Tijdschrift voor Seksuologie (2010) 34,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tijdschrift voor Seksuologie (2010) 34, 90-103"

Transcriptie

1 Tijdschrift voor Seksuologie (2010) 34, Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren De belngrijkste resultten uit het onderzoek Lt je nu horen! Lisette Kuyper, John de Wit, Philippe Adm, Liesbeth Woertmn, Willy vn Berlo Rutgers Nisso Groep; Universiteit Utrecht; Ntionl Centre in HIV Socil Reserch, Sydney, Austrlië; Institute for Prevention nd Socil Reserch, Utrecht Smenvtting Om meer inzicht te krijgen in de diversiteit in grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren en de specifieke risico- en beschermingsfctoren voor diverse vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen, hebben de Universiteit Utrecht en de Rutgers Nisso Groep een grootschlig onderzoek onder jongeren (N = 1350, jr) uitgevoerd nr de rd en chtergronden vn grensoverschrijdende seks. Dit rtikel geeft een overzicht vn de belngrijkste bevindingen. Er wordt ingegn op de diverse vormen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg die jongeren meemken en vertonen (bijvoorbeeld verble mnipultie of seksuele dwng). Ook worden verschillende individuele en socile risicoen beschermingsfctoren in krt gebrcht. De lgemene conclusie uit het onderzoek is dt zowel jonge vrouwen ls jonge mnnen een scl n grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen rpporteren. De risicofctoren voor de verschillende vormen vn grensoverschrijdende seks lopen uiteen, mr er zijn ook een ntl meer lgemene risicofctoren. Voor het meemken vn grensoverschrijdende seksuele ervringen zijn dit, nst het zijn vn een vrouw, het hebben vn een groter ntl seksuele prtners, mbigue communictie over seks en een minder goede bnd met de ouders. Voor het vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg zijn, nst het zijn vn een mn, een positievere ttitude ten nzien vn grensoverschrijdend seksueel gedrg, seksueel senstie zoeken en symbolisch verzet (nee zeggen tegen gewenste seks) lgemenere risicofctoren. De reltie tussen seksuele en reltionele vrdigheden en het meemken en vertonen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onderstreept de noodzk tot een smenhngend nbod op het gebied vn effectieve seksuele en reltionele vorming voor jongeren, wrin preventie vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen en dequte communictie over seks belngrijke onderdelen zijn. Drs. L. Kuyper, onderzoeker Rutgers Nisso Groep en Universiteit Utrecht Prof. dr. J. de Wit, ZonMw hooglerr Universiteit Utrecht; hooglerr-directeur Ntionl Centre in HIV Socil Reserch, Sydney, Austrlië Dr. P. Adm, senior onderzoeker Ntionl Centre in HIV Socil Reserch, Sydney, Austrlië; lgemeen directeur Institute for Prevention nd Socil Reserch, Utrecht Prof. dr. L. Woertmn, hooglerr Universiteit Utrecht Drs. W. vn Berlo, progrmmcoördintor Rutgers Nisso Groep Correspondentie: Lisette Kuyper, Rutgers Nisso Groep, Postbus 9022, 3506 GA Utrecht. T: ; E: Ontvngen: 12 jnuri 2010; Geccepteerd: 9 mei Grensoverschrijdende seks omvt een scl n seksuele ervringen en gedrgingen die over de grens vn een vn de betrokkenen gn en wrbij een prtner die op dt moment geen seks wil wordt overgehld, beïnvloed, gemnipuleerd, gechnteerd of gedwongen (Crown & Roberts, 2007; Frris, Tret, Viken & McFll, 2008; Krhé, Wizenhöfer & Möller, 2003; LCsse & Mendelson, 2007). Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen vriëren vn ongewenste seksuele opmerkingen tot gedwongen penetrtie door wie, op welke mnier en in welke situtie dn ook. Een eenduidig prevlentiecijfer voor grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen vlt, mede door de diversiteit in ervringen en gedrgingen, niet te geven. Spitzberg (1999) constteerde in een bespreking vn 120 interntionle studies dt ongeveer 13% vn de vrouwen en 3% vn de mnnen ooit is verkrcht. Nog eens 18% vn de vrouwen en 6% vn de mnnen hd een poging tot verkrchting meegemkt. Deze ervringen lten echter slechts een deel vn het verhl zien, wrbij grensoverschrijdende ervringen zonder fysiek contct (zols seksueel getinte opmerkingen of ongewenst ms-

2 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, turberen in iemnds bijzijn) of minder eenduidige vormen vn beïnvloeding (bijvoorbeeld zeuren om seks), buiten beschouwing zijn gelten. In Nederlnd is recent een ntl onderzoeken nr grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren uitgevoerd die inzicht geven in de prevlentie vn grensoverschrijdende seks. Het meest brede overzicht is gebseerd op het onderzoek Seks onder je 25 ste (De Grf, Meijer, Poelmn & Vnwesenbeeck, 2005). Uit deze grootschlige, representtieve zelfrpportge studie kwm nr voren dt een nzienlijk percentge vn de Nederlndse jongeren te mken krijgt met seksuele dwng. Ruim 4% vn de mnnen en bijn 18% vn de vrouwen gf n ooit gedwongen te zijn tot seks. Drnst rpporteerde ruim 4% vn de mnnen en 1% vn de vrouwen dt zij zelf ooit iemnd hdden gedwongen tot seks. Als het gt om grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen in specifieke contexten, of specifieke vormen vn grensoverschrijdende ervringen, lt een studie vn Timmermns (2005) zien dt 18% vn de 14- en 15-jrigen in het fgelopen jr op school te mken te heeft gekregen met grensoverschrijdende seksuele ervringen. Hierbij ging het in 53% vn de gevllen om ervringen zonder fysiek contct (zols het mken vn seksueel getinte opmerkingen). Bij een op de vijf ervringen ws er wel sprke vn fysiek contct (zols ongewenste nrkingen). Een studie vn De Grf en Vnwesenbeeck (2006) onder ctief Internettende jongeren liet zien dt 12% vn de mnnen en 35% vn de vrouwen in het fgelopen jr op Internet iets vervelends meemkte op seksueel gebied. Risico- en beschermingsfctoren Voor een effectieve preventie vn de verschillende vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen is het belngrijk om, nst betrouwbre cijfers over de prevlentie, inzicht te genereren in de risico- en beschermingsfctoren voor het l dn niet meemken of vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg. Een groot ntl interntionle studies, ngevuld met enkele Nederlndse onderzoeken (zie onder ndere De Bruijn, Burrie & Vn Wel, 2006; De Grf et l., 2005) geeft inzicht in de mogelijke fctoren. In dit rtikel worden de risico- en beschermingsfctoren voor het meemken en vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg in krt gebrcht op bsis vn de socil-ecologische bendering (WHO, 2002). Deze bendering veronderstelt dt het meemken of vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg niet vnuit één of enkele individuele fctoren kn worden verklrd, mr dt er sprke is vn een smenspel tussen diverse individuele en socile fctoren. Er kunnen verschillende ctegorieën vn individuele fctoren worden onderscheiden. De eerste ctegorie vn individuele fctoren zijn de socil-demogrfische kenmerken. De kns op grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen verschilt tussen socil-demogrfische groepen: vrouwen, lger opgeleide jongeren, niet-westerse jongeren en homoseksuele jongeren lopen een groter risico om grensoverschrijdende seksuele ervringen mee te mken (De Bruijn et l., 2006; De Grf et l., 2005; De Grf & Vnwesenbeeck, 2006; Timmermn, 2005), terwijl mnnen vker grensoverschrijdend seksueel gedrg vertonen (De Grf et l., 2005; Timmermn, 2005). Drnst bleken mnnen met een niet-westerse chtergrond hun ltste prtner vker tot seks te hebben gedwongen (De Grf et l., 2005). In een recent onderzoek vn Hendriks, Slotboom en Verbrugge (2010) komt een lger opleidingsniveu ook ls risicofctor nr voren voor het vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg. Een ndere ctegorie vn individuele fctoren bestt uit iemnds chtergrond en gedrg. Hieronder vlt onder ndere de invloed vn iemnds seksuele en reltionele geschiedenis. Zo vergroten het hebben vn meer seksuele prtners (Abbey & McAusln, 2004), het strten met seks op jonge leeftijd (Krhé, 1998) en het hebben vn seks met losse prtners (Test & Dermen, 1999) de kns op het meemken of vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg. Nst het seksuele gedrg zijn ook ndere gedrgingen vn belng. Jongeren die meer lcohol en/of drugs gebruiken lopen een verhoogd risico op zowel het meemken ls vertonen vn grensoverschrijdende seks (Abbey & McAusln, 2004; Borowski, Hogn & Irelnd, 1997; George & Stoner, 2000; Moore et l., 2008). Een derde, veel bediscussieerde, potentiële gedrgsfctor die mogelijk vn invloed is op grensoverschrijdend seksueel gedrg, zijn medi- en pornoconsumptie. Overzichtsrtikelen vn Wrd (2003) en Kingston, Mlmuth, Fedoroff en Mrschll (2009) lten zien dt medi- en pornogebruik inderdd invloed kunnen hebben op (grensoverschrijdende) seksuele gedrgingen. Kingston et l. (2009) concludeerden dt pornogebruik een risicofctor kn zijn voor grensoverschrijdend seksueel gedrg, mr voornmelijk voor mnnen die ook l hoger scoren op ndere risicofctoren. Seksuele ttitudes en motieven vormen een derde ctegorie vn individuele fctoren die gerelteerd zijn n het wel of niet meemken vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. Jongeren met een positieve ttitude ten opzichte vn seksuele

3 92 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, dwng blijken vker grensoverschrijdend seksueel gedrg te vertonen én mee te mken (Forbes, Adm- Curtis & White, 2004; Foshee, Benefield, Ennett, Bumn & Bngdiwl, 2001; Hines, 2007). Mr ook ttitudes en motieven die niet direct op seksuele dwng betrekking hebben beúnvloeden de kns om dit gedrg wel of niet mee te mken of te vertonen. Zo worden jongeren met een lgere eigenwrde vker het slchtoffer vn seksuele dwng (Test & Dermen, 1999) en gn jongeren met dominntie of hedonistische motieven voor seks vker zelf over ndermns grens (White et l., 2008). Tot slot vormen seksuele en reltionele vrdigheden ook een ctegorie vn individuele fctoren die mogelijk een rol spelen bij grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. Een voorbeeld vn een vrdigheid uit deze ctegorie is het kunnen ngeven wt ongewenst is op seksueel gebied: jongeren die ongewenste seks kunnen weigeren, lopen minder kns om grensoverschrijdende seks mee te mken (Morokoff et l., 1997; Test & Dermen, 1999; Test et l., 2007). Drnst blijkt ook duidelijke communictie vn belng. Ambigue communictie over het wel of niet willen vn seks is zowel een risicofctor voor het meemken ls voor het vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg (Krhé, Scheinberger- Olwig & Koplin, 2000; Krhé et l., 2003). Nst individuele invloeden spelen ook socile fctoren een belngrijke rol in het verklren vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. De socile fctoren kunnen worden ondergebrcht in twee ctegorieën: de invloed vn ouders en vn vrienden en leeftijdsgenoten. Een goede bnd tussen jongeren en hun ouders beschermt tegen zowel het meemken ls het vertonen vn grensover-schrijdende seks (De Bruijn et l., 2006; De Grf et l., 2005; Slter et l., 2003). Nst de invloed vn ouders zijn het zich conformeren n vrienden of het ervren vn groepsdruk (De Bruijn et l., 2006; Krhé et l., 2003) en het rondhngen bij of lid zijn vn beplde jongerengroepen (Borowsky et l., 1997; Murner & Kohlmn, 2007) gerelteerd n het meemken en vertonen vn grensoverschrijdende seks. De huidige studie Ondnks het nzienlijke ntl (interntionle) studies nr grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen vn jongeren is er een ntl hiten in de kennis te onderscheiden. Zo richten bestnde studies zich veell op een specifieke vorm vn grensover-schrijdende seks (bijvoorbeeld het meemken vn seksueel geweld of ongewenste intimiteiten op het Internet) of mken zij gebruik vn een smengestelde, dichotome mt, wrbij de verschillende vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen of gedrgingen worden smengevt. Door het smenvoegen vn diverse ervringen en gedrgingen in een dichotome mt, of door de focus op een specifieke vorm vn grensoverschrijding, kn geen inzicht worden verkregen in de risico- en beschermingsfctoren voor de verschillende gedrgingen en ervringen. Anvullende problemen met de bestnde (interntionle) litertuur zijn dt er in studies vk gebruik wordt gemkt vn homogene steekproeven vn respondenten (bijvoorbeeld studenten) die niet, of nuwelijks, verschillen nr opleidingsniveu, seksuele voorkeur of etniciteit. Ook worden mnnen nog vk lleen ls plegers en vrouwen lleen ls slchtoffers geúncludeerd. Om meer inzicht te krijgen in het scl n grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren en de mogelijke risico- en beschermingsfctoren voor diverse vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen, hebben de Universiteit Utrecht en de Rutgers Nisso Groep in de loop vn 2008/2009 een onderzoek uitgevoerd onder een grote groep seksueel ctieve jongeren die verschillen in termen vn geslcht, opleidingsniveu, etniciteit en seksuele oriënttie. In dit rtikel wordt verslg gedn vn de belngrijkste bevindingen en wordt ntwoord gegeven op de volgende vrgen: 1) Welke vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen mken jongeren mee en vertonen zij zelf en 2) Welke risico- en beschermingsfctoren hngen smen met de diverse vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. Het onderzoeksrpport wrop dit rtikel mede gebseerd is (Kuyper, De Wit, Adm, Woertmn & vn Berlo, 2010), en wrin ook ndcht wordt besteed n dditionele onderzoeksvrgen, kn worden opgevrgd bij de eerste uteur. Methode Onderzoeksopzet Het onderzoek is uitgevoerd vi het Internet en gegevens zijn verzmeld middels digitle zelfrpportgevrgenlijsten op de website Nst de digitle vrgenlijsten bevtte de site ook informtie over het onderzoek, de contctgegevens vn het onderzoekstem en een lijst met hulpverleners wr jongeren terecht konden met vrgen over grensoverschrijdende ervringen en gedrgingen. Het onderzoek is vi oproepen in jongerenmedi 1 en door middel vn berichten op de intrnetpgin s vn verschillende ROC s 2 onder de ndcht vn de doelgroep gebrcht. Om zo min mogelijk vertekening in de werving te creëren is in de oproepen niet expliciet verwezen nr

4 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. Wel is in deze oproep expliciet vermeld dt het onderzoek betrekking hd op zowel leuke ls vervelende ervringen met seksuliteit. Om prktische redenen is de dtverzmeling verdeeld over meerdere vrgenlijsten. De eerste vrgenlijst konden de deelnemers geheel noniem vi de website invullen. Alle jongeren die de eerste vrgenlijst hdden ingevuld is gevrgd of zij ook de vrgen vn de tweede lijst wilden bentwoorden. Jongeren die ook de vervolgvrgenlijst wilden invullen is om een e-mildres gevrgd, zodt zij n ongeveer een mnd een link nr de tweede vrgenlijst toegestuurd konden krijgen. De emildressen vn de jongeren zijn prt vn hun ntwoorden opgeslgen. Alle dt zijn bewrd op een beveiligde server vn de Universiteit Utrecht en zijn lleen toegnkelijk voor de betrokken onderzoekers. Onder de deelnemers werden 10 ipod s en 8 cdeubonnen ter wrde vn 100 euro verloot. Het onderzoeksprotocol is beoordeeld door de dviescommissie vn de Fculteit Socile Wetenschppen vn de Universiteit Utrecht en niet toetsingsplichtig bevonden in de zin vn de Wet Mensgebonden Onderzoek. Meetinstrumenten Met de eerste vrgenlijst werden mogelijke risico- en beschermingsfctoren gemeten wrvn uit een voorfgnde litertuurstudie bleek dt deze vn invloed kunnen zijn op grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. In dit onderzoek is specifiek gekeken nr de rol vn socil-demogrfische kenmerken (geslcht, leeftijd, opleiding, etniciteit, religie en seksuele oriënttie), specten vn chtergrond en gedrg (stedelijkheid woonplts, eenoudergezin, het hebben vn een vste prtner, lcoholgebruik, drugsgebruik, ntl seksuele prtners, leeftijd eerste keer seks, ervring met ruilseks (het geven of ontvngen vn geld of ndere dingen in ruil voor seks), ervring met seks met iemnd die men vi Internet kent, muzikle voorkeur, tv-gebruik, Internetgebruik en pornogebruik), specifieke seksuele ttitudes en motieven (ttitude ten opzichte vn seksuele dwng, seksuele eigenwrde, seksueel senstie zoeken, motieven voor seks en reltiegerichtheid), componenten vn seksuele en reltionele vrdigheden (seks kunnen weigeren en initiëren en mbigue communictie (symbolisch verzet tegen seks terwijl de seks wel degelijk gewenst is, of instemmen met seks die ongewenst is) en specten vn de socile context (socile integrtie, jongerencultuur, vrijetijdsbesteding en bnd met de ouders). Nst enkelvoudige vrgen voor socil-demogrfische kenmerken, chtergrond en gedrg (zols vrgen nr geslcht, hoeveelheid seksuele prtners of de frequentie wrmee deelnemers TV kijken), is gebruik gemkt vn bestnde (deels gevlideerde) instrumenten die door het onderzoekstem zijn vertld en voorgelegd n de begeleidingscommissie bij het onderzoek, een expert op het gebied vn jongerencommunictie, lsmede n een testpnel vn vijf jongeren met wie lle vrgenlijsten zijn doorgesproken. Voor meer informtie over deze instrumenten ngnde de herkomst, hoeveelheid items en betrouwbrheid verwijzen wij de lezer nr Bijlge 1. De tweede vrgenlijst inventriseerde grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. An de hnd vn een, op onze jonge, Nederlndse en deels lgeropgeleide steekproef, ngepste versie 3 vn de Sexul Experiences Survey (SES) (Koss et l., 2007) is onderzocht of jongeren diverse vormen vn grensoverschrijdende ervringen of gedrgingen hdden meegemkt of vertoond sinds hun veertiende verjrdg. Jongeren zijn cht items over grensoverschrijdende seks voorgelegd die betrekking hdden op situties wrbij er sprke is vn fysiek contct. De fysieke contcten zijn verder onderverdeeld in drie vormen vn 1 De volgende jongerenmedi zetten een link op hun website: Girlz!, FunX, Rdio 538, Sugbbes/Superdudes, CosmoGirl!, ZijnZij, Femfusion, Gyboy Support, Hindoe Studenten Forum Nederlnd, Menr, Mrokko Medi, Expreszo en PrtyPeeps2000. De volgende jongerenmedi/instellingen nmen de wervingsoproep op in hun digitle nieuwsbrief: Rdio 538, CosmoGirl!, Stichting Pnn, Jong&Out (vn COC Nederlnd), Present Promotions, Studentennet, FunX en PrtyFlock. Puze Mgzine pltste een oproep in de gedrukte versie vn het bld en TMF besteedde ndcht n het onderzoek in het tv-progrmm Kijk dit nou!. Het jongerenproject Let me know verspreidde een oproep onder hr deelnemers en er stond een oproep op het jongerendeel vn de website seksuliteit.nl. 2 De volgende ROC s pltsten een oproep op hun intrnet: Albed College, D Vinci College, Frieslnd College, Grfschp College, Koning Willem 1 College, ROC Lndstede, Leeuwenborgh Opleidingen, Rijn IJssel College, Arcus College, ROC De Leijgrf, ROC Eindhoven, ROC Flevolnd, ROC Leiden, ROC Mondrin, ROC Nijmegen, ROC Nov College, ROC Amsterdm, ROC Westerschelde, ROC Zeelnd en ROC Zdkine. 3 De oorspronkelijk items vn de SES zijn op een ntl mnieren ngepst om de vrgenlijst meer geschikt te mken voor ons onderzoek en de doelgroep. De korte versie vn de SES is gebruikt, mr er zijn een ntl items uit de lnge versie vn de SES toegevoegd. Ook is een vn de items in twee items onderverdeeld, om de leesbrheid te bevorderen. De items over pogingen tot grensoverschrijding zijn chterwege gelten. Tot slot zijn de oorspronkelijke ntwoordctegoriën 0/1/2/3/3+ omgezet in de ntwoordctegoriën nooit / een keer / meer dn een keer, zols door Price en Byers (1999) is gesuggereerd voor onderzoek onder jongeren. De ndere npssingen zijn gemkt op bsis vn suggesties vn experts en vn de jongeren uit het testpnel. De vernderingen zijn in overleg met de uteur vn de oorspronkelijke schl doorgevoerd (Koss, persoonlijke communictie, 19 november 2008; 24 november 2008; 5 jnuri 2009).

5 94 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, grensoverschrijding nr de gebruikte strtegie: verble mnipultie (overhlen, zeuren, roddelen of boos worden), situtiegebonden misbruik (misbruik mken vn dronkenschp) en seksuele dwng (drogeren, grensoverschrijding door met meerdere personen smen te werken, bedreigingen of geweld). Voor het meten vn grensoverschrijdende seks zonder fysiek contct zijn 11 items gebruikt, op bsis wrvn twee vormen zijn onderscheiden: directe ervringen en gedrgingen wrbij de betrokkenen lijfelijk nwezig zijn (bijvoorbeeld seksueel getinte opmerkingen mken of in iemnds nwezigheid msturberen), en medigerelteerde ervringen en gedrgingen, wrbij grensoverschrijding vi een medium pltsvindt (bijvoorbeeld seksueel getinte telefoontjes plegen of voor de webcm msturberen). Alle vijf de vormen vn grensoverschrijdende seks zijn smengesteld voor zowel het meemken ls het uitoefenen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg (0 = geen ervring mee; 1 = minstens 1 keer meegemkt of vertoond). Deelnemers In het onderzoek is gestreefd nr het smenstellen vn een steekproef vn seksueel ctieve jongeren (15-25 jr) wrin subgroepen jongeren (vrouwen en mnnen, lger en hoger opgeleide jongeren, niet-westerse en westerse jongeren, homo-en bi- en heteroseksuele jongeren) voldoende vertegenwoordigd zijn. In totl vulden 4562 seksueel ctieve jongeren vn 15 tot en met 25 jr de eerste vrgenlijst in. Hiervn kwmen 2936 jongeren in nmerking voor deelnme n het verdere onderzoek 4. Vn deze jongeren is 56.8% (n = 1627) begonnen met het invullen vn de tweede vrgenlijst en 82.1% (n = 1375) vn hen mkte deze vrgenlijst ook f. De socil-demogrfische kenmerken vn de jongeren die de twee vrgenlijsten serieus en volledig invulden en tot de doelgroep behoren zijn weergegeven in Tbel 1. De socil-demogrfische kenmerken vn de deelnemers die ook vrgenlijst 2 invulden verschilden in een ntl opzichten vn de deelnemers die vrgenlijst 1 invulden. Anlyses Voor het in krt brengen vn de diversiteit n grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren is gebruik gemkt vn descriptieve sttistieken (percentges). Verschillen tussen mnnen en vrouwen in het meemken en vertonen vn de verschillende grensoverschrijdende seksuele ervringen Tbel 1. Socil-demogrfische kenmerken vn deelnemers (in procenten en gemiddelden) Vrgenlijst 1 Vrgenlijst 2 (n = 4562) (n = 1334) Geslcht mn *** vrouw *** Opleiding 1 lger opgeleid *** hoger opgeleid *** Etniciteit utochtoon/westers *** Turks/Mrokkns *** Surinms/Antillins overig niet-westers Religie geen christendom *** islm *** overige religies Seksuele oriënttie 2 Bi- of homoseksueel *** heteroseksueel *** Leeftijd (gemiddelde) Stedelijkheid woonplts (gemiddelde) Noot. Getoetst is of de kenmerken vn de deelnemers n vrgenlijst 2 verschillen vn de kenmerken vn de deelnemers n vrgenlijst 1 1 Hoger opgeleide jongeren zijn jongeren die nog bezig zijn met een opleiding vn minstens HAVO-niveu (HAVO, VWO, HBO of universiteit) of jongeren geen opleiding meer volgen en minstens HBO of universiteit hebben fgemkt. Lgeropgeleide jongeren zijn jongeren die hun opleiding l hebben fgerond en geen HBO of universitire opleiding hebben gevolgd, of n hun middelbre school geen vervolgopleiding hebben gedn. 2 Heteroseksuele jongeren zijn jongeren die zich voornmelijk of uitsluitend ngetrokken voelen tot mensen vn het ndere geslcht. Homo- en biseksuele jongeren zijn jongeren die zich tot beide geslchten ngetrokken voelen, of voornmelijk of uitsluitend tot hun eigen geslcht. *** p <.001; ** p <.01; * p <.05

6 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, en gedrgingen zijn onderzocht door middel vn Chikwdrt toetsen. Hiervoor is een significntieniveu vn p <.05 ngehouden. Risico- en beschermingsfctoren zijn genlyseerd met behulp vn stpsgewijze logistische regressienlyses. Deze nlyses zijn prt uitgevoerd voor de vijf verschillende grensoverschrijdende seksuele ervringen (verble mnipultie, situtioneel misbruik, seksuele dwng, directe grensoverschrijding zonder fysiek contct en medigerelteerde grensoverschrijding) en voor de vijf verschillende gedrgingen. De nlyses zijn gestructureerd nr het socil-ecologische model. De eerste stp bevtte de socil-demogrfische vribelen. In de tweede stp zijn de chtergrond en gedrgsvribelen n dit model toegevoegd. Voor deze vribelen is gekeken welk vn de vribelen een unieke bijdrge n het model leverden. De vribelen die een unieke bijdrge leverden zijn meegenomen nr de volgende stp in de nlyse. In deze derde stp zijn de vribelen die betrekking hdden op seksuele ttitudes en motieven toegevoegd n het model (dt verder de demogrfische kenmerken en de significnte chtergrond en gedrgsvribelen uit stp 2 bevtte). De vribelen uit deze derde stp die (nst de l eerder geúncludeerde vribelen) een significnte bijdrge n het model leverden, zijn wederom meegenomen nr de volgende stp. In stp 4 en 5 zijn respectievelijk de vribelen met betrekking tot seksuele en reltionele vrdigheden en socile context toegevoegd. Hierbij is dezelfde werkwijze ls in de stppen 2 en 3 gebruikt. Het eindmodel voor het verklren vn de desbetreffende grensoverschrijdende ervring of gedrging bestond uit lle socil-demogrfische kenmerken en de vribelen die in de stppen 2 tot en met 5 een significnte bijdrge leverden n het model. Omdt de stppen 2 tot en met 5 een explortief krkter hdden, is een significntie op trendniveu gehnteerd (p <.10) voor het toevoegen vn vribelen n de volgende stp. In de uiteindelijke modellen zijn lleen vribelen die op p <.05 niveu significnt wren beschouwd ls unieke voorspellers. Om de rpportge beknopt te houden, worden in dit rtikel lleen de eindmodellen voor de verschillende ervringen en gedrgingen weergegeven. Resultten Grensoverschrijdende ervringen en gedrgingen In Tbel 2 is te zien in welke mte de respondenten ervringen rpporteren met het meemken of vertonen vn diverse subvormen vn grensoverschrijdende seks. In totl rpporteerde 83.9% vn de deelnemende vrouwen en 66.3% vn de mnnen sinds hun veertiende verjrdg iets te hebben meegemkt op seksueel gebied wt voor hen over een grens ging. Deze ervringen vrieerden onderling sterk. Het meemken vn directe grensoverschrijding zonder fysiek contct (bijv. ngestrd worden, opmerkingen krijgen) werd het meest gerpporteerd en seksuele dwng het minst. Echter, 15.8% vn de vrouwen en 7.5% vn de mnnen hd ervring met seksuele dwng. Als nr lle vormen vn grensoverschrijdende seksuele gedrgingen wordt gekeken, dn gf 48.2% vn de vrouwen en 74.7% vn de mnnen n wel eens een vorm vn grensoverschrijdend seksueel gedrg te hebben vertoond. De rngorde vn de prevlentie vn de verschillende subvormen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg ws gelijk n die voor het meemken vn grensoverschrijdende seksuele ervringen. Risico- en beschermingsfctoren In Tbel 3 en Tbel 4 worden de eindmodellen vn de nlyses vn risico- en beschermingsfctoren voor het meemken en vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg weergegeven. In het lgemeen kn worden gesteld dt bij het meemken vn grensoverschrijdende seksuele ervringen voorl chtergrond, gedrg en seksuele en reltionele vrdigheden een rol speelden, evenls enkele specten vn de socile omgeving vn jongeren. Bij het vertonen vn grensoverschrijdende seksuele gedrgingen speelden voorl seksuele ttitudes en motieven een belngrijke rol, terwijl de socile context een minder prominente rol speelde. Verder komt uit de nlyses nr voren dt voor diverse vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen uiteenlopende fctoren vn belng zijn. Sommige risico- en beschermingsfctoren spelen bij de meerderheid vn de ervringen en gedrgingen een rol, terwijl ndere fctoren gerelteerd zijn n specifieke ervringen en gedrgingen. Zowel het meemken ls het vertonen vn diverse vormen vn grensoverschrijdende seks ws gerelteerd n geslcht. Vrouwen mkten vker diverse vormen vn grensoverschrijdende gedrgingen mee en mnnen vertoonden vker grensoverschrijdend seksueel gedrg. Een ntl fctoren speelde bij de meer % gf n dt zij verder niet n het onderzoek wilden meedoen (n = 1474), 3.8% vn de jongeren zei wel mee te willen doen, mr gf vervolgens geen e-mildres op (n = 175), zodt zij niet benderd konden worden en 1.6% (n = 72) gf een ongeldig e-mil dres op.

7 96 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, derheid vn de grensoverschrijdende seksuele ervringen een rol. Jongeren met een groter ntl verschillende seksuele prtners in hun leven mkten vker grensoverschrijdende seksuele ervringen mee. Jongeren die mbigue communiceerden over seks, in de vorm vn symbolisch verzet ( nee zeggen tegen seks die iemnd wel wil en vn pln is te gn hebben) en instemming met ongewilde seks ( j zeggen tegen seks die iemnd eigenlijk zelf niet wil), liepen eveneens een verhoogd risico op diverse grensoverschrijdende seksuele ervringen. Een beschermende fctor die bij de meeste typen grensoverschrij-dende seksuele ervringen een rol speelde ws een goede bnd met ouder(s) of opvoeder(s). Met betrekking tot het vertonen vn grensoverschrijdende seksuele gedrgingen bleek ook een ntl fctoren voor meerdere vormen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg vn belng. Jongeren die meer op zoek wren nr seksuele senstie oefenden vker grensoverschrijdend seksueel gedrg uit. Drnst bleken jongeren die positiever stonden ten opzichte vn seksuele dwng ook meer grensoverschrijdend seksueel gedrg te vertonen. Symbolisch verzet tegen seks speelde ook een rol ls risicofctor voor het vertonen vn verschillende vormen vn grensoverschrijdende seksuele gedrgingen: jongeren die zelf wel eens nee zeiden terwijl ze wel seks wilden, vertoonden meer grensoverschrijdend gedrg. Tbel 2. Meemken en vertonen vn grensoverschrijdende seks sinds de 14de verjrdg (vrouw n = 1000; mn n = 350) Meemken Vertonen vrouwen mnnen p vrouwen mnnen p % % % % Grensoverschrijdend seksueel gedrg met fysiek contct ndringen *** *** boos worden *** ** Liegen * totl verble mnipultie *** *** gebruik mken vn dronkenschp * *** totl situtiegebonden misbruik * *** opzettelijk drogeren in groepje werken met geweld dreigen ** geweld gebruiken *** totl seksuele dwng *** * Grensoverschrijdend seksueel gedrg zonder fysiek contct 1 seksueel stren *** *** seksuele opmerkingen *** *** kijken nr seks/nktheid *** nder lt seksuele lichmsdelen zien *** ** seksuele bewegingen mken *** *** msturberen in bijzijn *** totl direct *** *** seksuele fbeeldingen sturen *** porno lten zien *** seksueel getinte telefoontjes ** seksueel getinte video/foto mken * *** voor webcm msturberen *** ** totl medigerelteerd ** *** Grensoverschrijdend seksueel gedrg *** *** met fysiek contct totl Grensoverschrijdend seksueel gedrg *** *** zonder fysiek contct totl Grensoverschrijdende seks totl *** *** 1 Noot. Het gt hierbij om ervringen die de deelnemer of de prtner vn de deelnemer niet wilde, of wrvn iemnd op stoppen ndrong of voor het gedrg géén toestemming gf. verschil kn niet worden getoetst wegens te lge Miniml Expected Count (MEC > 5) *** p <.001; ** p <.01; * p <.05

8 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, Nst deze fctoren die smenhngen met een meerderheid vn de ervringen of gedrgingen, is er ook een groot ntl fctoren dt een rol speelt bij het l dn niet meemken of vertonen vn specifieke vormen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg. Wegens de noodzkelijk beperkte ruimte lichten we hieronder drie voorbeelden vn deze bevindingen toe. Uit de nlyses komt nr voren dt de chtergrond en het gedrg vn jongeren hen met nme kwetsbr mkt voor het meemken en vertonen vn situtioneel misbruik. Meerdere specten vn het seksuele gedrg vn jongeren beúnvloeden de kns of iemnd wel of niet te mken heeft gekregen met misbruik vn dronkenschp (hetzij dt zij zelf misbruikt werden, hetzij dt zij een dronken prtner misbruikten). Andere vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen vertonen minder smenhng met deze ctegorie vn fctoren. Ook blijkt uit de nlyses dt seksuele en reltionele vrdigheden weliswr een belngrijke fctor zijn in Tbel 3. Risico en beschermingsfctoren voor het meemken vn grensoverschrijdende seks sinds de 14 e verjrdg (Odds Rtio) (n = 1350) Meemken verbl situtie dwng direct medi Socil- demogrfische kenmerken vrouw zijn 2.52*** *** *** ouder zijn *** hoger opleidingsniveu hebben vn niet-westerse fkomst zijn meer wrde n religie hechten * homo, lesbisch of biseksueel zijn * * 1.31 Achtergrond en gedrg stedelijker wonen fkomstig zijn uit eenoudergezin * meer lcoholgebruik 1.23*** 1.05 fgelopen jr drugs hebben gebruikt 1.58** rockmuziek goed vinden 1.20* 1.08 urbn muziek goed vinden.90 volwssen muziek goed vinden.81*** meer tv kijken * meer Internetten 1.26*.86* vker porno kijken.80** geweldddige porno kijken * 1.87 vste prtner hebben meer seksuele prtners hebben gehd 1.25*** 1.21*** 1.28*** 1.16*** 1.27*** jonger zijn bij eerste keer seks.87*** ooit onenightstnd gehd 2.01*** ooit betld of iets nders gegeven voor seks.23**.18* 1.54 ooit geld of iets nders gekregen voor seks 1.57 ooit seks met iemnd vi Internet leren kennen.67* 1.62* 1.52** Seksuele ttitudes en motieven positievere ttitude ten opzichte vn dwng 1.16 hogere seksuele eigenwrde.72* meer seksueel senstie zoeken vker seks vnwege goedkeuring vrienden *** vker seks vnwege coping vker seks vnwege zelfbevestiging.11 vker seks vnwege opwinding.87 vker seks vnwege intimiteit vker seks vnwege goedkeuring prtner 1.36* op relties gericht seksueel zelfbeeld 1.34* Seksuele en reltionele vrdigheden beter in stt zijn om seks te initiëren beter in stt zijn om seks te weigeren.70***.85.83* vker symbolisch verzet 1.35*** 1.24* *** 1.15 vker instemmen met ongewilde seks 1.61*** 1.23* 1.42*** 1.18 Socile context betere socile integrtie.74*.70* bij urbn jongerencultuur horen bij lterntieve jongerencultuur horen meer vrije tijd met vrienden doorbrengen 1.17 betere bnd met ouders.80***.78**.81*** percentge verklrde vrintie (Ngelkerke R 2 ) 23% 24% 15% 20% 16% De fctor mkt geen deel uit vn het uiteindelijke eindmodel voor de desbetreffende ervring of gedrging *** p <.001; ** p <.01; * p <.05

9 98 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, het voorspellen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg, mr dt zij niet smengn met het meemken (of vertonen) vn seksuele dwng. Het kunnen weigeren vn seks en duidelijk communiceren over wt iemnd zelf niet, of juist wel, wil verkleint de kns op het meemken vn met nme verble mnipultie, en in mindere mte vn situtioneel misbruik en directe vormen vn grensoverschrijding zonder fysiek contct. Mr wnneer een prtner gebruik mkt vn seksuele dwng (bijvoorbeeld opzettelijk drogeren, smenwerking met een groepje of geweld gebruiken), hebben verble weerbrheid en duidelijke communictie over seks geen invloed. Tot slot speelt het kijken nr gewelddige porno een rol bij het vertonen vn situtioneel misbruik of seksuele dwng. Opvllend is dt niet het kijken nr porno in het lgemeen de kns op het wel of niet vertonen vn deze grensoveroverschrijdende gedrgingen beinvloed, mr dt lleen het kijken nr gewelddige porno deze kns vergroot. Tbel 4. Risico en beschermingsfctoren voor het vertonen vn grensoverschrijdende seks sinds de 14 e verjrdg (Odds Rtio) (n = 1350) Vertonen verbl situtie dwng direct medi Socil- demogrfische kenmerken vrouw zijn.53***.45***.88.46***.65* ouder zijn 1.09** *** 1.01 hoger opleidingsniveu hebben ***.53*** vn niet-westerse fkomst zijn *** meer wrde n religie hechten homo, lesbisch of biseksueel zijn *.98 Achtergrond en gedrg stedelijker wonen fkomstig zijn uit eenoudergezin meer lcoholgebruik 1.22*** * fgelopen jr drugs hebben gebruikt rockmuziek goed vinden urbn muziek goed vinden.85* volwssen muziek goed vinden * meer tv kijken 1.25*** 1.37*** meer Internetten.75**.73*** vker porno kijken geweldddige porno kijken 2.25* 3.90*** 1.01 vste prtner hebben meer seksuele prtners hebben gehd 1.13*** jonger zijn bij eerste keer seks.84*** ooit onenightstnd gehd 2.48*** ooit betld of iets nders gegeven voor seks ooit geld of iets nders gekregen voor seks ooit seks met iemnd vi Internet leren kennen 1.58 Seksuele ttitudes en motieven positievere ttitude ten opzichte vn dwng 1.61** 1.97*** 1.60*** hogere seksuele eigenwrde.75.34** meer seksueel senstie zoeken 1.76*** 3.79*** 1.37** 1.40* vker seks vnwege goedkeuring vrienden 1.79** vker seks vnwege coping 1.24* vker seks vnwege zelfbevestiging 1.26* vker seks vnwege opwinding vker seks vnwege intimiteit vker seks vnwege goedkeuring prtner op relties gericht seksueel zelfbeeld Seksuele en reltionle vrdigheden beter in stt zijn om seks te initiëren 1.30**.81 beter in stt zijn om seks te weigeren.79** vker symbolisch verzet 1.24** 1.40** 1.20* vker instemmen met ongewilde seks Socile context betere socile integrtie bij urbn jongerencultuur horen bij lterntieve jongerencultuur horen meer vrije tijd met vrienden doorbrengen betere bnd met ouders.87* percentge verklrde vrintie (Ngelkerke R 2 ) 19% 22% 17% 21% 18% De fctor mkt geen deel uit vn het uiteindelijke eindmodel voor de desbetreffende ervring of gedrging *** p <.001; ** p <.01; * p <.05

10 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, Discussie De bevindingen vn dit onderzoek lten zien dt grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgen zowel onder jonge vrouwen ls onder jonge mnnen zeer divers zijn. Het meemken vn directe grensoverschrijding zonder fysiek contct (bijv. ngestrd worden, opmerkingen krijgen) werd het meest gerpporteerd door de deelnemers n het huidige onderzoek. Seksuele dwng werd het minst gerpporteerd. Deze rngorde ging ook op voor het vertonen vn diverse grensoverschrijdende seksuele gedrgingen. Het socilecologische model lijkt, door het brede spectrum vn zowel individuele ls socile invloeden, een geschikt model te zijn voor het verklren vn het meemken en vertonen vn grensoverschrijdend seksueel. Op het individuele niveu spelen chtergrond, gedrgingen en seksuele en reltionele vrdigheden met nme een rol bij het l dn niet meemken vn grensoverschrijdende gedrgingen, terwijl het vertonen vn grensoverschrijdend sekseel gedrg meer smengt met ttitudes en motieven. Enkele specten vn de socile context spelen ook een rol bij het het meemken vn grensoverschrijdende seks, mr de socile context lijkt niet smen te hngen met het vertonen vn grensoverschrijdend gedrg. Over lle gedrgingen en ervringen heen verklren de modellen grofweg zo n twintig procent vn de vrintie. Deze percentges kunnen worden verhoogd door bijvoorbeeld ndere, reeds bekende, specten vn de chtergrond (bijvoorbeeld het in de jeugd hebben meegemkt vn seksueel misbruik, zie onder ndere Hendriks et l., 2010) of gedrgingen (bijvoorbeeld nder deliquent gedrg vertonen of meemken) ook in het model op te nemen. Een verdere bevinding vn dit onderzoek is dt de socil-ecologische risico- en beschermingsfctoren deels verschillen voor de diverse grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen. Zo blijken chtergrond en gedrg kwetsbr te mken voor het l dn niet meemken of vertonen vn situtioneel misbruik, mr deze fctoren hebben op ndere vormen vn grensoverschrijdend gedrg minder invloed. Enkele fctoren, met nme de hoeveelheid seksuele prtners en mbigue communictie over seks (in het bijzonder symbolisch verzet) spelen een rol bij zowel het meemken ls uitoefenen vn de meerderheid vn de verschillende grensoverschrijdende gedrgingen en ervringen. Een verklring voor de invloed vn de hoeveelheid seksuele prtners kn zijn dt dit jongeren n meer risicovolle situties blootstelt; ls iemnd meer prtners heeft, is de kns dt het mis gt groter. Deze bevinding is in lijn met het werk vn Finkelhor en Asdigin (1996) die het meemken vn grensoverschrijdende seksuele ervringen deels verklren vnuit de routine/ctiviteiten theorie: door een beplde levenswijze of door beplde ctiviteiten komt iemnd in situties terecht wrin deze persoon meer of minder risico loopt op beplde gebeurtenissen. Het hebben vn meer prtners is een voorbeeld vn een dergelijke ctiviteit, net lshet hebben vn ervring met one-nightstnds. De bevindingen met betrekking tot de specifieke risicofctoren voor het meemken of vertonen vn situtioneel misbruik (te weten gedrg en chtergrond) zijn hiermee ook in lijn. Een lterntieve verklring voor de invloed vn de hoeveelheid seksuele prtners en ervring hebben met one-night-stnds kn simpelweg zijn dt degenen die ervring hebben met het meemken of vertonen vn grensoverschrijdend seksueel gedrg meer seksuele prtners hebben omdt overhlen (of overgehld worden) in een hoger ntl prtners en ervring met one-night-stnds resulteert. Symbolisch verzet kn de kns op het meemken vn grensoverschrijdend seksueel gedrg vergroten omdt drmee tegenstrijdige en mbigue signlen worden uitgezonden (Krhé et l., 2003; Krhé, Scheinberger-Olwig & Kolpin, 2000); prtners worden geconfronteerd met een nee terwijl iemnd wel degelijk seks wil. Als iemnd symbolisch verzet (vker) ls strtegie gebruikt, kn deze strtegie iemnds vrdigheden ondermijnen om duidelijk en overtuigend nee te zeggen bij een oprechte weigering. Prtners die vker met symbolisch verzet worden geconfronteerd, leren in feite dt nee wel degelijk (soms) j betekent. Jongeren die zelf nee zeggen terwijl ze wel seks willen, gn er wellicht vnuit dt ls hun eigen nee eigenlijk geen nee is, ook een nee vn een prtner niet serieus genomen hoeft te worden. Zij zullen hierdoor eerder geneigd zijn om seks te hebben met een prtner die ngeeft dit niet te willen. Een ndere vorm vn mbigue communictie is instemming met ongewenste seks. Volgens Krhé et l. (2000) kn instemmen ertoe leiden dt prtners het idee krijgen dt jongeren die (vker) instemmen het blijkbr heleml niet zo erg vinden om seks te hebben zonder dt ze dt zelf willen. Een lterntieve verklring voor de smenhng tussen instemmen en grensoverschrijdende seks, is dt het om een en dezelfde gebeurtenis gt (Krhé et l., 2000) wrbij de jongere instemt met de grensoverschrijdende seks. In de huidige studie zijn instemmen met ongewenste seks en grensoverschrijdende seksuele ervringen echter niet hoog gecorreleerd (vriërend vn.11 tot.26), wt deze lterntieve verklring tegenspreekt. Nst de hoeveelheid seksuele prtners en mbigue

11 100 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, communictie over seks, speelt ook een goede bnd met de ouders bij de meerderheid vn de ervringen een rol. Jongeren met een goede bnd met ouder(s) of opvoeder(s) mken minder vk grensoverschrijdende seksuele ervringen mee. Er zijn tl vn verklringen voor deze beschermende invloed. Zo kn een goede bnd met ouders het ontwikkelen vn gezonde relties, het leren communiceren, het leren nemen vn beslissingen en het overdrgen vn beplde normen en wrden bevorderen (Coley, Medeiros & Schindler, 2008). Een ndere verklring is dt ouders vn invloed zijn omdt zij beinvloeden welke vrienden jongeren kiezen, of dt een goede bnd met de ouders bescherming kn bieden tegen de eventuele negtieve invloed vn leeftijdsgenoten (zie onder ndere Bend & DiBlsio, 1994; Metzler, Noell, Bigln, Ary & Smolkowski, 1994). Het op zoek zijn nr seksuele senstie en een positieve ttitude ten opzichte vn seksuele dwng gn smen met een meerderheid vn grensoverschrijdende seksuele gedrgingen. De invloed vn een positieve ttitude ten opzichte vn seksuele dwng is niet verrssend, en ook in eerdere onderzoeken l ngetoond (zie onder ndere Forbes et l., 2004; Foshee et l., 2001; Hines, 2007). Er is minder onderzoek voorhnden nr het verbnd tussen seksueel senstie zoeken en grensoverschrijdende gedrgingen. Wel komt uit onderzoek nr seksueel risicogedrg met betrekking tot hiv/ids seksueel senstie zoeken ook ls risicofctor nr voren (zie bijvoorbeeld Klichmn & Romp, 1995). Het op zoek zijn nr seksuele senstie lijkt dus een belngrijke fctor te zijn voor een breed scl n seksueel risicovolle gedrgingen. Beperkingen Het onderzoek kent een ntl beperkingen. Ten eerste is een ntl knttekeningen te pltsen bij de steekproef. Er is geen gebruik gemkt vn een representtieve steekproef, wrdoor er geen betrouwbre uitsprken kunnen worden gedn over de prevlentie vn de verschillende grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen in de popultie. Ook kozen jongeren er zelf voor om wel of niet mee te doen n het onderzoek en is de respons vn de tweede meting n de lge knt. Beide beperkingen kunnen de resultten hebben vertekend (Ctni, Gibson, Chitwood & Cotes, 1990; Dunne et l., 1997). Zo kn de hogere deelnme vn hoger-opgeleiden en westerse deelnemers de schtting vn de prevlentie hebben beinvloed, omdt bijvoorbeeld uit eerdere onderzoeken blijkt dt lger opgeleide jongeren meer ervring hebben met het meemken en vertonen vn grensoverschrijdend gedrg (zie onder ndere De Grf et l., 2005; Hendriks et l., 2010). Voor een betrouwbre schtting vn de prevlentie vn de verschillende grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen zullen de vrgen dus in een grootschlige, representtieve bevolkingsstudie moeten worden opgenomen. Er zijn ook enkele knttekeningen te pltsen bij de onderzoeksopzet. Allereerst is het door de correltionele rd vn het onderzoek niet mogelijk om oorzkgevolg relties vst te stellen. Verder zijn de gebruikte instrumenten veell uit de Engelstlige litertuur fkomstig en de door ons geconstrueerde Nederlndstlige versies zijn (nog) niet gevlideerd. Tevens is er gebruik gemkt zelfrpportge instrumenten. Hoewel dit een gebruikelijke mnier is om onderzoek te doen nr gedrg onder jongeren, kunnen de ndelen zijn dt deelnemers beplde ervringen of gedrgingen niet rpporteren omdt het socil onwenselijke gedrgingen betreft, of omdt zij bijvoorbeeld de ervringen privé vinden. Tot slot worden er vk vrgtekens gezet bij de betrouwbrheid vn het fnemen vn vrgenlijsten vi Internet. Recent onderzoek lt echter zien dt digitle vrgenlijsten een goede onderzoeksmethode zijn ls het gt om jongeren (en seks): er zijn geen verschillen gevonden in uitkomsten tussen digitle en ppieren zelfrpportges, jongeren beschouwen de digitle vrgenlijsten ls net zo betrouwbr en privé ls ppieren vrgenlijsten en vinden het invullen vn digitle vrgenlijsten ook prettiger dn het invullen op ppier (Gosling, Vzire, Srivstv & John, 2004; vn de Looij-Jnsen & De Wilde, 2008; Mngunkusumo, 2006). Anbevelingen Ondnks de beperkingen levert dit onderzoek een bijdrge n de kennis over grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen in Nederlnd. Gezien de brede invloed vn mbigue communictie in het bijzonder, en seksuele en reltionele vrdigheden in het lgemeen, lijkt dit een belngrijk nknopingspunt te zijn voor het ontwikkelen vn nieuwe, of het npssen vn bestnde, interventies. De bevindingen onderstrepen ook de noodzk voor een smenhngend nbod op het gebied vn effectieve seksuele en reltionele vorming voor jongeren wrin de preventie vn de diverse vormen vn grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen belngrijke onderdelen zijn. Inhoudelijk dient deze vorming de seksuele en reltionele vrdigheden vn jongeren te stimuleren, met inbegrip vn dequte communictie over seks met (mogelijke) prtners.

12 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, Litertuur Abbey, A., & McAusln, P. (2004). A longitudinl exmintion of mle college students perpetrtion of sexul ssult. Journl of Consulting nd Clinicl Psychology, 72, Bend, B. B., & DiBlsio, F. A. (1994). An integrtion of theory: Adolescents sexul contcts. Journl of Youth nd Adolescence, 23, Borowsky, I. W., Hogn, M., & Irelnd, M. (1997). Adolescents sexul ggression: Risk nd protective fctors. Peditrics, 100, 7. Breemn, L. D., de Wit, J. B. F., & Woertmn, L. (2006). Development of n dolescents sexul self-concept scle: Accounting for differences in gender nd ethnicity. Unpublished mnuscript, Utrecht University. Ctni, J. A., Gibson, D. R., Chitwood, D. D., & Cotes, T. J. (1990). Methodologicl problems in AIDS behviourl reserch: Influences on mesurement error nd prticiption bis in studies of sexul behvior. Psychologicl Bulletin, 108, Coley, R. L., Medeiros, B. L., & Schindler, H. S. (2008). Using sibling differences to estimte effects of prenting on dolescent sexul risk behvior. Journl of Adolescent Helth, 43, Cooper, M. L., Shpiro, C. M., & Powers, A. M. (1999). Motivtions for sex nd risky sexul behvior mong dolescents nd young dults: A functionl perspective. Journl of Personlity nd Socil Psychology, 75, Crown, L., & Roberts, L. (2007). Aginst their will: Young women s nongentic sexul experiences. Journl of Socil nd Personl Reltionships, 24, de Bruijn, P., Burrie, I., & vn Wel, F. (2006). A risky boundry: Unwnted sexul behviour mong youth. Journl of Sexul Aggression, 12, de Grf, H., Meijer, S., Poelmn, J., & Vnwesenbeeck, I. (2005). Seks onder je 25e. Seksuele gezondheid vn jongeren in Nederlnd nno Delft: Eburon. de Grf, H., & Vnwesenbeeck, I. (2006). Seks is een gme. Gewenst en ongewenst seksueel gedrg vn jongeren op Internet. Utrecht: Rutgers Nisso Groep. Delsing, M. J. M. H., ter Bogt, T. F. M., Engels, R. C. M. E., & Meeuws, W. H. J. (2007). Adolescents peer crowd identifiction in the Netherlnds: Structure nd ssocitions with problem behviors. Journl of Reserch on Adolescence, 17, Dunne, M. P., Mrtin, N. G., Biley, J. M., Heth, A. C., Bucholz, K. K., Mdden, P. A. F., & Stthm, D. J. (1997). Prticiption bis in sexulity survey: Psychologicl nd behviourl chrcteristics of responders nd nonresponders. Interntionl Journl of Epidemiology, 26, Frris, C., Tret, T. A., Viken, R. J., & McFll, R. M. (2008). Sexul coercion nd the misinterprettion of sexul intent. Clinicl Psychology Review, 28, Finkelhor, D., & Asdigin, N. L. (1996). Risk fctors for youth victimiztion: Beyond lifestyles/routine ctivities theory pproch. Violence nd Victims, 11, Forbes, G. B., Adms-Curtis, L. E., & White, K. B. (2004). First- nd second-genertion mesures of sexism, rpe myths nd relted beliefs, nd hostility towrd women. Their interreltionships nd ssocition with college students experiences with dting ggression nd sexul coercion. Violence Aginst Women, 10, Foshee, V. A., Benefield, T. S., Ennett, S. T., Bumn, K. E., & Suchindrn, C. (2004). Longitudinl predictors of serious physicl nd sexul dting violence victimiztion during dolescence. Preventive Medicine, 39, George, W. H., & Stoner, S. (2000). Understnding cute lcohol effects on sexul behviour. Annul Review of Sex Reserch, 11, Gerrits, L. A. W., Dekovic, M., Groenendl, J. H. A., & Noom, M. J. (1996). Opvoedingsgedrg. In J. Ripens, J. M. A. Hermnns, & W. H. J. Meeus (Red.), Opvoeden in Nederlnd (pp ). Assen: Vn Gorcum. Gosling, S. D., Vzire, S., Srivstv, S., & John, O. P. (2004). Should we trust web-bsed studies? A comprtive nlysis of sic preconceptions bout Internet questionnires. Americn Psychologist, 59, Hendriks, J., Slotboom, A., & Verbruggen, J. (2010). Zelfgerpporteerde seksuele dwng onder dolescenten. Tijdschrift voor Seksuologie, 34, Hines, D. A. (2007). Predictors of sexul coercion ginst women nd men: A multilevel, multintionl study of university students. Archives of Sexul Behvior, 36, Klichmn, S. C., & Romp, D. (1995). Sexul senstion seeking nd sexul compulsivity scles: Relibility, vlidity, nd predicting HIV risk behvior. Journl of Personlity Assessment, 65, Kingston, D. A., Mlmuth, N. M., Fedoroff, P., & Mrshll, W. L. (2009). The importnce of individul differences in pornogrphy use: Theoreticl perspectives nd implictions for treting sexul offenders. Journl of Sex Reserch, 46, Koss, M. P., Abbey, A., Cmpbell, R., Cook, S., Norris, J., Test, M., Ullmn, S., West, C., & White, J. (2007). Revising the SES: A collbortive process to improve ssessment of sexul ggression nd victimiztion. Psychology of Women Qurterly, 31, Krhé, B. (1998). Sexul ggression mong dolescents. Prevlence nd predictors in Germn smple. Psychology of Women Qurterly, 22, Krhé, B., Scheinberger-Olwig, R., & Kolpin, S. (2000). Ambiguous communiction of sexul intentions s risk mrker of sexul ggression. Sex Roles, 42, Krhé, B., Wizenhöfer, E., & Möller, I. (2003). Women s sexul ggression ginst men: Prevlence en predictors. Sex Roles, 49, Kuyper, L., de Wit, J., Adm, P., Woertmn, L. & vn Berlo, W. (2010). Lt je nu horen! Een onderzoek nr grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. Utrecht: Universiteit Utrecht / Rutgers Nisso Groep. Lcsse, A., & Mendelson, M. J. (2007). Sexul coercion mong dolescents. Victims nd perpetrtors. Journl of Interpersonl Violence, 22,

13 102 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, L Engle, K. L., Brown, J. D., & Kennevy, K. (2006). The mss medi re n importnt context for dolescents sexul behvior. Journl of Adolescent Helth, 38, Mngunkusumo, R. T., Duisterhout, J. S., de Grff, N., Mrsingh, E. J., de Koning, H. J., & Rt, H. (2006). Internet versus pper mode of helth nd helth behvior questionnires in elementry schools: Asthm nd fruit s exmples. Journl of School Helth, 76, Moore, T. M., Sturt, G. L., Meehn, J. C., Rhtign, D. L., Hellmuth, J. C., & Keen, S. M. (2008). Drug buse nd ggression between intimte prtners: A met-nlytic review. Clinicl Psychology Review, 28, Metzler, C. W., Noell, J., Bigln, A., Ary, D., & Smolkowski, K. (1994). The socil context for risky sexul behviour mong dolescents. Journl of Behviorl Medicine, 17, Morokoff, P. J., Quin, K., Hrlow, L., Whitmire, L., Grimley, D. M., Gibson, P. R., & Burkholder, G. J. (1997). Sexul ssertiveness scle (SAS) for women: Development nd vlidtion. Journl of Personlity nd Socil Psychology, 73, Mulder, J. (2008). Use it or loose it. Music preferences nd uses relted to psychosocil functioning mong dolescents nd young dults. Utrecht: Universiteit Utrecht. Murnen, S. K., & Kohlmn, M. H. (2007). Athletic prticiption, frternity membership, nd sexul ggression mong college men: A met-nlytic review. Sex Roles, 57, O Sullivn, L. F., Meyer-Bhlburg, H. F. L., & McKegue, I. W. (2006). The development of the sexul self-concept inventory for erly dolescent girls. Psychology of Women Qurterly, 30, Price, E. L., & Byers, E. S. (1999). The ttitudes towrds dting violence scles: Development nd initil vlidtion. Journl of Fmily Violence, 14, Slter, D., McMilln, D., Richrds, M., Tlbot, T., Hodges, J., Bentovim, A., Hstings, R., Steveson, J., & Skuse, D. (2003). Development of sexully busive behviour in sexully victimized mles: A longitudinl study. Lncet, 361, Spitzberg, B. H. (1999). An nlysis of empiricl estimtes of sexul ggression victimiztion nd perpetrtion. Violence nd Victims, 14, Sprecher, S., Htfield, E., Cortese, A., Potpov, E., & Levitsky, A. (1994). Token resistnce to sexul intercourse nd consent to unwnted sexul intercourse: College students dting experiences in three countries. The Journl of Sex Reserch, 32, Test, M., & Dermen, K. H. (1999). The differentil correltes of sexul coercion nd rpe. Journl of Interpersonl Violence, 14, Test, M., VnZile-Tmsen, C., & Livingston, J. A. (2007). Prospective prediction of women s sexul victimiztion by intimte nd nonintimte mle perpetrtors. Journl of Consulting nd Clinicl Psychology, 75, Timmermn, G. (2005). A comprison between girls nd boys experiences of unwnted sexul behviour in secondry school. Eductionl Reserch, 47, vn de Looij-Jnsen, P. M., & de Wilde, E. J.. (2008). Comprison of web-bsed versus pper-nd-pencil selfdministrted questionnire: Effects on helth indictors in Dutch Adolescents. Helth Services Reserch, 43, Wrd, L. M. (2003). Understnding the role of entertinment medi in the sexul sociliztion of Americn Youth: A review of empiricl evidence. Developmentl Review, 23, White, J. W., McMullin, D., Swrtout, K., Sechrist, S., & Gollehon, A. (2008). Violence in intimte reltionships: A conceptul nd empiricl exmintion of sexul nd psychicl ggression. Children nd Youth Services Review, 30, WHO (2002). World report on violence nd helth: Summry. Genev: WHO. Summry Unwnted sexul experiences nd behviours mong young people. Key findings from the youth survey Spek up now! To gin more insight in the diversity of unwnted sexul experiences nd behviours nd the different risk nd protective fctors of vrious unwnted experiences nd behviours lrge-scle youth survey (N = 1350, yers old) ws crried out by Utrecht University nd the Rutgers Nisso Group. This pper provides summry of the key findings. We discuss the vrious forms of unwnted sexul experiences nd behviours tht young people reported (e.g., verbl mnipultion nd situtionl buse). We lso discuss vrious individul nd socil risk nd protective fctors for unwnted sex. The generl conclusion of the study is tht both young women nd young men report wide rnge of unwnted sexul experiences nd engge in diversity of unwnted sexul behviours. These vrious kinds of experiences nd behviours ech hve their own specific protective nd risk fctors. At the sme time, some protective nd risk fctors were found to influence the mjority of unwnted sexul experiences nd behviours. For unwnted sexul experiences, these risk fctors, in ddition to being women, re hving more sexul prtners, mbiguous communiction bout sex nd hving less good reltionship with one s prent(s). The risk fctors for unwnted sexul behviours, in ddition to being mn, were hving more positive ttitude towrds unwnted sexul behviour, sexul senstion seeking nd token resistnce to wnted sex. The reltionship between mbiguous communictions nd vrious unwnted sexul experiences nd behviours points to the importnce of effective sexulity eduction for young people in which the diversity of unwnted sexul experiences nd behviours is ddressed, s well s focus on cler communiction bout sex.

14 Kuyper e.., Grensoverschrijdende seksuele ervringen en gedrgingen onder jongeren. TvS (2010) 34-2, Bijlge 1. Meetinstrumenten Vribele Herkomst Items Antwoordopties α Achtergrond en gedrg muzieksmk: rock Mulder (2008) 4 1-5: hogere score: meer wrdering rockmuziek.81 (bv hrdrock) muzieksmk: urbn Mulder (2008) 2 1-5: hogere score: meer wrdering urbn muziek.82 (bv hiphop) muzieksmk: volwssen Mulder (2008) 3 1-5: hogere score: meer wrdering volwssen.68 muziek (bv klssiek) Seksuele ttitudes en motieven 1 ttitude ten opzichte vn Price & Byers (1999) : hogere score: positievere ttitude ten nzien.84 seksuele dwng vn seksuele dwng (bv druk uitoefenen op prtner om te zoenen) seksuele eigenwrde O Sullivn, 7 1-5: hogere score: meer seksuele eigenwrde (bv.83 Meyer-Bhlburg & je goed voelen bij je seksuele gedrg) McKegue (2006) seksueel senstiezoeken Klichmn & Romp 8 1-5: hogere score: meer seksueel senstiezoeken.75 (1995) (bv houden vn wilde en ongeremde seks) motief voor seks: Cooper, Shpiro & 5 1-5: hogere score: vker seks vnwege.94 goedkeuring vrienden Powers (1999) goedkeuring vrienden (bv omdt ze je nders nr beneden hlen) motief voor seks: coping Cooper et l. (1999) 5 1-5: hogere score: vker seks vnwege coping (bv.93 omdt je je down voelt) motief voor seks: zelfbevestiging Cooper et l. (1999) 5 1-5: hogere score: vker seks vnwege.91 zelfbevestiging (bv om te bewijzen dt je nog ntrekkelijk bent) motief voor seks: opwinding Cooper et l. (1999) 5 1-5: hogere score: vker seks vnwege opwinding.89 (bv omdt je opgewonden bent) motief voor seks: intimiteit Cooper et l. (1999) 5 1-5: hogere score: vker seks vnwege intimiteit.88 (bv om dichter bij prtner te zijn) motief voor seks: goedkeuring prtner Cooper et l. (1999) 4 1-5: hogere score: vker seks vnwege goedkeuring.88 prtner (bv omdt je bng bent dt prtner nders weggt) seksueel zelfbeeld Breemn, de Wit & 3 1-5: hogere score: meer gericht op relties (bv.67 Woertmn (2006) jezelf ls romntisch en intiem zien) Seksuele en reltionele vrdigheden 1 seks kunnen initieren Morokoff et l. (1997) 5 1-5: hogere score: seks beter kunnen initieren (bv je.75 prtner lten weten dt je ngerkt wilt worden) seks kunnen weigeren Morokoff et l. (1997) 6 1-5: hogere score: seks beter kunnen weigeren (bv.82 geen seks hebben ook ls prtner blijft ndringen) symbolisch verzet Sprechner, Htfield, 1 1-5: hogere score: vker zeggen dt je geen seks Cortese, Potpov & wil terwijl je wel seks wilt Levetsky (1994) Instemming Sprechner et l : hogere score: vker zeggen dt je seks wil (1994) terwijl je geen seks wilt Socile context 1 socile integrtie De Grf et l. (2006) 8 1-5: hogere score: meer socile integrtie (bv het.76 en L Engle, Brown idee hebben dt je belngrijk bent voor je vrienden) & Kennevy (2006) urbn jongerencultuur Delsing, ter Bogt, 2 1-5: hogere score: meer pssen bij urbn.68 Engels & Meeuws jongerencultuur (bv rst s) (2007) lterntieve jongerencultuur Delsing et l. (2007) 3 1-5: hogere score: meer pssen bij lterntieve.77 jongerencultuur (bv punkers) vrije tijd met vrienden eigen constructie 3 1-6: hogere score: meer tijd met vrienden.65 doorbrengen (bv bij vrienden thuis) bnd met ouders Gerrits, Dekovic, 8 1-5: hogere score: meer ffectieve en responsieve.93 Groenendl & Noom bnd met ouders (bv goed kunnen prten over (1996) llerlei zken) 1 De schlen zijn enigszins ngepst voor het fnemen bij (onder ndere lgopgeleide) Nederlndse jongeren in overleg met experts en jongeren zelf

14 Effectevaluatie van de Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV)

14 Effectevaluatie van de Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV) Smenvtting Op 1 pril 2001 trd de wet SOV in werking. Op grond vn deze wet kunnen justitibele verslfden die n een ntl in de wet genoemde voorwrden voldoen, in het kder vn een strfrechtelijke mtregel, voor

Nadere informatie

Erasmus MC Junior Med School

Erasmus MC Junior Med School Ersmus MC Desiderius School vn begrijpen nr beslissen Ersmus MC Junior Med School 2012-2013 De rts-onderzoekers vn morgen Het progrmm Dit progrmm loopt prllel n VWO-5 en -6 en bestt uit vier onderdelen:

Nadere informatie

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER

MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER OPLEIDING: MARKETING / PR / COMMUNICATIEMEDEWERKER MET DE SPECIALISATIE SOCIAL MEDIA 2015 1 Mrketing/PR/Communictiemedewerker Specilistie Socil Medi SCHEIDEGGER en CEDOR bieden een unieke opleiding n.

Nadere informatie

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel

Rapportage Enquête ondergrondse afvalinzameling Zaltbommel Rpportge Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel Enquête ondergrondse fvlinzmeling Zltommel VERSIEBEHEER Versie Sttus Dtum Opsteller Wijzigingen Goedkeuring Door Dtum 0.1 onept 4-11-09 VERSPREIDING

Nadere informatie

2012/6 D/2012/3241/256

2012/6 D/2012/3241/256 2012/6 D/2012/3241/256 Volgens MIRA (2012), het milieurpport voor Vlnderen, is tijdens het ltste decennium de milieudruk stelselmtig fgenomen en zijn sommige specten vn de milieutoestnd zij het iets trger

Nadere informatie

Nee heb je, ja kun je krijgen DE EFFECTIVITEIT VAN FONDSENWERVINGS- EN REKRUTERINGSSTRATEGIEËN VAN MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES

Nee heb je, ja kun je krijgen DE EFFECTIVITEIT VAN FONDSENWERVINGS- EN REKRUTERINGSSTRATEGIEËN VAN MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES Nee heb je, j kun je krijgen DE EFFECTIVITEIT VAN FONDSENWERVINGS- EN REKRUTERINGSSTRATEGIEËN VAN MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES René Bekkers ICS/Sociologie Universiteit Utrecht R.Bekkers@fss.uu.nl INLEIDING

Nadere informatie

Armoedemonitor 1998. Sociaal en Cultureel Planbureau Centraal Bureau voor de Statistiek

Armoedemonitor 1998. Sociaal en Cultureel Planbureau Centraal Bureau voor de Statistiek Armoedemonitor 1998 Socil en Cultureel Plnbureu Centrl Bureu voor de Sttistiek Armoedemonitor 1998 Exemplren vn deze uitgve zijn verkrijgbr in de boekhndel en bij Elsevier bedrijfsinformtie onder vermelding

Nadere informatie

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

Een CVA (beroerte) kan uw leven drastisch veranderen! 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging N een CVA (beroerte)... hoe verder?. Een CVA (beroerte) kn uw leven drstisch vernderen! 2009 Een uitgve vn de Nederlndse CVA-vereniging Wt is een CVA? In Nederlnd leven meer dn een hlf miljoen mensen met

Nadere informatie

Hoe zichtbaar ben jij mobiel? MOBIELpakket. Oplossingen voor ondernemende kappers die kiezen. 2012 www.wiewathaar.nl

Hoe zichtbaar ben jij mobiel? MOBIELpakket. Oplossingen voor ondernemende kappers die kiezen. 2012 www.wiewathaar.nl Hoe zichtbr ben jij mobiel? MOBIELpkket Oplossingen voor ondernemende kppers die kiezen 2012 www.wiewthr.nl Reviews? Voordelen 27% Nederlnders vindt reviewsites ls WieWtHr.nl erg nuttig* Wiewthr.nl is

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost?

Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost? GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Zuidoost? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Zuid?

Hoe gezond zijn jongeren in Zuid? GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Zuid? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in West? Uitkomsten Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed lokl jeugdgezondheidsbeleid te kunnen mken, is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

Integratie en religiositeit onder de Turkse tweede generatie in Berlijn en Amsterdam

Integratie en religiositeit onder de Turkse tweede generatie in Berlijn en Amsterdam Integrtie en religiositeit onder de Turkse tweede genertie in Berlijn en Amsterdm Een nlyse vn jonge moslims in twee Europese hoofdsteden 1 Fenell Fleischmnn* Smenvtting In dit rtikel wordt de reltie onderzocht

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Uithoorn? Fctsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed gemeentelijk jeugdgezondheidsbeleid te mken is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn en

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 5 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIc Werkterrein Onderwijsproces -> onderwijsbegeleiding Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

4 HET SAMENGAAN VAN DIVERSE INTERESSES

4 HET SAMENGAAN VAN DIVERSE INTERESSES 4 HET SAMENGAAN VAN DIVERSE INTERESSES 4.1 Inleiding Het huidige vrijetijdsptroon kenmerkt zich door een grote mte vn fwisseling. Mensen houden er diverse liefhebberijen op n. Culturele ctiviteiten worden

Nadere informatie

Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014

Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Factsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 GGD Amsterdm Hoe gezond zijn jongeren in Amstelveen? Fctsheet Jeugdgezondheidsmonitor E-MOVO 2013-2014 Om goed gemeentelijk jeugdgezondheidsbeleid te mken is inzicht nodig in de gezondheid, het welzijn

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Onderwijsondersteuning Slrisschl 4 Indelingsniveu FUWASYS-dvies IIb Werkterrein Bedrijfsvoering - Mngementondersteuning Activiteiten Bewerken

Nadere informatie

Op zoek naar talent en ambitie!

Op zoek naar talent en ambitie! Ersmus MC Desiderius School vn begrijpen nr beslissen Op zoek nr tlent en mbitie! Geneeskunde studeren in Rotterdm Decentrle selectie 2011-2012 Wt hebben we jou te bieden? Sterke knten vn het onderwijsprogrmm

Nadere informatie

Werken aan resultaat, altijd en overal

Werken aan resultaat, altijd en overal nbroek choemn dviseurs Werken n resultt, ltijd en overl Nr een professionele implementtie vn Het Nieuwe Werken bij de Belstingdienst Michël Geerdink Onder het motto Werken n resultt, ltijd en overl is

Nadere informatie

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet.

DOEL: Weten wat de gevolgen en risico s kunnen zijn van het plaatsen van (persoonlijke) informatie op internet. kennismking met i-respect.nl INTRODUCTIE GEMAAKT DOOR: Annèt Lmmers ONDERWERP: Een eerste kennismking met i-respect.nl en het onderwerp publiceren. DOEL: Weten wt de gevolgen en risico s kunnen zijn vn

Nadere informatie

Trendanalyse huurwoningmarkt Verkorten inschrijfduur en leegstandtijd

Trendanalyse huurwoningmarkt Verkorten inschrijfduur en leegstandtijd Verkorten inschrijfduur en leegstndtijd Pul Kooij 165419 Msterproject Business Mthemtics & Informtics Stgeverslg Zig Websoftwre B.V. Botterstrt 51 C 171 XL Huizen Vrije Universiteit Amsterdm Fculteit Copyright

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Stichting Promes, onderdeel Schoolmanagement Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Slrisschl Indelingsniveu FUWASYS-dvies Werkterrein Activiteiten Kenmerkscores 44343 43334 43 43 Somscore

Nadere informatie

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs

HBO-Monitor (ROA/HBO-Raad) en WO-Monitor (ROA/VSNU) Dataverzameling alumnigegevens particuliere instellingen hoger onderwijs ReserchNed v Toernooiveld 216 6525 EC Nijmegen Postus 31162 6503 CD Nijmegen t 024 350 62 52 f 024 350 62 53 e info@reserchned.nl kvk 09159322 Bron vrgenlijst: Bewerkt door: In opdrcht vn: HBO-Monitor

Nadere informatie

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem.

Het bepalen van een evenwichtstoedeling met behulp van het 1 e principe van Wardrop is equivalent aan het oplossen van een minimaliserings-probleem. Exmen Verkeerskunde (H1I6A) Ktholieke Universiteit Leuven Afdeling Industrieel Beleid / Verkeer & Infrstructuur Dtum: dinsdg 2 september 28 Tijd: Instructies: 8.3 12.3 uur Er zijn 4 vrgen over het gedeelte

Nadere informatie

Keuze van het lagertype

Keuze van het lagertype Keuze vn het lgertype Beschikbre ruimte... 35 Belstingen... 37 Grootte vn de belsting... 37 Richting vn de belsting... 37 Scheefstelling... 40 Precisie... 40 Toerentl... 42 Lgergeruis... 42 Stijfheid...

Nadere informatie

Een flexibel samenwerkingsverband

Een flexibel samenwerkingsverband Een flexibel smenwerkingsverbnd Zorg op mt is mogelijk met een flexibele orgnistie en met flexibel inzetbr personeel. Mr hoe krijg je dt voor elkr? Een brochure vn: in opdrcht vn de Projectgroep Pltsingsbeleid.

Nadere informatie

Dit project is mogelijk gemaakt door:

Dit project is mogelijk gemaakt door: Dit project is mogelijk gemaakt door: Utrecht, januari 2011 Auteurs: Lisette Kuyper, John de Wit, Philippe Adam, Liesbeth Woertman en Willy van Berlo Projectnummer:SGI043 2011 Rutgers WPF www.rutgerswpf.nl

Nadere informatie

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED -

PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - PROCEDURE SCHADEMELDING - VASTGOED - Afdeling Finnciën Gemeente Molenwrd Procedure Schdemelding Vstgoed versie 1.0 - pg. 1 Gemeente Molenwrd Inhoud Inleiding 1. Algemene beplingen 1.1 Schde melding 1.2.Schde

Nadere informatie

bezorgerboekje informatie voor

bezorgerboekje informatie voor bezorgerboekje informtie voor Inhoud 2 3 4 6 10 12 13 14 15 Welkom Onmisbre schkel / De Persgroep Distributie Wetten en regels Inschrijven / Bezorgovereenkomst /Arbeidstijdenwet / Arbeidsomstndighedenwet

Nadere informatie

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen

Functiebeschrijving en -waardering Stichting Promes, Meppel. Verlenen van hand- en spandiensten Beheren/beveiligen van goederen, gebouwen en personen Functiebeschrijving en -wrdering Stichting Promes, Meppel Functie-informtie Functienm Orgnistie Stichting Promes, onderdeel Scholen Slrisschl 3 Indelingsniveu FUWASYS-dvies II Werkterrein Bedrijfsvoering

Nadere informatie

9,1. KindereN. GeVen een CijFER. Schilderen5. sarah zegt. Volwassenenpagina6-7

9,1. KindereN. GeVen een CijFER. Schilderen5. sarah zegt. Volwassenenpagina6-7 Eenmlige uitgve vn jnuri 2009 DE kinderstem srh zegt KindereN GeVen een CijFER De uitkomst is ls volgt: Het gemiddelde cijfer wt Jouw mening telt! Fier Fryslân helpt vrouwen en kinderen die te mken hebben

Nadere informatie

Z- ß- ßr!2f int tçotg

Z- ß- ßr!2f int tçotg Z- ß- ßr!2f int tçotg A n s I u iti n g sco nve n nt "De Bouw Werkt ln Noordoost Brbnt" Er is een convennt gesloten De Bouw Werkt in Noordoost Brbnt. Eén vn de doelstellingen vn het convennt is het uitbreiden

Nadere informatie

A. Organisatiebeschrijving academische functie van de school

A. Organisatiebeschrijving academische functie van de school Acdemische opleidingsschool OSR Stndrdlijst jrverslg onderzoek Versie december 2012 [Algemene instructie (s.v.p. geel gemrkeerde tekst verwijderen n invullen): Vul de vrgen in deze lijst zo volledig mogelijk

Nadere informatie

september 2008 november 2008

september 2008 november 2008 september 2008 november 2008 Dit is een Nederlndse vertling vn het officiële Engelstlige persbericht over de voorlopige resultten over het vierde kwrtl / boekjr 2008. In het gevl vn eventuele inconsistenties

Nadere informatie

Checklist. Aanvulling ondersteuningsplan. integratie LWOO en PrO in passend onderwijs. 11 mei 2015. [Typ hier]

Checklist. Aanvulling ondersteuningsplan. integratie LWOO en PrO in passend onderwijs. 11 mei 2015. [Typ hier] [Typ hier] Checklist Anvulling ondersteuningspln integrtie LWOO en PrO in pssend onderwijs 11 mei 2015 Deze checklist is tot stnd gekomen in nuwe smenwerking met: Ministerie vn Onderwijs, Cultuur en Wetenschp

Nadere informatie

provinci renthe 1. De aanvraag 1.1. Datering en inhoud van de aanvraag

provinci renthe 1. De aanvraag 1.1. Datering en inhoud van de aanvraag Prooinciehuis rüesterbrink r, Assen T Postdres Postbus rzz, 94oo ec Assen F www.drenthe.nl (o592) 36 55 55 (o592) 36 57 77 provinci renthe I/ERZONDEN I CI 0l{T,2û12 Assen, 10 oktober 2012 Ons kenmerk WH12012006860

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) wiskunde 1,2 (nieuwe stijl) Exmen VWO Voorbereidend Wetenschppelijk Onderwijs Tijdvk 1 insdg 25 mei 13.30 16.30 uur 20 04 Voor dit exmen zijn mximl 86 punten te behlen; het exmen bestt uit 18 vrgen. Voor

Nadere informatie

Profijt van de gemeentelijke overheid

Profijt van de gemeentelijke overheid Profijt vn de gemeentelijke overheid De invloed vn het gemeentebeleid op de koopkrcht vn de minim in Groningen Dr. M.A. Allers Profijt vn de gemeentelijke overheid De invloed vn het gemeentebeleid op de

Nadere informatie

CONCEPT niet citeren of naar verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Thee

CONCEPT niet citeren of naar verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Thee 1 OCR 2 3 4 CONCEPT niet citeren of nr verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Thee 5 Dit chtergronddocument is een smenvtting vn wetenschppelijke peer-reviewed publicties tot 1 juli

Nadere informatie

september 2009 november 2009

september 2009 november 2009 september 2009 november 2009 Dit is een smengevtte Nederlndse vertling vn het officiële Engelstlige persbericht over de resulten vn het vierde kwrtl en het boekjr 2009. In het gevl vn eventuele inconsistenties

Nadere informatie

Werken aan netwerken tegen armoede Hoe één plus één drie kan worden

Werken aan netwerken tegen armoede Hoe één plus één drie kan worden Werken n netwerken tegen rmoede Hoe één plus één drie kn worden PETER RAEYMAECKERS De grote diversiteit n expertises is tegelijk de krcht én struikelsteen vn netwerken. De term netwerken lijkt het nieuwe

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 2

Opdrachten bij hoofdstuk 2 Opdrchten ij hoofdstuk 2 2.1 Het vullen vn je portfolio In hoofdstuk 2 he je gezien op welke mnier je de informtie kunt verzmelen. An de hnd vn die informtie kun je de producten mken wrmee jij je portfolio

Nadere informatie

mannen 60 66 64 68 vrouwen 62 57 63 62 15-24 jaar 88 85 90 76 25-44 jaar 50 62 62 60 45 jaar en ouder 41 38 49 55 0-4 jaar in Nederland

mannen 60 66 64 68 vrouwen 62 57 63 62 15-24 jaar 88 85 90 76 25-44 jaar 50 62 62 60 45 jaar en ouder 41 38 49 55 0-4 jaar in Nederland Tbel B8.1 Andeel vluchtelingen dt (miniml elke week) contct heeft met utochtoon Nederlndse vrienden of kennissen, nr etnische herkomst, geslcht, leeftijd, verblijfsduur (exclusief tweede genertie) en opleidingsniveu,

Nadere informatie

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers?

fonts: achtergrond PostScript Fonts op computers? fonts: chtergrond PostScript Fonts op computers? Tco Hoekwter tco.hoekwter@wkp.nl bstrct Dit rtikel geeft een korte inleiding in de interne werking vn PostScript computerfonts en hun coderingen. Dit rtikel

Nadere informatie

abcdefg Nieuwsbrief 1 9 september 2014

abcdefg Nieuwsbrief 1 9 september 2014 bcdefg Nieuwsbrief 1 9 september 2014 Algemeen nieuws Het nieuwe schooljr is begonnen! Het nieuwe schooljr is fgelopen week vn strt gegn. We hopen dt iedereen een leuke vkntie heeft gehd en lekker is uitgerust.

Nadere informatie

Wat maak jij. morgen mee MBO. Loonwerk (Groen, grond en infra)

Wat maak jij. morgen mee MBO. Loonwerk (Groen, grond en infra) Wt mk jij morgen mee MBO Loonwerk (Groen, grond en infr) Morgen is groen bij AOC Oost Morgen is groen bij AOC Oost. En dt is mr goed ook. We hebben een groene wereld nodig, wrin jij en je omgeving goed

Nadere informatie

Praktische opdracht Optimaliseren van verpakkingen Inleidende opgaven

Praktische opdracht Optimaliseren van verpakkingen Inleidende opgaven Prktische opdrcht Optimliseren vn verpkkingen Inleidende opgven V, WB Opgve 1 2 Gegeven is de functie f ( x) = 9 x. Op de grfiek vn f ligt een punt P ( p; f ( p)) met 3 < p < 0. De projectie vn P op de

Nadere informatie

Crossculturele psychologie

Crossculturele psychologie Csuïstiek bij Crossulturele psyhologie De zoektoht nr vershillen en overeenkomsten tussen ulturen Jn Pieter vn Oudenhoven Tweede, herziene druk o u t i n h o bussum 2008 Deze suïstiek hoort bij de tweede,

Nadere informatie

Op weg naar een betrouwbare beoordeling a

Op weg naar een betrouwbare beoordeling a Op weg nr een betrouwbre beoordeling Een eerlijke beoordeling vn cll center gents Cll center-gents worden vk mede beoordeeld op ACT en AHT. Met nme het beoordelen op ACT is niet redelijk, omdt toevl hierin

Nadere informatie

Hbo-bacheloropleiding Audiologie. Fontys Hogescholen. Competentieprofiel. Eindhoven maart 2007 Versie 3.1

Hbo-bacheloropleiding Audiologie. Fontys Hogescholen. Competentieprofiel. Eindhoven maart 2007 Versie 3.1 Hbo-bcheloropleiding Audiologie Fontys Hogescholen Competentieprofiel Eindhoven mrt 2007 Versie 3.1 Inhoud Inleiding...4 1. Uitgngspunten OCM...5 1.1 Opzet OCM...5 1.2 Visie op het beroep en leren...5

Nadere informatie

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak

Mytylschool De Trappenberg Peter van Sparrentak Mytylshool De Trppenberg Peter vn Sprrentk www.m3v.nl Nieuwbouwonept en revlidtieentrum geriht op de toekomst Mytylshool De Trppenberg en het ngrenzende revlidtieentrum in Huizen willen in de toekomst

Nadere informatie

abcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013

abcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013 bcdefg Nieuwsbrief 1 11 september 2013 lgemeen nieuws Het nieuwe schooljr is begonnen! Het nieuwe schooljr is fgelopen week vn strt gegn. We hopen dt iedereen een leuke vkntie heeft gehd en lekker is uitgerust.

Nadere informatie

Ook verricht de gemeente geen periodiek onderzoek naar kwetsbare handelingen, functies en processen. En houdt hier geen overzicht van bij.

Ook verricht de gemeente geen periodiek onderzoek naar kwetsbare handelingen, functies en processen. En houdt hier geen overzicht van bij. *13.20303* Rekenkmercommissie Borger-Odoorn Gemeenterd vn Borger-Odoorn Postbus 3 7875 ZG EXLOO Dtum 10 september 2013 Onderwerp Anbieding onderzoeksrpport "Beleid en uitvoering integriteit". Uw bsn nummer

Nadere informatie

Functieomschrijving (UFO)

Functieomschrijving (UFO) Functieomschrijving (UFO) De functie Studiedviseur universitir geordend Vnf ugustus 2003 heeft de studiedviseur binnen de universiteit een officiële functieomschrijving gekregen. Alle studiedviseurs zijn

Nadere informatie

Vraag 2. a) Geef in een schema weer uit welke onderdelen CCS bestaat. b) Met welke term wordt onderstaande processchema aangeduid.

Vraag 2. a) Geef in een schema weer uit welke onderdelen CCS bestaat. b) Met welke term wordt onderstaande processchema aangeduid. Tentmen Duurzme Ontwikkeling & Kringlopen, 1 juli 2009 9:00-12:00 Voordt je begint: schrijf je nm en studentnummer bovenn ieder vel begin iedere vrg op een nieuwe bldzijde ls je een vkterm wel kent in

Nadere informatie

Aan niemand doorvertellen... Ontwikkeling van geheimen voor ouders in de adolescentie

Aan niemand doorvertellen... Ontwikkeling van geheimen voor ouders in de adolescentie 207 An niemnd doorvertellen... Ontwikkeling vn geheimen voor ouders in de dolescentie Loes Keijsers, Susn J.T. Brnje, Tom Frijns, Ctrin Finkenuer, & Wim Meeus SAMENVATTING Deze studie onderzocht de normtieve

Nadere informatie

FACEBOOK MARKETING. WORD óók 6 JUNI 2013

FACEBOOK MARKETING. WORD óók 6 JUNI 2013 Congres FACEBOOK MARKETING 6 JUNI 2013 WORD óók SPONSOR! Op donderdg 6 juni 2013 orgniseren Entopic en Likeconomics de eerste editie vn Congres Fcebook Mrketing. Een event wrbij de inzet vn Fcebook voor

Nadere informatie

Gezond ouder worden in Nederland

Gezond ouder worden in Nederland EM Zntinge EA vn der Wilk S vn Wieren CG Schoemker (redctie) RIVM Rpport 270462001/2011 Gezond ouder worden in Gezond ouder worden in Nederlnd Dit is een uitgve vn: Rijksinstituut voor Volksgezondheid

Nadere informatie

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3

Economische Topper 4 Evaluatievragen thema 3 Eonomishe Topper 4 Evlutievrgen them 3 1 Vn een lnd zijn volgende gegevens bekend: bbp in 2002 800 miljrd EUR bbp in 2003 833 miljrd EUR Prijspeil 2002 t.o.v. 2003 + 1,5 % Bevolking 2002 t.o.v. 2003 +

Nadere informatie

Symposium In relatie tot kanker

Symposium In relatie tot kanker Symposium In reltie tot knker Mndg 26 mei 2014 Loctie: Ersmus MC - Onderwijscentrum te Rotterdm Het medische behndeltrject kn voor de ptiënt vernderingen teweeg brengen in de reltie en rol nr nsten, werk

Nadere informatie

Activiteitenplan 2015

Activiteitenplan 2015 Activiteitenpln 205 Hierbij presenteren wij het Activiteitenpln 205 vn het Domein Applied Science wrbij per onderwerp een prioriteitstelling stt vermeld. Opgenomen zijn in ieder gevl lle jrlijkse en lopende

Nadere informatie

Zo zijn onze manieren Integriteit en gewenst gedrag in het Erasmus MC

Zo zijn onze manieren Integriteit en gewenst gedrag in het Erasmus MC Zo zijn onze mnieren Integriteit en gewenst gedrg in het Ersmus MC Inhoudsopgve 1. Werken met ptiënten, colleg s, studenten en externe relties Inleiding... 3 2. Integriteit en (on)gewenst gedrg Mtschppelijke

Nadere informatie

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden

HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014. Informatie & Inspiratie document Met uitleg over het hoe en waarom van de fokwaarden HANDLEIDING FOKWAARDEN 2014 Informtie & Inspirtie document Met uitleg over het hoe en wrom vn de fokwrden Missie Al ruim 25 jr ondersteunt ELDA bedrijven in de grrische sector, en het is voor ons een belngrijke

Nadere informatie

Wens 1: Oriëntatie op de EU. Inleiding. Leerfilosofie. Tot slot staan wij voor activerend en interoctief onderwijs. Onze opzet, materialen en het

Wens 1: Oriëntatie op de EU. Inleiding. Leerfilosofie. Tot slot staan wij voor activerend en interoctief onderwijs. Onze opzet, materialen en het Wens 1: Oriënttie op de EU Inleiding De doelstellingen en de brede doelgroep voor de opleiding Oriënttie op de EU vrgen om een prktijkgerichte cursus met een grote ndruk op de invloed vn de EU op de werkprocessen

Nadere informatie

Prijs consument bereid te betalen voor eerlijke banaan. Fairtrade banaan. Stuntbanaan

Prijs consument bereid te betalen voor eerlijke banaan. Fairtrade banaan. Stuntbanaan w o l l e Y r i F r e p p y D n n B 2,34 Euro. Zoveel denkt de Belg te moeten betlen voor 1 kilogrm bnnen in de supermrkt 1. De reliteit toont echter iets nders. Je hoeft niet veel moeite te doen om bnnen

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. afoto: Wim de Knegt

Jaarrekening 2013. afoto: Wim de Knegt Jrrekening 2013 Foto: Wim de Knegt 1 Jrrekening 2013 Nederlnds Openluchtmuseum Inhoudsopgve Inhoudsopgve 4 Bestuursverslg 5 Blns per 31 december 2013 42 Ctegorile exploittierekening 2013 43 Ctegorile

Nadere informatie

Onderwijshuisvesting in de 21 e eeuw

Onderwijshuisvesting in de 21 e eeuw Onderwijshuisvesting in de 21 e eeuw Michël Geerdink en Normn ten Pierik Trends, nlyses en ideeën over de betekenis vn huisvesting vn hogescholen De toekomst vn de hogescholen vrgt om vergnde mtregelen

Nadere informatie

ENERGIEPREMIE B10 a PASSIEVE OF LAGE- ENERGIEBOUW

ENERGIEPREMIE B10 a PASSIEVE OF LAGE- ENERGIEBOUW ENERGIEPREMIE B10 PASSIEVE OF LAGE- ENERGIEBOUW WIE? De volgende sectoren komen, onder beplde voorwrden, in nmerking voor deze premie Deze premie is beschikbr voor een: Prticulier zie B10 b Renovtie JA

Nadere informatie

Biense Dijkstra Alg. directeur

Biense Dijkstra Alg. directeur g l s r e v r J Het smenstellen vn het jrverslg 2014 is terugkijken, mr drn zo snel mogelijk weer vooruitkijken. Nog steeds vnuit een sterke finnciële positie. In 2014 hebben we de Hermn Wijffels Innovtieprijs

Nadere informatie

Uittreksel uit het register van de gemeenteraadszittingen. aanpassing meerjarenplan 2014-2019 budget 2015. Namens de gemeenteraad,

Uittreksel uit het register van de gemeenteraadszittingen. aanpassing meerjarenplan 2014-2019 budget 2015. Namens de gemeenteraad, oz )2 CE NTRU IS TA D Uittreksel uit het register vn de gemeenterdszittingen Gemeenterd 26 jnuri 2015 Welzijn OCMW kennisneming. npssing meerjrenpln 2014-2019 budget 2015 nwez g Odette VAN HAMME, voozitter

Nadere informatie

december 2008 februari 2009

december 2008 februari 2009 december 2008 februri 2009 Voor verdere informtie: Investor Reltions: Crlo Scheken, Vice President Investor Reltions Telefoon (077) 359 2240, e-mil investor@oce.com Pers: Jn Hol, Senior Vice President

Nadere informatie

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015

Bijlage agendapunt 7: Inhoudelijke planning overlegtafels 2015 Bijlge gendpunt 7: Inhoudelijke plnning overlegtfels 2015 In de Ontwikkelgend (ijlge 5 ij de Deelovereenkomst mtwerkvoorziening egeleiding 18+) zijn 7 them s en 31 suthem s opgenomen die in 2015 tijdens

Nadere informatie

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl

b,^.c/ -í w-t S t><-h.scl Z g AUG Z0lt C \/f2 b,^.c/ -í w-t S t> Retourdres Postbus 88 5000 AB Tilburg OPTIMUS stichting ktholiek, protestnts-christelijk

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl)

Correctievoorschrift VWO. Wiskunde B1 (nieuwe stijl) Wiskunde B (nieuwe stijl) Correctievoorschrift VWO Voorbereidend Wetenschppelijk Onderwijs 0 0 Tijdvk Inzenden scores Vul de scores vn de lfbetisch eerste vijf kndidten per school in op de optisch leesbre

Nadere informatie

NOTA GRONDBELEID 20L4. vtleert GEMEENTE. Vastgesteld in de gemeenteraadsvergadering van...

NOTA GRONDBELEID 20L4. vtleert GEMEENTE. Vastgesteld in de gemeenteraadsvergadering van... NOTA GRONDBELEID 20L4 GEMEENTE vtleert Vstgesteld in de gemeenterdsvergdering vn... NOTA GRONDBELEID 2014 1 NOTA GRONDBELEID 2014 2 INHOUD pg n 1 1.1 L.2 1.2.1 1.2.2 1.2.3 1.2.4 1.3 1.4 1.5 INLEIDING EN

Nadere informatie

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012

Het Museumregister. Museumregistratie anno 2012 Het Museumregister Museumregistrtie nno 2012 Het Museumregister Museumregister Nederlnd Geregistreerde muse Voorwrden voor registrtie Registrtiecyclus Anmelden Voor welke vrgen ij wie? Auditmodule en interctief

Nadere informatie

lijnfolder CaH Campushopper geldig vanaf 14 september 2015

lijnfolder CaH Campushopper geldig vanaf 14 september 2015 lijnfolder geldig vnf 14 september 2015 CH Cmpushopper Hoe deze folder gebruiken? Beste reiziger Met deze folder willen wij u helpen om uw verpltsing met De Lijn uit te stippelen. Een lijnfolder bevt de

Nadere informatie

Begroting 2014 en meerjarenbegroting 2015 t/m 2017

Begroting 2014 en meerjarenbegroting 2015 t/m 2017 Begroting 2014 en meerjrenbegroting 2015 t/m 2017 September 2013 Concern Zevenheuvelenweg 14 Postbus 5033 5004 EA Tilburg Telefoon 013 46 41 911 Fx 013 46 41 422 Contctpersoon C. Suer Telefoon 013 46 41

Nadere informatie

Gericht handhaven en monitoren

Gericht handhaven en monitoren Gericht hndhven en monitoren - Op zoek nr doelgroepen, non-complince, risicofctoren en het zwrte circuit - Eindverslg vn het project Doelgroepbepling Oktober 1999 In opdrcht vn Wetenschppelijk Onderzoek-

Nadere informatie

INTERVIEWEN 1 SITUATIE

INTERVIEWEN 1 SITUATIE INTERVIEWEN drs. W. Bontenl 1 SITUATIE Een interview vlt te omshrijven ls een gesprek tussen één of meerdere personen - de interviewers - en een ndere persoon (of diverse nderen) - de geïnterviewden -

Nadere informatie

INFORMATIE. hart. verwennend WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT

INFORMATIE. hart. verwennend WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT INFORMATIE hrt WEEKEND EEN LANG WEEKEND OP EEN TOPLOCATIE VOOR BALANS EN VITALITEIT COLOFON INHOUD INITIATIEFNEEMSTER Jessy Jnsen www.jessyjnsen.nl Hvelte Inleiding 05 HrtVerwennend voor Jou & Visie 07

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Voorbereidende opgven Kerstvkntiecursus Tips: Mk de volgende opgven het liefst voorin in één vn de A4-schriften die je gt gebruiken tijdens de cursus. Als een som niet lukt, kijk dn even in het beknopt

Nadere informatie

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude?

HOEVEEL KEREN WIJ UIT? 5.1 Keren we altijd alles uit? WANNEER KEREN WIJ NIET UIT? WAT DOEN WIJ BIJ FRAUDE? 9.1 Wat zijn de gevolgen van fraude? VOORWAARDEN Overlijdensrisicoverzekering Delt Lloyd Levensverzekering NV Amsterdm MODEL 2401 U wilt uw finnciële zken goed geregeld heen. Ook ij overlijden. Drom het u een overlijdensrisicoverzekering

Nadere informatie

Verhuisgids. met handige tips. wij leveren gratis bel ons en bestel. Jij verhuist makkelijk en snel met stapelbare dozen

Verhuisgids. met handige tips. wij leveren gratis bel ons en bestel. Jij verhuist makkelijk en snel met stapelbare dozen Verhuisgids met hndige tips wij leveren grtis bel ons en bestel Jij verhuist mkkelijk en snel met stpelbre dozen Wij pikken op wnneer je dt wil Inhoudstfel 4 6 10 Checklist 2 3 3 Oude Huis Nieuwe Huis

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3

Inhoudsopgave. Voorwaarden Hypotheek SpaarVerzekering Model 10052. Delta Lloyd Levensverzekering NV. 1 Wat bedoelen wij met? 3 Voorwrden Hypotheek SprVerzekering Model 10052 Delt Lloyd Levensverzekering NV Inhoudsopgve 1 Wt edoelen wij met? 3 2 Wnneer strt uw verzekering? 3 3 Wnneer stopt uw verzekering? 3 3.1 Kunt u de verzekering

Nadere informatie

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen.

Werkloosheid, armoede, schooluitval en criminaliteit. Er zal veel belastinggeld nodig zijn om al die problemen op te lossen. vk Mtshppijleer them Multiulturele smenleving onderwerp Het multiulturele drm vn P. Sheffer ntwoorden ij de vrgen over het rtikel kls Hvo 5 dtum jnuri 2014 1 2 3 4 5 6 7 8 De vrg hoe de slehte werk-, woon-

Nadere informatie

later Wat wil(de) worden Contact tussen oud en jong

later Wat wil(de) worden Contact tussen oud en jong Wt lter ik wil() Foto: Jef Corneillie (89) wil grg bibliothecris worn. LESBRIEF Contct tussen oud en jong worn Deze lesbrief is gemkt door stichting GetOud in smenwerking met Openbre Bibliotheek. DIGITALE

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Onderzoek doen

Hoofdstuk 1 Onderzoek doen Noordhoff Uitgevers v Hoofdstuk 1 Onderzoek doen Opdrcht 1.1 Lees het rtikel Steeds meer lleenstnden worden steeds grijzer in prgrf 1.2 en entwoord drn de volgende vrgen. Geef n welke orgnisties elng kunnen

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR

Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wageningen UR Uitvoeringsregeling Dienstreizen Wgeningen UR Vstgesteld door het College vn Bestuur d.d. 11 ugustus 2003* Gelet op rtikel 3.21 lid 1 su vn de CAO Nederlndse Universiteiten en rtikel 8.5 vn de CAO Stichting

Nadere informatie

JOB-monitor 2016 Vragenlijst

JOB-monitor 2016 Vragenlijst JOB-monitor 2016 Vrgenlijst (versie met wijzigingen t.o.v. 2014) JOB in smenwerking met ReserchNed 2015 JOB. Geen vn de mterilen die onderdeel uitmken vn de JOB-monitor 2016 mogen zonder voorfgnde schriftelijke

Nadere informatie

VLAAMSERAAD BELEIDSBRIEF. Letteren VERSLAG. namens de Commissie voor Cultuur uitgebracht door de heer J. De Bremaeker

VLAAMSERAAD BELEIDSBRIEF. Letteren VERSLAG. namens de Commissie voor Cultuur uitgebracht door de heer J. De Bremaeker Stuk 290 (19921993) Nr. 2 LAAMSERAAD ZITTING 19931994 29 DECEMBER 1993 BELEIDSBRIEF Letteren ERSLAG nmens de Commissie voor Cultuur uitgebrcht door de heer J. De Bremeker Smenstelling vn de commissie :

Nadere informatie

OSR-Standaardlijst jaarverslag kwaliteit opleiden Pagina 1 van 13

OSR-Standaardlijst jaarverslag kwaliteit opleiden Pagina 1 van 13 Opleidingsschool Rotterdm OSR Stndrdlijst jrverslg opleiden Versie december 2012 [Algemene instructie (s.v.p. geel gemrkeerde tekst verwijderen n invullen): Vul de vrgen in deze lijst zo volledig mogelijk

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid 2013

Inkoop- en aanbestedingsbeleid 2013 Nieuwegein //f/f^jft \ ^ ^ Inkoop- en nbestedingsbeleid 2013 Augustus 2013 Gemeente Nieuwegeir op- en nbestedingsbeleid 2013 (1-8-2013) Inleiding De gemeente Nieuwegein spnt zich continu in voor een (verdere)

Nadere informatie

BIS BenW adviezen JOIN - 9022. Til-s 1122 E P to. akkoord. W \ I w bespreken \ Vergader ng B&W van 24-1-l-2015. tr Niet akkoord tr Gewijzigde versie

BIS BenW adviezen JOIN - 9022. Til-s 1122 E P to. akkoord. W \ I w bespreken \ Vergader ng B&W van 24-1-l-2015. tr Niet akkoord tr Gewijzigde versie Til-s 1122 E P to lt-?s r> GEMEENTE vveert Afdeling Nm opsteller voorstel Portefeui I lehouder Onderwerp Projectontw kkeling Zontrop, Hugo AF (Frns) vn Eersel B&W-voorstel: BW-009022 Zknummer JOIN: zlt5lotr463

Nadere informatie

SELECTIE EN REKRUTERING

SELECTIE EN REKRUTERING SELECTIE EN REKRUTERING KENGETALLEN kengetl omschrijving 2001 2002 verhouding interne / externe rekrutering het ntl intern ingevulde vctures (mobiliteit + promotie) t.o.v. het ntl 208 / 854 163 / 678 (1)

Nadere informatie

Volledige asbestinventarisatie t.b.v. sloop/verbouwing

Volledige asbestinventarisatie t.b.v. sloop/verbouwing Volledige sbestinventristie t.b.v. sloop/verbouwing Voormlige pnden meubel- en houtwrenbedrijf n de Grotebrugse Grintweg 108 te Tiel Definitief Opdrchtgever: Coen Hgedoorn Ontwikkeling bv Postbus 190 1270

Nadere informatie

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten.

In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers van het college: eindige automaten. 9 2 Eindige utomten In dit hoofdstuk introduceren we de hoofdrolspelers vn het college: eindige utomten. 2.1 Deterministische eindige utomten We eginnen met een vooreeld. Vooreeld 2.1 Beschouw het volgende

Nadere informatie

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm

Buitenlandse rechtsvorm/-persoon Land Rechtsvorm BIBOB vrgenlijst Anvrg omgevingsvergunning ouwen ingevolge rtikel 2.1, lid 1, onder Wet lgemene eplingen omgevingsrecht (Wo) Anvullende vrgen in het kder vn de Wet Bevordering Integriteitseoordelingen

Nadere informatie

8 Kostenverbijzondering (I)

8 Kostenverbijzondering (I) 8 Kostenverijzondering (I) V8.8 Speelgoedfriknt Autoys BV heeft onlngs de Jolls Joye ontwikkeld: een plsti speelgoeduto voor peuters in de leeftijdstegorie vn twee tot vijf jr. De produtie voor 2009 wordt

Nadere informatie