Stevia en steviolglycosiden: de naakte waarheid over Stevia of de politiek in zijn blootje

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stevia en steviolglycosiden: de naakte waarheid over Stevia of de politiek in zijn blootje"

Transcriptie

1 Stevia en steviolglycosiden: de naakte waarheid over Stevia of de politiek in zijn blootje door Prof. Jan M.C. Geuns Laboory of Functional Biology, KULeuven Kasteelpark Arenberg 1, 001 Leuven - Belgium H CH 2 H H HH H 2 C H CH 2 H H H H HH 2 C H CH 2 H H H H H H H H HH 2 C C= H H HH 2 C C= H H H H H Stevioside Rebaudioside A Het boek Stevia en steviolglycosiden, de naakte waarheid over stevia of de politiek in zijn blootje vertrekt van het feit dat de geneeskunde met reuzensprongen is vooruit gegaan, en dat toch steeds meer mensen ziek worden, vooral dan door de welvaartsziekten. De gevaren van overmatig sucrosegebruik evenals van fructose worden verklaard. Er wordt tevens een overzicht gegeven van toegestane voedseladditieven, waar niet eenieder even vrolijk over is. Mogelijke belangenvermengingen worden blootgelegd in zowel de Hoge Gezondheidsraad als het voormalige Wetenschappelijke Comitee voor voeding van de EU. De politiek gaat hier zeker niet vrijuit. Natuurlijk ligt de nadruk in het boek op het gebruik van Stevia en steviolglycosiden. Naast de zoetende eigenschappen bezitten steviolglycosiden gebruikt in hogere doses ook interessante farmacologische effecten, die waarschijnlijk alle te verklaren zijn door een verhinderen van optreden van zuurstofradicalen en/of door het verwijderen ervan.

2 Voor de leraren biologie wordt momenteel, in samenwerking met Ignace Nerinckx, Stijn Ceunen en Marion Grauwels, een proef uitgewerkt over Stevia die in de scholen kan worden uitgevoerd. Hierbij is het aangewezen om de leerlingen de juiste informatie over Stevia te kunnen bezorgen. De bijscholingsdag gaat door op woensdag 7 december e.k. Stevioside en rebaudioside A, de meest voorkomende zoetstoffen in de blaadjes van Stevia rebaudiana (Bertoni) Bertoni, smaken ongeveer 00 maal zoeter dan tafelsuiker (sucrose; 0.4% oplossing). Rebaudioside A heeft een glucose eenheid meer dan stevioside (Geuns 200). De zoetstoffen uit Stevia worden steviolglycosiden genoemd. Het voorkomen van diabetes type 2, zwaarlijvigheid en hoge bloeddruk neemt zeer sterk toe, en dit is ondermeer te wijten aan te hoge innames van suiker, vetten alsook keukenzout, en de toediening van smaakversterkers (bv. glutamaten). Dit alles gaat bovendien gepaard met een tekort aan beweging. De jaarlijkse kosten van deze aandoeningen kunnen geschat worden op 5 miljard euro in België en meer dan 250 miljard euro in Europa. In deze som zitten de kosten voor medicatie, voor hospitalisatie, amputaties (in extreme gevallen beide benen), oogziekten gaande tot complete blindheid, behandeling van hart- en vaatziekten, speciale diëten, tandverzorging, kosten van de medische staf, meer benodigde ziekenhuisbedden enz. In de raming van de jaarlijkse kosten zitten nog niet de sociale aspecten (bv. werkverzuim) noch die van menselijk lijden. Stevioside is een zeer geschikte suikervervanger. Vanaf het begin zouden we een duidelijk onderscheid moeten maken tussen lage doses van steviol glycosiden gebruikt om te zoeten, en hoge doses waarbij zeer gunstige farmacologische effecten kunnen optreden, maar die bij voorkeur zouden worden voorgeschreven onder medisch toezicht. 1) Lage doses gebruikt als zoetstof. De voordelen van stevioside als zoetstof of als dieetsupplement zijn talrijk. De maximum dagelijkse inname wordt geschat als lager dan 200 mg. Een epidemiologische studie in Thailand toonde een dagelijkse inname aan van ongeveer 100 mg. Het is een stabiele zoetstof zonder caloriën, en het behoudt goede tandhygiëne door vermindering van de suikerinname. Deze lage doses zijn volstrekt veilig voor gezonde personen, maar ook voor diabetici (type 1 en 2) alsook voor phenylketonurie-patiënten (PKU), Candida patiënten en zwaarlijvige personen. Deze lage doses hebben alleen maar zoetende eigenschappen zonder farmacologische effecten. Een overzicht van de wetenschappelijke liteuur over toxicologische studies werd gepubliceerd ter gelegenheid van een internationaal symposium gehouden aan de KULeuven (Leuven, België) over de Safety of stevioside (Geuns, 2004). Wetenschappers uit diverse landen kwamen tot het besluit dat stevioside volstrekt veilig is:

3 - de lethale dosis is zeer hoog (15-20 g/kg lichaamsgewicht), - slechts kleine hoeveelheden zijn nodig om te zoeten, - stevioside is niet carcinogeen. Integendeel, er is aangetoond dat stevioside borstkankers reduceert bij ten. In muizen, waarbij men met chemicaliën huidkankers induceerde, werden het aantal en de ontwikkeling van de kankers sterk afgeremd door hoge doses stevioside, zowel bij toediening aan de huid als bij orale inname (Toyoda et al., 1997; Yasukawa et al., 2002; Konoshima and Takasaki, 2002; Takasaki et al., 2008), - de opname en het metabolisme van stevioside werden bestudeerd in menselijke vrijwilligers (Simonetti et al., 2004; Geuns et al., 2004, 2006, 2007). Stevioside wordt niet opgenomen door de ingewanden (Koyama et al., 200a; Geuns et al., 200). Enkel de bacteriën van het colon kunnen stevioside afbreken tot steviol. Een deel hiervan wordt wel opgenomen en in de lever gemetaboliseerd tot steviol glucuronide dat wordt uitgescheiden in de urine. Er is geen accumulatie van steviol in het lichaam. Vrij steviol kon niet teruggevonden worden in het bloed. - Hoewel steviol een zwakke mutagene activiteit vertoonde in een zeer gevoelige stam van Salmonella typhimurium TM 677 (bacterie), waren zelfs zeer hoge concenties steviol zonder effect in in vitro proeven met menselijke lymphoblastoïde cellijnen alsook in in vivo proeven met muizen (tot 2 g/ kg lichaamsgewicht; Sekihashi et al., 2002)! In dit opzicht is het zeer interessant te noteren dat het voorkomen van kankers in Japan zeer laag is, hoewel stevioside al sinds meer dan 40 jaren gebruikt wordt. Natuurlijk, de kwaliteit van het voedsel en levensstijl zijn hierbij ook belangrijke factoren. - stevioside heeft niet het minste effect op nelijke of vrouwelijke vruchtbaarheid, noch op de ontwikkeling van embryo of foetus. Voorheen werden geruchten omtrent effecten op nelijke fertiliteit verspreid door de tegenstanders van stevioside. Tegengesteld aan deze geruchtenmolen, heeft stevioside geen enkele invloed op nelijke noch vrouwelijke vruchtbaarheid. Men kan zelfs hoge doses stevioside gebruiken om de bloeddruk te verlagen, zonder invloed op de nelijke potentie! (Hsieh et al., 200). De verhaaltjes zijn gebaseerd op een proef met ten (Melis, 1999). In die proef werden zeer jonge jes (50g) geforceerd gevoederd met extracten afkomstig van g droge Stevia blaadjes per dag. Dit is een zeer grote hoeveelheid. mgerekend geeft dit 5.4 g droge Stevia blaadjes/kg lichaamsgewicht bij het begin van de proeven (jes wegen dan 50 g) en.75 g/kg lichaamsgewicht bij het einde (ten wegen dan 194 g). Voor een volwassen persoon van 65 kg betekent dit extracten van.47 kg droge Stevia blaadjes of ongeveer 4.7 kg (!) verse bladeren/dag, oftewel meer dan 50% van het lichaamsgewicht! De betekenis van zulke proeven, waarin trouwens maar alleen een extreem hoge concentie werd getest, kan duidelijk in vraag gesteld worden. Indien we een steviol glycoside

4 gehalte van 10% van het drooggewicht aannemen, wil dat ook zeggen dat de jonge dieren 5. g steviol glycosiden/kg kregen toegediend en de oude 1. g/kg.

5 Tabel 1 geeft de ADI waarden zoals gevonden in de liteuur of berekend uit gegevens uit de literauur. ADI (mg/kg BW) 7.98* reba reba reba 22.7 reba 20 reba 6.25** 5.5* 12.5*** 25*** SVeq. (mg/k g * rganism Wistar hamster F44 NAEL (mg/kg) Duion experiment (in months) 24 # geneions 2 geneions 2 geneions ; Reference Xili et al Akashi & Yokoyama, 1975 Mitsuhashi,1981 Aze et al., 1991 Yodyingyad & Bunyawong 1991 Curry & Roberts, 2008 Curry & Roberts, 2008 Cury et al., 2008 Cury et al., 2008 Nikiforov & Eapen, 2008 Wasuntarawat et al., 1998 Yamada et al., 1985 Chan et al., 2000 Hsieh et al., 200 FSANZ 2008 JECFA 2008 EFSA 14 April 2010 * De waarde van de groep van Xili et al. (1992) moet worden aanzien als een minimale ADI gezien de auteurs geen hogere concenties testten dan g/kg BW. Deze hoogste concentie was zonder enig effect. ** De waarde bekomen voor hamsters moet ook besproken worden. In dit geval werd zuiver steviol gevoederd aan de dieren en dit steviol kan rechtstreeks worden opgenomen. De opname van stevioside en rebaudioside A is extreem laag (Geuns et al., 200; Koyama et al., 200). *** De waarden gegeven voor mensen werden berekend gebruik makend van de gegeven BMI s en een veronderstelde lengte van 1.6 m van de Chinese vrijwilligers. Een afwijkende lengte veronderstellen veroorzaakt slechts kleine schommelingen in de ADI. Hoe dan ook, zijn waarde is in de range van andere waarden gegeven in Tabel 1. Tijdens de 69 ste meeting van de Joint Expert Committee for Food Additives van de WH (JECFA; June 2008), werd een definitieve Allowable Daily Intake (ADI) van 0-4 mg/kg BW (uitgedrukt als steviol equivalenten) voorgesteld (veiligheidsfactor 100x). De ADI wordt als steviol equivalenten uitgedrukt omdat alle steviol glycosiden met verschillende molecuulgewichten door bacteriën in het colon worden afgebroken tot steviol. Deze ADI komt overeen met 10 mg stevioside of 12 mg rebaudioside A. Deze ADI nog altijd beneden deze die zou kunnen berekend worden uit de resultaten van Hsieh et al. (200) of die welke berekend werd uit experimenten met dieren (Tabel 1) Een ADI van 10 mg steviolequivalenten zou heel goed mogelijk kunnen zijn. In April 2010 accepteerde EFSA (European Food Safety Authority) dezelfde ADI-waarde (0-4 mg steviolequivalenten/kg lichaamsgewicht). 2) Farmacologische effecten. Hoge doses stevioside (250 mg driemaal per dag gaande tot 500 mg driemaal per dag) verlaagden de bloeddruk van patiënten met hoge bloeddruk en normale bloed glucose gehalten (Chan et al., 2000; Hsieh et al., 200). Bloed biochemische parameters waaronder lipiden en glucose vertoonden geen significante verschillen. Er werden geen significante negatieve effecten waargenomen en onderzoek naar de kwaliteit van het leven vertoonde een duidelijke verbetering van de levenskwaliteit. Er werd geen vermindering van nelijke potentie vastgesteld (Hsieh et

6 al., 200). Hoge doses stevioside hebben ook de mogelijkheid om type 2 diabetes te behandelen. Recent werd aangetoond dat orale inname van stevioside een duidelijke vermindering van het bloedglucose bewerkstelligde na een testmaaltijd (Gregersen et al., 2004). De afscheiding van insuline is stevioside concentie-afhankelijk in de eilandjes van Langerhans van muizen alsook in een menselijke β-cellijn. Bovendien is stevioside actief in een bloedglucose-concentieafhankelijke wijze, i.e. het is inactief bij basale glucose gehalten en het is enkel acitef als de glucosegehalten hoger zijn dan 5.6 mm (100 mg/100dl). p deze wijze leidt stevioside niet tot hypoglycaemie (Jeppesen et al., 1996, 2000). Stevioside verhoogt bovendien de insuline gevoeligheid alsook het glucosetransport in skeletspieren van obese Zucker ten (Lailerd et al., 2004). Stevioside vermindert bovendien de afscheiding van glucagon in de α-cellijn TC1-6 (Hong et al., 2006). Het is echter nog nodig om meer proeven te doen met menselijke vrijwilligers om te evalueren of al de bij dieren en bij in vitro bio-assays waargenomen farmacologische effecten, ook daadwerkelijk optreden bij de mens. Gezien enkel steviol glucuronide werd gedetecteerd in het bloed, zou deze verbinding het actieve product kunnen zijn dat hogergenoemde farmacologische effecten veroorzaakt (Geuns et al., 2006, 2007). Zeer recent toonden Geeraert et al. (2009) aan dat stevioside behandeling (10 mg/kg BW) van obese muizen de atherosclerotische plaque vorming inhibeerde en geassocieerd was met verbeterde insuline signaling en antioxidatieve verdediging in de bloedvaten. Stevioside had geen effect op het gewicht, maar verlaagde fasting glucose (-18%), insuline (-4%), en cholesterol (-21%). Stevioside behandeling verhoogde Lxrα, Fabp4, en Glut4, Irs1, Irs2, en Insr in wit visceraal vetweefsel, begunstigde adipocyte differentiatie en verbeterde insulin signaling. Verhoogde vetweefseldifferentiatie was geassocieerd met een toename van adiponectin (+98%). Stevioside reduceerde plaque volume in de aortaboog (-22%) door de gehalten te verminderen in de plaque aan macrofagen (-2%), lipiden (-21%) en geoxideerde LDL (-44%). Stevioside behandeling was geassocieerd met een toename in de antioxidatieve verdediging in de vaatwand, zoals verduidelijkt wordt door een toegenomen Sod1, Sod2, en Sod, welke geassocieerd waren met in afname in geoxideerde LDL in de aorta. Bovendien werd er een relatie gevonden tussen adiponectin, insulin signaling en oxidatieve stress in de aorta van met stevioside behandelde muizen. ) De situatie van Stevia en steviol glycosiden in de wereld. In o.a. Brazilië, Paraguay, Zuid-Korea, Maleysië, Mexico, Israël en Japan zijn Stevia blaadjes, alsook steviol glycosiden officieel toegelaten als lage-calorie zoetstof. In de USA zijn Stevia blaadjes en opgezuiverde extracten toegelaten als dieetsupplement sinds Er mag evenwel geen melding gemaakt worden van zijn zoetende eigenschappen, want dan is het weer verboden! In 2000 weigerde de Europese Commissie Stevia of stevioside respectievelijk als een novel

7 food of voedseladditief toe te laten, omdat er een gebrek was aan kritische wetenschappelijke liteuur over Stevia en de tegenspraken tussen geciteerde studies met betrekking tot mogelijke toxicologische effecten van stevioside en vooral dan zijn aglycon steviol. De ADI voorgesteld door JECFA in 2008 wordt niet geaccepteerd in de EU (EFSA) en de USA (FDA). In Europa werden einde 2005 Stevia en zijn extracten wel toegelaten als een additief in diervoeding. In 200 heeft FSANZ (Food Standards Australia New Zealand) Stevia en zijn steviol glycosiden goedgekeurd in zijn Listed medicines in Australia (FSANZ, 2007). Sindsdien werden er nog geen schadelijke neveneffecten gemeld bij de Therapeutic Goods Administion. Deze mededeling komt van FSANZ zelf en is daarom zeer waardevol. In 2008 heeft FSANZ het gebruik van steviol glycosiden toegelaten in Australië en Nieuw Zeeland (ADI 0-4 mg steviol equivalenten/kg BW). In december 2009 kende de FDA (USA) het GRAS-statuut toe aan rebaudioside A (>97% zuiverheid). Momenteel werden door de Europese Stevia Associatie ( 2 nieuwe dossiers ingediend. Een eerste dossier bevat de vraag om Stevia gedroogde blaadjes toe te laten als Novel Food in Europa. Het werd op 9 augustus 2007 ingediend in Berlijn, en een samenvatting ervan is te raadplegen op de website van EUSTAS. Een tweede dossier is een aanvraag om steviolglycosiden toe te laten als voedseladditief en dat werd ingediend bij EFSA (Parma) op 26 september Een samenvatting is tevens te raadplegen op de EUSTAS-website. Gezien het vele werk van EFSA zal men pas na juni 2009 starten met de lectuur van het dossier. Een beslissing wordt verwacht tegen voorjaar Sinds 1 september 2009 is rebaudioside A met een zuiverheid > 95% toegelaten in Frankrijk. Sinds de zomer 2009 heeft het totale mengsel van steviolglycosiden (>95% zuiverheid) het GRAS statuut bekomen in de USA. p 14 april 2010 publiceerde EFSA een positieve opinie over steviolglycosiden waarbij zowel zuiver rebaudioside A als het mengsel van steviolglycosiden een positieve vermelding kregen. p 4 juli 2011 keurde het Standing Committee van de EU het steviolglycoside-dossier goed en accepteerde een ADI tussen 0-4 steviolequivalenten. De mengsels steviolglycosiden moeten een zuiverheid hebben van 95 % met de bijkomende eis dat de som van stevioside en rebaudioside A minstens 75 % in het mengsel moet vertegenwoordigen. De publicatie van Annex II wordt verwacht tegen einde oktober/begin november. Twintig dagen na publicatiedatum zijn steviolglycosiden toegelaten in Europa in de categorieën waarvoor toelating is gevraagd en met inachtname van de maximumgehalten voor de verschillende voedselcategorieën. - Geuns J.M.C.: Stevia en steviolglycosiden (2010): de naakte waarheid over stevia of de politiek in zijn blootje. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp.108.

8 Naast deze Nederlandstalige versie, zijn ook de Franse en Engelse versie reeds verschenen. Een Duitse en Spaanse versie is in druk en kunnen worden besteld bij ). - Geuns J.M.C. (2011) La Stévia et les glycosides de stéviol : Rien que la vérité sur la Stévia ou la politique mise à nu. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp Geuns J.M.C. (2011): Stevia and steviol glycosides : the naked truth about Stevia or the politics laid bare. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp Geuns J.M.C. (2011): Estevia y los glicósidos de esteviol: La realidad sobre la Estevia o la política al desnudo. Stevia and steviol glycosides : the naked truth about Stevia or the politics laid bare. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp. 108 (in druk). - Geuns J.M.C. (2011): Stevia und Steviol-Glykoside: Die nackte Wahrheit über Stevia oder die Aufdeckung einer politischen Agenda. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp. 108 (in druk). Liteuur: Akashi H. and Yokoyama Y., (1975) Security of dried-leaf Extracts of Stevia. Toxicological Tests. Food Industry 18, 4-4. Aze, Y., K. Toyoda, K. Imaida, S. Hayashi, T. Imazawa, Y. Hayashi and M. Takahashi (1991) Subchronic oral toxicity study of stevioside in F44 s; Bulletin of National Institute of Hygenic Science 109, Chan P., Tomlinson B., Chen Y.-J., Liu J.-C., Hsieh M.-H. and Cheng J.-T. (2000) A double-blind placebo-controlled study pf the effectiveness and tolerability of oral stevioside in hu hypertension. Br. J. Clin. Pharmacol. 50, Geeraert B., Crombé F., Hulss M., Benhabilès N., Geuns J., Holvoet P.: Natural sweetener stevioside inhibits atherosclerosis by increasing the antioxidant defence in obese, insulin-resistant mice pp in Proceedings of the rd EUSTAS Stevia Symposium Stevia in Europe July 1 st 2 nd 2009, KULeuven, Belgium Ed.: Jan M.C. Geuns, ISBN: Geuns J.M.C. (200) Molecules of interest: Stevioside. Phytochemistry 64, Geuns J.M.C. (2004) Review: The safety of stevioside used as a sweetener. p In: Geuns J.M.C. and Buyse J. (Eds.). Proceedings of the first symposium Safety of stevioside Leuven, April 16, Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium. ISBN: , pp Geuns J.M.C. (2010) Stevia and steviol glycosides. Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium, ISBN: , pp. 07. Geuns J.M.C., Augustijns P., Mols R., Buyse J.G., Driessen B., (200) Metabolism of stevioside in pigs and intestinal absorption characteristics of Stevioside, Rebaudioside A and Steviol. Food Chem. Toxicol. 41, Geuns J.M.C., Buyse J., Vankeirsbilck A. and Temme L. (2004) About the safety of stevioside used as a sweetener. p In: Geuns J.M.C. and Buyse J. (Eds.). Proceedings of the first symposium Safety of stevioside Leuven, April 16, Euprint Ed., Parkbosstraat, 001 Heverlee, Belgium. ISBN: , pp Geuns Jan M.C., Johan Buyse, Annelies Vankeirsbilck, Elisabeth H.M. Temme, Frans Compernolle, Suzanne Toppet (2006) Identification of Steviol Glucuronide in Hu Urine. J. Agric. Food Chem. 54, Geuns Jan M.C., Johan Buyse, Annelies Vankeirsbilck, Elisabeth H.M. Temme (2007) Stevioside Metabolism by Hu Volunteers. Experimental Biology and Medicine 22(1), Gregersen, S., Jeppesen, P.B., Holst, J.J., and Hersen, K. (2004) Acute effects of the diterpene glucoside, stevioside, in type 2 Diabetic patients. Metabolism 5, 7-76.

9 Hong, J., Chen, L., Jeppesen, P.B., Nordentoft, I., Hersen, K. (2006) Stevioside counteracts the α-cell hypersecretion caused by long-term palmitate exposure. Am. J. Physiol. Endocrinol. Metab. 290, E416- E422. Hsieh MH, Chan P, Sue YM. (200) Efficacy and tolerability of oral stevioside in patients with mild essential hypertension: a two-year, randomized, placebo-controlled study. Clin Ther 25, JECFA (2004) publications/jecfa/en/summary6final.pdf+jecfa+2004&hl=en&ie=utf-8&client=pub Jeppesen, P.B., Gregersen, S., and Hersen, K. (1996) Stevioside and steviol stimulate insulin secretion from isolated mouse islets. Diabetologia A125: 472. Jeppesen, P.B., Gregersen, S., Poulsen, C.R., and Hersen K. (2000) Stevioside acts directly on pancreatic beta cells to secrete insulin: Actions independent of cyclic adenosine monophosphate and adenosine triphosphate-sensitive K-channel activity. Metabolism 49: Jeppesen, P.B., Gregersen, S., Rolfsen, S.E.D., Alstrup, K.K., and Hersen, K. (2002) Antihyperglycemic and insulinotropic actions of stevioside in normal and diabetic Goto-Kakizaki (GK) s. Phytomedicine 9: Jeppesen, P.B., Gregersen, S., Rolfsen, S.E.D., Jepsen, M., Colombo, M., Agger, A., Xiao, J., Kruhøffer, M., Ørntoft, T., and Hersen, K. (200) Anti-hyperglycemic and blood pressure-reducing effects of stevioside in the diabetic Goto-Kakizaki (GK). Metabolism 52: Konishima, T., Takasaki, M., (2002) Cancer-chemopreventive effects of natural sweeteners and related compounds. Pure Appl. Chem. 74, Koyama, E., Sakai, N., hori, Y, Kitazawa, K, Izawa,., Kakegawa, K., Fujino, A., Ui, M., (200a) Absorption and metabolism of the glycosidic sweeteners, Stevia related compounds in hu and. Food and Chemical Toxicology 41, Koyama, E., Kitazawa, K, hori, Y, Izawa,., Kakegawa, K., Fujino, A., Ui, M., (200b) In vitro metabolism fo the glycosidic sweeteners, Stevia mixture and enzymatically modified Stevia in hu intestinal microflora. Food and Chemical Toxicology 41, Lailerd N, Saengsirisuwan V, Sloniger JA, Toskulkao C, Henriksen EJ. (2004) Effects of stevioside on glucose transport activity in insulin-sensitive and insulin-resistant skeletal muscle. Metabolism 5, Melis M.S. (1999) Effects of chronic administion of Stevia rebaudiana on fertility in s. J. Ethnopharmacology 167, Mitsuhashi H. (1981) Safety of stevioside. In Tama Biochemical Co. Ltd. Report on Safety of Stevia. pp Sekihashi K., H. Saitoh and Y.F. Sasaki (2002) Genotoxicity studies of Stevia extract and steviol by th comet assay. J. Toxicol. Sc., 27, supplement I, 1-8. Simonetti P., Gardana C., Bramati L. and Pietta P.G. Bioavailability of Stevioside from Stevia rebaudiana in hu volunteers: preliminary report. (2004) p in Geuns, J.M.C. and Buyse, J. Eds. Proceedings of the first symposium on the Safety of Stevioside. KULeuven, Euprint Editions ISBN , pp Takasaki M., T. Konoshima, M. Kozuka, H. Tokuda, J. Takayasu, H. Nishino, K-H Lee (2008) Cancer preventive agents. Part 8: Chemopreventive effects of stevioside and related compounds. Bioorganic & Medicinal Chemistry (2008), doi: /j.bmc Toyoda, K., H. Matsui, T. Shoda, C. Uneyama, K. Takada and M. Takahashi (1997) Assessment of the Carcinogenicity of Stevioside in F44 Rats; Food and Chemical Toxicology 5, Wasuntarawat C., P. Emcharoen, C. Toskulkao, P. Mungkornkarn, M. Suttajit and T. Glinsukon (1998) Developmental Toxicity of Steviol, a Metabolite of Stevioside, in the Hamster; Drug and Chemical Toxicology 21, Xili L., B. Chengjiany, X. Eryi, S. Reiming, W. Yuengming, S. Haodong and H. Zhiyian (1992) Chronic oral Toxicity and Carcinogenicity Study of Stevioside in Rats. Fd Chem. Toxic. 0(11), Yasukawa, K., Kitanaka, S., Seo, S., (2002) Inhibitory effect of stevioside on tumor promotion by 12-tetradecanoylphorbol-1-acetate in two-stage carcinogenesis in mouse skin. Biol. Pharm. Bull. 25, Yodyingyuad V. and S. Bunyawong (1991) Effect of stevioside on growth and reproduction. Hu Reproduction, 6 (1),

Stevia hoe een plantje haar weg zoekt in de Europese voedselwetgeving

Stevia hoe een plantje haar weg zoekt in de Europese voedselwetgeving Stevia hoe een plantje haar weg zoekt in de Europese voedselwetgeving Stevia is een plant met blaadjes die zoet smaken. Verantwoordelijk voor die zoete smaak zijn de zogenaamde steviolglycosiden. In de

Nadere informatie

Zuigflessen met ethyleenoxide & steviolglycosiden uit stevia

Zuigflessen met ethyleenoxide & steviolglycosiden uit stevia Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Zuigflessen met ethyleenoxide & steviolglycosiden uit stevia RC 30/11/2011 Emmanuelle Moons Behandeling zuigflessen met ethyleenoxide In Franstalige

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en) 5234/16 DEEG 3 AGRI 10 SAN 8 BEGELEIDENDE NOTA van: de Europese Commissie ingekomen: 12 januari 2016 aan: Nr. Comdoc.: D042509/03 Betreft: het

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Commissie van Advies voor Plantenbereidingen. Advies Essentiële Oliën in Capsules Citrus limon (L.)

Commissie van Advies voor Plantenbereidingen. Advies Essentiële Oliën in Capsules Citrus limon (L.) Commissie van Advies voor Plantenbereidingen Advies Essentiële Oliën in Capsules Citrus limon (L.) 1. Identificatie Citrus limon (L.) Burm f, Citrus x limon (L.) Osbeck., Familie : Rutaceae NL: Citroenboom,

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N.

VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N. VRAAGBAAK MIGRATIE VAN BISPHENOL A VAN VERPAKKING NAAR VOEDSEL Door De Bont, R., Van Larebeke, N. 2004 Luik 1: Beleidsondersteuning MIGRATIE VAN BISPHENOL A UIT VERPAKKINGSMATERIAAL NAAR VOEDSEL EN DRANK

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

DE HUIDIGE STATUS VAN GEVALIDEERDE 3R-ALTERNATIEVE METHODEN -VEILIGHEID VOOR MENS-

DE HUIDIGE STATUS VAN GEVALIDEERDE 3R-ALTERNATIEVE METHODEN -VEILIGHEID VOOR MENS- DE HUIDIGE STATUS VAN GEVALIDEERDE 3R-ALTERNATIEVE METHODEN -VEILIGHEID VOOR MENS- Prof. Vera ROGIERS In Vitro Toxicologie en Dermato-Cosmetologie Vrije Universiteit Brussel ALTERNATIEVE METHODEN WAT?

Nadere informatie

Zoetstof steviolglycosiden Etikettering en reclame

Zoetstof steviolglycosiden Etikettering en reclame Zoetstof steviolglycosiden Etikettering en reclame Dit document is bedoeld voor alle actoren in de. Het beoogt de regels weer te geven die voor etikettering en reclame van toepassing zijn op voedingsmiddelen

Nadere informatie

STEVIA & STEVIOLGLYCOSIDEN

STEVIA & STEVIOLGLYCOSIDEN STEVIA & STEVILGLYCSIDEN UITDAGINGEN VR PRDUCTNTWIKKELING 24 NVEMBER 2011 BRUSSEL 1 11 INHUDSPGAVE Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 1. Stevia onder de loep... 4 2. Technologische uitdagingen... 5 2.1

Nadere informatie

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?)

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Gezond zijn levert dus niet alleen meer Als voorbeeld vergelijken we twee jaren op, vijftigjarigen zonder en met diabetes maar ook veel betere en vitalere

Nadere informatie

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau BIJLAGE II Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau Deze Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter zijn het resultaat

Nadere informatie

magnical-dtm Ondersteun uw botten, hart en cellen

magnical-dtm Ondersteun uw botten, hart en cellen magnical-dtm Ondersteun uw botten, hart en cellen magnical-dtm We weten allemaal dat calcium een sleutelelement is voor sterke beenderen en tanden, maar om calcium goed te gebruiken heeft ons lichaam andere

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Voeding bij kanker: fabels en feiten. Dr. Sandra Beijer, diëtist-epidemioloog Afdeling onderzoek Integraal Kankercentrum Nederland

Voeding bij kanker: fabels en feiten. Dr. Sandra Beijer, diëtist-epidemioloog Afdeling onderzoek Integraal Kankercentrum Nederland Voeding bij kanker: fabels en feiten Dr. Sandra Beijer, diëtist-epidemioloog Afdeling onderzoek Integraal Kankercentrum Nederland 11 juni 2015 Website www.voedingenkankerinfo.nl Superfoods Kurkuma is

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Zoetstoffen

Hoofdstuk 7 Zoetstoffen Hoofdstuk 7 Zoetstoffen 7.1 Inleiding Zoetstoffen kunnen gebruikt worden om dranken, maar ook nagerechten en snoep te zoeten. Als voedingsmiddelen gezoet zijn met een kunstmatige zoetstof, dan moet op

Nadere informatie

Spuitresidu Veiligheid voor de toepasser/werker/consument en de houding van de retail

Spuitresidu Veiligheid voor de toepasser/werker/consument en de houding van de retail Spuitresidu Veiligheid voor de toepasser/werker en de houding ten opzichte van residuen RESIDUEN Resten van een (gebruikt) gewasbeschermingsmiddel (= actieve stof) die achterblijven in de bodem, in het

Nadere informatie

Risicobeoordeling en beheer met betrekking tot de aanwezigheid van fipronil in eieren, eiproducten, pluimveevlees en verwerkte producten

Risicobeoordeling en beheer met betrekking tot de aanwezigheid van fipronil in eieren, eiproducten, pluimveevlees en verwerkte producten Risicobeoordeling en beheer met betrekking tot de aanwezigheid van fipronil in eieren, eiproducten, pluimveevlees en verwerkte producten Wat is fipronil Gebruik? Fipronil is een insecticide waarvan het

Nadere informatie

Toxicologie enkele begrippen

Toxicologie enkele begrippen 009 1 Toxicologie enkele begrippen Regelmatig worden wij geconfronteerd met begrippen als zeer giftige stof, of de zeer gevaarlijke chemische stof-x. Vaak zijn deze begrippen niet nader omschreven en is

Nadere informatie

1 op de Voeding en borstkanker. Vragen? 1 op de 8 vrouwen krijgt borstkanker

1 op de Voeding en borstkanker. Vragen? 1 op de 8 vrouwen krijgt borstkanker Voeding en borstkanker Vragen? Haaglanden MC 18 oktober 2018 ellen.kampman@wur.nl 1 op de 8 vrouwen krijgt borstkanker 1 op de 3 In 2017 Incidentie: ~ 110.000 Prevalentie: ~450.000 1 op de 20 is erfelijk

Nadere informatie

Publicatieblad van de Europese Unie L 295/205

Publicatieblad van de Europese Unie L 295/205 NL 12.11.2011 Publicatieblad van de Europese Unie L 295/205 VERORDENING (EU) Nr. 1131/2011 VAN DE COMMISSIE van 11 november 2011 tot wijziging van bijlage II bij Verordening (EG) nr. 1333/2008 van het

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 13 januari 2016 (OR. en) 5241/16 DEEG 4 AGRI 11 SAN 9 BEGELEIDENDE NOTA van: de Europese Commissie ingekomen: 13 januari 2016 aan: Nr. Comdoc.: D042508/03 Betreft: het

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

Botscintigrafie. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Eerste iteratie (2015-2017)

Botscintigrafie. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Eerste iteratie (2015-2017) Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde Eerste iteratie (2015-2017) Eerste periode (01/01/2015 31/03/2015) Botscintigrafie 24/09/2015 Contact: Thibault VANAUDENHOVE Federaal

Nadere informatie

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Er gaat niets boven Groningen! Inhoud Behandeling van NAFLD 1. Rol van

Nadere informatie

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K Hoofdstuk 7 Zoetstoffen De tijd ligt achter ons dat er vanwege diabetes geen gram suiker was toegestaan. Toch hebben zoetstoffen in bepaalde situaties zin. Als voedingsmiddelen gezoet zijn met een kunstmatige

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 1 / 9

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 1 / 9 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 1 / 9 Advies 24-2004: «Actielimieten voor de aanwezigheid van residuen van bepaalde additieven en bepaalde diergeneesmiddelen in levensmiddelen

Nadere informatie

KEN JIJ JE CHOLESTEROL- GEHALTE? PRAAT EROVER MET JE HUISARTS

KEN JIJ JE CHOLESTEROL- GEHALTE? PRAAT EROVER MET JE HUISARTS KEN JIJ JE CHOLESTEROL- GEHALTE? PRAAT EROVER MET JE HUISARTS Cholesterol is een vetachtige stof die van nature in het lichaam voorkomt, en wordt aangemaakt door de lever (endogene cholesterol). Cholesterol

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Resultaten voor Brussels Gewest Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Brussels Gewest Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 106 Samenvatting Samenvatting Actieve sportpaarden krijgen vaak vetrijke rantsoenen met vetgehalten tot 130 g/kg droge stof. De toevoeging van vet verhoogt de energiedichtheid van voeders.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Chapter 8 112 Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Insulin induceert complexe responsen in perifere weefsel zoals de skeletspier, vet, hart, lever en het brein om

Nadere informatie

Vitamine D. Ton Boermans huisarts

Vitamine D. Ton Boermans huisarts Vitamine D Ton Boermans huisarts 2 2 Vitamine D Onvoldoende UVB voor Vitamine D synthese van november tot begin maart 90% van Europa heeft gedurende 4-6 mnd onvoldoende UVB straling. Latitude 38 o north

Nadere informatie

Dosisgids bestemd voor de arts voor de behandeling van Reumatoïde Artritis (RA) met RoACTEMRA

Dosisgids bestemd voor de arts voor de behandeling van Reumatoïde Artritis (RA) met RoACTEMRA De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel RoACTEMRA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Gezondheid & Voeding

Gezondheid & Voeding Hart en vaatziekten bestrijden en voorkomen met vitamine C Een goedkope en effectieve aanpak van hart en vaatziekten is heel goed mogelijk. En dan niet met farmaceutische middelen, die eigenlijk alleen

Nadere informatie

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN

(Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN 6.11.2018 NL L 275/1 II (Niet-wetgevingshandelingen) VERORDENINGEN UITVOERINGSVERORDENING (EU) 2018/1648 VAN DE COMMISSIE van 29 oktober 2018 tot toelating van het in de handel brengen van xylo-oligosachariden

Nadere informatie

SAMENVATTING Technische mengsels van vetoplosbare polychloorbifenylen (PCBs) zijn gebruikt als vloeistof in transformatoren, condensatoren en als

SAMENVATTING Technische mengsels van vetoplosbare polychloorbifenylen (PCBs) zijn gebruikt als vloeistof in transformatoren, condensatoren en als 109 SAMENVATTING Technische mengsels van vetoplosbare polychloorbifenylen (PCBs) zijn gebruikt als vloeistof in transformatoren, condensatoren en als brandvertragers, vanwege hun thermostabiliteit, chemische

Nadere informatie

Myocardperfusiescintigrafie

Myocardperfusiescintigrafie Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde Tweede iteratie (2017-2019) Tweede periode (01/07/2017 30/09/2017) Myocardperfusiescintigrafie 11/06/2018 Contact: Thibault VANAUDENHOVE

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting voor niet-ingewijden REGULERING VAN MICROVASCULAIRE INSULINE- GEVOELIGHEID DOOR PERIVASCULAIR VET: EEN TRANSLATIONELE BENADERING Rick I. Meijer 225 Het doel van dit proefschrift was te onderzoeken

Nadere informatie

List of publications

List of publications List of publications 122 List of publications Hoogendam J, Parlevliet ET, Miclea R, Lowik CW, Wit JM, Karperien M. Novel early target genes of parathyroid hormone-related peptide in chondrocytes. Endocrinology

Nadere informatie

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen Er gaat niets boven Groningen! Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Inhoud 1. Rol van dieet en samenstelling

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

ADDENDUM. Nederlandse Samenvatting

ADDENDUM. Nederlandse Samenvatting & ADDENDUM Nederlandse Samenvatting Addendum Wereldwijd neemt het aantal patiënten met type 2 diabetes ( ouderdom suikerziekte ) snel toe, wat voornamelijk komt door de toename in overgewicht. Diabetes

Nadere informatie

Dosisgids bestemd voor de arts voor de behandeling van Reumatoïde Artritis (RA) met RoACTEMRA

Dosisgids bestemd voor de arts voor de behandeling van Reumatoïde Artritis (RA) met RoACTEMRA De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel RoACTEMRA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit Patiënteninformatie Obesitastraining Eat-Fit Inhoud Inleiding... 2 Body Mass Index (BMI)... 2 Obesitas en fysieke activiteit... 2 Dieettherapie... 3 Operatie... 4 Onze obesitastraining Eat-Fit... 4 Persoonlijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch) (summary in Dutch) Type 2 diabetes is een chronische ziekte, waarvan het voorkomen wereldwijd fors toeneemt. De ziekte wordt gekarakteriseerd door chronisch verhoogde glucose spiegels, wat op den duur

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 121 Samenvatting Antioxidanten spelen een belangrijke rol in tal van biochemische processen, variërend van het ontstaan van ziekten tot het verouderen van voedingsmiddelen. Om deze rol accuraat te kunnen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit Patiënteninformatie Obesitastraining Eat-Fit 1 Inhoud Inleiding... 3 Body Mass Index (BMI)... 3 Obesitas en fysieke activiteit... 3 Dieettherapie... 4 Operatie... 5 Onze obesitastraining Eat-Fit... 5 Het

Nadere informatie

Wat zijn alternatieven voor suiker in de praktijk? Coca-Cola innovaties met minder suiker en calorieën en hun uitdagingen

Wat zijn alternatieven voor suiker in de praktijk? Coca-Cola innovaties met minder suiker en calorieën en hun uitdagingen Wat zijn alternatieven voor suiker in de praktijk? Coca-Cola innovaties met minder suiker en calorieën en hun uitdagingen Meer dan 500 merken & 3500 producten in 206 landen Nr. 1 Frisdrank Nr. 1 Fruitsap

Nadere informatie

Bijlage II Vereiste informatie voor kennisgeving krachtens artikel 4 of artikel 8, lid 1

Bijlage II Vereiste informatie voor kennisgeving krachtens artikel 4 of artikel 8, lid 1 bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 228 van 08/09/2000 VERORDENING (EG) Nr. 1896/2000 VAN DE COMMISSIE van 7 september 2000 inzake de eerste fase van het in artikel 16, lid 2, van

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 201569

Niet-technische samenvatting 201569 Niet-technische samenvatting 201569 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Endotheliale toxiciteit van bijnierprecursors, hydrocortison en fludrocortison die verhoogd zijn in patienten met congenitale

Nadere informatie

Wetenschappelijke conclusies

Wetenschappelijke conclusies Bijlage II Wetenschappelijke conclusies en redenen voor het positieve advies voor de handelsvergunning mits aan de voorwaarden wordt voldaan, en voor de wijziging van de samenvatting van de productkenmerken

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose.

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. 1 Samenvatting Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. Zowel arteriële trombose (trombose

Nadere informatie

Beschrijving van Olivie Woestijnparels

Beschrijving van Olivie Woestijnparels Beschrijving van Olivie Woestijnparels De chef-kok van de Tiesse di Bwes heeft met genoegen mediterrane gerechten bereid met onze Olivie Woestijnparels. Laat uw ogen en smaakpapillen genieten! 2 van 13

Nadere informatie

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Afdeling interne geneeskunde Deze informatie is een aanvulling op de folder Jaarcontrole voor mensen met diabetes mellitus, die u heeft

Nadere informatie

Decreasing rates of major lower-extremity amputation in people with diabetes but not in those without : a nationwide study in Belgium

Decreasing rates of major lower-extremity amputation in people with diabetes but not in those without : a nationwide study in Belgium Decreasing rates of major lower-extremity amputation in people with but not in those without : a nationwide study in Belgium Samenvatting van de resultaten gepubliceerd in Diabetologia (het artikel is

Nadere informatie

Cardiale preventie en revalidatie UZ Leuven

Cardiale preventie en revalidatie UZ Leuven Deze kaart is persoonlijk en zal u helpen om zo gezond mogelijk te zijn. Noteer hierop, samen met uw arts, de faktoren die uw risico op een hartaandoening verhogen en volg ze op. Laat deze kaart zien aan

Nadere informatie

Stevia en steviolglycosiden

Stevia en steviolglycosiden Stevia en steviolglycosiden Productinformatie Steviahouse.nl Weijinksweg 18 7558 PL Hengelo (ov) Nederland BTW: NL103938941 B01 kvk nr: 55471366 website: www.steviahouse.nl e-mail: info@steviahouse.nl

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Behandeling type 2 diabetes in 2011

Behandeling type 2 diabetes in 2011 mul$disciplinair symposium 1/10/2011 Behandeling type 2 diabetes in 2011 Dr. Katrin Mortelmans Casus man 54 jaar Ø Medische voorgeschiedenis: diabetes type 2 sinds 2006, arteriële hypertensie, maagulcera

Nadere informatie

L 113/6 Publicatieblad van de Europese Unie

L 113/6 Publicatieblad van de Europese Unie L 113/6 Publicatieblad van de Europese Unie 6.5.2010 VERORDENING (EU) Nr. 384/2010 VAN DE COMMISSIE van 5 mei 2010 betreffende de verlening en weigering van een vergunning voor bepaalde gezondheidsclaims

Nadere informatie

PET-onderzoeken. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Tweede iteratie ( )

PET-onderzoeken. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Tweede iteratie ( ) Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde Tweede iteratie (2017-2019) Vijfde periode (01/04/2018 30/06/2018) PET-onderzoeken 12/02/2019 Contact: Thibault VANAUDENHOVE Federaal

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015246 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Het ontrafelen van de rol die darmflora speelt in het ontstaan van hart- en vaatziekten 1.2 Looptijd van het project 1.3

Nadere informatie

Feiten en fabels rondom voeding suiker en kanker. Dr. Sandra Beijer, diëtist / senior onderzoeker Integraal Kankercentrum Nederland

Feiten en fabels rondom voeding suiker en kanker. Dr. Sandra Beijer, diëtist / senior onderzoeker Integraal Kankercentrum Nederland Feiten en fabels rondom voeding suiker en kanker Dr. Sandra Beijer, diëtist / senior onderzoeker Integraal Kankercentrum Nederland Opbouw presentatie Algemene informatie over suiker en vertering Suiker

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de meest voorkomende doodsoorzaak in de Westerse wereld. Atherosclerose, ook wel aderverkalking genoemd, is de belangrijkste onderliggende oorzaak van hart- en vaatziekten.

Nadere informatie

Het Voedingscentrum. Stichting Voedingscentrum Nederland Postbus 85700, 2508 CK Den Haag Eisenhowerlaan 108, 2517 KL Den Haag

Het Voedingscentrum. Stichting Voedingscentrum Nederland Postbus 85700, 2508 CK Den Haag Eisenhowerlaan 108, 2517 KL Den Haag Het Voedingscentrum Stichting Voedingscentrum Nederland Postbus 85700, 2508 CK Den Haag Eisenhowerlaan 108, 2517 KL Den Haag Missie Het Voedingscentrum informeert consumenten over en stimuleert hen tot

Nadere informatie

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes Food for thought Liselotte van Bloemendaal, AIOS interne Ziekenhuis Amstelland / VUmc Overgewicht en obesitas Wereldwijd heeft

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad gezondheidskundige

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL DOGMINTH 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Pyranteli embonas (= pyrantelum 7,5 mg) - Natr. alginas - Sorbitol. 70% non

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Kuzu (PvdA) over de bijwerkingen van antidepressiva (SSRI s) (2014Z07811).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Kuzu (PvdA) over de bijwerkingen van antidepressiva (SSRI s) (2014Z07811). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Meer inzicht in uw gezondheid?

Meer inzicht in uw gezondheid? Meer inzicht in uw gezondheid? Maak een afspraak voor de Gezondheids-APK bij uw Alphega apotheek. Meten is weten Bij uw Alphega apotheek kunt u terecht voor hulpmiddelen of medicatie wanneer u ziek bent.

Nadere informatie

FRONT OFFICE VOEDSEL- EN PRODUCTVEILIGHEID

FRONT OFFICE VOEDSEL- EN PRODUCTVEILIGHEID FRONT OFFICE VOEDSEL- EN PRODUCTVEILIGHEID Beoordeling van EFSA evaluatie over fipronil uit 2006 Beoordeling aangevraagd door: NVWA Beoordeling opgesteld door: RIVM Datum aanvraag: 25-07-2017 Datum beoordeling:

Nadere informatie

V OEDING. Goed nieuws! EN KOOLHYDRATEN. Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij

V OEDING. Goed nieuws! EN KOOLHYDRATEN. Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij V OEDING EN KOOLHYDRATEN Goed nieuws! Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij Houdt u van suiker? Ja? Uitstekend! U hoeft zich hierover niet langer schuldig te voelen. Integendeel

Nadere informatie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie

Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig overgewicht, nieuwe therapie 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De functie van galzouten in ziekte en gezondheid 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar Galzouten, darmontsteking, leverkanker, ernstig

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary)

Chapter 10 Samenvatting (Dutch Summary) Samenvatting (Dutch Summary) Het onderzoek beschreven in dit proefschrift was erop gericht om de regulatie van de expressie van eiwitten die betrokken zijn bij het metaboliseren en het transport van geneesmiddelen

Nadere informatie

LADA en MODY: hoe moeten we LADA en MODY opsporen. Welke kan in de eerste lijn worden behandeld en welke juist niet? Disclosure belangen

LADA en MODY: hoe moeten we LADA en MODY opsporen. Welke kan in de eerste lijn worden behandeld en welke juist niet? Disclosure belangen LADA en MODY: hoe moeten we LADA en MODY opsporen. Welke kan in de eerste lijn worden behandeld en welke juist niet? Disclosure belangen Geen conflicterende belangen voor deze presentatie Eelco de Koning

Nadere informatie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie 9 Samenvatting Samenvatting 3 Dit proefschrift beschrijft de invloed van dieetsamenstelling op de effecten van het dampvormige anestheticum sevofluraan op de doorbloeding en pompfunctie van het hart,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 169 170 Samenvatting Samenvatting Jicht is een reumatische ziekte die wordt veroorzaakt door het neerslaan van urinezuur (in de vorm van kleine naaldvormige kristallen) in en rond de gewrichten.

Nadere informatie

Aan: de Inspecteur Generaal van de NVWA met afschriften aan de DG Volksgezondheid van VWS en de DG AGRO en Natuur van EZ

Aan: de Inspecteur Generaal van de NVWA met afschriften aan de DG Volksgezondheid van VWS en de DG AGRO en Natuur van EZ > Retouradres Postbus 43006 3540 AA Utrecht Aan: de Inspecteur Generaal van de NVWA met afschriften aan de DG Volksgezondheid van VWS en de DG AGRO en Natuur van EZ Voorlopig advies van de directeur bureau

Nadere informatie

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding Refereeravond Multidisciplinaire route naar detubatie Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding 17 juni 2014, Geertje Raemakers-van Driel, diëtist Inleiding doel voeden op IC eiwitstofwisseling,

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting Samenvatting voor niet ingewijden Diabetes mellitus, oftewel suikerziekte, is een van de meest voorkomende chronische ziekten. Wereldwijd hebben 346 miljoen mensen diabetes, en in Nederland

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Chapter 10 Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Gedurende de laatste decades is diabetes mellitus type 2 (DM2) veranderd van een relatief onschuldige aandoening van de, met name de oudere, mens in

Nadere informatie

GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL!

GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL! GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL! HART- EN VAATAANDOENINGEN IN BELGIË: VASTSTELLINGEN BELANGRIJKSTE DOODSOORZAAK IN EUROPA EN IN BELGIË 11.200.000

Nadere informatie

Diabetes mellitus bij hond en kat

Diabetes mellitus bij hond en kat Diabetes mellitus bij hond en kat DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT Diabetes mellitus wordt ook wel suikerziekte genoemd. Diabetes mellitus komt regelmatig voor bij honden

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

Nierscintigrafie. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Eerste iteratie ( )

Nierscintigrafie. Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde. Eerste iteratie ( ) Nationale diagnostische referentieniveaus in de nucleaire geneeskunde Eerste iteratie (2015-2017) Achtste periode (01/10/2016 31/12/2016) Nierscintigrafie 19/07/2017 Contact: Thibault VANAUDENHOVE Federaal

Nadere informatie

Dia 1 Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. Dia 2. Dia 3. Vet in Historisch Perspectief. simpele vetopstapelingsziekte

Dia 1 Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. Dia 2. Dia 3. Vet in Historisch Perspectief. simpele vetopstapelingsziekte Dia 1 Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Dia 2 Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en Beroepsmatige Blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad gezondheidskundige

Nadere informatie

CHOLESTEROL EN OVERGEWICHT WAT DOEN ZE MET JE HART?

CHOLESTEROL EN OVERGEWICHT WAT DOEN ZE MET JE HART? CHOLESTEROL EN OVERGEWICHT WAT DOEN ZE MET JE HART? Nr. 073 Overgewicht Overgewicht is in de westerse wereld een groeiend probleem met ernstige gevolgen voor de volksgezondheid. Vanuit die wetenschap is

Nadere informatie

- Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten. Cacao als medicijn

- Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten. Cacao als medicijn - Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten Cacao als medicijn De indianen gebruiken al eeuwenlang cacao als medicijn. De eerste beschreven therapieën dateren

Nadere informatie

JVi. Veelgestelde Vragen INHOUDSOPGAVE

JVi. Veelgestelde Vragen INHOUDSOPGAVE JVi Veelgestelde Vragen INHOUDSOPGAVE 1. Wat is JVi? 2. Waarom moet ik iedere dag 120 ml JVi drinken? 3. Kan ik JVi combineren met andere Nu Skin-producten? 4. Is JVi een SCS-gecertificeerd product? 5.

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie