EnergieTransitie-Plan PeGO Werkgroep Innovatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EnergieTransitie-Plan PeGO Werkgroep Innovatie"

Transcriptie

1 EnergieTransitie-Plan PeGO Werkgroep Innovatie Een innovatieplan energie-efficiency nieuwbouw en renovatie _op_nieuw.indd :47:39

2 Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting 3 2. Missie 6 3. Visie 8 4. Indicatoren Strategie/Aanpak Organisatie Globale begroting innovatieplan Programmaplanning april april Bijlagen: A. Toelichting aanpak energie indicator 25 B. Nadere uitwerking DENKEN: Innovatieteams C. Uit businessplan over DOEN D. Nadere uitwerking OPSCHALING _op_nieuw.indd :47:40

3 01 Managementsamenvatting 3 Overheidsdoelstellingen De regering wil dat Nederland in de komende kabinetsperiode grote stappen neemt in de transitie naar één van de meest duurzame en efficiënte energievoorzieningen in Europa in Dit plan van de Werkgroep Nieuwbouw Groot onderhoud/renovatie van PeGO wil een concrete bijdrage leveren aan een energiebesparing van 2% per jaar, een verhoging van het aandeel duurzame energie tot 20% in 2020 en een reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Situatie in de Nederlandse bouw In de bouwketen ontbreekt een structuur die innovatie op praktisch niveau ondersteunt en stimuleert. Reden hiervoor is grotendeels het incidentele karakter van een bouwopgave en de discontinuïteit in de samenstelling van bouwteams. Voor elke bouwopgave wordt via aan bestedingen steeds een nieuw consortium van bedrijven samengesteld, terwijl voor innovaties een meer langdurige samenwerking wenselijk is. Dit leidt er toe dat er in de bouw nauwelijks partijen zijn die veranderingen kunnen bewerkstellingen waarmee bestaande structuren en opvattingen worden doorbroken. Voor innovatie is samenwerking in de keten nodig, maar de samenwerkingsverbanden zijn te kortdurend om echte doorbraken te bewerkstellingen. Door de versnippering van de bouwketen ontbreekt het overzicht op systeem of woonconceptniveau. Een gebouw wordt nog onvoldoende gezien als een product van samenhangende en elkaar versterkende componenten maar juist als een optelsom van losse componenten. Als innovatie plaats vindt, is dat op het niveau van afzonderlijke componenten, bijvoorbeeld de stapsgewijze verbetering van het rendement van cv ketels. Dit belemmert de ontwikkeling en introductie van nieuwe systeem woningconcepten bestaande uit nieuwe samenhang tussen (nieuwe) componenten. De uiteindelijke gebouwgebruiker heeft door een relatief tekort aan gebouwen (aanbod markt) op de markt nauwelijks mogelijkheid om vanuit de vraagzijde productvernieuwing te entameren. Daar waar de gebruiker wel invloed kan uitoefenen, is dat vaak eenmalig, waardoor ook vanuit opdrachtgeverzijde weinig structuur voor vernieuwen aanwezig is. De maatschappelijk belangrijk geachte vernieuwingen komen daardoor onvoldoende van de grond _op_nieuw.indd :47:42

4 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Platform Gebouwde Omgeving Binnen PeGO werken drie werkgroepen aan: Een energiereductieplan bestaande voorraad Dit plan beoogt een versnelling te realiseren in het nemen van energiebesparende maatregelen in bestaande woningen tot een tempo van woningen per jaar. Een innovatieplan energie-efficiency nieuwbouw en renovatie Dit plan wil vanuit een centrale bundeling van kennis een continu innoverende keten organiseren waarbij locale transitiecoalities samenwerken aan de implementatie van nieuwe en verbeterde technieken. Concreet worden in vijf jaar ca à bestaande en nieuwe woningen plus een serie bestaande en nieuwe utiliteitsgebouwen gerealiseerd, die op een energetisch hoog niveau presteren. Een tweede doel is het breed opschalen van energiebesparing in de gebouwde omgeving. De management- en techniekontwikkeling uit dit plan zal ondermeer worden ingebracht in het energiereductieplan bestaande voorraad. Kansen en belemmeringen rijksregelgeving Dit plan beoogt door aanpassing van rijksregelgeving huidige belemmeringen weg te nemen en kansen te creëren voor een versnelling in energiebesparing. Het is op termijn de bedoeling de ontwikkelde strategieën en kennis van de drie werkgroepen in elkaar te schuiven. Essentieel in de aanpak van de drie werkgroepen is de woonlasten, c.q. de energiekosten van gebouwen in de tijd te beperken. De beperking van de woonlasten kan worden gebruikt om investeringsvolume te kunnen bekostigen voor energiebesparing. Concrete doelstellingen In totaal zullen ruim 80 voorbeeldprojecten nieuwbouw, renovatie en gebiedsontwikkeling worden gerealiseerd. Het eerste opschalingdoel voor 2012 is daarbij een vervijfvoudiging van de in de eerste ronde van de voorbeeldprojecten gerealiseerde resultaten. Vanaf 2015 zal jaarlijks 45% energiereductie wordt gerealiseerd in alle nieuwbouw en zullen per jaar woningen worden gerenoveerd op 45% reductieniveau. In 2020 is dit opgelopen tot 60% reductie in alle nieuwbouw en woningen gerenoveerd op 45% reductieniveau. Door gericht door te gaan met het realiseren van voorbeeldprojecten, kan uiteindelijk gestructureerd de regelgeving worden verscherpt met als doel dat de nieuwbouw in 2030 het niveau van 80% CO 2 reductie haalt en in 2040 alle renovaties het niveau van 80% CO 2 reductie halen. Structurele samenwerking plus opschaling middels locale en nationale transitieplannen Het innovatieplan beoogt een structurele samenwerking te organiseren tussen researchinstellingen, gemeenten, corporaties en projectontwikkelaars, industrie, ontwerpers en uitvoerende bedrijven. Deze partijen gaan concreet projecten ontwikkelen, waarbij kennis betreffende management en techniek op een gestructureerde wijze wordt ingezet _op_nieuw.indd :47:43

5 0 1 M a n a g e M e n t s a M e n v a t t i n g Het innovatieplan beoogt tevens de opgedane kennis op een gestructureerde wijze in te zetten voor opschaling van energiebesparing in de gebouwde omgeving. Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor gemeenten die hun ambities gaan vastleggen in lokale transitieplannen. Op lokaal niveau is waarneembaar dat een serie gemeenten een beleidsdoelstelling hebben bepaald om binnen een aantal jaren energieneutrale gemeente te zijn. De werkgroep wil deze initiatieven ondersteunen door in deze gemeenten projecten te realiseren die op een energetisch hoog niveau presteren. Vooral de energieefficiëntie van de bestaande woningvoorraad wordt gestimuleerd. te versterken en door draagvlak bij gemeenten, investeerders en uitvoerders in de bouwsector te genereren, wil dit plan met een relatief kleine investering van de rijksoverheid een grote bijdrage leveren aan de gewenste energiebesparing van 2% per jaar. Essentieel is dat de rijksoverheid op basis van de ervaringen in deze werkgroep de regelgeving voor energiebesparing periodiek aanpast. Het plan effent de weg om op een verantwoorde wijze de EPN voor nieuwbouwwoningen te verhogen. Ook een structurele periodieke aanpassing van een EPN voor de bestaande bouw wordt mogelijk door de opgedane ervaringen van het innovatieplan. Dialoog tussen PeGO en de andere Platforms binnen EnergieTransitie Het innovatieplan energie efficiency nieuwbouw en renovatie beoogt op het niveau van gebouwen of wijken de vraag naar energie te beperken, dan wel duurzame energietoepassingen in te zetten. Dit steeds binnen reële dan wel binnen afzienbare tijd economisch realistische uitgangspunten. De werkgroep streeft er naar een dialoog te laten ontstaan tussen PeGO en de andere Platforms binnen EnergieTransitie, opdat er rationele combinaties ontstaan tussen het duurzame of fossiel efficiënte aanbod van energie en de mogelijkheden van vraagbeperking in de gebouwde omgeving. Grote bijdrage aan gewenste energiebesparing van 2% per jaar Door concrete plannen te ontwikkelen, door de organisatiekracht rond energiebesparing in gebouwen _op_nieuw.indd :47:44

6 02 Missie Een zelflerende en continu innoverende keten De Werkgroep Nieuwbouw en Groot Onderhoud/Renovatie wil vanuit een centrale bundeling van kennis een zelflerende en continu innoverende keten op gang brengen, waarbij lokale en nationale transitiecoalities samenwerken aan de implementatie van nieuwe en verbeterde technieken in de gebouwde omgeving. Dit innovatieplan wil hiermee een concrete bijdrage leveren aan een energiebesparing van 2% per jaar. Naast economische en fysieke duurzaamheid wil dit plan ook een bijdrage leveren aan sociale duurzaamheid. Door het op gang brengen van een duurzame kwaliteitssprong in de gebouwde omgeving wordt ook een maatschappelijke bijdrage geleverd aan de problematiek van de kwaliteit van de openbare ruimte en die van de kwetsbare wijken, aan initiatieven en programma s als Schoner/Zuiniger en Van Probleemwijk naar Prachtwijk, evenals aan de innovatieprojecten van het innovatieplatform. Het innovatieplan gaat het hierbij niet alleen om het betere technische ontwerp in de nieuwbouw, het gaat juist ook om innovatieve renovatie in de bestaande bouw. Het gaat in beginsel om energiereductie, maar het Missie De werkgroep Nieuwbouw Groot Onderhoud /Renovatie wil een duurzame kwaliteitssprong en een duurzame EnergieTransitie in de gebouwde omgeving op gang brengen door het realiseren van een groot aantal innovatieve voorbeeldprojecten 1. Woningbouw 2. Utiliteitsbouw 3. Integrale gebiedsontwikkeling en het hiermee aanslingeren van een zelflerende en continu innoverende keten betekent altijd meer: het gaat juist ook om woonlasten, comfort en veiligheid. Essentieel is kennisoverdracht en het motiveren van partijen in de gehele bouwkolom Het realiseren van de doelstellingen is een opgave voor de gehele vastgoedsector, de bouwbranche, de toeleveringsindustrie, de nutsbedrijven, particuliere eigenaren, ontwerpers en de overheid als verantwoordelijke voor het maken en handhaven van wet- en regelgeving _op_nieuw.indd :47:44

7 0 2 M i s s i e Voorbeeldprojecten in een groeiend netwerk van partijen Energiebedrijven Nationale Overheid VROM EZ VenW SenterNovem Provincies Gemeenten Platforms EnergieTransitie PM NGR PeGO EnergieNed Aedes Organisaties AVBB, KIVI, ONRI BouwNed, SBR, ISSO Banken & Verzekeraars Verenigingen Eigenaars & Bewoners Vakbladen Onderwijsinstellingen Opleidingsinstituten Kennisinstellingen TNO ECN Ingenieursbureaus Bouwbedrijven Vastgoedbedrijven Projectontwikkelaars Woningbouw corporaties Industrie Ontwerpers Adviesbureaus Architecten Detacheringbureaus Software leveranciers Toeleveranciers Op het niveau van de individuele bedrijven en adviseurs wordt aandacht besteed aan kennisoverdracht, scholing en begeleiding op het gebied van het managen van complexe opgaven. Economisch realistische duurzame energietoepassingen worden door opdrachtgevers in de bouw niet automatisch gekozen. Ook bij nieuwe technieken moet eerst een zekere marktomvang gerealiseerd zijn wil een techniek echt doorbreken. van een lagere energierekening is. Dit in kwalitatief goede woningen met een hoog wooncomfort en een gezond binnenmilieu. De beste manier om partijen in de bouw te motiveren om zich voor EnergieTransitie in te zetten is te laten zien dat het tevreden kopers en huurders van woningen oplevert en tevreden gebouweigenaren en dat hiermee ook andere belangrijke maatschappelijke doelstellingen worden ondersteund. Wij kiezen er daarom voor om in nieuwbouw en bestaande bouw een aantal veelbelovende energieconcepten op een steeds hoger ambitieniveau in voldoende aantallen te bouwen. In deze projecten wordt ervaring opgedaan in het organiseren van nieuwe oplossingen. De managers van deze projecten gaan hun ervaringen doorgeven aan volgende initiatiefnemers. Essentieel is woningen en gebouwen te realiseren die energetisch hoog presteren en die zich tevens onderscheiden door een hoge gebouwkwaliteit. Energiebesparing krijgt daarmee het imago van kwalitatief hoogwaardig wonen & werken. Een essentieel aspect van het plan is daarmee het volgen van de ervaringen van de gebruikers. Uit de praktijkervaringen zal duidelijk gaan worden dat er werkelijk een grote woonlastenbesparing als gevolg _op_nieuw.indd :47:47

8 03 Visie Visie Een concrete bijdrage aan beperking gebruik fossiele brandstoffen gebouwde omgeving 50% in 2030 en 80% in 2050: Nu actie met een duidelijke visie op lange termijn De Werkgroep wil een concrete bijdrage aan de Energie Transitie leveren en het begin van een wezenlijke, duur zame kwaliteitssprong in de gebouwde omgeving realiseren door enthousiasme en kennis in de markt te zetten over grensverleggende voorbeeldprojecten. De basisgedachte is dat indien op een voortvarende wijze gebouwconcepten met een oplopend amb itie niveau worden geïntroduceerd en grootschalig geïmplementeerd, een duurzame energiehuishouding in de GO medio deze eeuw realiseerbaar is. Er is met behulp van een aantal concepten een schatting gemaakt welke ambitieniveaus wanneer haalbaar zijn voor de verschillende onderdelen van de gebouwde omgeving. In het schema Visie een concrete bijdrage aan een duurzame kwaliteitssprong staat de oranje lijn voor het totale energiegebruik in de gebouwde omgeving, de licht blauwe en rode lijn voor woningen en U bouw, de gele lijn voor lokale energieopwekking. De doelstelling van deze business is op zich realistisch, maar er is wel tijd nodig voordat het energiegebruik in de gebouwde omgeving merkbaar zal dalen. De concrete bouwopgave hierbij luidt voor de periode : De Werkgroep wil meerdere, commercieel interessante systeemconcepten nieuwbouw en bestaande bouw ontwikkelen en in de markt realiseren, waarbij oplopende ambitieniveaus van 45%, 60% en 80% CO 2 reductie in drie opeenvolgende cycli in circa vijf jaar tijd worden gerealiseerd. De Werkgroep wil in totaal ruim 80 grote voorbeeldprojecten met een oplopend ambitieniveau realiseren: ca duurzame nieuwbouw woningen (3x1000 met 45% resp. 60% en 80% reductie) ca duurzaam verbeterde bestaande woningen (3x1000 met 45% resp. 60% en 80% reductie) ca. 20 utiliteitsprojecten (bestaand en nieuw) 4 locaties duurzame integrale gebiedsontwikkeling De voorbeeldprojecten uit het innovatieplan betreffen een totale bouwopgave van circa 1 miljard. Hiermee wordt voor de woningbouwprojecten een directe besparing gerealiseerd van ca. 0,2 PJprim/jaar of 0,011 Mton CO 2 /jaar. De berekeningen voor de besparingen voor nieuwbouw Utiliteitsbouw, renovatie Utiliteitsbouw en Transitie in Gebiedsontwikkeling, en daarmee de totale onmiddellijke _op_nieuw.indd :47:48

9 0 3 v i s i e Visie: een concrete bijdrage aan een duurzame kwaliteitssprong [PJ] Total BAU Dwellings BF Utility sector BF District systems BF Total BF Visie: een concrete bijdrage aan een duurzame kwaliteitssprong Ca duurzame nieuwbouw woningen Ca duurzaam verbeterde bestaande woningen Ca. 20 utiliteitsprojecten (bestaand en nieuw) 4 locaties duurzame integrale gebiedsontwikkeling jaren van april tot april projecten W-nieuwbouw W-bestaande bouw Utiliteitsbouw Gebiedsontwikkeling ambitieniveau 45%: voorbereiding en uitvoering ambitieniveau 60%: voorbereiding en uitvoering ambitieniveau 80%: voorbereiding en uitvoering opstartfase bijdrage in PJprim/jaar resp. CO 2 /jaar besparing van de voorbeeldprojecten moeten momenteel nog nader worden uitgewerkt. Laten zien dat het schoner, zuiniger en beter kan! Hoe belangrijk de voorbeeldprojecten ook mogen zijn, zij blijven in zekere zin slechts middel en dienen vooral als eerste aanzet. De Werkgroep wil de opgedane kennis in de markt zetten, zodanig dat deze voor alle betrokken partijen beschikbaar komt, en dat partijen de verschillende systeemconcepten op grote schaal willen en kunnen gaan toepassen. Het eerste opschalingdoel voor 2012 is daarbij een vervijfvoudiging van de in de eerste ronde van de voorbeeldprojecten gerealiseerde resultaten. Vervolgens is de doelstelling om vanaf 2015 de volgende resultaten te boeken: _op_nieuw.indd :47:50

10 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O 10 Visie - opschalingsdoelstellingen vanaf 2015 Jaar Nieuwbouw CO 2 -reductie Renovatie CO 2 -reductie Woningen Utiliteitsbouw Woningen Utiliteitsbouw % 100% 45% % 45% % 100% 60% % 45% % 100% 80% % 60% % 100% 100% % 80% % 100% 100% % 80% Visie eerste opschalingdoel in 2012 per jaar - Ca duurzame nieuwbouw woningen met 45% CO 2 - reductie - Ca duurzame verbeterde woningen met 45% CO 2 - reductie - Ca. 25 nieuwe en bestaande utiliteitsprojecten met 45% CO 2 - reductie locaties duurzame integrale gebiedsontwikkeling emissieneutraal In het schema wordt zichtbaar gemaakt, dat vanaf 2015 jaarlijks 45% energiereductie wordt gerealiseerd in alle nieuwbouw en woningen worden gerenoveerd op 45% reductieniveau. In 2020 is dit opgelopen tot 60% reductie in alle nieuwbouw en woningen gerenoveerd op 45% reductieniveau. Door gericht door te gaan met het realiseren van voorbeeldprojecten, kan uiteindelijk gestructureerd de regelgeving worden verscherpt met als doel dat de nieuwbouw in 2030 het niveau van 80% CO 2 reductie haalt en in 2040 alle renovaties het niveau van 80% CO 2 reductie halen. Aanpassing van wettelijke regelgeving zal gebaseerd moeten zijn op haalbaarheid van de ontwikkelingen voor het mainstream-segment in de markt. Strengere wettelijke normen moeten immers vanaf introductie onmiddellijk voor alle marktpartijen realiseerbaar zijn. In de komende periode wordt deze problematiek van koplopers en early adopters, die willen en kunnen, naar mainstream die willen, kunnen en moeten in de verdere uitwerking van de opschalingplannen nader uitgewerkt _op_nieuw.indd :47:50

11 0 Indicatoren Indicatie Energieposten VROM/EZ EPN + 1. EPN 2. GGE Wijkgebonden Commissioning/ Kwaliteitsborging PeGO Projecten Bewoner 1. EPN 2. GGE 3. HHE 4. Wijkgebonden 1. EPN 2. GGE 3. HHE 4. - CO2 Het doel is om het totale energiegebruik in de gebouwde omgeving te reduceren, dus ook het huishoudelijke gebruik en het gebruik, dat gerelateerd is aan de wijk, zoals straatverlichting. Om de verschillende deelgebruiken eenduidig te kunnen onderscheiden, kiezen wij indicatoren die bruikbaar zijn bij contractafsluiting, als ontwerpinstrument en voor bewoners om hun woonlasten en hun energiehypotheek te bepalen. Onderscheid is gemaakt tussen verschillende energieposten: Gebouwgebonden Energie (EPN) Gebouwgebonden Gebruikers Energie (GGE), die deels in EPN, deels in EPL en deels niet is genormeerd Huishoudelijk Energieverbruik (HHE), die niet is genormeerd Wijkgebonden Energie, die deels in EPL is genormeerd Hierbij is het uitgangspunt om zoveel mogelijk huishoudelijk energieverbruik (HHE) om te zetten naar gebouwgebonden gebruikers energie (GGE). Het gaat hierbij in beperkte mate om verlichting (daglichtafhankelijke regeling, aanwezigheid, LED verlichting, verbieden gloeilamp), om wasdrogers, door gasaansluiting dan wel aanbieden WP droger (op zonnecollector), stofzuigers door centrale stofzuiginstallatie, wasmachines en vaatwasmachines middels hotfill (op zonnecollector), om ventilatie, cv _op_nieuw.indd :47:52

12 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Indicatoren en instrumenten Sturing van kwaliteit (conceptkeuze in vroege bouwfasen) met Toolkit Constrole van kwaliteit (na ontwerp) op basis van IWCS-instrument. Zijn CO 2 / energie / comfort / gezondheid-ambities in het ontwerp gerealiseerd? 12 Output van IWCS-instrument pompen ( hulpenergie ) en om sluipverbruik (reductie door domotica-oplossingen). De vaststelling van de algemene energie-indicatortechniek is in een workshop met vertegenwoordigers uit het veld getoetst en is daarbij zeer positief ontvangen. In de komende periode willen wij nog een aantal vervolgacties realiseren: Onder andere moet nog definitieve vaststelling van de kwantitatieve doelstellingen plaatsvinden, moet het EPN+ instrument nog worden uitgewerkt voor bestaande woningbouw en utiliteitsbouw, moeten nadere uitwerkingen plaatsvinden voor de GGEmaatregelen als ook voor de Wijkenergie- maatregelen en de bepalingsmethoden. Daarnaast moeten ondermeer nog uitgangspunten, protocollen en instrumenten voor bepaling van woonlasten worden uitgewerkt. Voorbeeld doelstellingen Pego in relatie tot de indicatoren Energiepost Referentie Pego-A Pego -A+ Pego -A++ Indicator Totaal % -60% -80% CO 2 (3500kWh) 1. EPN % -60% -80% CO 2 EPC (810kWh) 2. GGE % -60% -80% kwh Woning (1330kWh) (750kWh) (550kWh) (250kWh) of m 2 3. HHE % -20% -30% kwh Woning (1500kWh) (1350kWh) (1200kWh) (1050kWh) of m 2 4. Wijk % -15% -20% kwh Woning (1500kWh)= huishoudelijk aandeel in kwh in verschillende energieposten _op_nieuw.indd :47:52

13 05 Strategie De beschreven missie en visie leiden tot een tweeledige aanpak. Enerzijds moet de aanpak verzekeren dat wat wordt beloofd ook wordt waargemaakt. Hierbij kiest de werkgroep voor het hanteren van een aanpak van commissioning. Anderzijds moeten behalve de voorbeeldprojecten juist meer nieuwe initiatieven op gang komen. Allereerst vanuit de voorbeeldprojecten en in tweede instantie op nationale schaal. Hier kiest de werkgroep voor het hanteren van een aanpak van transitiemanagement. Commissioning Enerzijds wil de Werkgroep waarborgen dat binnen de voorbeeldprojecten de voorgenomen besparingen ook daadwerkelijk worden gerealiseerd. Gekozen wordt voor een strategie van commissioning: het op basis van het programma van eisen consequent sturen op de vooraf bepaalde doelstellingen en prestatie indicatoren gedurende het gehele bouwproces. Strategie tweeledige aanpak I : commissioning Geen Energie Transitie zonder bouwprocestransitie geen bouwprocestransitie kan plaatsvinden zonder contracttransitie. sturen op doelstellingen en prestatie indicatoren gedurende gehele proces. Programma Eisen Ontwerp Uitwerking/Bestek Realisatie Onderhoud & Beheer uitgangspunten van commissioning _op_nieuw.indd :47:53

14 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Strategie tweeledige aanpak - II : transitiemanagement Transitiemamagement - een structuele koppeling tussen research/innovatie, realisatie in de praktijk en oplossing. 14 Transitiemanagement - een parallelle werking tussen DENKEN, DOEN & OPSCHALEN: Innovatieteams verantwoordelijk voor research/innovatie Transitieteams verantwoordelijk voor realistie in de praktijk Opschalingteams verantwoordelijk voor brede marktintroductie DENKEN DOEN 1 DENKEN DOEN 1 OPSCHALEN OPSCHALEN DENKEN DOEN 2 DENKEN DOEN 2 OPSCHALEN OPSCHALEN DENKEN DOEN 3 DENKEN DOEN 3 OPSCHALEN OPSCHALEN Energietransitie in de Gebouwde Omgeving vraagt om een transitie van het bouwproces zelf en om aanpassingen in de contractvorming. In het buitenland is de aanpak commissioning bekender dan in Nederland. Met dit uitgangspunt is de Werkgroep ook in haar procesaanpak innovatief. Transitiemanagement Anderzijds wil de Werkgroep een structurele koppeling realiseren tussen research & innovatie, realisatie in de praktijk en opschaling, tussen DENKEN, DOEN en OPSCHALEN. Binnen het DENKEN worden innovatieteams geformeerd, verantwoordelijk voor research & innovatie, binnen het DOEN transitiegroepen, verantwoordelijk voor realisatie in de praktijk en binnen OPSCHALEN opschalingteams, verantwoordelijk voor brede marktintroductie. Door de voortdurende terugkoppeling van bevindingen en leermomenten wordt zowel lokaal als nationaal een grootschalig transitieproces opgestart en geborgd. nieuwbouw, bestaande bouw en gebiedsontwikkeling veelbelovend zijn - het mobiliseren van koplopers onder gemeenten, corporaties, projectontwikkelaars, industrie, ontwerpers en uitvoerende bedrijven om meerdere innovatieve projecten uit te gaan voeren - het sluiten van contracten met de partijen die deze concepten willen bouwen en het realiseren van adequaat management om hen te ondersteunen en te begeleiden - het maken van afspraken met betrokken partijen om ideeën over EnergieTransitie op te nemen in hun andere plannen en het ondersteunen van deze initiatieven - het realiseren van eenduidige evaluaties om de diverse leerervaringen in kaart te brengen en te verbinden ten behoeve van zowel lokale als nationale EnergieTransitie - het verbinden van de verschillende initiatieven binnen en buiten PeGO om in het bijzonder de nationale EnergieTransitie op gang te brengen De strategie bestaat daarmee uit: - het laten samenwerken van kennisinstellingen en het laten analyseren welke technische concepten in _op_nieuw.indd :47:54

15 06 Organisatie Organisatie in groeiend netwerk van partijen - management en leiderschap - sturing en elan Energiebedrijven Nationale Overheid VROM EZ VenW SenterNovem Provincies Gemeenten Platforms EnergieTransitie PM NGR PeGO EnergieNed Aedes Organisaties AVBB, KIVI, ONRI BouwNed, SBR, ISSO Banken & Verzekeraars Verenigingen Eigenaars & Bewoners Vakbladen Onderwijsinstellingen Opleidingsinstituten Kennisinstellingen TNO ECN Ingenieursbureaus Bouwbedrijven Vastgoedbedrijven Projectontwikkelaars Woningbouw corporaties Industrie Ontwerpers Adviesbureaus Architecten Detacheringbureaus Software leveranciers Toeleveranciers Algemeen Binnen het innovatieplan van de Werkgroep zal de Werkgroep enerzijds zeer concreet op het behalen van de ambitieuze doelstellingen van de voorbeeldprojecten sturen en anderzijds juist vooral werken aan het aanslingeren van een groeiend netwerk van partijen die zich willen verbinden met de doelstellingen van de nationale EnergieTransitie. Dat wil zeggen dat de Werkgroep naast management vooral ook leiderschap vraagt en dat naast professionele sturing vooral ook bezieling, enthousiasme en elan nodig is. De gekozen organisatiestructuur is hiermee in essentie bepaald: een handvol bevlogen mensen, die een groot netwerk van professionals verbinden en versterken, en die zich tegelijkertijd laten afrekenen op de harde resultaten die uit de voorbeeldprojecten moeten komen. Naast moeten en kunnen staat echter ook willen centraal. Essentieel is kennisoverdracht en het inspireren, motiveren en ondersteunen van partijen in de gehele _op_nieuw.indd :47:58

16 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Organisatie in netwerk van verbindingen - juridische vorm 16 Klankbordgroep DENKEN VROM Werkgroep PeGO Stichting EnergieTransitie/ Werkgroep PeGO Klankbordgroep OPSCHALEN Programmamanagement DENKEN Innovatieteams DOEN Transitiegroepen OPSCHALEN bouwkolom. Hiervoor moet vanaf het begin een zo groot mogelijk aantal partijen betrokken worden bij het plan. Op lokaal niveau gaat het om een groeiend aantal, dat ambitieuze beleidsdoelstellingen bepaalt om energiebesparingen te realiseren. Op het niveau van individuele bedrijven en adviseurs gaat het om kennisoverdracht, scholing en begeleiding bij het managen van complexe opgaven. Essentieel is het betrekken van de gebruikers van de woningen en gebouwen. De beste manier om partijen in de bouw te motiveren zich voor EnergieTransitie in te zetten is te laten zien dat het tevreden kopers en huurders van woningen oplevert en tevreden gebouweigenaren. Juridische vorm Om de Werkgroep in staat te stellen contracten af te sluiten, een kleine uitvoeringsorganisatie in te richten en geldstromen te kunnen reguleren kiest de Werkgroep voor een Stichtingstructuur. Als werktitel voor dit juridische vehikel is voorlopig gekozen: EnergieTransitie/Werkgroep PeGO. In de komende tijd zal de Werkgroep nog nader onderzoeken of het hierbij om een nieuwe stichting dient te gaan, een combinatie kan worden gemaakt met de andere PeGOinitiatieven of dat van andere bestaande structuren (o.a. Stichting van Projectgroep DEPW) gebruik kan worden gemaakt. Hierbij wordt tevens nog bekeken op welke wijze het bestuur van de Stichting het beste kan worden bemenst teneinde vanaf het begin breed draagvlak vanuit de markt te verzekeren _op_nieuw.indd :47:59

17 0 6 o r g a n i s a t i e 17 Algemene verdeling van taken en bevoegdheden Werkgroep De Werkgroep Nieuwbouw Groot onderhoud/renovatie maakt onderdeel uit van PeGO en rapporteert in die zin aan de Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (IPE). In verband met de overheidsbijdrage voor het totale plan is het uitgangspunt dat ook rechtstreeks verantwoording wordt afgelegd aan VROM. De Werkgroep stelt een uitvoeringsorganisatie in en functioneert zelf in de praktijk als Stuurgroep, als een Raad van Commissarissen naar deze uitvoeringsorganisatie. De Werkgroep delegeert de dagelijkse coördinatie & aansturing van de projecten aan dit centrale Programmamanagementbureau. Programmamanagement Het centrale Programmamanagementbureau is verantwoordelijk voor de dagelijkse coördinatie, aansturing en verbinding van alle activiteiten, evenals de operationele verbindingen met overige werkgroepen PeGO. Alle activiteiten in projecten, researchactiviteiten, productie van middelen voor kennisoverdracht en ondersteunende activiteiten vanuit dit innovatieplan vallen onder de verantwoordelijkheid van het Programmamanagement. DENKEN - Innovatieteams De innovatieteams zijn verantwoordelijk voor research en innovatie. Zij ontwikkelen nieuwe oplossingsvarianten, technieken Organisatie - algemeen overzicht Klankbordgroep DENKEN Stichting EnergieTransitie/ Werkgroep PeGO Klankbordgroep OPSCHALEN Programma- Coördinator DENKEN Projectmanagement ALGEMEEN Programma- Coördinator ALGEMEEN TRANSITIE -MGT. Programma- Coördinator KENNISMGT. & SUPPORT Programma- Coördinator OPSCHALEN DENKEN DOEN OPSCHALEN Innovatieteams Transitiegroepen 1 Transitiegroepen 2 Transitiegroepen 3 Transitiegroepen 4 Lokaal OPSCHALEN Informatiestromen Rapportagelijnen project- en programmamanagement Coördinatielijnen technisch inhoudelijk kennismanagement en support Nationaal _op_nieuw.indd :48:00

18 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Organisatie - programmamanagement Programmacoördinator ALGEMEEN TRANSITIE -MANAGEMENT 18 Programma- Coördinator DENKEN Projectmanagement ALGEMEEN Programma- Coördinator KENNISMGT. & SUPPORT Programma- Coördinator OPSCHALEN DENKEN DOEN OPSCHALEN Innovatieteams Transitiegroepen Informatiestromen Rapportagelijnen project- en programmamanagement Coördinatielijnen technisch inhoudelijk kennismanagement en support en processen. Zij werken realistische en realiseerbare, integraal samenhangende pakketten en concepten uit. Om een brede verankering van het programma te waarborgen is regelmatige toetsing van de onderzoeksprogrammering voorzien met de in te stellen klankbordgroep DENKEN. DOEN - Transitiegroepen De transitiegroepen zijn verantwoordelijk voor realisatie in de praktijk. Zij committeren zich in meerdere rondes aan oplopende ambities (45, 60, 80%) en realiseren concreet de verschillende bouwopgaven. Zij creëren volume, waardoor marktinvesteringen in vernieuwing niet alleen mogelijk, maar ook interessant worden. OPSCHALEN Lokale en Nationale Opschalingteams De opschalingteams zijn verantwoordelijk voor brede marktintroductie. Het lokaal opschalen is bedoeld als gecoördineerde olievlekwerking. Het richt zich op de naaste omgeving waarin een Transitiegroep werkt, bij voorbeeld ten behoeve van andere projecten in dezelfde gemeente. Daarnaast zullen de corporaties, projectontwikkelaars en adviesbureaus die bij de Transitiegroepen betrokken zijn ook in andere gemeenten hun verworven kennis gaan inzetten. Dit geldt eveneens voor de toeleverende industrie en uitvoerende partijen die werken voor andere opdrachtgevers. Het nationaal opschalen is bedoeld om te realiseren dat grootschalige acceptatie en overname van vernieuwingen, van early adopters naar mainstream, zal plaatsvinden. Allereerst richt het opschalen zich op enthousiasmeren, stimuleren, kennisoverdracht en uitdagen tot participeren. Om een brede verankering van het programma te waarborgen vindt hierbij regelmatige toetsing van de programma-aanpak plaats met de in te stellen klankbordgroep OPSCHALEN _op_nieuw.indd :48:01

19 0 6 o r g a n i s a t i e 19 Organisatie Programmamanagement Om haar taken te vervullen beschikt het Programmamanagementbureau over de volgende rollen/ functies: Kennismanagement & support Om de ca 80 complexe en innovatieve projecten in de Transitiegroepen eenduidig, effectief en efficiënt te kunnen monitoren, alsook om alle verschillende leerervaringen effectief en efficiënt te kunnen doorgeven binnen zowel lokale als nationale opschalingactiviteiten, is het noodzakelijk dat vooraf een zeer goed gestructureerd en kwalitatief hoogwaardig kennismanagementsysteem wordt opgezet. Heldere formulering en regulering van informatiestromen en eenduidige rapportagelijnen, duidelijk contractafspraken en een gezamenlijke taal moeten het mogelijk maken om de vele verschillende activiteiten met elkaar te verbinden en elkaar te laten versterken. Transitiemanagement Onder de directe verantwoordelijkheid van het Programma Management Bureau valt tevens de groep Transitie Management. Deze groep heeft geen directe resultaatgerichte verantwoordelijkheid binnen het programma, maar analyseert en bekijkt vanuit het totaaloverzicht van alle activiteiten de mogelijke inefficiënties, die zich aftekenen met als doel om de Programma Coördinator Algemeen en alle betrokken partijen inzicht te verschaffen in de effectiviteit van het programma. De groep Transitie Management kan zo voorstellen doen aan de Coördinator Algemeen voor onderzoek of gerichte support, of kan via de Coördinator Algemeen verzoeken krijgen voor onderzoek of gerichte support van de diverse Innovatiewerkgroepen, Transitiegroepen of groepen die Lokaal of Nationaal doende zijn met de EnergieTransitie. Rol/functie Algemeen Programmacoördinator Verantwoordelijkheden Eindverantwoordelijk voor de uitvoering van het programma Programma coördinator DENKEN Verantwoordelijk voor de coördinatie en aansturing van het programmaonderdeel DENKEN Algemeen Projectmanagement Verantwoordelijk voor de projectplanning voor wat betreft tijd en geld Programmacoördinator KENNISMANAGEMENT & SUPPORT Verantwoordelijk voor de technisch inhoudelijke projectplanning, de organisatie van commissioning en de organisatie van de communicatie over en weer en de kennisstromen tussen DENKEN, DOEN en OPSCHALEN Programmacoördinator OPSCHALEN Verantwoordelijk voor de coördinatie en aansturing van het programmaonderdeel OPSCHALEN TRANSITIEMANAGEMENT Verantwoordelijk voor voortdurende terugkoppeling over het programma en analyse van samenhang van de diverse activiteiten _op_nieuw.indd :48:02

20 E n e r g i e T r a n s i t i e - P l a n P e G O Programmamanagement DENKEN Klankbordgroep DENKEN Stichting EnergieTransitie /Werkgroep PeGO 20 Programma Coördinator DENKEN Programmamanagement DENKEN samenhangend onderzoeksprogramma met meerdere Innovatieteams DOEN OPSCHALEN Thema Thema Thema Thema Thema Passief Adaptief Exergie Tapwater Informatiestromen Rapportagelijnen projecten - programmamanagement Coördinatielijnen technisch inhoudelijk kennismanagement en support DENKEN: Innovatieteams Het DENKEN vindt plaats in zogenaamde themagroepen of innovatieteams. Het is de bedoeling dat rondom een thema een groep deskundigen wordt verzameld die het betreffende thema grondig uitwerkt tot concepten op niveau s 45%, 60% en 80% CO 2 reductie, inclusief de daarvoor benodigde doorontwikkeling van systemen en technologieën. Op basis van onze huidige inventarisaties verwachten wij dat themagroepen zullen ontstaan rondom de thema s Passief Huis +, Zonnewoning, Adaptief, Exergie, Tapwater, en Integrale Gebiedsconcepten. verzamelen kennis die opgedaan is nationaal EN internationaal in eerdere projecten, demonstraties om mee te nemen in nieuwe conceptontwikkelingen, technologie ontwikkelingen, etc. leveren specifiek kennis aan op een van de aspecten. Toeleverende industrie: creëren van waarde door innovatie in systemen en processen. vertalen technologische doorbraken in concrete productontwikkeling. In de Transitiegroepen voor woningbouw en utiliteitsbouw, zowel voor nieuwbouw als renovatie kan vervolgens voor een van de concepten worden gekozen als basisprincipe voor de uitwerking van de drie opeenvolgende projecten. In de komende periode wil de Werkgroep enerzijds deze themalijnen samenhangend verder uitwerken en ten behoeve van de eerste transitiegroepen twee conceptlijnen voor de drie ambitieniveaus volledig uitwerken. De samenstelling van innovatieteams zal variëren. Op basis van de huidige inventarisatie en de doelstellingen wordt verwacht dat in principe telkens uit de volgende partijen een mix zal worden gevonden: R&D instellingen en gespecialiseerde ingenieursbureaus: leveren kennis aan voor het bedenken van systeemconcepten op de verschillende aspecten en dragen zorg voor ontwikkeling van benodigde technische oplossingen. Bouwregisseur (projectontwikkelaar/woningcorporatie/ aannemer) waarborgen de praktische haalbaarheid van concepten Procesbegeleiders koppelen kennis aan elkaar vanuit de verschillende aspecten en zorgen ervoor om uiteindelijke systeemconcepten kant&klaar aan te leveren. zorgen dat het proces van totstandkoming van de systeemconcepten wordt geborgd. Klankbordgroep DENKEN Om de conceptontwikkeling van het begin te richten en te verankeren vanuit de behoefte aan realisatie en mogelijke opschaling in de praktijk wil DENKEN tevens werken met een klankbordgroep. Partijen die hier een rol in kunnen spelen zijn, naast niet rechtstreeks betrokken collega-experts, ondermeer industrie, architecten, (lokale) _op_nieuw.indd :56:20

EnergieTransitie- Plan PeGO. Werkgroep Nieuwbouw Groot onderhoud/renovatie. Een innovatieplan energie-efficiency nieuwbouw en renovatie

EnergieTransitie- Plan PeGO. Werkgroep Nieuwbouw Groot onderhoud/renovatie. Een innovatieplan energie-efficiency nieuwbouw en renovatie EnergieTransitie- Plan PeGO Werkgroep Nieuwbouw Groot onderhoud/renovatie Een innovatieplan energie-efficiency nieuwbouw en renovatie Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting 2. Missie 3. Visie 4. Indicatoren

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

Innovatie Agenda Gebouwde Omgeving. Utrecht + Amsterdam - 5 en 13 november 2008

Innovatie Agenda Gebouwde Omgeving. Utrecht + Amsterdam - 5 en 13 november 2008 Innovatie Agenda Gebouwde Omgeving Utrecht + Amsterdam - 5 en 13 november 2008 Stand van zaken UKR projecten Aanvrager Titel Gemeente Woningstichting Patrimonium Harinxmaland Sneek Sneek Aramis Wonen Passief,

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Energie neutrale Gebiedsontwikkeling

Energie neutrale Gebiedsontwikkeling Energie neutrale Gebiedsontwikkeling Dag van de Projectontwikkeling Pieter Hameetman, directeur 23 mei 2013 Koninklijke BAM Groep nv Energie neutrale gebiedsontwikkeling Energienota = 0 Betekend communiceren

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen

Symposium duurzaamheid Portaal. Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Symposium duurzaamheid Portaal Nu aan de slag met het oog op toekoms7ge ontwikkelingen Waarom energietransi7e? Milieu Leveringszekerheid of /PJ Verantwoordelijkheid Gebouwde Omgeving energiegebruik EU

Nadere informatie

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal Informatiebijeenkomsten Over Energiesprong Praktijkexperimenten voor vernieuwing volkshuisvesting van onderaf Programma s 1. Huren en Kopen 2. Verdichten en Verdunnen

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden

Hoe werkt conceptueel bouwen? Verschillende standaarden Conceptueel Bouwen 40 Tekens van Transitie Hoe werkt conceptueel bouwen? Bij conceptueel bouwen ontwikkelen architecten, projectontwikkelaars, bouwbedrijven en toeleveranciers samen een standaardconcept

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten verbruiken. Hoe we werken De woning krijgt als het ware

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Effecten van energiebesparende maatregelen

Effecten van energiebesparende maatregelen Effecten van energiebesparende maatregelen Laure Itard, Olivia Guerra Santin 7-12-2009 Delft University of Technology Challenge the future Historisch gasverbruik huishoudens Gemiddeld huishoudelijk gasverbruik

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet In opdracht van Platform energietransitie Gebouwde Omgeving, Innovatiewerkgroep, 2007 Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 2. Het concept 3 - - - - - - 3. Contouren voor

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies Vaillant & rendement Technisch Project Advies meer rendement van uw project? Begin bij Vaillant Technisch Project Advies tijdige inschakeling TPA Uw winst Hoe blijven we samen aan de voortdurend aangescherpte

Nadere informatie

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing Ervaringen DBO Praktijkseminar Nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders 11 oktober 2011 Ronald van Nattem Hoofd B&O Vastgoed DH Aart de

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit

Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Energie Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit Het behalen van energie-efficiëntieverbetering in een bepaald type gebouw wordt zowel door het Bouwbesluit

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Communicatieplan Energie- & CO 2

Communicatieplan Energie- & CO 2 Communicatieplan Energie- & CO beleid Versie 9 - Januari 013 Akkoord Directie: Inhoud: 1. Inleiding 1.1 Ambitie 1. Aansluiting op de marktontwikkelingen 1.3 Doelstellingen en voorgenomen acties in 01 1.4

Nadere informatie

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012 1. Inleiding De gemeente Waalwijk, Casade en Slagenland Wonen hebben in juli 2011 het Prestatiecontract over de ontwikkeling van de woningvoorraad in de periode 2011-2014 getekend. Hierin is afgesproken

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Provincie Gelderland Yvonne Tieleman W/E adviseurs Janny Stevens Gezonde en zuinige scholen Gelders Klimaatprogramma 2008-2011 Aanpakken en aanpassen Naar een klimaatneutraal

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie

Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit

Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit Vier jaar werken aan energiebesparing en woningkwaliteit Verslag Slotmanifestatie op 31 januari 2013 Renovatie- en energiebeleid verandert De corporatiesector is onderhevig aan grote dynamiek. De schaal,

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Projectopdracht en Plan van aanpak Energiezuinig bouwen in Pesse

Projectopdracht en Plan van aanpak Energiezuinig bouwen in Pesse Projectopdracht en Plan van aanpak Energiezuinig bouwen in Pesse Datum: 13 januari 2012 Strategie, Beleid en Projecten Postbus 20.000, 7900 PA Hoogeveen Telefoon 14 0528 Fax 0528-291325 E-mailinfo@hoogeveen.nl

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013

CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 CO 2 -reductiedoelstelling 2011-2013 Cauberg-Huygen Raadgevende Ingenieurs BV december 2011 2010.0001-15 Inleiding Cauberg-Huygen is sinds 1975 koploper in oplossingen voor de bouw- en infrasector, industrie

Nadere informatie

Platform energietransitie Gebouwde Omgeving

Platform energietransitie Gebouwde Omgeving 2320 2320 2320 2320 2320 360 355 Platform energietransitie Gebouwde Omgeving 100 1895 650 Innovatie in de bouw: 500 het moet en het kan! Bouwbedrijven, industrie, projectontwikkelaars, adviseurs, installateurs,

Nadere informatie

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen Een kwaliteitsbeheersysteem voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen 1 Renovatie van meergezinswoningen met behulp van het kwaliteitsbeheersysteem

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Initiatiefvoorstel Tenda Hoffmans. (Groen Links), Jan de Ridder (PvdA) E-mail: J.A.deRidder@uva.nl Bestuurlijke context Eind 2005 is er door de raad aan de hand van een nota

Nadere informatie

Ir. G.N. Sweringa (Truus)

Ir. G.N. Sweringa (Truus) Verduurzaming Woningmarktdebat woningbestand Apeldoorn 15 april 2010 Ir. G.N. Sweringa (Truus) Directeur Bestuurder 7-5-2010 1 MISSIE OFW Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken CIE GZ 6 01-2007 TER KENNISNAME AAN Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken 1 Inleiding In 1997 zijn in Kyoto internationale afspraken gemaakt om tot een reductie van uitstoot

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven

+HUIS renovatie. Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven +HUIS renovatie Het beste energieneutraal renovatieconcept voor de Sparrenhoeven Dirk de Vroome Door Zon en Wind Atelier 10/15 Zehnder J.E.StorkAir GeoEnergie Datum: 11 november 2013 1 +HUIS renovatie

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Inhoud 1. Maak van uw gemeente een Energieke Regio... 2 2. De start... 3 3. Het vervolg... 4 4. Aanbod... 5 1 1. Maak van uw gemeente een Energieke

Nadere informatie

Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt. door middel van het oprichten van een. Advies- en Verkooporganisatie

Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt. door middel van het oprichten van een. Advies- en Verkooporganisatie Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt door middel van het oprichten van een Advies- en Verkooporganisatie Datum: 13 mei 2013 Status: Publicatie Namens: Werkgroep MIO Duurzaamheid De

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Even voorstellen: Historie

Even voorstellen: Historie Postbus 33 5160 AA Sprang-Capelle T 0416 280 880 F 0416 273 322 E info@vanscholladvies.nl I www.vanscholladvies.nl BTW-nr NL8057.27.826.B.01 K.v.K. Tilburg nr. 18047302 Rabobank 33.42.24.578 Even voorstellen:

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar

Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar Kansrijke aanpakken voor energiebesparing in bestaande bouw: de particuliere eigenaar Haags Milieucentrum, 17 juni 2011 Henk Diepenmaat Actors Procesmanagement BV henk.diepenmaat@actors.nl Meer Met Minder

Nadere informatie

Catrinus Tuinstra Fokje Bosma 12 november 2014

Catrinus Tuinstra Fokje Bosma 12 november 2014 Catrinus Tuinstra Fokje Bosma 12 november 2014 MISSIE STICHTING CPOZ Burgers helpen bij het conceptualiseren, budgetteren, vormgeven, aanbesteden, realiseren, monitoren van hun eigen woning en woonomgeving

Nadere informatie

De weg naar vernieuwing in de bouw

De weg naar vernieuwing in de bouw De weg naar vernieuwing in de bouw De gebruiker centraal Ruimte voor innovatie Efficiënter bouwproces Toekomstbestendige gebouwen Flexibele huisvesting Bijdrage aan duurzame leefomgeving Meer rendement

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie