Energetisch verbeteren van sociale huurwoningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energetisch verbeteren van sociale huurwoningen"

Transcriptie

1 Energetisch verbeteren van sociale huurwoningen Auteur: Aycan Kocak

2 2014 Energetisch verbeteren van sociale huurwoningen Project : Energetisch verbeteren van sociale huurwoningen Plaats, datum : Enschede, Auteur : Aycan KoÇak Stagedocent : De heer Ron van den Heuvel Bedrijfsbegeleider : Mevrouw Marloes ter Haar-Wiefferink Hogeschool : Saxion Hogeschool Enschede Opleiding : Bouwtechnische Bedrijfskunde

3 Voorwoord Voor u ligt het afstudeerverslag in het kader van mijn afstuderen bij Stichting Pioneering. Dit afstudeerverslag is de eindfase van mijn HBO opleiding Bouwtechnische Bedrijfskunde bij de hogeschool Saxion in Enschede. In dit onderzoek is op een analytisch wijze informatie verzameld en gerapporteerd over mogelijke projectfinancieringsvormen voor energetische verbeteringen aan grondgebonden sociale huurwoningen. Met dit onderzoek wordt aangetoond of geschikte projectfinancieringsvormen mogelijk zijn voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Middels deze weg bedank ik dhr. Salemink, dhr. Platier, mevr. ter Haar-Wiefferink, dhr. van den Heuvel en mevr. Nijhuis voor een goede begeleiding en samenwerking. Samen is gewerkt aan een hoogst haalbaar resultaat. Ik wens u veel leesplezier. Deventer, 1 april 2014 Aycan Koçak Student Bouwtechnische Bedrijfskunde te Enschede iii

4 Samenvatting Om de toenemende CO2-uitstoot terug te dringen is het verduurzamen van de Nederlandse woningvoorraad een noodzaak. De woningcorporaties bezitten circa 2,3 miljoen woningen die goed zijn voor een derde van de totale woningvoorraad in Nederland (CBS, 2011). Om deze reden hebben de woningcorporaties een belangrijke rol bij het verduurzamen van de Nederlandse woningvoorraad. Energetisch verbeteren van de sociale huurwoningen in Nederland is hierdoor ook een belangrijke pijler voor het behalen van de klimaatdoelstellingen uit het overheidsbeleid (Deloitte, 2011). Om deze belangrijke bijdrage te leveren aan de klimaatdoelstellingen van de overheid door de corporaties is het Convenant Energiebesparing Corporatiesector tussen de Rijksoverheid, Aedes en de Woonbond in het leven geroepen. In dit Convenant is vastgelegd dat alle woningen in het bezit van corporaties minimaal een B-label moeten hebben vóór het eind van Om de afspraken uit het convenant na te streven zullen woningcorporaties flinke investeringen moeten doen in duurzaamheid voor de bestaande woningportefeuille (AgentschapNL, 2012). Door de economische crisis staan de kasstromen van woningcorporaties onder druk. De woningcorporaties kunnen door de verzwakte kasstromen niet voldoende financiering opbrengen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Met energetisch verbeteren wordt het verduurzamen van de grondgebonden sociale huurwoningen bedoeld. Het doel van deze verduurzaming is dat het energieverbruik en de CO2-uitstoot van de woningen daalt. De verzwakte kasstromen dwingen de woningcorporaties naar financiering te zoeken buiten de woningcorporaties om. Stichting Pioneering wil voor deze financieringsproblematiek weten welke projectfinancieringsvormen mogelijk zijn voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De onderzoeksvraag van dit project is: Welke geschikte projectfinancieringsvormen zijn er voor woningcorporaties voor het structureel verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen van woningcorporaties?. De doelstelling van dit onderzoek is dat op 1 april 2014 een onderzoeksrapport wordt aangeboden aan Stichting Pioneering met hierin conclusies en aanbevelingen over geschikte projectfinancieringsvormen voor het verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen. Dit onderzoek is op een analytische wijze in vijf fases uitgevoerd, zodat geschikte projectfinancieringsvormen voor het structureel verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen bepaald kunnen worden. In de eerste fase, het theoretische kader, van dit onderzoek zijn de definities en kenmerken van projectfinanciering beschreven met behulp van informatiebronnen van onafhankelijke organisaties: Agentschap NL en het Waarborgfonds Sociale Woningbouw. Nadat het theoretische kader was opgezet, is in fase twee van dit onderzoek de meest voorkomende projectfinancieringsvormen in de bouwsector in kaart gebracht door middel van literatuuronderzoek. Als aanvulling op het literatuuronderzoek is in fase drie van dit onderzoek een brainstormsessie uitgevoerd met acht deskundigen uit de praktijk. De deelnemers hebben vervolgens in fase drie de criteria benoemd waaraan een projectfinancieringsvorm moet voldoen, zodat deze projectfinancieringsvorm geschikt wordt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De namen en de functies van de deskundigen worden vermeld in hoofdstuk drie van dit rapport. De betreffende deskundigen hebben verschillende achtergronden en zijn op de hoogte van de ontwikkelingen over het thema van dit onderzoek. Op de volgende bladzijden zijn de projectfinancieringsvormen benoemd die in de bouwsector zijn waargenomen en aan welke criteria projectfinancieringsvormen moeten voldoen, zodat een projectfinancieringsvorm geschikt wordt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. iv

5 De projectfinancieringsvormen in de bouwsector: Design Build Finance Maintain and Operate (DBFMO): Een DBFMO project combineert de onderdelen ontwerp, bouwproces, financiering, technisch beheer en facilitaire diensten van een bouwproject samen in een integraal project. Bij een DBFMO project is de opdrachtnemer zowel verantwoordelijk voor het ontwerp en de bouw van het project, als voor de financiering en het totale onderhoud. Obligaties: Een obligatie is een lening van een investeerder. In ruil hiervoor ontvangen de investeerders een vooraf bepaalde jaarlijkse rente. Aan het einde van de looptijd wordt het oorspronkelijke bedrag aan de investeerders terugbetaald. Energy Service Companies (ESCo): Bij een ESCo besteedt de eigenaar van een gebouw de energievoorziening en het management daarvan uit aan een externe partij. Bij een ESCO projectfinancieringsconstructie zorgt de externe partij zelf voor de financiering, de aanleg, het onderhoud en het beheer van de installaties in een gebouw. Deze financiers leveren een gegarandeerde energiebesparing. De eigenaar van het gebouw heeft dus niets te maken met investeringskosten en krijgt door een prestatieovereenkomst meer zekerheid over de energiekosten. Sale and lease back: Een sale and lease back constructie is een projectfinancieringsvorm waarbij een onderneming haar vastgoed aan een marktpartij verkoopt en vervolgens direct het vastgoed terug leased voor een bepaalde periode en bepaalde leaseprijs. Middels een taxatierapport van een gebouw wordt de verkoop- en leaseprijs bepaald. Aan het einde van het contract heeft de huurder de mogelijkheid om haar vastgoed terug te kopen voor een bepaalde prijs. Om te bepalen of de hierboven genoemde projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen geschikt zijn, moeten deze projectfinancieringsvormen voldoen aan de criteria, die opgesteld is aan de hand van de MoSCoW methode. Deze methode schikt de criteria aan de hand van prioriteitstelling. Op de volgende bladzijde worden de criteria in een tabel weergegeven. iv

6 Must haves Should haves Could haves Would haves Ontzorgingsconcept: d.m.v. Verlaging van uitbesteden langdurig energiebelasting voor onderhoud en beheer van duurzamere gebouwen investering aan externe partij De voordelen dienen voor zowel de huurders als investeerders vrij te komen Solvabiliteit/Kasstromen: de alternatieve projectfinancieringsvorm dient de solvabiliteit c.q. de kasstromen van de woningcorporaties te verbeteren. Cashflow: het project dient rendabel te zijn Hoogste rendement met kleinste investering. Subsidie en fiscale mogelijkheden: valt buiten dit afstudeeronderzoek (Consortium van) Marktpartij(en): Ervaren marktpartij(en) die de woningcorporatie financieel kan/kunnen ondersteunen Zekerheid: investeerders kunnen terughoudend reageren i.v.m. de risico s versus rendement van het project. Hoe risicovoller een project, hoe hoger de rentepercentage. Goede balans tussen eigen en vreemd vermogen: hoe risicovoller een project, hoe hoger de inbreng van de woningcorporatie geëist wordt voor een project Tabel: Criteria aan projectfinancieringsvormen De huurders bepalen de kwaliteit van de energetische aanpassingen. De huurder kan zelf bepalen of haar woning een A++, A+, A, B label etc. krijgt. De keuze bepaald uiteindelijk de woonlasten (huurprijs en energiekosten). Hoe hoger de label keuze, hoe hoger de woonlasten van de huurder. Gemeente en provincies kunnen financiële bijdragen leveren aan de verduurzaming van grondgebonden sociale huurwoning. Aan de hand van deze criteria zijn de projectfinancieringsvormen in fase vier van dit onderzoek beoordeeld. Deze beoordeling is door middel van half gestructureerde interviews uitgevoerd bij verschillende marktpartijen: woningcorporaties, bouwbedrijven, installateur, bank en een pensioenfonds. Aan de marktpartijen zijn gerichte vragen gesteld over de toepasbaarheid van de projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Op basis van deze toetsing kwam naar voren dat een aantal criteria van de MoSCoW methode voor alle projectfinancieringsvormen van toepassing zijn en een aantal criteria niet beantwoord kon worden, omdat deze criteria per specifiek renovatieproject verschillen. Hieronder zijn de betreffende criteria benoemd. Structureel, gezamenlijk onderzoek naar continu verbetering van alternatieve projectfinanciering door woningcorporaties. Criteria is van toepassing op alle projectfinancieringsvormen Criteria is afhankelijk van een specifiek renovatieproject De voordelen van een investering kunnen verdeeld worden Cashflow van een project. tussen de investeerder en de huurder. Huurders kunnen zelf de kwaliteit van een investering bepalen. Rendement van een project. Structurele onderzoek naar verbeteringen qua Gemeentelijke en provinciale bijdragen. samenwerkingsvormen tussen marktpartijen. Subsidies en fiscale mogelijkheden. Het verlagen van de energiebelasting. Tabel: Criteria die zich niet onderscheiden tussen de projectfinancieringsvormen iv

7 In dit onderzoek zijn de criteria die afhankelijk zijn van een specifiek renovatieproject niet verder behandeld. Ook de criteria die op alle projectfinancieringsvormen van toepassing zijn, zijn niet verder behandeld in dit onderzoek. Wat wel in dit onderzoek is behandeld, zijn de overige vijf criteria. De betreffende vijf criteria zijn hieronder benoemd. Criteria aan projectfinancieringsvormen 1. Geschikte markpartijen. 2. Zekerheid over de terugbetaling van de investering. 3. Solvabiliteit/kasstromen van de woningcorporaties. 4. Balans van eigen en vreemd vermogen van de woningcorporaties. 5. De toepassing van ontzorgingsconcepten. Tabel: Vijf criteria die zich onderscheiden tussen de projectfinancieringsvormen De projectfinancieringsvormen zijn aan de hand van deze vijf criteria getoetst. Het doel van de toetsing was om te bepalen welke projectfinancieringsvormen wel en welke projectfinancieringsvormen niet geschikt zijn voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De resultaten van deze toetsing: Design Build Finance Maintain and Operate (DBFMO): DBFMO project combineert de onderdelen ontwerp, bouwproces, financiering, technisch beheer en facilitaire diensten van een bouwproject samen in een integraal project. DBFMO is daarom vooral geschikt voor nieuwbouw. Bij bestaande bouw is het niet mogelijk om het ontwerp van het gebouw vanaf de fundering te herontwerpen. DBFMO is om deze reden geen geschikte projectfinancieringsvorm voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Obligaties: Deze projectfinancieringsvorm is geschikt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen, omdat geschikte marktpartijen gerealiseerd kunnen worden, kasstromen van de woningcorporaties verbeterd kunnen worden, zekerheden over de terugbetaling van de investering gerealiseerd kunnen worden, ontzorgingsconcepten toegepast kunnen worden en goede balans van eigen en vreemd vermogen gerealiseerd kan worden. Energy Service Companies (ESCo): Deze projectfinancieringsvorm is geschikt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen, omdat geschikte marktpartijen gerealiseerd kunnen worden, kasstromen van de woningcorporaties verbeterd kunnen worden, zekerheden over de terugbetaling van de investering gerealiseerd kunnen worden, ontzorgingsconcepten toegepast kunnen worden en goede balans van eigen en vreemd vermogen gerealiseerd kan worden. Sale and lease back: Deze projectfinancieringsvorm is niet geschikt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen, omdat de woningcorporaties sale and lease back constructie als een bedreiging zien voor de belangrijkste inkomstenbron van de woningcorporaties: de huuropbrengsten op de lange termijn. In de laatste fase van dit onderzoek zijn conclusies en aanbevelingen opgesteld voor het beantwoorden van de hoofdvraag van dit onderzoek. Het antwoord op de hoofdvraag van dit onderzoek is dat ESCo s en obligaties draagvlak bieden voor het structureel verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen. De doelstelling van dit onderzoek is behaald doordat conclusies en aanbevelingen zijn gedaan aan Stichting Pioneering voor het structureel verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen met ESCo s en obligaties. iv

8 Inhoudsopgave Voorwoord... iii Samenvatting... iv 1. Inleiding Aanleiding van het onderzoek Doelstelling van het onderzoek Onderzoeksvraag en deelvragen Onderzoeksopzet 3 2. Theoretische kader projectfinanciering Projectfinanciering versus bedrijfsfinanciering Kenmerken van projectfinanciering De relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen Conclusies 9 3. De projectfinancieringsvormen Design, Build, Finance, Maintain and Operate (DBFMO) Obligaties Energy Service Companies (ESCo) Minder voorkomende projectfinancieringsvorm Conclusies Criteria aan projectfinancieringsvormen Eisen aan projectfinancieringsvormen Resultaten van de brainstormsessie per projectfinancieringsvorm Mogelijke marktpartijen voor een samenwerking Conclusies Toetsing van de projectfinancieringsvormen De bank De bouwbedrijven De woningcorporaties De installateur Het pensioenfonds Conclusies 32

9 6. Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Reflectieverslag 37 Referentielijst Bijlage 1: Plan van aanpak Bijlage 2: Interview structuur projectorganisatie Bijlage 3: Samenvatting brainstormsessie Bijlage 4: Interviewvragen bank Bijlage 5: Samenvatting van het interview met de bank Bijlage 6: Interviewvragen bouwbedrijven Bijlage 7: Samenvattingen van de interviews met de bouwbedrijven Bijlage 8: Interviewvragen woningcorporaties Bijlage 9: Samenvattingen van de interviews met de woningcorporaties Bijlage 10: Interviewvragen installateur Bijlage 11: Samenvatting van het interview met de installateur Bijlage 12: Interviewvragen pensioenfonds Bijlage 13: Samenvatting van het interview met het pensioenfonds... 75

10 1. Inleiding In dit hoofdstuk is de aanleiding, de doelstelling en de opzet van dit onderzoek beschreven. 1.1 Aanleiding van het onderzoek Om de toenemende CO2-uitstoot terug te dringen is het verduurzamen van de Nederlandse woningvoorraad een noodzaak. De woningcorporaties bezitten circa 2,3 miljoen woningen die goed zijn voor een derde van de totale woningvoorraad in Nederland (CBS, 2011). Om deze reden hebben de woningcorporaties een belangrijke rol bij het verduurzamen van de Nederlandse woningvoorraad. Energetisch verbeteren van de sociale huurwoningen in Nederland is hierdoor ook een belangrijke pijler voor het behalen van de klimaatdoelstellingen uit het overheidsbeleid (Deloitte, 2011). Om deze belangrijke bijdrage te leveren aan de klimaatdoelstellingen van de overheid door de corporaties is het Convenant Energiebesparing Corporatiesector tussen de Rijksoverheid, Aedes en de Woonbond in het leven geroepen. In dit Convenant is vastgelegd dat alle woningen in het bezit van corporaties minimaal een B-label moeten hebben vóór het eind van Om de afspraken uit het convenant na te streven zullen woningcorporaties flinke investeringen moeten doen in duurzaamheid voor de bestaande woningportefeuille (AgentschapNL, 2012). Door de economische crisis staan de kasstromen van woningcorporaties onder druk. Met ingang van 2013 moeten woningcorporaties gezamenlijk een verhuurdersheffing van 1,7 miljard per jaar betalen aan de overheid waardoor de kasstromen nog verder onder druk komen te staan (NRC, 2013). Ook de inkomsten uit het verkopen van huurwoningen, het zogenaamde uitponden, zijn aan het dalen. Dit als gevolg van de economische crisis en de verslechterde woningmarkt. In het verleden werden deze opbrengsten gebruikt voor hun financieringsbehoefte, maar deze bron van financiering is nu deels weggevallen (AgentschapNL, 2012). Woningcorporaties willen daarom structurele financiële oplossingen, zodat de woningcorporaties in de toekomst de sociale huurwoningen energetisch kunnen verbeteren met als doel te voldoen aan het Convenant Energiebesparing. Stichting Pioneering neemt hierin het voortouw. Stichting Pioneering is een samenwerkingsverband tussen ondernemers, kennisinstellingen en de overheid, die hun kennis delen in verschillende businesscases en samen nieuwe producten en werkwijzen ontwikkelen. De benoemde ontwikkelingen zetten de financieringsmogelijkheden van woningcorporaties onder druk. Hierdoor zullen de woningcorporaties op zoek moeten gaan naar financieringsvormen om kapitaal aan te trekken voor het energetisch verbeteren van hun woningportefeuille (AgentschapNL, 2012). Met het energetisch verbeteren wordt het verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen bedoeld. Het doel van deze verduurzaming is dat het energieverbruik en de CO2- uitstoot van de grondgebonden sociale huurwoningen daalt. Stichting Pioneering wil gezien deze financieringsproblematiek mogelijke financieringsvormen onderzoeken voor de corporatiesector voor het verduurzamen van hun woningportefeuilles. 1

11 Dit onderzoek richt zich op financieringsvormen die van toepassing moeten zijn voor het energetisch verbeteren van deze grondgebonden sociale huurwoningen. Financiering is een dubbelzinnig begrip. Met financiering kunnen we onderscheid maken tussen twee structuren waarop een financiering gerealiseerd kan worden: bedrijfsfinanciering en projectfinanciering (Agentschap NL, 2012). In dit onderzoek gaan we in op de kenmerken van projectfinanciering. 1.2 Doelstelling van het onderzoek Op 1 april 2014 wordt een onderzoeksrapport aangeboden aan Stichting Pioneering met hierin conclusies en aanbevelingen over geschikte projectfinancieringsvormen voor het verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen van woningcorporaties. 1.3 Onderzoeksvraag en deelvragen Vraagstelling van het onderzoek Welke geschikte projectfinancieringsvormen zijn er voor woningcorporaties voor het structureel verduurzamen van grondgebonden sociale huurwoningen van woningcorporaties? 1. Wat is projectfinanciering? 1.a Wat is financiering? 1.b Wat is het verschil tussen bedrijfsfinanciering en projectfinanciering? 1.c Wat zijn de kenmerken van projectfinanciering? 1.d Wat is de relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen? 2. Wat zijn de bestaande projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van sociale huurwoningen? 2.a Wordt er projectfinanciering toegepast in de bouw? Zo ja, welke zijn deze en welke marktpartijen spelen hierbij een rol? 2.b Wat zijn de knelpunten bij bestaande projectfinancieringconstructies? 2.c Hoe kunnen de knelpunten rondom bestaande projectfinancieringsvormen opgelost worden? 3. Welke geschikte projectfinancieringsvormen zijn er mogelijk en waaraan moeten deze voldoen? 3.a Aan welke criteria moeten geschikte projectfinancieringen voldoen? 3.b Welke (nieuwe) partijen kunnen een rol spelen bij geschikte projectfinancieringen? 3.c Wat is/zijn de geschikte projectfinancieringsconstructie(s), die voldoen aan de opgestelde criteria in deelvraag 3.a? 4. Voldoen/Voldoet de alternatieve projectfinancieringsconstructie(s)? 4.a Hoe denken de marktpartijen over de geschikte projectfinancieringsconstructie(s)? 4.b Voldoen/voldoet de geschikte projectfinancieringsvorm(en) aan de doelstelling? 4.c Hoe kunnen de marktpartijen overtuigd worden voor een geschikte projectfinancieringsconstructie en hoe kan de toepassing ervan gerealiseerd worden? 2

12 1.4 Onderzoeksopzet Dit onderzoek is op een analytische wijze in vijf fases uitgevoerd. Elke fase wordt op de volgende bladzijden benoemd en toegelicht. Fase 1: Theoretische kader Het theoretisch kader is van belang om te begrijpen wat projectfinanciering is en waarmee deze vorm van financiering zich onderscheidt van bedrijfsfinanciering. Door de verschillen tussen project- en bedrijfsfinanciering te begrijpen, kan de relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen in kaart gebracht worden. Deelvraag één is middels het theoretische kader beantwoord. De betrouwbaarheid van fase één is gewaarborgd doordat informatiebronnen zijn gebruikt van onafhankelijke organisaties: Agentschap NL en het Waarborgfonds Sociale Woningbouw. De validiteit van fase één is gewaarborgd doordat meerdere informatiebronnen zijn gebruikt met deskresearch en het interview met een financiële adviseur van Berends&Slump. Fase 2: Literatuuronderzoek Nadat het theoretische kader was opgezet, zijn de meest voorkomende projectfinancieringsvormen in kaart gebracht door middel van literatuuronderzoek. De bedoeling hiervan was om gedetailleerde informatie te verzamelen over hoe projectfinancieringsvormen functioneren en welke mogelijkheden deze voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen kunnen bieden. De voor- en nadelen van de meest voorkomende projectfinancieringsvormen zijn toegelicht. Het oplossen van de knelpunten van deze projectfinancieringsvormen (deelvraag 2.c) kon in deze fase niet worden beantwoord, omdat deze informatie niet met literatuuronderzoek kon worden beantwoord. Voor het oplossen van deze knelpunten was het uitvoeren van interviews bij verschillende marktpartijen noodzakelijk. De uitvoering van de interviews worden in fase vier van deze onderzoeksopzet toegelicht. De betrouwbaarheid van fase twee is gewaarborgd doordat betrouwbare informatiebronnen zijn gebruikt van onafhankelijke organisaties: Agentschap NL, Rijkswaterstaat en ministerie van Financiën. De validiteit van fase twee is gewaarborgd doordat meerdere informatiebronnen zijn gebruikt, die gebaseerd zijn op ervaringen uit de praktijk. Fase 3: Brainstormsessie Literatuuronderzoek biedt veel informatie, maar toch kan een onderzoeker informatie verkeerd interpreteren of iets over het hoofd zien. Om de betrouwbaarheid van de onderzoekresultaten uit de literatuuronderzoek te waarborgen zijn deze onderzoeksresultaten gepresenteerd aan acht deskundigen uit de praktijk om eventuele fouten te corrigeren. De namen en de functies van de deskundigen worden vermeld in hoofdstuk drie van dit rapport. De betreffende deskundigen hebben verschillende achtergronden en zijn op de hoogte van de ontwikkelingen over het thema van dit onderzoek. Doordat de deskundigen op de hoogte zijn van de ontwikkelingen over het thema van dit onderzoek en kennis hebben over projectfinancieringsvormen zijn deze deskundigen betrouwbare informatiebronnen voor dit onderzoek. De deskundigen hebben geen fouten ontdekt in het literatuuronderzoek van dit rapport. De deskundigen hebben het literatuuronderzoek aangevuld met een minder voorkomend projectfinancieringsvorm. De validiteit van fase drie is gewaarborgd doordat bronnentriangulatie is toegepast door middel van desk- en fieldresearch. De verzamelde informatie uit de brainstormsessie is aangevuld met deskresearch. 3

13 De brainstormsessie is niet alleen uitgevoerd om informatie te verifiëren, maar de brainstormsessie was ook een informatiebron. De deelnemers hebben criteria benoemd waaraan een projectfinancieringsvorm moet voldoen, zodat deze projectfinancieringsvorm geschikt wordt voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Ook zijn tijdens de brainstormsessie potentiele marktpartijen benoemd, die mogelijk een onderdeel van deze projectfinancieringsvorm kunnen worden. Met de input van de brainstormsessie is (met uitzondering van deelvraag 3.c) deelvraag drie beantwoord. Deelvraag 3.c kon niet in deze fase beantwoord worden, omdat voor deze deelvraag het uitvoeren van interviews bij marktpartijen noodzakelijk was. Fase 4: Interviews Interviews zijn noodzakelijk, zodat de beleving van de deskundigen uit de brainstormsessie beter begrepen kon worden. De interviews zijn door middel van half gestructureerde interviews uitgevoerd bij verschillende marktpartijen: woningcorporaties, bouwbedrijven, installateur, bank en een pensioenfonds. Aan de marktpartijen zijn gerichte vragen gesteld over de toepasbaarheid van de projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen, die met behulp van desk- en fieldresearch in kaart zijn gebracht. De marktpartijen zijn op basis van anonimiteit geïnterviewd, zodat de marktrelaties van de marktpartijen niet verstoord kon worden. De betrouwbaarheid van de interviews is gewaarborgd doordat de geïnterviewde deskundigen kennis en ervaring hebben met projectfinancieringsvormen in de bouw. De validiteit van de interviews is gewaarborgd doordat meerdere marktpartijen geïnterviewd zijn, zodat vanuit verschillende perspectieven de beleving van de deskundigen begrepen kon worden. Fase 5: Conclusies en aanbevelingen Nadat alle eisen en wensen van marktpartijen en criteria aan projectfinancieringsvormen in kaart waren gebracht, zijn de geschikte projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen beschreven. Verantwoording met betrekking tot de aanpak van dit onderzoek In dit onderzoek is het deskresearch uitgevoerd met behulp van betrouwbare informatiebronnen van onafhankelijke organisaties en informatiebronnen van bedrijven die ervaring hebben met projectfinancieringsvormen in de praktijk. Het fieldresearch is opgedeeld in twee delen: vooronderzoek met behulp van een brainstormsessie en interviews met marktpartijen. Het voordeel van een brainstormsessie is dat in een relatief kort tijdbestek relatief veel informatie verzameld is over het functioneren van projectfinancieringsvormen in relatie tot het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Het doel van de brainstormsessie is: de eisen te achterhalen waaraan de projectfinancieringsvormen moeten voldoen en welke mogelijkheden de projectfinancieringsvormen kunnen bieden voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Met de informatie uit de brainstormsessie zijn vervolgens gerichte interviewvragen opgesteld met als doel te bepalen welk projectfinancieringsvormen geschikt zijn voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Met betrekking tot de interviews zijn de respondenten zorgvuldig geselecteerd op basis van kennis en ervaring met projectfinancieringsvormen in relatie tot het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. In een kort tijdbestek en 4

14 de zorgvuldige selectie van de respondenten zijn zeven interviews uitgevoerd bij de verschillende marktpartijen. Voor gedetailleerde informatie over de aanpak van dit onderzoek is het plan van aanpak van dit project raad te plegen in bijlage Structuurbeschrijving Het mogelijk maken van een geschikte projectfinancieringsvorm voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen vereist duidelijke projectkaders en een uitgebreide literatuuronderzoek naar de werking van projectfinancieringsvormen. In hoofdstuk één zijn de kaders van dit project beschreven. Nadat in hoofdstuk één de projectkaders beschreven was, zijn de meest voorkomende projectfinancieringsvormen uit de bouwsector in hoofdstuk twee tot in detail in kaart gebracht door middel van literatuuronderzoek. Vervolgens is als aanvulling op het literatuuronderzoek in hoofdstuk drie de kennis van de deskundigen uit de bouwsector geraadpleegd. De input van de deskundigen heeft het perspectief van dit onderzoek verbreed, omdat er duidelijkheid ontstond over de criteria waaraan een projectfinancieringsvorm moet voldoen en deze toegepast kon worden voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. In hoofdstuk vijf is op basis van deze criteria de verschillende projectfinancieringsvormen beoordeeld door de deskundigen. Belangrijke focus tijdens deze beoordelingen was het meest ideale projectfinancieringsvormen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen in kaart te brengen. Tot slot is in hoofdstuk zes de conclusies en de aanbevelingen op basis van de resultaten van het onderzoek over de geschikte projectfinancieringsvormen beschreven. 5

15 2. Theoretische kader projectfinanciering In dit hoofdstuk zijn de definities en kenmerken van projectfinanciering beschreven. Vanuit dit theoretische kader wordt de relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen gelegd. 2.1 Projectfinanciering versus bedrijfsfinanciering De definitie van financiering is vrij breed. Wel hebben verschillende financieringsvormen een gemeenschappelijk functie: liquide vermogen dat ter beschikking wordt gesteld voor investeringen. Met investeringen wordt in dit project de energetische verbeteringen aan grondgebonden sociale huurwoningen bedoeld. Er zijn verschillende manieren waarop een financiering gerealiseerd kan worden: bedrijfsfinanciering en projectfinanciering (AgentschapNL, n.d.). Er is sprake van bedrijfsfinanciering als de investeringen bekostigd worden door woningcorporaties, die zelf de financiering daarvoor aantrekken bij financiers. De financiering kan bijvoorbeeld via banken aangetrokken worden. Zowel de risico s als het rendement van de investeringen is voor rekening van deze woningcorporaties en indirect voor haar financiers. De financiers lopen naast de risico s van het project ook risico s van andere activiteiten van deze woningcorporaties en kunnen (meestal) aanspraak maken op het eigen vermogen van de woningcorporaties. Dit wordt recourse finance genoemd (AgentschapNL, n.d.). Bij projectfinanciering zijn het niet de woningcorporaties die voor de financiering van de investeringen zorgen, maar de deelnemende financiers van het project. Het project wordt in een aparte entiteit geplaatst, vaak wordt dit SPV (special purpose vehicle) genoemd. De financiers lopen bij projectfinanciering alleen risico op het project en kunnen alleen aanspraak maken op de activa en de cash flows van het project. Het eigen vermogen van de woningcorporaties wordt hierdoor beschermd. Alleen op de investering van de woningcorporaties in het project kan aanspraak worden gemaakt. Dit wordt non recourse finance genoemd. Het belangrijkste kenmerk van projectfinanciering is dat het project losgekoppeld wordt van de andere activiteiten van de woningcorporaties en daarmee ruimte biedt voor financiers om deel te nemen aan een afgebakend project en hun risico tot dit project te beperken (AgentschapNL, n.d.). Het gebruik maken van projectfinanciering betekent dat risico s, rendement en geldstromen afgebakend zijn in het project. Dit wordt ringfencen genoemd in de financieringswereld. Er zijn een aantal algemene voordelen van projectfinanciering ten opzichte van bedrijfsfinanciering voor de woningcorporaties. Deze algemene voordelen zijn hieronder benoemd (AgentschapNL, n.d.). Risico s worden beperkt tot de inbreng van vermogen in het project. De kredietwaardigheid en het overige eigen vermogen van woningcorporaties kunnen niet worden beïnvloed. Risico s kunnen beter ingeschat en verdeeld worden. De partijen zijn verantwoordelijk voor de risico s die zij het beste kunnen beheersen. 6

16 2.2 Kenmerken van projectfinanciering In dit onderzoek worden de kenmerken van projectfinanciering c.q. non recourse financing gehanteerd. De verschillende kenmerken van projectfinanciering zijn in deze paragraaf uitgewerkt. Cashflow van een project Voordat een project financiering kan aantrekken, beoordelen de potentiële financiers het project. Bij projectfinanciering is het doorrekenen van het project over de gehele looptijd een belangrijk financieel model. Met behulp van dit financieel model kunnen de toekomstige cashflow van het project op basis van de projecteigenschappen worden berekend. Cash flow weergeeft de stroom van geldontvangsten en gelduitgaven gedurende een periode van een project (AgentschapNL, n.d.). Onder cashflow verstaan we het verschil tussen de bruto-ontvangsten en de uitgaven m.b.t. een investering gedurende de looptijd van het project. Onder bruto-ontvangsten verstaan we in dit project: de huurbedragen van de grondgebonden sociale huurwoningen. Onder uitgaven verstaan we in dit project: initiële investeringsbedragen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen, onderhoudskosten op lang termijn en overige kosten (bijvoorbeeld: rentekosten van de investering). De belangrijkste eis voor de financiers is dat het project voldoende cash flow moet creëren om de aflossing en rente van de investering te betalen. Om te bepalen of een project in staat is om de aflossingen en rente te betalen, wordt gebruik gemaakt van de DSCR-formule. DSCR staat voor Debt Service Cover Ratio. Deze formule deelt de operationele cashflow door de financieringsverplichtingen. De operationele cashflow moet meestal tussen 10%-50% boven de financieringsverplichtingen liggen, omdat dit acceptabel is voor de financiers. Dit komt neer op een DSCR van 1,1-1,5. Eigen vermogen in een project Naast DSCR stellen financiers ook eisen aan de verhouding tussen eigen vermogen en vreemd vermogen dat geïnvesteerd wordt in een project. Dit wordt in bedrijfskundige jargon leverage, gearing of solvabiliteit genoemd. De financiers eisen bij risicovolle projecten een hogere inbreng van eigen vermogen. Hoe hoger het risicoprofiel van het project, hoe hoger de inbreng van eigen vermogen geëist wordt door de financiers. Het risicoprofiel is een perceptie van de financiers. De financiers letten bij het schetsen van het risicoprofiel op twee hoofdzaken (AgentschapNL, n.d.): Risicoprofiel moet bij de financiers passen. Terugbetaling van de financiering moet haalbaar en geloofwaardig zijn. Een project met een hoog risicoprofiel wordt niet per definitie afgeschreven door de financiers. Het hoge risicoprofiel kan leiden tot een hogere rente vergoeding aan de financiers. Vooral innovatieve projecten hebben vaak te kampen met een hoog risicoprofiel, waarbij de financiers soms niet geïnteresseerd zijn door te grote risico s. 7

17 Het risicoprofiel wordt ook vormgegeven door bepaalde risico s, die in het businessplan zijn opgenomen. Deze zijn hieronder benoemd (AgentschapNL, n.d.). Kwaliteit van het management: Is het management in staat de financieringsverplichtingen van het project te realiseren? Reguleringsrisico s: Zijn de bedrijfsprocessen goed te beheersen? Technologierisico s: Is er sprake van technologische voordeel ten opzichte van de concurrenten? Eigenschappen van een project Enkele projecteigenschappen zijn (AgentschapNL, n.d.) (Hovers, 2006): 1. Investeringskosten van het project. 2. Opbrengsten van het project. 3. Financieringsverplichtingen van het project. 4. Exploitatiekosten. Belangrijke kanttekening is dat opdrachtgevers van bouwwerken zich van oudsher richten op de drie fasen van een project: definitie-, ontwerp- en bouwfase. Dat betekent dat de investeringskosten voor aanbesteders als aanbieders de belangrijkste drijfveer is. Er wordt hierdoor weinig rekening gehouden met de exploitatiekosten van een project. De hoogte van de investeringskosten blijven uiteraard belangrijk, maar gemeten over een langere periode, bijvoorbeeld 10 jaar, maken ze maar een klein deel uit van alle kosten die worden gemaakt. De kosten over een langere periode (inclusief investeringskosten) worden levensduurkosten genoemd. In het Engels worden deze kosten Life CyCle Costs genoemd. (Hovers, 2006) Structuur van een projectorganisatie Voor het beter begrijpen van de structuur van een projectorganisatie heeft een interview plaatsgevonden met mevrouw Bouwman. In bijlage 2 is de samenvatting van het interview opgenomen. Mevrouw Bouwman werkt als verzekeringsadviseur bij het financiële adviesbureau Berends&Slump. Bij het opzetten van een project wordt door de deelnemende partijen een bestuur opgezet, dat het project gaat leiden. De taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de bestuursleden worden vastgelegd in de statuten van de overeenkomst tussen de deelnemende partijen. Bij projectorganisaties worden zowel de financiering als de risico s verdeeld over de deelnemende partijen binnen een project. Vooral de financiële risicoverdeling is een hot item binnen projectorganisaties. Het is van belang dat van te voren duidelijk is welke partijen voor welke risico s verantwoordelijk zijn. Hierbij dient elke risico toegewezen te worden aan de partij, die deze het beste kan beheersen. 2.3 De relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen Woningcorporaties kunnen met het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, hierna te noemen WSW, tegen gunstige rentetarieven geld lenen, omdat de investeringen van investeerders geborgd zijn. Om als woningcorporatie in aanmerking te komen voor WSW moet er voldaan worden aan een toetscriterium van het WSW. Op basis van eigen onderzoek van het WSW voldeden 47% van de woningcorporaties in 2013 niet aan dit toetscriterium, omdat de kasstromen te zwak waren om de rente en de aflossingen van de leningen te betalen. WSW heeft berekend dat dit percentage zal stijgen naar 89%, omdat de verhuurdersheffing de 8

18 kasstromen verder onder druk zal zetten. De woningcorporaties kunnen door de verzwakte kasstromen niet voldoende financiering opbrengen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De verzwakte kasstromen dwingen woningcorporaties naar financiering te zoeken buiten de WSW om, omdat steeds meer woningcorporaties niet meer zullen voldoen aan het WSW. (WSW, 2012) In dit onderzoek wordt voor deze financieringsproblematiek van de woningcorporaties oplossing gezocht met behulp van projectfinanciering. Hierdoor ontstaat er een directe relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. Een gevolg van projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen is bij wie het voordeel komt te liggen van de investeringen aan grondgebonden sociale huurwoningen. Er zijn twee situaties mogelijk (Consult, n.d.): 1. De investeerder investeert in energiezuinigheid, maar de huurder profiteert hiervan. De huurder betaalt namelijk de energierekening. De investeerder ziet de voordelen van de investering niet terug. Voor de investeerders is dit dus niet aantrekkelijk. 2. In de tweede situatie investeert de investeerder in de energiezuinigheid en de investeerder betaalt de energie rekening. De voordelen van de energiebesparing komen voor de investeerder vrij. De huurder betaalt een vast bedrag (kan lagere bedrag dan voorheen zijn) aan de investeerder. Het nadeel hiervan is dat de energiebesparing niet gegarandeerd kan worden, omdat dit afhankelijk is van het gedrag van de huurder m.b.t. het energieverbruik. Het is van belang dat de voordelen van een investering voor zowel de huurder als investeerder komen. 2.4 Conclusies De woningcorporaties kunnen door de verzwakte kasstromen niet voldoende financiering opbrengen voor het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De verzwakte kasstromen hebben ook te maken met het toetscriterium van het WSW. Door de verhuurdersheffing zullen steeds minder woningcorporaties voldoen aan het toetscriterium van het WSW. Met het wegvallen van het WSW kunnen woningcorporaties niet meer tegen gunstige rente tarieven geld lenen. Hierdoor zullen de kasstromen van woningcorporaties in de aankomende jaren nog verder onder druk komen. De woningcorporaties zijn daarom op zoek naar projectfinancieringsvormen, die het financieringsproblematiek met betrekking tot het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen oplost. Projectfinanciering kan de oplossing zijn. Het gebruik maken van projectfinanciering betekent dat risico s, rendement en geldstromen afgebakend zijn in het project. Voor woningcorporaties zijn er aantal voordelen van projectfinanciering ten opzichte van bedrijfsfinanciering: Risico s worden beperkt tot de inbreng van vermogen in het project. De kredietwaardigheid en het overige eigen vermogen van woningcorporaties kunnen niet worden beïnvloed. Risico s kunnen beter ingeschat en verdeeld worden. De partijen zijn verantwoordelijk voor de risico s die zij het beste kunnen beheersen. 9

19 Voordat een project financiering kan aantrekken, beoordelen de potentiële financiers het project. Bij projectfinanciering is het doorrekenen van het project over de gehele looptijd een belangrijk financieel model. Dit financieel model berekent op basis van de projecteigenschappen de toekomstige cashflow van het project. Cash flow geeft de stroom van geldontvangsten en gelduitgaven van een project gedurende een periode weer. Enkele projecteigenschappen die sterk invloed hebben op de beoordeling door de potentiele investeerders zijn: Investeringskosten van het project. Opbrengsten van het project. Financieringsverplichtingen van het project. Exploitatiekosten. De verhouding tussen het eigen vermogen en het vreemd vermogen (solvabiliteit). 10

20 3. De projectfinancieringsvormen Nadat in hoofdstuk twee de definities en kenmerken van projectfinanciering zijn beschreven, is de relatie gelegd tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. In dit hoofdstuk wordt voortgeborduurd op de relatie tussen projectfinanciering en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. In dit hoofdstuk zijn ten eerste de meest voorkomende projectfinancieringsvormen in de bouwsector door middel van literatuuronderzoek in kaart gebracht. De meest voorkomende projectfinancieringsvormen in de bouwsector zijn Energy Service Companies, Design Build Finance Maintain and Operate en obligaties. De meest voorkomende projectfinancieringsvormen worden in dit hoofdstuk benoemd en toegelicht. De deskundigen uit de praktijk hebben de projectfinancieringsvormen uit het literatuuronderzoek aangevuld met een minder voorkomend projectfinancieringsvorm, die in de vorm van sale and lease back naar voren is gekomen met behulp van een brainstormsessie. Het doel van de brainstormsessie is om de informatie uit het literatuuronderzoek te controleren op volledigheid door de deskundigen uit de praktijk. De deskundigen van de brainstormsessie waren al op de hoogte van de verzwakte kasstromen bij de woningcorporaties. Dit komt doordat de deskundigen relevante werkfuncties hebben met betrekking tot het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. De deskundigen die deelgenomen hebben, worden hieronder benoemd. Naam en functie 1. Ernst-Jan Companje (Groepscontroller) 2. Gerard Tenniglo (Teamleider vastgoed) 3. Henry Pierweijer (Groepscontroller) 4. Jan Logtmeijer (Accountmanager) 5. Jan Sjirk Rodenboog (Business unit manager) 6. Orlando Baker (Accountmanager) 7. Roel Amkreutz (Financieel manager) 8. Rutger Vrielink (Teamleider beleid) Tabel 3.1 Deelgenomen deskundigen brainstormsessie Bedrijf Plegt-Vos ProWonen Plegt-Vos FBD bankmensen DPA Benkis Cogas ProWonen Domijn De brainstormsessie heeft de volgende voordelen opgeleverd: De respondenten konden snel op elkaar reageren. De onderzoekresultaten zijn relatief snel vastgelegd. Doordat het gesprek plaats heeft gevonden in een groep is er geringe mate sprake van beïnvloeding van respondenten geweest door de onderzoeker van dit project. Brainstorming in een groep heeft sterk bijgedragen aan out of the box denken, waaruit nieuwe ideeën zijn ontstaan. De voor- en nadelen van alle projectfinancieringsvormen zijn in kaart gebracht. Ten slotte zijn er conclusies getrokken met betrekking tot deze projectfinancieringsvormen en het energetisch verbeteren van grondgebonden sociale huurwoningen. 11

Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject

Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject Instrument: Projectfinanciering bij een warmte-uitwisselingsproject 1. WAT IS PROJECTFINANCIERING?...1 2. HET DOEL VAN PROJECTFINANCIERING...1 3. EISEN VAN FINANCIERS...2 4. PROJECTFINANCIERING BIJ WARMTE-UITWISSELINGSPROJECTEN...3

Nadere informatie

Projectfinanciering Projectfase: Verdieping

Projectfinanciering Projectfase: Verdieping Print dit instrument 43 Projectfinanciering Projectfase: Verdieping Financiering is een ambigu begrip. In dit geval verstaan we onder financiering: het vermogen dat verschaffers van vreemd vermogen ter

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

Financiering van maatschappelijk vastgoed

Financiering van maatschappelijk vastgoed van maatschappelijk vastgoed Naar nieuwe vormen van financiering? Arie van Oord KMVG Congres, 19 april 2011 BNG en maatschappelijk vastgoed Klantgroepen Gemeenten Woningcorporaties Zorginstellingen Onderwijsinstellingen

Nadere informatie

Versie 2013-08. TREASURYSTATUUT Stichting Woontij

Versie 2013-08. TREASURYSTATUUT Stichting Woontij Versie 2013-08 TREASURYSTATUUT Stichting Woontij 1. Inleiding Een groot deel van de kosten bij een wooncorporatie bestaat uit rente. Richtlijnen ten aanzien van financieren en beleggen zijn belangrijk.

Nadere informatie

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo

DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo DEventer Energieke Verbinding Pilot ESCo Inhoud 1. Inleiding 2. Wat is een ESCo? 3. Wat is de meerwaarde van een ESCo? 4. Organisatie en positionering 5. Belemmeringen en risico s 1.1 DEventer Energieke

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013

Vastgoed financieren. In een commerciële omgeving. Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Vastgoed financieren In een commerciële omgeving Anja van Balen Sector Banker zorg 31 oktober 2013 Welkom in de commerciële bancaire wereld Businessplannen Bancaire normen Business plan Focus aanbrengen

Nadere informatie

Slim aanbesteden en financiering

Slim aanbesteden en financiering Caspar Boendermaker BNG Advies, oktober 2013 Onderwerpen: BNG en duurzaamheid Valkuilen bij verduurzaming Financiering verduurzaming corporatiewoningen; 2 Onze missie: Lage financieringskosten voor maatschappelijke

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies 18-12-2012 1 Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies Onderwerpen Achtergrond: waarom gebeurt er zo weinig? Wat is

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie Financieren van duurzaamheid Peter Borghstijn BNG Bank Hans Hörter Servicepunt Duurzame Energie Inhoud BNG Bank Verduurzaming Financiering verduurzaming Geschiedenis 1914 Instituut voor de Rijksverrekening

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk?

Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Hoe gaan zorginstellingen om met het energievraagstuk? Conclusies nav onderzoek in Opdracht van agentschap NL Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dit rapport is bestemd voor de organisatie

Nadere informatie

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten

Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Financiering van Openbare Duurzame Verlichting voor Gemeenten Den Haag 9 september 2015 Intoductie BNG Bank Leo Valkenburg & Pieter Oppermann 2 Duurzame verlichting voor gemeenten Pieter Oppermann 01/03/2012

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

UW BEDRIJF FINANCIEREN

UW BEDRIJF FINANCIEREN UW BEDRIJF FINANCIEREN BEDRIJFSFINANCIERING Zonder financiering kan een onderneming niet bestaan. Of het nu gaat om de omvang van het eigen vermogen of de ontwikkeling van uw werkkapitaal: de wijze waarop

Nadere informatie

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015

Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Knelpuntenanalyse Novelle en BTIV 2015 Frank Vermeij Augustus 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Aanpak... 3 3 Juridische scheiding... 3 3.1 Aannames... 3 3.2 Resultaten... 4 4 Administratieve scheiding...

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie

Straatman Koster advocaten

Straatman Koster advocaten PT Finance Bouw- en Vastgoedcursus Nieuwe contractvormen voor het managen van projecten Door: Thijs Straatman en Wilfried Koster Zeist, 12 juni 2014 Doel bijeenkomst Nieuwe contractvormen in vogelvlucht

Nadere informatie

Financieringsoplossingen voor duurzame ambities. Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen

Financieringsoplossingen voor duurzame ambities. Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen Financieringsoplossingen voor duurzame ambities Caspar Boendermaker, 22 april 2014, Breukelen Opbouw Financiering corporatie sector Verduurzaming Financiering verduurzaming Geschiedenis Gemeentelijke Credietbank

Nadere informatie

Een solide belegging AAA-borgstelling

Een solide belegging AAA-borgstelling Een solide belegging AAA-borgstelling Onze bijdrage aan de samenleving Het WSW stelt als onafhankelijk instituut woningcorporaties in staat optimale financiering te verkrijgen voor vastgoed in de publieke

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren?

Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren? Financieringsmodel EnergieSprong Is nul-op-de-meter te financieren? Ugchelen, Oktober 2013 Agenda 1. Verwachtingen en uitgangspunten 2. Voorbeelden uit de praktijk: a. Project A (240 meergezinswoningen)

Nadere informatie

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013

Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid. 4 maart 2013 Alternatieve financieringsbronnen voor duurzaamheid 4 maart 2013 Aanleiding Het woonakkoord verminderd de investeringscapaciteit van woningcorporaties Het WSW wil dat de schuld per woning niet teveel oploopt

Nadere informatie

Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland

Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland Johan Lukkes; Projectmanager en business-developer bij Grontmij Nederland Betrokkenheid o.a.; Projectmanager Energiesprong SWF Projectmanager Blok voor blok Utrecht Label B of meer? Opgave - Focus Financieel

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt. door middel van het oprichten van een. Advies- en Verkooporganisatie

Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt. door middel van het oprichten van een. Advies- en Verkooporganisatie Impuls voor het verduurzamen van de Enschedese woningmarkt door middel van het oprichten van een Advies- en Verkooporganisatie Datum: 13 mei 2013 Status: Publicatie Namens: Werkgroep MIO Duurzaamheid De

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V.

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. VERONDERSTELLINGEN Vraagprijs 2.500.000 (pand en inventaris). Inkomsten: In totaal 40 kamers; Bezetting kamers: T1 45%, T2 52%, T3 63%, vanaf T4 en verder 68%;

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing.

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. VastNed Retail nv is een Nederlands vastgoedbeleggingsfonds dat met gelden

Nadere informatie

TREASURY EN BELEGGINGSSTATUUT Stichting Woontij

TREASURY EN BELEGGINGSSTATUUT Stichting Woontij TREASURY EN BELEGGINGSSTATUUT Stichting Woontij Versie 2015-06 1. Inleiding Een groot deel van de kosten bij een wooncorporatie bestaat uit rente. Richtlijnen ten aanzien van financieren en beleggen zijn

Nadere informatie

Thema Zonnestroom, Projectfinanciering. Onderdeel 1. Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen

Thema Zonnestroom, Projectfinanciering. Onderdeel 1. Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen Thema Zonnestroom, Projectfinanciering Onderdeel 1 Inspiratiebijeenkomst Netwerk Duurzame Dorpen Inhoud Wat is projectfinanciering? Proces; opzetten van een business case Financieringsvormen -- Projectvoorbeeld:

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Gert-Jan de Looze & Peter van Schijndel Gemeente Rotterdam & Strukton Gert-Jan de Looze Peter van Schijndel Rotterdamse

Nadere informatie

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID STRATEGISCH VASTGOEDBELEID Felix van Baal o Sectordirecteur Gezondheidszorg & Wonen HEVO Achtergrond Felix kent de zorgsector van binnen uit, mede vanuit zijn positie als algemeen directeur huisvesting

Nadere informatie

Toelichting op Financieringsregeling sociale huur

Toelichting op Financieringsregeling sociale huur Toelichting op Financieringsregeling sociale huur Onderdeel van de maatregelen uit het Aanvalsplan Woningmarkt is de Financieringsregeling sociale huur, waarvoor een bedrag van 20 miljoen voorwaardelijk

Nadere informatie

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Innovatieve contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Servicecentrum Scholenbouw Opdrachtgevers OCW VNG VO raad PO raad Ketenpartners Steunpunt Seu brede scholen

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s

Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014. Frans van Wieren. duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Provinsje Fryslan Leeuwarden, 25 maart 2014 Frans van Wieren duurzaam ondernemen en toch geld verdienen Presentatie Financiering Esco s Financiering Esco s Terugverdientijd Vormen van financiering Esco

Nadere informatie

Investeren in de zorg

Investeren in de zorg strikt persoonlijk / vertrouwelijk Investeren in de zorg Zorgobligaties 6 november 2012 JBR Corporate Finance bv Dit rapport is auteursrechtelijk beschermd door JBR Corporate Finance bv en gepubliceerd

Nadere informatie

A billion here, a billion there, and pretty soon you're talking about real money.!!!! Everitt Dirksen (US Senator)

A billion here, a billion there, and pretty soon you're talking about real money.!!!! Everitt Dirksen (US Senator) !! A billion here, a billion there, and pretty soon you're talking about real money.!!!! Everitt Dirksen (US Senator) FINANCIERING VAN WONINGCORPORATIES Een verkenning & modelmatige doorrekening Rik van

Nadere informatie

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Marktdag 22 november 2012 Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Even voorstellen Paul Kuijpers (1961) Partner bij Balance & Result adviseurs, (Deventer) Ervaringen Haal het beste

Nadere informatie

2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Financiering niveau 4 1 / 10

2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Financiering niveau 4 1 / 10 Financiering niveau 4 Correctiemodel voorbeeldexamen 2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Financiering niveau 4 1 / 10 Vraag 1 Toetsterm 1.1 - Beheersingsniveau: K - Aantal punten: 1 Wat is de

Nadere informatie

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT

ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT ZEEËN VAN KANSEN FINANCIEEL MANAGEMENT (Innovatieve) projecten Financiële haalbaarheid Welke kennis is essentieel Bedrijfsplan Investeringsselectie Inkoopmarkt Bedrijf Verkoopmarkt Productiemiddelen Gelduitgaven

Nadere informatie

Lease of financiering

Lease of financiering CITROËN Lease of financiering MOEITE MET KIEZEN? WIJ HELPEN U GRAAG OP WEG! BETAAL PRECIES ZOALS U WILT Bij Citroën Financial Services heeft u ruime keuze uit lease- en financieringsmogelijkheden. Voor

Nadere informatie

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl Energiesubsidiewijzer www.energiesubsidiewijzer.nl Mei 2014 Inhoud 1. Subsidie... 3 Zomerdeals Friese energiepremie... 3 Stimuleringsregeling Energieprestatie Huursector (STEP)... 4 2. Lening... 5 Energiebespaarlening...

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Hand in hand naar energie neutrale gebouwen

Hand in hand naar energie neutrale gebouwen Energiealert Woningcorporaties, vastgoed en bouw ING Economisch Bureau Hand in hand naar energie neutrale gebouwen Gebouwen zijn verantwoordelijk voor 30% van het totale energieverbruik. De bouwsector

Nadere informatie

argumenten voor Nederland om de woningmarkt te hervormen met Bouwsparen de route naar een duurzame woningmarkt

argumenten voor Nederland om de woningmarkt te hervormen met Bouwsparen de route naar een duurzame woningmarkt 10 argumenten voor Nederland om de woningmarkt te hervormen met Bouwsparen de route naar een duurzame woningmarkt Woningmarkt heeft behoefte aan hervorming De fiscale hypotheekrenteaftrek is de afgelopen

Nadere informatie

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart Business Case Windpark Lage Weide Raadsinformatie avond 20 maart 1 Doelstelling presentatie Aspecten het sociaal ondernemen Energie-U Inzicht in de algemene financiële haalbaarheid van een windpark Inzicht

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

Plan van aanpak beleidsdoorlichting artikel 11 Financiering staatsschuld

Plan van aanpak beleidsdoorlichting artikel 11 Financiering staatsschuld Plan van aanpak beleidsdoorlichting artikel 11 Financiering staatsschuld Inleiding De minister van Financiën heeft een uitvoerende rol bij de financiering van de staatsschuld. Het doel is om de schuld

Nadere informatie

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN Themadag van het stoomplatform Efficiency in stoomsystemen Duiven, 13 mei 2009 Franka Morssink PROGRAMMA Introductie Dynamiek Begrippen Investeringsvoorbeeld Gegevens

Nadere informatie

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES

FINANCIERINGSCONSTRUCTIES FINANCIERINGSCONSTRUCTIES Programma van Eisen Duurzaam bouwen en energiezuinigheid nieuwbouw en renovatie scholen/onderwijshuisvesting Programma Energiebesparingscampagne gedrag bestaande scholen/onderwijshuisvesting

Nadere informatie

De Energie BV. 4 maart 2013

De Energie BV. 4 maart 2013 De Energie BV 4 maart 2013 Agenda Aanleiding De Businesscase Financieringsvraagstuk Juridische kaders 1 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Duurzame verlichting voor woningcorporaties

Duurzame verlichting voor woningcorporaties Duurzame verlichting voor woningcorporaties >> Als het gaat om energie en klimaat Bij de keuze van verlichting rondom woningen, in gemeenschappelijke ruimten en op paden en terreinen spelen veel factoren

Nadere informatie

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 CiTG, minor Mining and Resource Engineering Economie college 1: Grip op Geldstromen Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Energy & Industry Group December

Nadere informatie

De kosten van ongeborgde financiering voor woningcorporaties

De kosten van ongeborgde financiering voor woningcorporaties De kosten van ongeborgde financiering voor woningcorporaties Finance Ideas 24 november 2011 Nieuwe financiële realiteit voor woningcorporaties Woningcorporaties maken zich klaar voor een nieuwe realiteit

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

JESSICA. Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling

JESSICA. Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling JESSICA Een nieuwe manier van investeren in stedelijke ontwikkeling JESSICA voor Rijks- en provinciale overheden? In deze info-sheet wordt ingegaan op de specifieke voordelen van het instrument JESSICA

Nadere informatie

DBFMO M A N A G E M E N T

DBFMO M A N A G E M E N T DBFMO M A N A G E M E N T Van ontwerp naar exploitatie of van exploitatie naar ontwerp? P. Wijntjes 26-9-2013 Post HBO opleiding DBFMO is een noodzakelijke voorwaarde voor duurzame utiliteitsbouw ~ Rabobank

Nadere informatie

De financiële sector & NV HVC

De financiële sector & NV HVC De financiële sector & NV HVC 30 januari 2013 Alkmaar Agenda 1. Financiële Crisis 2. Financiële sector 3. Financiering 4. NV HVC 5. Conclusie BNG PowerPoint-template - diverse toepassingen 1 Financiële

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Zencap de innovatieve online marktplaats voor bedrijfsfinanciering

Zencap de innovatieve online marktplaats voor bedrijfsfinanciering Persmap 2015 Zencap de innovatieve online marktplaats voor bedrijfsfinanciering Onze missie Succesvolle ondernemers hebben mensen nodig die in hen geloven en die hen de benodigde mielen ter beschikking

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Eindexamen m&o vwo 2008-II

Eindexamen m&o vwo 2008-II Opgave 5 Bij deze opgave horen vijf informatiebronnen (de informatiebronnen 4 tot en met 8) en een uitwerkbijlage. In informatiebron 4 staat informatie over de soorten bevrachtingscontracten in de scheepsvaart.

Nadere informatie

TOELICHTING SUBSIDIEREGELING CONSORTIA VOOR VERDUURZAMEN BESTAANDE WONINGVOORRAAD GRONINGEN, FRIESLAND EN DRENTHE

TOELICHTING SUBSIDIEREGELING CONSORTIA VOOR VERDUURZAMEN BESTAANDE WONINGVOORRAAD GRONINGEN, FRIESLAND EN DRENTHE TOELICHTING SUBSIDIEREGELING CONSORTIA VOOR VERDUURZAMEN BESTAANDE WONINGVOORRAAD GRONINGEN, FRIESLAND EN DRENTHE Datum: 24 mei 2011 1. Waarom subsidie voor consortia? De 3 noordelijke provincies willen

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Rotterdam. Stook je rijk 2015. Monitoring Energiebesparing Huursector

Rotterdam. Stook je rijk 2015. Monitoring Energiebesparing Huursector Rotterdam Stook je rijk 2015 Monitoring Energiebesparing Huursector 9-10-2015 Inhoud Nieuwe Woningwet per 1 juli 2015 Doelstellingen landelijke Energieakkoord Stand van Zaken in Nederland Rotterdamse doelstellingen

Nadere informatie

INTEGRALE PLANVORMING VOOR GEZOND, DUURZAAM EN TOEKOMSTBESTENDIG ONDERWIJS

INTEGRALE PLANVORMING VOOR GEZOND, DUURZAAM EN TOEKOMSTBESTENDIG ONDERWIJS Kerngedachte van de business case Uitgangspunt is gezamenlijke belangen onderwijs behoeften / wensen (leerlingen/leraren), gemeenten én private consortium partijen. Samenwerking model voor lange termijn

Nadere informatie

FINANCIERBAARHEID NOM RENOVATIES

FINANCIERBAARHEID NOM RENOVATIES FINANCIERBAARHEID NOM RENOVATIES De impact van NOM renovaties op het financial risk volgens het WSW 11 december 2015 VIER PROCENT VAN HET BEZIT PER JAAR NUL-OP-DE-METER RENOVEREN VOOR EEN GEMIDDELDE CORPORATIE

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud

Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud Resultaatgericht samenwerken bij investeren en Onderhoud BouwLokalen 1 oktober 2015 Klantgericht bouwen door gericht vakmanschap Thomas Chaulet Introductie Missie Smits Vastgoedzorg richt zich op het voorspelbaar

Nadere informatie

Notitie Rentebeleid 2007

Notitie Rentebeleid 2007 Notitie Rentebeleid 2007 Inhoudsopgave Inleiding 3 De positie van de nota rentebeleid 3 De werking van het marktconform percentage 3 Totaalfinanciering versus project- of objectfinanciering 4 Rentetoerekening

Nadere informatie

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu ZWEMBADEN Zorgeloos waterplezier DUURZAME KWALITEIT Van Dorp is al meer dan 35 jaar specialist op het gebied van o.a. zwembaden, sauna s, stoomcabines en waterattracties. Onze activiteiten zijn ontwerpen,

Nadere informatie

Dit voorbeeldexamen bestaat uit 27 vragen. De opbouw en het aantal vragen komt overeen met het online examen.

Dit voorbeeldexamen bestaat uit 27 vragen. De opbouw en het aantal vragen komt overeen met het online examen. Financiering niveau 4 Examenopgaven voorbeeldexamen Belangrijke informatie Dit voorbeeldexamen bestaat uit 27 vragen. De opbouw en het aantal vragen komt overeen met het online examen. Dit voorbeeldexamen

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Agenda. Wie is De Hooge Waerder?

Agenda. Wie is De Hooge Waerder? 1 Agenda 1. Wie is De Hooge Waerder? 2. Wat is mijn bedrijf waard? 3. Is uw bedrijf verkoopklaar? Vestigingen Wie is De Hooge Waerder? 2 Wie is De Hooge Waerder? Divisies: op alle vestigingen zijn alle

Nadere informatie

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011

Verduurzamen van monumentaal vastgoed. Rianne Koster 30 juni 2011 Verduurzamen van monumentaal vastgoed Rianne Koster 30 juni 2011 1 Agenda 1. Inleiding Triodos Bank 2. Triodos & Duurzaam Vastgoed 3. Villa Rusthoek Baarn 4. Uitgangspunten vastgoedfinanciering door Triodos

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

Trendrapportage woningcorporaties 2008-2013: investeringen, kasstromen en financiering

Trendrapportage woningcorporaties 2008-2013: investeringen, kasstromen en financiering Trendrapportage woningcorporaties 2008-2013: investeringen, kasstromen en financiering Inhoudsopgave Voorwoord 2 Samenvatting 3 Investeringen 4 Realisatie 4 Prognose 5 Invloed van verkopen op investeringen

Nadere informatie

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Joris Haems Algemeen Directeur Upgrade Energy Inhoud 1 2 3 4 5 6 Introductie: Energie als schaars goed Uw gebouw als energieproducent Opportuniteit

Nadere informatie