Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed"

Transcriptie

1 Marlies Pierik en Ciaran O Connor* Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed Kansen voor verduurzaming gemeentelijk vastgoed door middel van geïntegreerde contracten Gemeenten kunnen aanzienlijke (kosten)besparingen realiseren door te investeren in de duurzaamheid van hun vastgoed. Ook vanuit de politiek ligt er een opgave voor gemeenten om invulling te geven aan hun voorbeeldfunctie en het energieverbruik van hun vastgoed te reduceren. In de praktijk blijkt de realisatie van duurzaamheidsdoelstellingen door gemeenten echter minder eenvoudig dan gedacht. Met name de organisatorische aspecten van projecten, zowel intern als extern met contractspartners, bemoeilijken de uitvoering van verduurzamingsprojecten. Een oplossing hiervoor is een geintegreerde aanpak, waarbij partijen al in de voorfase van een project overeenstemming bereiken over de gezamenlijke doelstelling van het project en middels het sluiten van een geïntegreerd contract deze doelstelling ook naar de toekomst toe garanderen. 1. Inleiding In september 2013 verscheen het rapport Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en de mogelijke rol van ESCo s van Agentschap NL. 1 Het rapport vermeldt dat ruim 400 Nederlandse gemeenten jaarlijks een bedrag van maar liefst 300 tot 400 miljoen euro verspillen doordat zij inefficiënt omgaan met het beheer en de exploitatie van hun vastgoed. Nederland heeft ongeveer 90 miljoen m² aan vastgoed met een publieke functie, waarvan de gemeenten de helft in eigendom hebben. 2 Daarmee mag duidelijk zijn dat gezien de omvang van de gemeentelijke vastgoedportefeuille, gemeenten een grote potentiële bijdrage kunnen leveren aan de duurzaamheidsdoelstellingen die in Nederland in de komende jaren gerealiseerd dienen te worden. Denk daarbij niet alleen aan het beleid dat gemeenten binnen de grenzen van hun bevoegdheid voeren op het gebied van ruimtelijke ordening, maar ook aan het verduurzamen van hun eigen vastgoed, zowel wat nieuwbouw als wat het bestaande gemeentelijk vastgoed betreft. Juist voor het bestaande gemeentelijk vastgoed liggen voor gemeenten grote mogelijkheden om de komende jaren kansen te benutten teneinde een bijdrage te leveren aan minder energieverbruik, minder uitstoot van CO ² en het opwekken van meer duurzame energie. Door investeringen te doen die zichzelf op de korte dan wel (middel)lange termijn kunnen terugverdienen, kunnen de gemeenten aanzienlijke besparingen realiseren. Bovendien zorgen deze investeringen voor kwalitatief betere gebouwen die meer toekomstbestendig, beter bruikbaar en beter verhuurbaar zijn. Daarmee voegen de gemeenten ook waarde toe aan hun eigen vastgoed, naast het feit dat zij invulling geven aan hun voorbeeldfunctie naar marktpartijen. Ten slotte kan ook gesteld worden dat investeringen in duurzaamheid de werkgelegenheid stimuleren. Ondanks de erkende noodzaak tot verduurzaming, bestaan er grote verschillen tussen gemeenten in de wijze waarop invulling gegeven wordt aan duurzaamheidsambities. Gebrek aan financiële middelen, die het gevolg zijn van bezuinigingen, lijken de gemeentelijke duurzaamheidsambities van de politieke agenda te verdringen. In het rapport van Agentschap NL worden verschillende problemen benoemd die een belemmering opleveren voor de benodigde verduurzamingsslag. In dit artikel zullen wij de juridische mogelijkheden bespreken die een oplossingsrichting kunnen bieden voor de geconstateerde belemmeringen en die een grote mate van vrijheid bieden om zowel de bouw van, als transformatie naar duurzaam vastgoed mogelijk te maken. Daaraan voorafgaand zullen wij eerst in het kort de belemmeringen bespreken die de onderzoekers hebben geconstateerd bij de gemeenten die zij bij dat onderzoek hebben betrokken. 2. Belemmeringen om te komen tot verduurzaming Volgens de rapportages van Agentschap NL en Deloitte, werpen gemeenten met name organisatorische bezwaren op als reden waarom zij niet toekomen aan de verduurzaming van hun vastgoed. Deze organisatorische bezwaren komen voort uit de manier waarop de lagere overheden zijn opgebouwd en georganiseerd. 3 De eerste belangrijke belemmering is de versnipperde (en complexe) organisatiestructuur van gemeenten intern. Dit betreft meer in het bijzonder de verschillende afdelingen die betrokken zijn bij het gemeentelijk vastgoed met ieder een eigen belang, in relatie tot de externe partijen die zich bezighouden met ontwerp, bouw, financiering of beheer van dat vastgoed. Taken en verantwoordelijk- * Mr. M.J. Pierik MBA en mr. C.L.C. O Connor zijn beiden als advocaat Bouw en Vastgoed werkzaam bij AKD N.V. te Amsterdam. Agentschap NL, Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en de mogelijke rol van ESCo s, oktober Agentschap NL, Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en de mogelijke rol van ESCo s, oktober 2013, p. 9; Deloitte en Agentschap NL, G25-gemeenten aan het woord: verduurzaming gemeentelijk vastgoed, juni 2012, p. 9. 1

2 heden voor het aansturen van projecten gericht op het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed zijn versnipperd. Gemeenten geven aan dat het hierdoor lastig is om een projectmatige, gestructureerde aanpak te ontwikkelen. 4 De tweede belemmering hangt nauw samen met de eerste. Gemeenten beschikken in het algemeen over onvoldoende informatie en specifieke kennis over de kansen en mogelijkheden die er zijn voor het verduurzamen van hun vastgoed. Gebrek aan technische kennis en ervaring leidt ertoe dat de gemeenten moeite hebben bij het nemen van beslissingen over de concrete aanpak om het vastgoed te verduurzamen. 5 Ook de kennis over en het inzicht in de eigen gemeentelijke vastgoedportefeuille en de kansen en mogelijkheden die er zijn voor het verduurzamen van het vastgoed, ontbreken ten derde nog in vele gevallen. Gemeenten hebben nog vaak geen inzicht in de huidige staat van hun vastgoedportefeuille (registratie panden, energiegebruik, installaties, beheer, eigendom/huur, staat van onderhoud, enzovoort). Voordat een gemeente een gefundeerd plan kan maken dat niet alleen specifieke investeringen op projectniveau bevat, maar tevens een plan gericht op de verduurzaming van haar totale vastgoedportefeuille, waarmee niet alleen kortetermijninvesteringen, maar ook investeringen op de lange termijn zijn gemoeid, is inzicht in de eigen vastgoedportefeuille een voorwaarde. Ten vierde is er extra budget nodig om het gemeentelijk vastgoed te kunnen verduurzamen. Uit de rapporten van Agentschap NL en Deloitte blijkt dat het voor veel gemeenten moeilijk is om de juiste oplossing te vinden voor de financiële uitdagingen die veelal gemoeid zijn met de grotere (ver)bouwprojecten en die zich niet op korte termijn terugverdienen. In die situaties dient mogelijk gekeken te worden naar externe financieringsconstructies, waarbij gemeenten voor een langere termijn verplichtingen aangaan, samen met marktpartijen. Ten slotte, voor het realiseren van duurzame ambities is nodig dat gemeenten hun generieke duurzame ambities vertalen naar concrete ambities. Bij iedere investering in duurzaamheid dient in de voorfase duidelijk te worden welke doelstelling nagestreefd wordt. Ook is duidelijk dat wanneer de gemeente haar ambities niet concreet vertaalt naar de betrokken afdelingen en wanneer onvoldoende communicatie plaatsvindt, het opzetten en aansturen van duurzame vastgoedprojecten bemoeilijkt wordt. 3. Oplossing voor de belemmeringen Om de geconstateerde belemmeringen weg te nemen, pleiten Agentschap NL en Deloitte voor een zogeheten geïntegreerde aanpak. Door met alle betrokken partijen in een project duidelijke afspraken te maken over de verdeling van taken, verantwoordelijkheden en risico s, kunnen gemeenten veel winst boeken. 6 Op die manier kunnen gemeenten immers hun kennis bundelen met die van marktpartijen en bovendien op lange termijn (zeer) kostenefficiënt te werk gaan. Bij een geïntegreerde aanpak is denken vanuit een total cost of ownership essentieel. Kort gezegd houdt dit in dat de betrokken partijen allen redeneren vanuit het totale verduurzamingstraject en hun beslissingen nemen vanuit een integrale benadering van ontwerp, bouw, financiering, beheer en exploitatie van vastgoed. Zo dienen de investeringen niet alleen beoordeeld te worden op de energiebesparing zelf, maar tevens op de besparing die de investering oplevert in de exploitatiekosten van het vastgoed, gemeten over de levensduur van het gebouw. Daarbij is het cruciaal voor de noodzakelijke verduurzamingsslag dat naar de hele levenscyclus van vastgoed gekeken wordt en op grond daarvan investeringsbeslissingen worden genomen. De taakverdeling en samenwerking, zowel intern als met externe (markt)partijen, dienen daarbij ook structureel te wijzigen Juridische vormgeving De wet biedt gemeenten voldoende gereedschappen om door middel van een geïntegreerde aanpak te sturen op een gezamenlijke, kostenefficiënte aanpak van vraagstukken over verduurzaming. De Nederlandse contractsvrijheid laat gemeenten en marktpartijen in beginsel vrij om alle gewenste verplichtingen en verantwoordelijkheden over en weer contractueel te regelen. Juist de voorfase van het moment van contracteren is dan ook het ultieme moment om de gezamenlijke (formele en morele) verantwoordelijkheid vorm te geven en deze te vertalen naar een gezamenlijke doelstelling. Daarbij is het goed dat partijen zich realiseren dat niet hun gezamenlijke belang, maar wel hun gezamenlijke doel hen bindt. Het bereiken van dit gezamenlijke doel dient uiteindelijk vastgelegd te worden in een zogenoemd prestatiecontract, waarbij door het inbouwen van financiële prikkels de marktpartij gedwongen wordt proactief te sturen op het behalen van het overeengekomen resultaat gedurende de looptijd van de overeenkomst. 5. Traditionele versus geïntegreerde contracten Voor het contractueel vastleggen van een door de gemeente gewenste investering in duurzaamheid kan de gemeente ervoor kiezen om op traditionele manier een aannemer of installateur te contracteren. Afhankelijk van de omvang van de opdracht zal de gemeente de door haar gewenste bouw of verbouw van een gebouw aanbesteden. De gemeente formuleert de opdracht en de aannemer voert uit. In veel gevallen zal met name de prijs die de gemeente dient te betalen van grote invloed zijn op de gunning van de opdracht. Bij dit soort traditionele bouwcontracten zorgt de opdrachtgever voor ontwerp, bouwvergunningen en goedkeuringen. De opdrachtnemer bepaalt slechts de wijze Deloitte en Agentschap NL, G25-gemeenten aan het woord: verduurzaming gemeentelijk vastgoed, juni 2012, p. 9. Deloitte en Agentschap NL, G25-gemeenten aan het woord: verduurzaming gemeentelijk vastgoed, juni 2012, p. 9. Deloitte en Agentschap NL, G25-gemeenten aan het woord: verduurzaming gemeentelijk vastgoed, juni 2012, p. 10. Agentschap NL, Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en de mogelijke rol van ESCo s, oktober 2013, p. 16.

3 waarop hij het werk uitvoert. Kenmerkend voor het traditionele bouwproces is het sequentieel uitvoeren van het traject van ontwerp tot uitvoering. De opdrachtgever contracteert voor iedere fase met verschillende partijen. Zo wordt de architect voor het ontwerp gecontracteerd, de aannemer voor de bouw overeenkomstig de eisen van goed en deugdelijk werk en de installateur voor de technische installaties, al dan niet in onderaanneming. Pas daarna wordt besloten welke partij, een marktpartij of de gemeente zelf, voor het onderhoud zorg draagt. Aan het einde van het traject, wanneer de bouw gereed is, nemen partijen afscheid van elkaar en wanneer in de exploitatiefase problemen ontstaan, kan de gemeente een beroep doen op mogelijk afgegeven garanties en/of een herstel van de gebreken. Terugkijkend naar de belemmeringen die gemeenten ervaren bij de uitvoering van hun duurzaamheidsbeleid, met name de gefragmenteerde interne organisatie en de gebrekkige of onduidelijke doelomschrijving van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid, kan de vraag gesteld worden of een dergelijke traditionele wijze van contracteren opportuun is. Zeker wanneer de projecten omvangrijker en/of gecompliceerder zijn en verschillende partijen betrokken zijn bij de realisatie. Voor grotere bouwprojecten, zoals renovatie of nieuwbouwprojecten waarbij veel contractspartijen betrokken zijn, is deze aanpak niet optimaal. De gefragmenteerde organisatie zowel intern bij de gemeente zelf, als extern bij de diverse betrokken partijen zorgt voor coördinatieproblemen en vaak onnodig hoge faalkosten. De afzonderlijke contracten zijn wat betreft verantwoordelijkheden bovendien afgebakend tot de aard en omvang van het contract. Zo zal iedere schakel in de bouwketen haar taak en verantwoordelijkheden niet verder zien dan hetgeen het contract hierover bepaalt. Verantwoordelijkheden en de daarbij behorende aansprakelijkheid worden doorgelegd in de keten. Het gevolg is dat de contractpartijen altijd zullen proberen om de eigen prijs/kwaliteitsverhouding optimaal te houden, om zo hun eigen positie veilig te stellen. Het eigenbelang voert hierbij de boventoon en de aandacht is gericht op het afschuiven van verantwoordelijkheden. Het gezamenlijke belang om een project goed uit te voeren, komt pas op de tweede plaats. Bij geïntegreerde contracten worden ontwerp, bouw, financiering, onderhoud en exploitatie in één opdracht vervat. De opdrachtgever definieert het gewenste eindresultaat en één marktpartij zorgt vervolgens voor de coördinatie tussen alle benodigde partijen over bouwfases en disciplines heen. De opdrachtgever verwoordt in zijn outputspecificatie wat hij wil en laat vervolgens aan de opdrachtnemer over hoe hier uitvoering aan wordt gegeven. Anders dan bij een traditionele aanbesteding worden verschillende delen van de gehele bouwketen en de levenscyclus van het gebouw in één keer in één contract in de markt gezet. Een vergaande vorm van een dergelijk geïntegreerd contract is een Design, Build, Finance, Maintain, Operate-contract, ofwel een DBFMO-contract. De verschillende fasen in de bouwkolom worden aan één opdrachtnemer opgedragen, mogelijk bestaande uit een daartoe speciaal opgerichte projectvennootschap (een Special Purpose Vehicle SPV). 8 De opdrachtgever brengt het ontwerp, de uitvoering, de financiering, het onderhoud en de facilitaire diensten voor een langere periode (vaak twintig jaar of langer) bij deze marktpartij onder. Op deze manier wordt bewerkstelligd dat de verschillende disciplines in de bouwkolom vanaf de start van het betreffende project met elkaar samenwerken. DBFMO-contracten combineren de krachten van marktpartijen en de overheid. 9 Deze synergie levert meerdere voordelen op. 6. Voordelen van geïntegreerde contracten Eerder in dit artikel kwam al aan bod dat gemeenten onder meer de versnipperde en complexe organisatiestructuur, zowel intern als extern met marktpartijen, als belemmering ervaren bij het maken van de benodigde grootschalige verduurzamingsslag. Daarnaast ervaren gemeenten een gebrek aan kennis en ervaring met betrekking tot de bouw van en transformatie naar duurzaam vastgoed, simpelweg omdat dit niet hun kernactiviteit betreft. Geintegreerde contracten kunnen een belangrijke rol vervullen bij het wegnemen van deze belemmeringen. Zo zullen partijen bij het sluiten van dergelijke geïntegreerde contracten in de voorfase van de contractering met elkaar om de tafel moeten zitten om gezamenlijk de doeleinden van het project te formuleren. Van de zijde van de gemeente zal niet alleen iemand vanuit de afdeling Vastgoed, maar ook vanuit de afdeling Milieu en de afdeling Beheer en Onderhoud bij de formulering van een dergelijke doelomschrijving betrokken kunnen worden. Van de kant van de marktpartijen zal niet alleen de (hoofd)aannemer, maar ook wellicht juíst de installateur van technische installaties, alsook de architect en mogelijk andere betrokken marktpartijen aanwezig moeten zijn. Daarmee wordt bereikt dat alle afdelingen binnen de gemeente die betrokken zijn bij het project, de doelstelling van het project onderschrijven en dit niet langer vanuit hun eigen organisatorische doelstelling benaderen. Op deze wijze wordt tevens bereikt dat alle betrokken afdelingen van de gemeente, alsmede alle betrokken marktpartijen, ook mede-eigenaar van het project worden en ontstaat er zowel intern bij de gemeente, als met de externe marktpartijen een commitment, gericht op het bereiken van de gezamenlijke doelstelling van het project. Kijkend naar de mogelijke doelstelling bij een investering in energiebesparende maatregelen, zal de formulering daarvan zich niet slechts moeten beperken tot de realisatie van een besparing in energiekosten. Wanneer een prestatiecontract slechts focust op de installatietechnische aspecten en niet op bijvoorbeeld de proceskant, zal men constateren dat partijen verder niet uitgedaagd worden om na te denken over een verdergaande optimalisering O. Laan, Publiek-private samenwerking: DBFM(O) en de rol van de overheid als opdrachtgever, VGR 2013, afl. 3, p. 96. Rijksgebouwendienst, Geïntegreerde contractvorming, augustus 2009, p

4 Of over maatschappelijk rendement door ook aandacht te geven aan gedragsverandering bij de gebruikers van het vastgoed. Door in deze voorfase met elkaar helder te formuleren welke doelstelling partijen gezamenlijk nastreven bij de voorgenomen investeringen, worden partijen gedwongen om na te denken over de gehele levensloop van het vastgoed, van ontwerp tot beheer over een periode van tien jaar of langer. Zoals gezegd, is kenmerkend voor deze geïntegreerde aanpak dat de opdrachtnemer niet alleen voor het ontwerp en de bouw van het vastgoed verantwoordelijk is, maar ook voor het toekomstige onderhoud en het functioneren van facilitaire diensten. Hierdoor worden alle betrokken partijen gestimuleerd om hun besluiten te nemen op basis van de gehele levensloop van het vastgoed. Partijen zullen daardoor ook eerder bereid zijn om niet alleen na te denken over investeringen in duurzaamheid die al op korte termijn renderen, maar ook over investeringen die pas op langere termijn zichzelf hebben terugverdiend. Juist deze investeringen resulteren veelal in kwalitatief betere gebouwen, bijvoorbeeld doordat het binnenklimaat veel gezonder is, met als vaak onopgemerkt positief neveneffect dat in deze gebouwen een lager ziekteverzuim is. Juist deze investeringen resulteren vaak in een hogere duurzaamheid van het vastgoed en bovendien op langere termijn in een grotere kostenbesparing. Diverse onderzoeken wijzen ook uit dat een slimme investering in de ontwikkelingsfase een aanzienlijke besparing oplevert in de exploitatiefase. Een ander voordeel van geïntegreerde contracten is de mogelijkheid om bij de aanbesteding een weloverwogen risicoverdeling te maken, op grond van welke partij bepaalde (financiële of technische) risico s het beste kan dragen. Partijen kunnen heel specifiek afspraken maken over de risicoverdeling tussen opdrachtgever en opdrachtnemer en deze neerleggen in het contract, juist omdat alle partijen uit de gehele levenscyclus hierbij betrokken zijn. Gemeenten dienen bij het verduurzamen van hun vastgoedportefeuille te kiezen of zij bijvoorbeeld de realisatie, de financiering en het onderhoud zélf regelen, of bij een externe marktpartij neerleggen. Het ligt dan voor de hand om de verantwoordelijkheden en risico s neer te leggen bij de partij die deze het beste kan dragen. Een derde voordeel van geïntegreerde contracten is het feit dat dergelijke overeenkomsten innovatie stimuleren. Zoals hiervoor reeds uiteengezet, definieert de opdrachtgever in een geïntegreerd contract het gewenste eindresultaat, ook naar de toekomst toe en is het aan de opdrachtnemer om te bepalen hoe aan de opdracht uitvoering wordt gegeven. De opdrachtnemer is derhalve vrij om gebruik te maken van innovatieve oplossingen. Dit biedt gemeenten de mogelijkheid om de kennis en ervaring van marktpartijen naar het te realiseren project te brengen. De betaling vindt vervolgens plaats op basis van de geleverde prestaties, in tegenstelling tot traditionele contracten, waarbij wordt afgerekend op basis van gewerkte uren en de inzet van materieel. Ook hier geldt dat in het kader van de doelstelling, die partijen met elkaar in de voorfase formuleren, ook de normen van beschikbaarheid waaraan partijen de geleverde prestaties meten (en dus de betaling), duidelijk geformuleerd moeten worden. Hoewel voorstanders van traditionele contracten zullen stellen dat de transactiekosten van de DBFMO-contracten veel hoger liggen, is dit slechts ten dele waar. Zo zullen de aanvankelijk hogere transactiekosten gecompenseerd worden door lagere faalkosten in de realisatiefase, alsook in de onderhoudsfase. Immers, de marktpartij met wie de gemeente gecontracteerd heeft, is gedurende de gehele exploitatiefase verantwoordelijk voor het goed functioneren van het gebouw en de installaties. Financiële prikkels zullen zorgen voor een verdere optimalisering van de duurzaamheidsambities in het gebouw. Hoe beter de installaties functioneren, hoe groter de energiebesparing, de luchtkwaliteit, de optimale warmte- en/of kouderegulering, al dan niet bevorderd door het gedrag van de gebruikers, des te hoger de prestatiebeloning. Wanneer de installaties niet naar behoren functioneren, heeft de gemeente tevens het recht kortingen toe te passen op de prestatiebeloning. Ook is het zo dat de ervaring van overheden en marktpartijen met DBFMO-contracten inmiddels niet meer in de kinderschoenen staat. Ten slotte, de besparing in energiekosten staat nog los van de kosten die gemeenten kunnen besparen wanneer hun eigen onderhoudsafdelingen niet langer verantwoordelijk zijn voor het beheer van (gedeelten van) de gemeentelijke vastgoedportefeuille. Uiteindelijk kunnen gemeenten volstaan met een kleinere, centraal gestuurde afdeling onderhoud en beheer. 7. Praktijkvoorbeelden Er zijn inmiddels diverse voorbeelden van projecten van (lagere) overheden die door middel van geïntegreerde contracten komen tot een verduurzamingsslag van maatschappelijk vastgoed. Zo heeft de gemeente Rotterdam voor de verduurzaming van negen Rotterdamse zwembaden gecontracteerd met een zogeheten ESCo (een Energy Service Company). De kern van de ESCoformule is het prestatiecontract tussen opdrachtgever en de ESCo. In het prestatiecontract garandeert de ESCo de energiebesparing die is afgesproken. Door met een ESCo te contracteren, kan de gemeente de energievoorziening en het management daarvan uitbesteden aan een externe partij met als doel substantieel op energiekosten te besparen, meer kwaliteit te realiseren, minder vermogensbeslag te hebben in installaties en de eigen organisatie te ontlasten. 10 De ESCo heeft de energiebesparende maatregelen met betrekking tot de negen zwembaden ontworpen en gerealiseerd. Verder heeft de ESCo zorg gedragen voor de financiering en de energiebesparing contractueel gegarandeerd. Ook na de realisatie van de duurzaamheidsmaatregelen heeft de ESCo zich tien jaar verplicht tot beheer en onderhoud van de zwembaden. Ook bij de verduurzaming van het pand van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en de Belastingdienst in Groningen is gebruik gemaakt van een DBFMO-contract. 10. Zie ook 4

5 De Rijksgebouwendienst contracteerde met een consortium, dat werd gevormd door Strukton, Ballast Nedam en John Laing, dus feitelijk met één contractpartner. Zo was bijvoorbeeld Strukton als aandeelhouder en uitvoerder binnen de SPV verantwoordelijk voor het ontwerp, de bouw en de financiering van het nieuwe kantoor, inclusief het beheer en onderhoud van het gebouw en de facilitaire diensten voor een periode van 20 jaar. Het project vormde een van de grootste PPS-nieuwbouwprojecten van de Rijksgebouwendienst. Een belangrijke ontwikkeling die in dit verband niet onvermeld mag blijven, betreft Richtlijn 2014/23/EU. Deze richtlijn ziet op zogenaamde concessieovereenkomsten, overeenkomsten waarbij een of meer aanbestedende diensten of aanbestedende instanties werken laten uitvoeren, of diensten laten verrichten en beheren. Een voorbeeld is de aanbesteding van de exploitatie van een gemeentelijke parkeergarage door een onderneming. Het verschil met een reguliere opdracht is dat de tegenprestatie voor de uitvoering van het werk of de dienst niet bestaat uit betaling, maar uit het verlenen van een exploitatierecht. Het exploitatierisico ligt dus bij de exploitant. Als dit laatste niet het geval is, dan is geen sprake van een concessie, maar van een gewone overheidsopdracht. Gelet op de implementatietermijn van 24 maanden waarbinnen Richtlijn 2014/23/EU moet zijn omgezet in nationale wetgeving, dient de Aanbestedingswet 2012 uiterlijk in april 2016 te zijn aangepast. Dit heeft ook gevolgen voor de inkleding van geïntegreerde contracten die voldoen aan de criteria voor een concessieovereenkomst. 8. (Bijna) alles is mogelijk! De contractsvrijheid biedt gemeenten en marktpartijen de mogelijkheid om op een bepaalde wijze te contracteren en overeenkomsten op maat samen te stellen. Het is aan partijen om te bepalen op welke wijze zij hun samenwerking exact gestalte wensen te geven, afhankelijk van de invloed die gemeenten dan wel de betreffende marktpartijen willen blijven uitoefenen en de risico s en verantwoordelijkheden die zij willen dragen. Zo kunnen gemeenten ervoor kiezen bij projecten zelf het beheer van het vastgoed te behouden en slechts het design en het bouwen door marktpartijen te laten uitvoeren. De keuze voor het al dan niet uitbesteden van onderhoud en beheer van het vastgoed is afhankelijk van de (politieke) wens om invloed te kunnen (en willen) uitoefenen op het beheer van het vastgoed en bij gewijzigd beleid bijvoorbeeld ook nog te kunnen schuiven met de beschikbare financiële middelen voor het beheer. staat zijn om de investeringen te financieren, zullen zij vanuit een behoefte aan regie er veelal voor kiezen om dit ook zelf te doen. Kiezen gemeenten er wel voor om via externe financiering duurzame investeringen te doen in hun vastgoed, dan kan gedacht worden aan het uitbesteden van de financiering middels een DBFMO-constructie aan een ESCo. Ook kan gedacht worden aan de oprichting van zogenoemde revolverende fondsen, waarbij de gemeente ervoor kiest een bepaalde som geld in een fonds te storten. Vanuit dit fonds kunnen investeringen worden gefinancierd die een mengvorm zijn van investeringen die op korte dan wel op iets langere termijn renderen. Door de inkomsten van de zogenoemde kortetermijnrenderende investeringen terug te laten vloeien in het fonds, worden de langeretermijninvesteringen eveneens financierbaar. Voordeel van een dergelijk fonds is dat gemeenten zelf veel goedkoper krediet kunnen krijgen en dat het rendement van de investering ook bij de gemeente blijft. Nadeel is dat het beslag op financiële middelen van de gemeenten gedurende een langere periode aanwezig is, zodat minder ruimte is voor andere investeringen. 9. Conclusie Het gebruik van geïntegreerde contracten bij (grotere) projecten waarbij diverse partijen zijn betrokken, kan een oplossing bieden voor de belemmeringen die gemeenten ervaren om te komen tot de noodzakelijke verduurzaming van hun vastgoedportefeuille. Door vanaf het begin van het project in overleg te treden met alle betrokken partijen en de gezamenlijke doelstelling helder te formuleren, ontstaat een eigenaarschap van het project bij alle partijen, die bijdraagt aan het succes. Bovendien leveren geïntegreerde contracten meerdere synergievoordelen op en wordt kennis gebundeld en innovatie gestimuleerd. Deze synergievoordelen komen tot uitdrukking in betere gebouwen en financiële voordelen. Geïntegreerde contracten, zoals DBFMO-contracten, vergen weliswaar in de voorfase een investering van alle betrokken partijen, maar kunnen van grote meerwaarde zijn bij de verduurzaming van gemeentelijk vastgoed. Ook het financieringscomponent van een DBFMOcontract is geen conditio sine qua non voor de gebruikmaking van geïntegreerde contracten. Zo zullen veel gemeenten de investeringen in verduurzaming niet door het aantrekken van kapitaal via een marktpartij laten realiseren. Een en ander hangt nauw samen met de omvang van het project. Zo bestaan er vele tussenvarianten van de DBFMO-contracten, die in de literatuur ook wel aangeduid worden als PPS-lightconstructies. Wanneer gemeenten zelf in 5

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk!

Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis. Samen ondernemen, samen sterk! Opdrachtgevers zijn de baas in eigen huis Samen ondernemen, samen sterk! 1 2 3 Een eerste blik op het integrale bouw- en installatieproces Uw rol als opdrachtgever Actueel voorbeeld: uitbesteding bouwtechnische

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling

Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling Nieuwsbrief Bouw & Projectontwikkeling 10 april 2015 Contractvormen in de bouw Voorafgaand In een tijd waarin de bouwbranche voorzichtige tekenen van herstel vertoont, wil Hekkelman proberen daaraan een

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Energiereductie met een ESCo Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Inhoud 1. Over Unica Ecopower 2. Huidige en toekomstige energie wetgeving 3. Wat is een ESCo 4. Europese Gedragscode voor ESCo s 5. Voorbeeld

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Openbare VerLichting (OVL) en energiebesparende technologie binnen PPS

Openbare VerLichting (OVL) en energiebesparende technologie binnen PPS 1 Openbare VerLichting (OVL) en energiebesparende technologie binnen PPS Syndeks een combinatie van ingenieurs- en inkoopactiviteiten Materiekennis Syndeks b.v. Son & Europese Aanbestedingen Lid van 2

Nadere informatie

j o r r i t s m a b o u w. n l

j o r r i t s m a b o u w. n l jorritsmabouw.nl Sinds 1880 de bouw meester Jorritsma Bouw is al vijf generaties een modern, vooruitstrevend familiebedrijf. De historie van ons bedrijf gaat terug tot 1880, toen Johannes Jorritsma zijn

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie

PPS en maatschappelijk vastgoed

PPS en maatschappelijk vastgoed PPS en maatschappelijk vastgoed 19 april 2011 Peter Oussoren Tenman Inhoud: Is er een probleem? Wat verwachten we van een oplosssing Even herhalen :PPS PPS nieuwe stijl : lean en mean Probleemstelling:

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies 18-12-2012 1 Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies Onderwerpen Achtergrond: waarom gebeurt er zo weinig? Wat is

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu ZWEMBADEN Zorgeloos waterplezier DUURZAME KWALITEIT Van Dorp is al meer dan 35 jaar specialist op het gebied van o.a. zwembaden, sauna s, stoomcabines en waterattracties. Onze activiteiten zijn ontwerpen,

Nadere informatie

Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen. IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement

Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen. IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement Risicomanagement bij geïntegreerde contractvormen IPMA-NL Interessegroep Risicomanagement Jeroen Mieris, Project Manager 1 Inhoud Even voorstellen.. Veranderende bouwwereld Geïntegreerde contracten Risicomanagement

Nadere informatie

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Nieuwe invulling opdrachtgeversrol reduceert stichtingskosten en lifecycle costs en leidt tot het verdwijnen van de onrendabele top 1 Traditionele

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Westluidense Poort Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Arjan Verboom, OPPS (Ine van den Hurk, gemeente Tiel) Apeldoorn, 16 oktober 2013 Inhoud Gebiedsontwikkeling Westluidense Poort Hoe in de markt gezet?

Nadere informatie

Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm

Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm ing. Michel van Rooyen en ing. Marcel van Rosmalen Alhoewel de crisis in de markt voor vastgoed zich in volle hevigheid manifesteert worden aan de andere kant

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Gert-Jan de Looze & Peter van Schijndel Gemeente Rotterdam & Strukton Gert-Jan de Looze Peter van Schijndel Rotterdamse

Nadere informatie

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren White Paper Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren Door: Jeroen Nollet Escoplan Barrel Ripper Matrix Onderwijshuisvesting Wim Fieggen Instituut Voor

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Innovatieve contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Servicecentrum Scholenbouw Opdrachtgevers OCW VNG VO raad PO raad Ketenpartners Steunpunt Seu brede scholen

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie

Dé perfecte partner voor uw bouwplannen! Recreëer, werk en leer in een perfecte omgeving. Neem vandaag nog contact op voor meer informatie

Dé perfecte partner voor uw bouwplannen! Recreëer, werk en leer in een perfecte omgeving. Neem vandaag nog contact op voor meer informatie TLBURG TLBURG Recreëer, werk en leer in een perfecte omgeving U wil de juiste omgeving om in te recreëren, sporten, werken of leren. Met onze services kunnen wij zo n omgeving voor u realiseren. Design

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

DBFMO M A N A G E M E N T

DBFMO M A N A G E M E N T DBFMO M A N A G E M E N T Van ontwerp naar exploitatie of van exploitatie naar ontwerp? P. Wijntjes 26-9-2013 Post HBO opleiding DBFMO is een noodzakelijke voorwaarde voor duurzame utiliteitsbouw ~ Rabobank

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie}

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} Aan: Naam adviesbureau, ter attentie van, adres { } Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} {Plaatsnaam en datum} Geachte heer, mevrouw, { } De gemeente { } en het schoolbestuur

Nadere informatie

Een contractvorm voor meerwaarde

Een contractvorm voor meerwaarde Een contractvorm voor meerwaarde PRAKTIJKCASUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN (DBFMO)» Martie Jacobs Directeur OPPS Content» Introductie Praktijkcase: Internationale School Eindhoven» Keuze voor PPS DBFMO»

Nadere informatie

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw

NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Management Advies Automatisering Bouw Huisvesting Vastgoed @brinkgroep NEC3 als alternatieve contractvorm in de bouw Als u zoekt naar samenwerking en vertrouwen Specialisten geïntegreerde contracten en

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio Presentatie Gert-Jan de Looze Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s Presentatie Stadsregio Indeling presentatie Programma Rotterdamse Groene Gebouwen (RGG) Onderhouds en energieprestatiecontract

Nadere informatie

ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing

ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing Inclusief vijf cases en experttips Case 4: Renovatie Alliander te Duiven Voorwoord Gratis energiebesparing; het lijkt te mooi om waar te zijn. Energy

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Straatman Koster advocaten

Straatman Koster advocaten PT Finance Bouw- en Vastgoedcursus Nieuwe contractvormen voor het managen van projecten Door: Thijs Straatman en Wilfried Koster Zeist, 12 juni 2014 Doel bijeenkomst Nieuwe contractvormen in vogelvlucht

Nadere informatie

Raadsvoorstel ISE - Intentieovereenkomst

Raadsvoorstel ISE - Intentieovereenkomst gemeente Eindhoven 16R6733 Raadsnummer Inboeknummer 16bst00378 Beslisdatum B&W 22 maart 2016 Dossiernummer 16.12.252 Raadsvoorstel ISE - Intentieovereenkomst Inleiding In 2005 heeft uw gemeenteraad ingestemd

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT OSBORNE www.atosborne.nl Masterclass Energiebesparing in de zorg Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011 Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Strategisch samenwerken in het bouwproces stichting bouwresearch Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Opdrachtgevers.. en organisatiemodellen Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Nadere informatie

Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg

Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg Energiebesparing voor vastgoedmanagers in de Zorg Hoe kan ik energiebesparing realiseren en financieren? George Müller 06-34855943 george.muller@energymatters.nl www.energymatters.nl Voorstellen: George

Nadere informatie

Besparen op maatschappelijk vastgoed

Besparen op maatschappelijk vastgoed Besparen op maatschappelijk vastgoed Het gemeentehuis, de school, de brandweerkazerne, het zwembad, het buurthuis, begraafplaatsen, gemeentewerven, het gemaal en zelfs de kerktoren: het is allemaal eigendom

Nadere informatie

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Den Haag 9 september 2015 Intoductie BNG Bank Leo Valkenburg & Pieter Oppermann 2 Duurzame verlichting voor gemeenten Pieter Oppermann 01/03/2012

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Bio-olie WKK in TNT GREEN Office te Hoofddorp

Bio-olie WKK in TNT GREEN Office te Hoofddorp Bio-olie WKK in TNT GREEN Office te Hoofddorp Dordtech heeft een bijdrage mogen leveren in de ontwikkeling van het duurzaamste kantoorgebouw in Nederland. We zijn er trots op dat we in 2010 onderdeel mogen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar Bestaand Vastgoed Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011 DHV 2011 All rights reserved Openbaar Wat is er aan de hand? Circa 1/3 energiegebruik NL zit in gebouwde omgeving Focus

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Waarde creëren met zorgvastgoed

Waarde creëren met zorgvastgoed Waarde creëren met zorgvastgoed Door G.W. Wedding, SDB Groep Vier fundamenten voor een vastgoedstrategie die een betere zorgverlening faciliteert Inleiding De omslag naar een meer marktconforme benadering

Nadere informatie

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Facto Congres 26 mei 2011 Jos Barnhoorn Snr. Project Mgr. Johnson Controls Wie is Jos Barnhoorn?

Nadere informatie

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen.

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen. Vandaag de dag worden er steeds hogere eisen gesteld aan technische installaties van gebouwen. Op zich is dat niet vreemd, immers goed ontworpen installaties zorgen ervoor dat mensen zich in een gebouw

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Themakatern duurzaamheid

Themakatern duurzaamheid ziekteverzuim cijfer totaal investering totaal energie totaal onderhoud ziekteverzuim docenten (klasse B1) (klasse B2) (klasse B2' ) vloerverwarming + 6% 5% 5% 5% 4% -- - +/- + ++ 6,5 8 Themakatern duurzaamheid

Nadere informatie

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 HOOFDSTUK I POLITIEK EN WETGEVEND KADER VOOR DE BEVORDERING VAN ENERGIE-EFFICIËNTIE 13 1. Energie-efficiëntie als instrument van het energiebeleid 13 1.1. Doelstellingen

Nadere informatie

De kracht van pps in lightrail

De kracht van pps in lightrail De kracht van pps in lightrail Over de groeiende noodzaak van lightrail in stedelijke gebieden, de voordelen van publiek-private samenwerking en de gebundelde krachten van Strukton. Strukton pleit voor

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Netwerkevent duurzame gebouwen

Netwerkevent duurzame gebouwen Netwerkevent duurzame gebouwen Wat is Sunburst? Technisch en financieel advies voor nieuwbouw en renovatie duurzame gebouwen Ontwikkelingen - Huurders eisen comfortabele en gezonde gebouwen - Energiezuinige,

Nadere informatie

Contractering bij infra-projecten

Contractering bij infra-projecten Contractering bij infra-projecten Mooie voornemens en waarom het toch vaak misgaat Industrieel Management & Advies Roadmap Het contracteringsproces Organisatiemodellen/Contractmodellen 3 contractmodellen

Nadere informatie

Aanbesteden van collectieve warmteen koudenetten

Aanbesteden van collectieve warmteen koudenetten Aanbesteden van collectieve warmteen koudenetten De rafelige regels van het spel Artikel geschreven in samenwerking met: o Ing. L.F.J.M. Kleinegris (KleinegrisEnergieAdvies) o Mr. J.M. van den Berg (Höcker

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

B & W-nota. Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder. Bestuurlijke context. B&W-besluit:

B & W-nota. Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder. Bestuurlijke context. B&W-besluit: B & W-nota Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder Portefeuille J.J. Visser Auteur R. de Nieuwe, Directeur FD Telefoon 5113671 E-mail: b.groeneveld@haarlem.nl FD/ Reg.nr. FD/2006/2

Nadere informatie

PPS/Esco Praktijkdag 2014

PPS/Esco Praktijkdag 2014 PPS/Esco Praktijkdag 2014 Samenwerken als driver voor innovatie 10 december 2014 Private financiering en PPS financieringsprogramma Bert Mulders en Ronald Pereboom 1 1 Innovatieve financieringsvormen Inventarisatie

Nadere informatie

Workshop Bouwlogistiek in de Stadsregio

Workshop Bouwlogistiek in de Stadsregio Workshop Bouwlogistiek in de Stadsregio Bijeenkomst @ Stadregio, d.d. 30-10-2013 Marcel Ludema Lector Logistics Hogeschool Rotterdam RDM Sustainable Solutions Platform Logistiek in de Bouw Onderzoek naar

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken

Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken Workshop: Kwaliteit voor kleine en grote bouwwerken Wat is BouwGarant Algemeen: Met ruim 1500 aangesloten bouwbedrijven het grootste keurmerk van de bouw in Nederland. Alle deelnemers worden periodiek

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

innovatief en duurzaam aanbesteden van onderhoud Sjoerd IJpma Presentatie HIJ 5 B.V. Regiepartners

innovatief en duurzaam aanbesteden van onderhoud Sjoerd IJpma Presentatie HIJ 5 B.V. Regiepartners Jaarbeurs Utrecht Woensdag 5 juni 2013 Zaal 1 12:00-12:25 innovatief en duurzaam aanbesteden van onderhoud Sjoerd IJpma Programma 12:00 12-25 HIJ 5 Regiepartners : Even voorstellen Visie inzake nieuwe

Nadere informatie

Financiële analyse van zes (bijna) energieneutrale scholen

Financiële analyse van zes (bijna) energieneutrale scholen Financiële analyse van zes (bijna) energieneutrale scholen Plaats Datum Zeist 11 november 2014 Project Financiële analyse van zes (bijna) energieneutrale scholen Datum 11 november 2014 Opdrachtgever Uitvoerende

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig Privaat vastgoed Optimaal renderend en toekomstbestendig Duurzaam huisvesten Royal HaskoningDHV is sinds jaar en dag een betrouwbare partner in commercieel vastgoed. Als adviseurs hebben wij mede het aanzicht

Nadere informatie

PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering

PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering 10 december 2014 Caroline van Hulsteijn, Jan Peter IJspeert Casus - Gemeente wil buurtcentrum ontwikkelen

Nadere informatie

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid maatschapelijke meerwaarde leveren PPP samenhang (met alle maatschappelijke doelen)

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Participatiemodellen duurzame energievoorziening. Josefien van de Ven 30 maart 2012

Participatiemodellen duurzame energievoorziening. Josefien van de Ven 30 maart 2012 Participatiemodellen duurzame energievoorziening Josefien van de Ven 30 maart 2012 Opbouw Uitgangspunten duurzame energievoorziening Integrale aanpak Centrale organisatie Betrokkenheid stakeholders Nieuwe

Nadere informatie

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Wie zijn we? Gestart in 1986 Duurzaamheid zit in onze genen Ruim 110 medewerkers Woningbouw, utiliteit, overheid, gezondheidszorg, onderwijs, monumenten,

Nadere informatie

Nota van uitgangspunten. voor regionale samenwerking op het gebied van. Basismobiliteit

Nota van uitgangspunten. voor regionale samenwerking op het gebied van. Basismobiliteit Nota van uitgangspunten voor regionale samenwerking op het gebied van Basismobiliteit 1. Inleiding In opdracht van de provinciale bestuurlijke Adviesgroep Regiotaxi, waarin alle Gelderse regio's bestuurlijk

Nadere informatie

Slimmer samenwerken: PPS light

Slimmer samenwerken: PPS light PUBLIC FINANCE CONGRES 2011 van Vliet Slimmer samenwerken: PPS light Karin Heijenrath ROC Leiden Caspar Boendermaker - BNG 13 oktober 2011 Agenda Publieke investeringsprojecten Publiek-private samenwerking

Nadere informatie

Bouw en projectontwikkeling

Bouw en projectontwikkeling Bouw en projectontwikkeling Bouw en projectontwikkeling Bouw en projectontwikkeling Het slagen van een bouwproject staat of valt bij een goede samenwerking tussen partijen. Bouw Bouwen is samenwerken.

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.

Jade Beheer. Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3. Jade Beheer Communicatieplan CO 2 Prestatieladder 3.C.1. 3.C.2 Invalshoek C: Transparantie Handboek CO2 Prestatieladder, versie 2.2 / 3.0 Document : Communicatieplan CO 2-prestatieladder Auteur : Jade

Nadere informatie

PPS CAMPUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN

PPS CAMPUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN PPS CAMPUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN Lau Bekkers Complan Ellen van der Steen Treetops, vml Complan Niels Ponjee diederendirrix PPS CAMPUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN 1 Doel Gemeente Eindhoven:

Nadere informatie

Afstemming tussen mens, proces en techniek

Afstemming tussen mens, proces en techniek MONITORING SYSTEMEN Pioniers in monitoring Afstemming tussen mens, proces en techniek Steeds meer organisaties besteden haar facilitaire exploitatie uit of overwegen dat te doen. De overheid kent hierin

Nadere informatie

De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools

De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools De nieuwe opdrachtgever Het gebruik van ICT en simulatie tools Ir Angelia Zeegers, IBPSA 09-10-2008 6.2.1 onderzoeksruimte De onderzoeksruimte heeft een oppervlak van xx m2 en de uitstraling moet rustig

Nadere informatie

Project ESCO Service Center / Servicepunt Duurzame Energie Onderwerp Plan van aanpak verduurzaming Datum 19 juni 2013 Status [Status]

Project ESCO Service Center / Servicepunt Duurzame Energie Onderwerp Plan van aanpak verduurzaming Datum 19 juni 2013 Status [Status] Project ESCO Service Center / Servicepunt Duurzame Energie Onderwerp Plan van aanpak verduurzaming Datum 19 juni 2013 Status [Status] 13181693560drs. ir. E.I. BurdorfESCO Service Center / Servicepunt Duurzame

Nadere informatie

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten.

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. Resultaten Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. 19 mei 2011 Inleiding De duurzame ambities verschillen per gemeente. Zo ook de daadwerkelijke invulling van deze ambities. Toch streven

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur

VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa. Jaap Zeilmaker projectdirecteur VAN INFRAPROVIDER NAAR NETWERKMANAGER DBFM-A15 MaVa Jaap Zeilmaker projectdirecteur 1-12-2011 Leitmotief niet het object staat centraal maar de functie die het object vervult. Ontwikkeling komt voort uit

Nadere informatie

INTEGRALE PLANVORMING VOOR GEZOND, DUURZAAM EN TOEKOMSTBESTENDIG ONDERWIJS

INTEGRALE PLANVORMING VOOR GEZOND, DUURZAAM EN TOEKOMSTBESTENDIG ONDERWIJS Kerngedachte van de business case Uitgangspunt is gezamenlijke belangen onderwijs behoeften / wensen (leerlingen/leraren), gemeenten én private consortium partijen. Samenwerking model voor lange termijn

Nadere informatie