisch over het aantrekken van de kantorenmarkt. Beleggers verwachten geen herstel op de gebruikersmarkt gedurende 2013 en 2014; dit wordt pas in 2015 verwacht. Belangrijkste reden voor de terughoudende verwachtingen over de kantorenmarkt is de hoge leegstand. Beleggers verwachten dat deze een vertragend effect heeft op het herstel van de gebruikersmarkt tijdens een economische groei. De verwachting is dat de beleggingsmarkt eerder herstelt. Ongeveer een kwart van de respondenten verwacht dat de kantorenbeleggingsmarkt al in 2013 of 2014 aantrekt. De rest verwacht herstel vanaf Naast de ondervraagde beleggers voorziet Jones Lang LaSalle een toenemende interesse van internationale private equity beleggers. Deze partijen verwachten een hoog rendement te kunnen realiseren doordat zij risicovoller kantorenvastgoed tegen een gunstige prijs kunnen aankopen.

11 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 11 Winkelmarkt Beleggers zien af van investeringen in risicovolle en niet goed gelegen winkelruimten Figuur 14: Beleggersinteresse naar locatie en beleggingstype Solitaire winkelruimte - A-locatie Solitaire winkelruimte - B-locatie Solitaire winkelruimte - C-locatie Retail Warehouse Park - PDV Retail Warehouse Park - GDV Winkelcentrum - Binnenstedelijk Winkelcentrum - Buitenstedelijk Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Figuur 15: Aanvangsrendementen per beleggingstype 10% 9% 8% 7% 6% 4% 3% Core Core Plus Core Core Plus Solitaire winkelruimte Winkelcentrum Toenemende investeringen Het aanhoudende lage consumentenvertrouwen, de vastgelopen woningmarkt en de daarmee gepaard gaande lage consumentenbestedingen zorgen voor een enorme druk op de Nederlandse winkelmarkt. Dit heeft zich in het afgelopen jaar geuit in een licht oplopende leegstand binnen dit segment. Desalniettemin zijn de ondervraagde beleggers nog steeds geïnteresseerd in winkelvastgoed, maar in mindere mate vergeleken met voorgaande jaren. Tot en met 2014 willen de beleggers voor 310 miljoen aan winkelvastgoed verkopen en voor 755 miljoen aankopen. Dit resulteert in een nettogroei van 445 miljoen. Deze groei wordt voornamelijk gerealiseerd door vernieuwing van de portefeuille door institutionele beleggers. Polarisatie op de Nederlandse winkelmarkt Lage consumentenbestedingen en almaar toenemende concurrentie van internetwinkelen zijn de uitdagingen die zorgen voor toenemende polarisatie op de winkelmarkt. Op dit moment blijven alleen de solitaire winkelunits op A-locaties en de binnenstedelijke winkelcentra goed presteren. Binnen de overige winkelsectoren en locaties zal de leegstand naar verwachting verder oplopen. Hierdoor hebben beleggers voorkeur voor minder risicovolle beleggingen in de hoofdwinkelstraat en binnenstedelijke winkelcentra. Dit blijkt eveneens uit de reactie van de respondenten. Ruim 80% van de ondervraagde beleggers binnen het winkelsegment geeft aan op dit moment alleen geïnteresseerd te zijn in core beleggingsproduct. Twee derde van deze beleggers focust uitsluitend op solitaire winkelruimten op A-locaties of binnenstedelijke winkelcentra. Verder gaat de interesse uit naar core plus beleggingsproduct, maar dan alleen in de grote steden en op de primaire locaties. Respondenten verwachten de komende anderhalf jaar niet te investeren in secundair vastgoed. Bandbreedte aanvangsrendementen Zoals eerder aangegeven zijn de beleggers binnen de winkelmarkt enkel geïnteresseerd in het core en core plus beleggingsproduct. Deze focus op relatief veilig beleggingsproduct komt door de recente ontwikkelingen en toekomstverwachtingen voor de sector als geheel. Binnen het core product zijn de ondervraagde beleggers bereid winkelvastgoed aan te kopen met een bruto-aanvangsrendement vanaf 4,2 voor solitaire winkelruimte en 6,00% voor (buiten het centrum gelegen) winkelcentra. Voor core plus wordt een bandbreedte van 5,50% tot 7,00% gehanteerd, voor respectievelijk solitaire winkelruimten en winkelcentra. Verbetering winkelmarkt verwacht medio 2015 Vanwege de huidige laagconjunctuur en de daarmee gepaard gaande lage consumentenbestedingen zien de ondervraagde beleggers dit jaar de winkelmarkt nog niet verbeteren. Op het moment dat de economie weer aantrekt, volgens de meest recente voorspellingen medio 2014, verwachten de respondenten een opwaarts effect. Ruim een kwart van hen verwacht dat medio 2014 de winkelmarkt weer herstelt tegen ruim 40% medio Dit herstel zal zich overigens niet gelijkmatig over de winkelmarkt verdelen. Voor enkele winkelcentra en PDV- en GDV-locaties is herstel niet vanzelfsprekend. Hier spelen locatie, branchering, stabiliteit van huurders en courantheid van het beleggingsproduct een doorslaggevende rol bij het herstel.

12 12 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Woningmarkt Striktere regels financiering koopwoning en daling woningprijzen versterkt beleggingsproduct Figuur 16: Beleggersinteresse naar locatie en beleggingstype EGW - Randstad EGW - Brabantse Stedenrij EGW - Overig MGW - Randstad MGW - Brabantse Stedenrij MGW - Overig Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Figuur 17: Aanvangsrendementen per beleggingstype 9% 8% 7% 6% 4% 3% 2% Core Core Plus Core Core Plus Randstad Brabantse Stedenrij Toenemende investeringen Aanhoudende groei van het aantal huishoudens in de meeste delen van Nederland in combinatie met een historisch laag nieuwbouwvolume versterken de beleggersvraag naar woningen. Die wordt verder gestimuleerd door recente dalingen van de huizenprijzen als gevolg van strengere voorwaarden voor consumenten op de woninghypothekenmarkt en een groeiende maatschappelijke voorkeur voor huren. Samen met de versoepeling van de verkoopregels voor corporatiewoningen zien beleggers veel kansen om te investeren in de Nederlandse huurwoningmarkt. De ondervraagde beleggers willen voor 640 miljoen aan huurwoningen verkopen en voor miljoen aankopen. Dit resulteert in een nettogroei van 595 miljoen. Deze groei wordt voornamelijk gerealiseerd door geplande aankopen en verjonging van de portefeuille door institutionele beleggers. Kwalitatief goede woningmarkt De nog altijd aanwezige schaarste aan woningen en de gemiddeld hoge kwaliteit van de Nederlandse woningmarkt zorgen ervoor dat de bestaande voorraad voornamelijk bestaat uit core en core plus beleggingsproduct. Bijna de helft van de respondenten die actief zijn in dit segment zijn geïnteresseerd in de betere locaties gelegen in de Randstad en de Brabantse Stedenrij, waar de toekomstige druk op de woningmarkt het grootst is. Slechts 10% van de beleggers geeft aan te willen investeren buiten dit soort groeiregio s. Als het gaat om deze overige regio s, die door beleggers als risicovol worden beschouwd, gaat de interesse uit naar zowel eengezins- als meergezinswoningen. Bandbreedte aanvangsrendementen De Nederlandse woningmarkt bestaat voornamelijk uit core en core plus beleggingsproduct, vanwege schaarste en aanhoudende demografische groei in combinatie met de relatief hoogwaardige Nederlandse woningvoorraad. Voor zowel de eengezins- als meergezinswoningen in de Randstad zijn beleggers bereid te investeren in het core beleggingsproduct met een brutoaanvangsrendement vanaf 4,7 (BAR k.k.). Voor eengezins- en meergezinswoningen in de Brabantse Stedenrij zijn de beleggers bereid te investeren in objecten met een bruto-aanvangsrendement vanaf 5,2 (BAR k.k.). Woningmarkt sterkste beleggingsproduct in 2013 Beleggen in woningen is op dit moment zeer interessant omdat de huidige prijsniveaus beleggers in staat stellen voldoende rendement te halen op basis van de exploitatie. Anders dan voorheen hoeven beleggers geen actieve uitpondstrategie te voeren om hun rendement te behalen. Vanwege de stagnatie op de koopwoningmarkt is er al enige tijd een sterk stijgende vraag naar huurwoningen. Gezien het uitblijvende herstel op de koopwoningmarkt is circa 80% van de ondervraagde beleggers van mening dat het huidige momentum tot en met 2014 een goed instapmoment is. Ook op de langere termijn blijven de uitgangspunten voor de woningbeleggingsmarkt positief. Naar verwachting blijft de bouwproductie de komende jaren op een laag niveau, waardoor het huidige woningtekort blijft bestaan en in sommige groeiregio s zelfs verder toeneemt. Daarnaast maakt de versoepeling van wet- en regelgeving (zie MG Circulaire Verkoop corporatiewoningen) het gemakkelijker om corporatiebezit complexgewijs te verkopen. Door de combinatie van bovengenoemde factoren blijft de Nederlandse huurwoningmarkt een zeer interessante beleggingscategorie.

13 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 13 Logistieke markt Internationale interesse in logistiek vastgoed neemt toe Figuur 18: Beleggersinteresse naar locatie en beleggingstype Logistiek - Main port Logistiek - Inland port Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Figuur 19: Aanvangsrendementen per beleggingstype 12% 11% 10% 9% Logistiek - Overig Light industrial - Main port Light industrial - Inland port Light industrial - Overig 8% 7% 6% Core Core Plus Value Added Opportunistic Distressed Stijgende export creëert toenemende interesse in logistiek Hoewel Nederland nog in een recessie verkeert, zien de buurlanden hun economie al licht aantrekken. Deze groei heeft een versterkend effect op de export in Nederland. De bedrijfsruimtesector en meer specifiek de logistieke sector, reageren hierop als eerste. Deze ontwikkeling is ook terug te zien in de huidige beleggersinteresse. De ondervraagde beleggers willen voor 150 miljoen aan logistiek vastgoed verkopen en voor 350 miljoen aankopen. Netto resulteert dit in een groei van 200 miljoen. Deze nettogroei wordt voornamelijk gerealiseerd door de geplande aankopen van internationale beleggers. De Nederlandse beleggers zijn hoofdzakelijk gericht op de verkoop van bedrijfsmatig vastgoed. Schaarste core product creëert kansen voor core plus Bij de ondervraagde beleggers gaat de interesse binnen de bedrijfsruimtemarkt voornamelijk uit naar het logistiek vastgoed. Ruim 50% van de respondenten geeft aan te blijven investeren in het core beleggingsproduct, waarbij de focus voornamelijk ligt op main ports en inland ports. Ongeveer een derde van de beleggers geeft aan bereid te zijn te investeren in core plus beleggingsproduct, maar plaatst daarbij de kanttekening dat zij geen concessies wensen te doen ten aanzien van de locatie. Geen van de ondervraagde beleggers gaat investeren in het light industrial segment. Het gebrek aan belangstelling hiervoor wordt ingegeven door het gebrek aan schaalgrootte, de lokale oriëntatie en het hoge aanbod. Bandbreedte aanvangsrendementen Beleggers hanteren voor logistiek vastgoed een brutoaanvangsrendement voor het core product dat ligt vanaf 7,50% kosten koper. De onderkant van de bandbreedte geldt voor objecten die zich bevinden binnen de belangrijkste logistieke hotspots zoals de main ports en inland ports. Vanwege de schaarste aan core beleggingsproduct vinden beleggers het core plus product ook zeer interessant. Het scherpste te hanteren bruto-aanvangsrendement voor het core plus product ligt op 8,2 (BAR k.k.). Zoals eerder toegelicht wensen de respondenten voor het core plus product geen concessies te doen ten aanzien van locatie. Een kortere huurtermijn (3 tot 7 jaar) behoort wel tot de mogelijkheden. Herstel logistieke markt binnen aankomende twee jaar Meer dan twee derde van de beleggers verwacht dat de beleggingsmarkt voor logistiek vastgoed tussen 2013 en 2015 verder verbetert. De eerste tekenen daarvan zijn nu al zichtbaar. Zo vertoont het beleggingsvolume op de Nederlandse logistieke vastgoedmarkt nu al een sterke stijging. Het beleggingsvolume tijdens de eerste helft van 2013 nam toe met circa 21% in vergelijking tot de eerste helft van In tegenstelling tot de overige vastgoedsectoren presteert de logistieke gebruikersmarkt goed. De markt kent momenteel een laag leegstandsniveau en aanhoudend hoge opnamevolumes. Eindgebruikers die op zoek zijn naar geschikte ruimte zijn hierdoor genoodzaakt zich te wenden tot vastgoedontwikkelaars voor de realisatie van hun nieuwe distributiecentrum.

14 14 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Thema Vastgoedtaxaties Verdere professionalisering van vastgoedtaxaties Figuur 20: Betrouwbaarheid van taxaties 4 40% 3 Figuur 21: Gehanteerde waarderingsmethodiek 11% 30% 2 20% 1 37% 42% 53% 10% 32% 0% Niet betrouwbaar 11% Nauwelijks betrouwbaar Redelijk betrouwbaar Behoorlijk Betrouwbaar Zeer betrouwbaar DCF-methode NAR-methode BAR-methode Mix Twee discussies domineren vastgoedtaxatiepraktijk Momenteel zijn er twee discussies gaande binnen de taxatiepraktijk. Als eerste zijn er steeds meer partijen die zich uitspreken voor een andere taxatiegrondslag, waarbij een taxatie wordt gebaseerd op beleggingswaarde (subjectieve waarde gebaseerd op de gebouwexploitatie) in plaats van marktwaarde (waarde gebaseerd op wat het gebouw vandaag op de markt opbrengt). Ten tweede willen toezichthouders, zoals De Nederlandse Bank (DNB) en Autoriteit Financiële Markten (AFM), meer openheid over referentietransacties en taxatiegegevens om hiermee de betrouwbaarheid van taxaties te vergroten. Tijdens het onderzoek is deelnemende beleggers gevraagd naar hun mening over deze ontwikkelingen. Sterke voorkeur voor waardering op basis van marktwaarde De lobby voor het waarderen op basis van beleggingswaarde wordt met name gesteund door de gesloten fondsen (CV s). Zij zijn geïnteresseerd in de marktwaarde bij beëindiging van het fonds en tussentijds gaat het vooral om de beleggingswaarde. Van de ondervraagde beleggers geeft driekwart de voorkeur aan taxeren op basis van marktwaarde. De waarde wordt tegenwoordig meestal bepaald op basis van de kasstromen. Respondenten geven aan voornamelijk gebruik te maken van de DCF-methode (ruim de helft), gevolgd door de BAR/NAR-methode (ruim een derde). In veel gevallen wordt een combinatie van beide methodes gebruikt. Tabel 1: Bereidheid tot het delen van informatie Transactieprijzen voor een transactiedatabase 46% Huurprijzen voor een huurprijsdatabase 3 Taxatiegegevens voor een taxatiedatabase 19% Sleutelrol voor meer transparantie bij beleggers De tweede discussie is dat vanuit DNB en AFM het verzoek is gekomen om meer openheid te creëren om zo de betrouwbaarheid van taxaties te vergroten. Het verzoek heeft betrekking op de openbaarheid van transactie-, huurprijs- en taxatiegegevens. Sommige beleggers en adviseurs zijn huiverig voor het openbaar maken van deze informatie vanwege mogelijk verlies van concurrentievoordeel of omdat niet-professionele partijen de gegevens verkeerd kunnen interpreteren. De beleggers in dit onderzoek verschillen dan ook van mening over het delen van informatie over hun vastgoedportefeuilles. Bijna de helft zou de transactieprijzen wél willen melden, maar meer gedetailleerde informatie over huurprijzen en taxatiegegevens willen zij in mindere mate delen. Daarbij geeft ruim 80% van de beleggers aan de huidige taxaties redelijk betrouwbaar tot zeer betrouwbaar te vinden, ondanks het feit dat er vanwege de slepende crisis minder referentietransacties voorhanden zijn. Taxaties zijn noodzakelijk smeermiddel in vastgoedmarkt Tot slot is aan de deelnemende beleggers gevraagd waarvoor zij de taxaties gebruiken. Meer dan de helft van alle beleggers maakt bij zowel verkoop-, aankoop- als financieringsbeslissing altijd gebruik van taxaties. Daarnaast geeft een derde van de respondenten aan altijd een taxatie te gebruiken bij verhuurbeslissingen. Taxaties spelen dus een zeer belangrijke rol in de vastgoedbeleggingsmarkt. De toegenomen onzekerheid op de Nederlandse vastgoedmarkt heeft dat belang alleen maar verder versterkt: beleggers laten vastgoed steeds vaker (op kwartaalbasis) waarderen.

15 Advance Vastgoedbeleggingsbeleid van (inter)nationale beleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden 15 Vooruitblik Voorzichtig herstel van de Nederlandse vastgoedbeleggingsmarkt De Nederlandse economie presteert momenteel ondermaats. Tegelijkertijd is de Nederlandse economie een van de meest ontwikkelde en competitieve in de wereld. Ook is de financiële huishouding van de overheid gezond vergeleken met de Zuid- Europese landen en zijn voor ons de noodzakelijke hervormingen in het pensioen- en zorgstelsel en de arbeids- en woningmarkt minder verstrekkend. Die feiten steunen de opvatting dat de economische stagnatie van tijdelijke aard is en samenhangt met een laag consumentenvertrouwen. Kortom, het is slechts een kwestie van tijd voordat de Nederlandse economie positieve groeicijfers vertoont. Het huidige economische klimaat biedt de mogelijkheid tegen voordelige prijzen vastgoed te kopen. De risicopremie tussen vastgoedrendementen en de rente op staatsobligaties is momenteel zeer aantrekkelijk en behoort tot de grootste in Europa. Hierdoor melden zich nieuwe, met name buitenlandse partijen. Zowel vastgoedfinanciers als vastgoedbeleggers ontdekken deze nieuwe mogelijkheden en gaan reeds over op concrete financiering en aankopen. Nieuwe spelers op de vastgoedfinancieringsmarkt Nederland kent slechts een beperkt aantal grote vastgoedfinanciers. Veel buitenlandse partijen hebben hun positie afgebouwd in de achterliggende jaren. Heel voorzichtig zien we op dit moment een aantal buitenlandse financiers terugkeren op de Nederlandse markt. Voorbeeld is de Duitse Helaba bank, die vorig jaar in Nederland is teruggekeerd in verband met de transacties van Deka Immobilien (The Rock, Viñoly) op de Zuidas. Hoopvol is ook dat nieuwe partijen zich steeds nadrukkelijker op de financieringsmarkt manifesteren, zoals de debt funds van de vermogensbeheertakken van verzekeraars. Nieuwe kopers van Nederlands vastgoed Traditioneel nemen de Nederlandse institutionele en private beleggers circa 60% tot 70% van de jaarlijkse beleggingsdynamiek voor hun rekening. Dit zal naar verwachting zo blijven. In het internationale deel zien wij de kopersgroep diversifiëren. De gedaalde vastgoedwaardes en de hoge risicopremie trekken een groep meer opportunistische kopers aan. Goed nieuws is dat het internationale kapitaal niet alleen komt van de usual suspects. We zien op korte termijn nieuwe grote spelers posities innemen voor de langere termijn. Het betekent dat deze vastgoedbeleggers verwachten dat de bodem in zicht is en het tijd is om te kopen. Binnen de kantorenmarkt zien we een blijvende, maar in mindere mate dan voorheen, interesse van Duitse fondsen. Deze fondsen richten zich enkel op het core segment. Internationale interesse in het core plus segment komt voornamelijk van Amerikaanse en Angelsaksische beleggers. Beleggers uit Oost-Europa, zoals het recent actieve PPF Real Estate uit Tsjechië, richten zich met name op secundair kantorenvastgoed. De aankopen op de Nederlandse logistieke markt worden al enige tijd gedomineerd door het Belgische WDP en het Russische Delin Capital Asset Management. Zij blijven ook in de tweede helft van 2013 en in 2014 actief. Hier kunnen Duitse en Amerikaanse kopers aan worden toegevoegd. De laatstgenoemde groep zal dit jaar nog een grote logistieke portefeuille acquireren van naar verluidt rond de 100 miljoen. Woningen zijn vooral interessant omdat de prijsvorming niet meer ligt op het niveau van de (hoge) uitpondwaarde van een complex, maar op de exploitatiewaarde. Door deze lagere prijzen zijn ook internationale beleggers meer geïnteresseerd om zich op de Nederlandse woningmarkt te begeven. Zowel Duitse als Amerikaanse beleggers kijken momenteel naar deze mogelijkheden. Op de Nederlandse winkelmarkt blijven institutionele- en private beleggers de komende jaren dominant. Binnen deze markt voorzien wij weinig nieuwe toetreders omdat het Nederlandse winkelvastgoed veel te klein van omvang is voor internationaal kapitaal. Binnen de hotelmarkt kopen met name Duitse fondsen en institutionele beleggers die zoeken naar diversificatie. Zij richten zich daarbij op stabiele hotelmarkten, zoals die in Nederland. Op korte termijn kunnen hier met alle waarschijnlijkheid ook partijen uit het Midden-Oosten aan worden toegevoegd. De toenemende internationale belangstelling voor Nederland is duidelijk een positief teken. Deze beleggers verwachten dat de bodem van de prijsontwikkeling binnen de beleggingsmarkt in zicht is. In de tweede helft van 2013, maar ook in 2014, neemt hierdoor naar verwachting het aantal portefeuilleverkopen verder toe. Gezien de omvang van deze portefeuilles zullen deze transacties zeer bepalend zijn voor het totale beleggingsvolume. Tezamen met de verwachte acquisities van de ondervraagde beleggers, totaal circa 1,8 miljard, verwacht Jones Lang LaSalle dat het totale beleggingsvolume voor 2013 boven het volume van 2012 uitstijgt en uitkomt rond de 4,5 miljard.

16 Business Contact Dré van Leeuwen Head of Capital Markets +31 (0) Report Contact Michael Hesp Sven Bertens Timo van den Noort Head of Research Senior Researcher Researcher +31 (0) (0) (0) Vastgoedbeleggingsbeleid (inter)nationale vastgoedbeleggers in Nederlands vastgoed Nieuwe kopers, nieuwe mogelijkheden Advance publications are topic-driven white papers from Jones Lang LaSalle that focus on key real estate and business issues. COPYRIGHT JONES LANG LASALLE IP, INC All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means without prior written consent of Jones Lang LaSalle. It is based on material that we believe to be reliable. Whilst every effort has been made to ensure its accuracy, we cannot offer any warranty that it contains no factual errors. We would like to be told of any such errors in order to correct them.

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie

INVESTMENT SNAPSHOT. Nederland Januari 2012. Cushman & Wakefield Research Publicatie INVESTMENT SNAPSHOT Nederland Januari 2012 DE BELEGGINGSMARKT IN 2011 ALGEMEEN Het jaar 2011 begon met een positieve stemming op zowel de gebruikers als de beleggingsmarkt. Ondanks dat de beleggingsniveaus

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

Presentatie. Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen. Zeist. 26 mei 2011

Presentatie. Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen. Zeist. 26 mei 2011 Presentatie Nederlandse Vereniging Bouw Kostendeskundigen Zeist 26 mei 2011 1930 1970 Veilingen, taxaties & schaderegeling 1990 1997 Specialisatie & Focus 1970 1980 Expansie 1997-2007 Diversificatie 1980

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

De Duitse woningmarkt

De Duitse woningmarkt De Duitse woningmarkt Outlook Duitse woningmarkt De urbanisatie zorgt voor een druk op de markt in de grote steden 15 16 17 18 Waardegroei Woningen top 5 steden + + + + Overige grote steden =/+ =/+ =/+

Nadere informatie

De Duitse winkelmarkt

De Duitse winkelmarkt De Duitse winkelmarkt Outlook Duitse winkelmarkt Uitstekende vooruitzichten winkelmarkt in de grootste steden 15 16 17 18 Waardegroei High street retail + + + + Dominante winkelcentra + + + + Boodschappencentra

Nadere informatie

Presentatie door: Jeroen Lokerse CUSHMAN & WAKEFIELD KANSEN EN BEDREIGINGEN IN DE NEDERLANDSE WINKELMARKT

Presentatie door: Jeroen Lokerse CUSHMAN & WAKEFIELD KANSEN EN BEDREIGINGEN IN DE NEDERLANDSE WINKELMARKT Presentatie door: Jeroen Lokerse CUSHMAN & WAKEFIELD KANSEN EN BEDREIGINGEN IN DE NEDERLANDSE WINKELMARKT Inhoud Introductie spreker: drs. Jeroen M. Lokerse MSRE MRICS Korte introductie Cushman & Wakefield

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013

De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 De Nederlandse Kantorenmarkt medio 2013 Economische indicatoren (in %) 2010 2011 2012 2013* 2014* Economische groei 1,7 1,0-1,2-1,25 0,75 Werkloosheid 5,5 5,4 6,4 8,5 9,25 nflatie 1,3 2,3 2,5 2,8 2,0 *

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

De Duitse winkel- en woningmarkt

De Duitse winkel- en woningmarkt De Duitse winkel- en woningmarkt De Duitse winkel- en woningmarkt bevinden zich voorlopig nog in de expansiefase. De bovengemiddelde inkomensgroei zorgt op de middellange termijn voor structureel hogere

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie

De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken

De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken De Nederlandse markt voor beleggen in zakelijke hypotheken Met het herstel van de economie nemen de beleggingsactiviteiten en daarmee de vraag naar vreemd vermogen weer toe. En waar traditionele grote

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt

De Nederlandse kantorenmarkt De Nederlandse kantorenmarkt Outlook Nederlandse kantorenmarkt Meer dynamiek op minder locaties 15 16 17 18 Waardegroei Topsegment + + + + Stationslocaties sterkste steden + + =/+ =/+ Overige stationslocaties

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte Maart 213 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Vesteda Update Q1 2015

Vesteda Update Q1 2015 Vesteda Update Q1 2015 Wooncomplex De Ooievaar in Purmerend, geacquireerd door Vesteda van woningcorporatie Wooncompagnie in Q1 2015 Vesteda Update Q1 2015 Inhoud 2 Inhoud Introductie Managing Board 3

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

De internationale vastgoedmarkt

De internationale vastgoedmarkt De internationale vastgoedmarkt Auteur(s): Eichholtz, P.M.A. (auteur) Graaf, N. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij Global Property Research te Maastricht. Eichholtz is daarnaast verbonden aan de

Nadere informatie

De Chinese vastgoedmarkt

De Chinese vastgoedmarkt De Chinese vastgoedmarkt Outlook Chinese vastgoedmarkt Toenemende risico s door afzwakkende economische groei 15 16 17 18 Waardegroei Kantoren =/- - =/- = Winkels =/+ = =/- = Logistiek =/+ = = =/+ Appartementen

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012

BIJLAGE. Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 BIJLAGE Samenvatting trends kantorenmarkt 2012 Opname en aanbod redelijk stabiel De opname van kantoren in 2011 is redelijk vergelijkbaar met de twee jaren daarvoor. In totaal werd 1,25 miljoen m² opgenomen;

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 2015

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 2015 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van 3. Prijzen van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Klaartje Asselbergs Bron gegevens NVM Data & Research, Nieuwegein

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

De Amerikaanse vastgoedmarkt

De Amerikaanse vastgoedmarkt De Amerikaanse vastgoedmarkt De Amerikaanse vastgoedmarkt profiteert sterk van aantrekkende gebruikersmarkten en een aanhoudende belangstelling vanuit beleggers. Aanvangsrendementen blijven daardoor al

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE Maart 215 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G.A. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant

Bedrijfsruimtemarkt zuid-nederland Limburg en Noord-Brabant Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE Maart 214 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G.A. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

De Franse winkelmarkt

De Franse winkelmarkt De Franse winkelmarkt Outlook Franse winkelmarkt Essentiële markt voor (internationale) retailers, Parijs met afstand meest gewilde stad 15 16 17 18 Waardegroei Binnenstad Parijs + + + + Overige top 6

Nadere informatie

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012 Amsterdam Zuidoost Daling opnameniveau 2011 Aanbod en leegstand Huurprijzen verder onder druk Beleggingsmarkt; Afname transactievolume Toekomstverwachting Deelgebieden Regio Amsterdam Onze jaarlijkse kantorenvisie

Nadere informatie

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM Inhoud 1. Introductie DoubleDividend Management B.V. 2. Kenmerken DD Property Fund N.V. (voorheen: ActivInvestor Real Estate N.V.) & beleggingsproces

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

De Australische vastgoedmarkt

De Australische vastgoedmarkt De Australische vastgoedmarkt Outlook Australische vastgoedmarkt Beleggingsmarkten lopen vooruit op economisch herstel 15 16 17 18 Waardegroei Kantoren =/+ = = =/+ Winkels =/+ =/+ =/+ =/+ Logistiek =/+

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 5 juni Sectorcommentaar Vastgoed Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor beursgenoteerd vastgoed zijn volgens ons voor zowel

Nadere informatie

MVGM Vastgoedtaxaties

MVGM Vastgoedtaxaties In deze samenvatting zijn de economische en politieke ontwikkelingen van het afgelopen kwartaal kort uiteengezet. Vervolgens zijn deze ontwikkelingen in perspectief van de Nederlandse woningmarkt geplaatst.

Nadere informatie

WONINGMARKT SNAPSHOT. Een Cushman & Wakefield Publicatie H1 2015

WONINGMARKT SNAPSHOT. Een Cushman & Wakefield Publicatie H1 2015 SNAPSHOT Een Cushman & Wakefield Publicatie H1 2015 ALGEMEEN De Nederlandse woningmarkt toont tekenen van herstel. Het aantal te koop staande woningen daalt gestaag, terwijl de waardes van woningen lijken

Nadere informatie

Institutionele beleggers en vastgoedfondsen. Generations in Real Estate

Institutionele beleggers en vastgoedfondsen. Generations in Real Estate Institutionele beleggers en vastgoedfondsen Generations in Real Estate 2 Advance Institutionele beleggers en vastgoedfondsen Generations in Real Estate Advance Institutionele beleggers en vastgoedfondsen

Nadere informatie

NN First Class Balanced Return Fund

NN First Class Balanced Return Fund NN First Class Balanced Return Fund Alle Fonds onder de loep cijfers zijn per 31/03/015 Het NN First Class Balanced Return Fonds won in het eerste kwartaal 8,9% Zeer sterke performances van aandelen en

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Memo. Algemeen. jm.van.geet@mvgm.nl. Marktontwikkelingen rapportage

Memo. Algemeen. jm.van.geet@mvgm.nl. Marktontwikkelingen rapportage Aan Memo Behandeld door MVGM Vastgoedtaxaties / +31(0)33 464 02 97 E-mail jm.van.geet@mvgm.nl Datum Kwartaal 3 van 2011 Stationsplein 121 Postbus 442 3800 AK Amersfoort T +31(0)33 464 02 97 F +31(0)33

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte September 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer

Commerciële vastgoedmarkt in zwaar weer Commerciële markt in zwaar weer Wereldwijd is dit jaar een omslag opgetreden op de markt voor commercieel. Het aantal transacties is sterk gekrompen en in veel landen zijn de prijzen gedaald, in de meeste

Nadere informatie

Halfjaarbericht Interim report 2003. Offices/Industrial

Halfjaarbericht Interim report 2003. Offices/Industrial Halfjaarbericht Interim report 2003 Offices/Industrial Profiel VastNed Groep De VastNed Groep bestaat uit twee gespecialiseerde onroerendgoedbeleggingsmaatschappijen met veranderlijk kapitaal: VastNed

Nadere informatie

Nederlandse winkelmarkt

Nederlandse winkelmarkt April 213 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse winkelmarkt 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G.Raven Bron gegevens NVM Data & Research, Nieuwegein Vormgeving

Nadere informatie

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf

VOGON. Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf VOGON Rob Vester, Ontwikkelingsbedrijf Samenwerking: het perspectief van de belegger Syntrus Achmea Vastgoed Ca. 14,0 miljard belegd vermogen; Ca. 1,0 miljard in het buitenland Ca. 4,0 miljard financiering

Nadere informatie

Renpart Retail XIII C.V.

Renpart Retail XIII C.V. Renpart Retail XIII C.V. Halfjaarverslag 2014 voor publicatie Renpart Retail XIII C.V. Nassaulaan 4 2514 JS Den Haag renpart.nl/rrxiii 2 VERSLAG VAN DE BEHEREND VENNOOT Geachte participant, Hierbij bieden

Nadere informatie

Halfjaarbericht Interim report 2003. Retail

Halfjaarbericht Interim report 2003. Retail Halfjaarbericht Interim report 2003 Retail Profiel VastNed Groep De VastNed Groep bestaat uit twee gespecialiseerde onroerendgoedbeleggingsmaatschappijen met veranderlijk kapitaal: VastNed Retail N.V.

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 213 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Hoe beschermt u uw vermogen?

Hoe beschermt u uw vermogen? Hoe beschermt u uw vermogen? Vastgoedinvesteringen 22 oktober 2011 Niet-beursgenoteerde investeringsopportuniteiten in vastgoed Beperkte risico s Aantrekkelijk rendement Inflatiegebonden rendement Historisch

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013

Koopsom per maand, Nederland 2012-2013 Persbericht Woningmarktcijfers.nl, Heerlen 21-01-2014 Nederlandse woningmarkt stabiel in tweede halfjaar 2013 De gemiddelde koopsom van de door het Kadaster geregistreerde woningtransacties kwam in december

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Vastgoed wankelt. Kwartaalbericht Vastgoed ING Economisch Bureau. _ Bedrijfsruimten _ Kantoren _ Winkels. Winkels

Vastgoed wankelt. Kwartaalbericht Vastgoed ING Economisch Bureau. _ Bedrijfsruimten _ Kantoren _ Winkels. Winkels Kwartaalbericht Vastgoed ING Economisch Bureau Vastgoed wankelt De ingezette trend van dalende beleggingsvolumes zet zich in 2009 voort. Gebruikersmarkten krijgen door de recessie te maken met een afnemende

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

De Nederlandse Kantorenmarkt 2011

De Nederlandse Kantorenmarkt 2011 De Nederlandse Kantorenmarkt 2011 Economische indicatoren (in %) 2008 2009 2010 2011* 2012** Economische groei 1,8-3,5 1,7 1,2-0,75 Werkloosheid 3,8 4,8 5,4 5,4 6,75 Inflatie 2,5 1,2 1,3 2,3 2,25 * betreft

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Rapport. Eigen Huis Marktindicator. 3e kwartaal 2014

Rapport. Eigen Huis Marktindicator. 3e kwartaal 2014 Rapport Marktindicator H. Boumeester m.m.v. C. Lamain September Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van: Vereniging Displayweg 1 3821 BT Amersfoort Auteurs: H. Boumeester m.m.v. C. Lamain September

Nadere informatie

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011

Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Welkom Perspresentatie jaarcijfers ASR 2011 Jos Baeten, voorzitter Raad van Bestuur Roel Wijmenga, CFO 29 februari 2012 ASR in 2011 Resultaat 212 miljoen Dividendvoorstel 71 miljoen Solvabiliteit naar

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Impact Convenant Aanpak Leegstand Kantoren

Impact Convenant Aanpak Leegstand Kantoren Impact Convenant Aanpak Leegstand Kantoren Impact Convenant Aanpak Leegstand Kantoren juli 2012 Op 27 juni 2012 tekenden overheid en diverse brancheorganisaties het Convenant Aanpak Leegstand Kantoren.

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

NN First Class Return Fund

NN First Class Return Fund NN First Class Return Fund Fonds onder de loep Alle cijfers zijn per 30/09/015 Het NN First Class Return Fund verloor in het derde kwartaal 9,6% Het kwartaal werd gekenmerkt door winstnemingen na een positieve

Nadere informatie

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur.

Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij Capital Consultants B.V. Onze klanten in control bij hun beleggingen in vastgoed en infrastructuur. Grontmij N.V. 2 Opgericht in 1915 Missie: Leading Europa 350 kantoren 4 business lines Planning

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet Bart P.M. Joosen 30 januari 2014 Aanbodzijde van de financieringsmarkt 2 Aanbodzijde van de financieringsmarkt Banken Institutionele beleggers Beurs (public

Nadere informatie