GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK. Geen licht zonder schaduw: juridische aspecten van zonnepanelen. Een andere positie voor het gemeentelijk grondbedrijf

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK. Geen licht zonder schaduw: juridische aspecten van zonnepanelen. Een andere positie voor het gemeentelijk grondbedrijf"

Transcriptie

1 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK Jaargang 10 april Geen licht zonder schaduw: juridische aspecten van zonnepanelen ESCo: Energy Service Company Een andere positie voor het gemeentelijk grondbedrijf

2 Om iets van de grond te krijgen moet je alle kikkers in de kruiwagen houden. Gebiedsontwikkeling. Nysingh weet er meer van. Bouwen, bestemmingsplannen of grondverwerving. Flora en fauna of projectontwikkeling. Als u zich met gebiedsontwikkeling bezighoudt, wordt u regelmatig geconfronteerd met juridische vraagstukken. Onze gespecialiseerde juristen hebben de ervaring om uw project niet ingewikkelder te maken dan het is. Wij brengen partijen niet alleen samen, maar zorgen er ook voor dat er geen kikkers uit de kruiwagen springen. De betrokken organisaties moeten elkaar juist versterken. Zij zijn voor een geslaagd project immers afhankelijk van elkaar. De vastgoedspecialisten van Nysingh kennen de regels én kennen de praktijk. Voor een deskundig en praktisch advies. Over onroerendgoedtransacties, erfpacht en exploitaties. Over ruimtelijke ordening en bestemmingsplannen. Over financieringen en kostenverhaal. Kijk op

3 COLOFON HoofdredACTIE/EINDREDACTIE Mr. Tineke ten Have RT (Ten Have Advies v.o.f.) INHOUD HoofdredACTIE Drs. Judith Wicherson (Vereniging van Grondbedrijven) RedACTIE Mr. M. Fokkema (Infense advocaten) Mr. E.W. van Gelder (Vereniging van Grondbedrijven) Mr. drs. A. van Gelderen (Gemeente Groningen) Mr. W.H.F Gerritsen (Gemeente Enschede) Mr. drs. E.R. Hijmans (Purple Blue) Drs. H.G.M. Nijland (Newland Kennistransfer) Drs. P. Rutte MRE (NS Stations) EINDREDACTIE Ingrid de Zwart-Schaap BIM Media B.V. Postbus EA Den Haag grondzaken in de praktijk online Alles over Grondzaken in de Praktijk op: Uitgever Marcel Jille BIM Media B.V. Vormgeving SD Communicatie, Rotterdam Abonnementen BIM Media Klantenservice, Postbus 16262, 2500 BG Den Haag, tel (070) ; Losse nummers: 20,- (excl. btw, incl. verzendkosten). Abonnementen: 99,- (per jaar, excl. btw, incl. verzendkosten). Verschijnt 6 maal per jaar. Een abonnement geldt steeds voor een jaar en kan op elk gewenst tijdstip ingaan. Het abonnement wordt automatisch met een jaar verlengd, tenzij uiterlijk twee maanden voor het verstrijken van het abonnementsjaar schriftelijk wordt opgezegd bij BIM Media Klantenservice. Vanwege de aard van de uitgave, gaat BIM Media uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Adreswijzigingen van VVG leden/donateurs dient u door te geven aan de VVG: ADVERTENTIE-ACQUISITIE Gea van de Vosse BIM Media B.V. Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u van informatie te voorzien over BIM Media bv en andere zorgvuldig geselecteerde bedrijven. Als u geen prijs stelt op deze informatie, kunt u dit schriftelijk melden bij BIM Media Klantenservice, postbus 16262, 2500 BG Den Haag. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden kunt u terecht op Abonnementen gelden voor minimaal één jaar. ISSN: BIM Media 2015 Alle rechten voorbehouden. Behoudens de door de Auteurswet 1912 gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De bij toepassing van art. 16b en 17 Auteurswet 1912 wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens fotokopiëren, dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet 1912 dient men zich te wenden tot de Stichting PRO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.aangeleverde artikelen kunnen worden hergebruikt voor elektronische doeleinden. 5 Intro ARTIKELEN 6 De thermometer in de Warmtewet 9 Geen licht zonder schaduw: juridische aspecten van zonnepanelen 12 Column: Blinde focus op energiebesparing 13 Elektriciteit uit plantenbakken 15 Energy Service Company ACTUALITEITEN 18 De andere koers: nieuwe positie voor het gemeentelijk grondbedrijf 21 Mogelijke exploitatieplanplicht bij planologische kruimelgevallen vraagt alertheid 22 Column: Een blauwtje lopen 23 Een andere insteek voor de ontwerpregeling plankosten exploitatieplan 26 Weigering omgevingsvergunning bij exploitatietekorten 29 Actualiteit Nadeelcompensatie RUBRIEKEN 30 Vvg-Verenigingsnieuws 32 Jurisprudentie 35 Vraag en antwoord 37 Onderzoek en publicaties 39 Agenda Coverfoto: Biomassa pyrolysefabriek op het terrein van Akzo-Nobel in Hengelo. Foto: Erwin Hijmans.

4 ALTIJD EN OVERAL TOEGANKELIJK Al uw vragen over bijvoorbeeld het Bouw besluit, brandveiligheid of andere praktische informatie kunt u nu snel en eenvoudig op 1 centrale plek vinden. 1 maand gratis via omgevingindepraktijk.nl/gratis Omgeving in de praktijk.nl

5 Nieuwe energie Intro Aardgas levert ongeveer de helft van de energie in Nederland. Uit cijfers van het CBS blijkt dat het aandeel duurzame energie in Nederland is gedaald van 10,5 % in 2012 naar 10,1 % in 2013 en 10,0 % in 2014 ondanks de hoge ambities in het Energieakkoord (14% duurzame energie in 2020). Het aandeel van energie uit wind, zon en waterkracht steeg; het aandeel uit biomassa daalde. Op de omslagfoto van deze editie met focus op Energie staat de biomassa pyrolysefabriek die op het terrein van Akzo-Nobel in Hengelo is gebouwd. Pyrolyse is een proces waar bij hoge temperaturen, tot 500 graden Celsius, en zonder zuurstof biomassa wordt gekraakt tot houtskool, gas en olie. De fabriek verwerkt tweede generatie biomassa, zoals houtsnippers en snoeiafval, die niet concurreert met voedselgewassen. In deze editie van Grondzaken in de Praktijk een flink aantal uitdagende èn informatieve artikelen rond energie en duurzaamheid. Patrick Eysbach analyseert de praktijkervaringen met de Warmtewet en benoemt een aantal knelpunten en aanbevelingen. Onder het motto Geen licht zonder schaduw gaat Erwin Hijmans in op de juridische aspecten van het plaatsen van zonnepanelen met handige tips & tools voor de eigenaren en gebruikers. In een prikkelende column zet Thomas van Belzen uiteen dat milieuvriendelijk bouwen een black box is en dat het rijksbeleid lijdt aan een blinde focus op energiebesparing. Samed Çekiç breekt een lans voor energiewinning uit niet fossiele energiebronnen en de mogelijkheid om elektriciteit te genereren uit levende planten. En hoe staat het met de ESCO s? Hedwig Tummers geeft uitleg over de aard en het karakter van de ESCo en praktische tips en tricks voor de toepassing ervan. Gemeenten stellen zich de vraag of het nog wel verstandig is om voor eigen rekening en risico aan grondexploitatie te doen. De kennisgroep DAK (De Andere Koers) heeft een stappenplan ontwikkeld voor een verstandige ontvlechting wanneer de gemeentelijke productierol anders wordt gepositioneerd, afgebouwd of stopgezet. Anita Ingenou en Harry Nijland vragen aandacht voor de mogelijke exploitatieplanplicht bij planologische kruimelgevallen per 1 november Tom Delforterie meent dat de regeling plankosten enkele nadelen heeft en bepleit daarom een handreiking uit te brengen. Dit artikel werd afgesloten kort voordat betrokken partijen afspraken maakten over de komende regeling. Het wetsvoorstel Omgevingswet introduceert de mogelijkheid een omgevingsvergunning te weigeren als er een exploitatietekort is dat niet gedekt is. Volgens Evert Jan van Baardewijk lijkt een nieuw dynamisch speelveld te kunnen ontstaan voor onderhandelingen over de dekking van zo n tekort. Vaste columnist Manfred Fokkema neemt het financiële blauwtje van de provincie Groningen bij het project Blauwe Stad onder de loep. Frank Mulder en Frederike Linssen tekenen weer voor de rubriek Actualiteiten nadeelcompensatie. En uiteraard is er plaats ingeruimd voor het vaste jurisprudentieoverzicht en de rubriek Vraag en Antwoord. Wilt u een interessant onderwerp delen met de lezers van Grondzaken in de Praktijk? Zend dan eerst een korte beschrijving via Tineke ten Have hoofdredacteur BIM Media 5

6 Artikelen De thermometer in de Warmtewet Stand van zaken na een jaar praktijkervaringen Voorafgaand aan de inwerkingtreding van de Warmtewet wezen diverse belangenorganisaties op mogelijke problemen die de invoering van de Warmtewet met zich mee zou brengen. Ook in de literatuur was er de nodige kritiek. Na ruim een jaar praktijkervaring gaat Patrick Eysbach in op de ervaringen met de Warmtewet. Mr. P. Eysbach 1 Op 1 januari 2014 is de Warmtewet in werking getreden. Daaraan voorafgaand was er de nodige weerstand. Diverse belangenorganisaties wezen op mogelijke problemen die invoering van de Warmtewet met zich mee zou brengen. Ook in de literatuur was er de nodige kritiek. 2 In het artikel De Warmtewet, een knellende juridische fictie voor de praktijk 3 heb ik vorig jaar een aantal kritiek- en aandachtspunten behandeld. Het artikel eindigde met de hoop dat overgegaan zou worden tot spoedige aanpassing van de wetgeving. Na ruim een jaar praktijkervaring 4 kan een eerste antwoord gegeven worden of de aangedragen zorgpunten zich daadwerkelijk manifesteren. Wat zijn de ervaringen? Zijn de zorgpunten achteraf als koudwatervrees te bestempelen of zijn wijzigingen toch noodzakelijk? Ofwel, de thermometer in de Warmtewet. Resume, doel en reikwijdte warmtewet Voor het begrip wordt eerst een korte inleiding gegeven op de Warmtewet. De Warmtewet is in het leven geroepen met het doel om gebruikers van warmtenetten, zoals stadsverwarming, blokverwarming en WKO s, te beschermen. Deze afnemers bevinden zich voor de levering van warm water ten behoeve van verwarming, sanitaire of huishoudelijke doeleinden in een afhankelijke positie omdat de mogelijkheid tot keuze van leverancier ontbreekt. Het gaat om zogenaamde kleinverbruikers met een aansluitwaarde van 100 kilowatt, waarbij niet van belang is of de warmte gebruikt wordt voor kantoordoeleinden, bedrijvigheid of huishoudelijk gebruik. Op grond van de Warmtewet is een leverancier verplicht zorg te dragen voor een betrouwbare levering van warmte, tegen redelijke voorwaarden en met inachtneming 6 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

7 van een goede kwaliteit van dienstverlening. Daarnaast begrenst de Warmtewet de kosten door het beperken van het aantal kostenposten en het vaststellen van een maximumprijs volgens het principe van Niet meer dan anders. Uitgangspunt van dit Nmda-principe is dat een verbruiker niet meer zou betalen in vergelijking met het geval dat die verbruiker een gasaansluiting heeft. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) is de instantie die bevoegd is om de Warmtewet te handhaven en geschillen te beslechten. Aanhoudende kritiek Vastgesteld kan worden dat de kritiek na inwerkingtreding van de Warmtewet niet is gaan luwen. Belangenorganisaties en consumenten volharden in de boodschap dat in de praktijk zich de nodige praktische problemen voordoen. Bovendien ontvangt het Ministerie van Economische Zaken regelmatig signalen vanuit de praktijk over knelpunten. Dit is onder meer aan de orde geweest tijdens het Algemeen Overleg Energie in de Tweede Kamer van 18 februari Tijdens dit beraad hebben kamerleden een aantal kritische vragen gesteld aan de minister. Daarbij werd aan de orde gesteld dat de Warmtewet zorgde voor hogere kosten voor consumenten. Ook is besproken dat er nog onduidelijkheden waren in de uitvoering en aandacht voor de positie van de VvE. Voor alle bezwaren wordt verwezen naar de brief. Uiteindelijk heeft het pleidooi en de brief erin geresulteerd dat op 4 februari jl. een aparte hoorzitting met deskundigen is gehouden. 8 Daarbij is onder meer de ACM als deskundige uitgenodigd. Uit een brief aan de Tweede Kamer 9 is op te maken dat de ACM op een aantal punten heeft gepleit voor een aanpassing van de Warmtewet. Meest opvallend punt in die brief is dat gevraagd wordt te onderzoeken of het Nmda-principe wel een goed systeem is voor duurzame warmtenetten. De begrenzing van de opbrengsten door dit principe zorgt ervoor dat deze warmtenetten de kosten niet kunnen dekken, wat een probleem is om duurzame initiatieven op te starten. Reactie minister De vraag is of de aanhoudende kritiek ervoor gezorgd heeft dat de minister van Economische Zaken (hierna: minister) overweegt de Warmtewet aan te passen. Zoals beloofd heeft de minister in 2014 een inventarisatie van knelpunten laten uitvoeren en in een Kamerbrief 10 de Tweede Kamer geïnformeerd hoe met deze knelpunten omgegaan zal worden. In deze brief beantwoordt de minister vragen uit het Algemeen Overleg Energie van 18 februari 2014 en doet de minister een aantal toezeggingen om de Warmtewet aan te passen. In de brief constateert de minister dat de vaste kosten gemiddeld met zeven procent zijn gestegen (grafiek 3). De flexibele gebruikskosten zijn echter met drie procent gedaald (grafiek 2). Omdat de flexibele kosten een groter deel uitmaken van de totale kosten is de stelling dat gemiddeld genomen de kosten voor consumenten gelijk zijn gebleven (grafiek 1). Van de toegezegde wijzigingen zullen er twee behandeld worden. Allereerst wordt een aantal definities van de Warmtewet aangepast. Deze definities zorgen in de praktijk voor onduidelijkheid. Voorbeeld hiervan is de definitie van leverancier en verbruiker. De Artikelen Op 17 november 2014 stond een vervolgbespreking van de Warmtewet in een Algemeen Overleg Energie op de agenda. Omdat belangenorganisaties 6 vreesden dat het onderwerp zou ondersneeuwen op de volle agenda is het verzoek gedaan voor een aparte hoorzitting in de Tweede Kamer in aanwezigheid van deskundigen. Dit pleidooi werd ondersteund in een brief 7 waarin een groot aantal bezwaren is genoemd. Kernpunt van het betoog van de belangenorganisaties is dat de consument nu te veel geld kwijt is voor warmte. Als voorbeeld wordt aangehaald dat de vaste kosten na inwerkingtreding van de Warmtewet met zeven procent zijn gestegen. Een oorzaak hiervan is onder meer dat leveranciers ongevraagd warmtewisselaars die eigendom zijn van consumenten, vervangen om huur in rekening te kunnen brengen. Ook maken leveranciers standaard gebruik van het maximale tarief van de Warmtewet, los van de vraag of dit een redelijke kostprijs is. De belangenorganisaties geven ook aan dat de Warmtewet voor onduidelijkheid zorgt. Zo zijn alle definities nog niet helemaal helder en worden deze verschillend geïnterpreteerd. Bron: Kamerbrief d.d. 7 juli 2014 van de minister aan de Tweede Kamer. Onderzoek uitgevoerd door ACM. BIM Media 7

8 Artikelen minister constateert dat deze definities niet eenduidig worden geïnterpreteerd en voor onduidelijkheid zorgen over de rollen van de verschillende partijen. De aanpassing zou moeten zorgen voor helderheid en voor een verheldering van rollen en verantwoordelijkheden. Een andere wijziging is dat VvE s met een gebouwgebonden installatie uitgezonderd zullen worden van de verplichtingen uit de Warmtewet. De minister vindt dat de verhouding tussen de VvE s en de appartementseigenaren anders is dan de verhouding tussen warmteleveranciers en consumenten. Wat daarbij meespeelt is dat appartementseigenaren via een achterdeur zelf meebetalen aan storingsvergoedingen en eventuele tekorten bij de VvE voor warmtekosten. De Warmtewet heeft dan een hoog vestzakbroekzak -gehalte. De minister stelt wel dat deze uitzondering niet zal gelden voor corporaties. Praktische vraag die zich daarbij meteen opdringt is hoe de situatie zal zijn bij appartementencomplexen die gedeeltelijk in eigendom zijn bij corporaties en particulieren. De minister heeft beloofd deze situatie nader te onderzoeken. De Kamerbrief is verstuurd ruim voor de hoorzitting van 4 februari jl. Het is nu nog onbekend welke invloed de hoorzitting heeft gehad en of er nog meer wijzigingen plaats zullen vinden. De minister heeft intussen aan de ACM verzocht bij handhaving rekening te houden met de aangekondigde wijzigingen. 11 Tot slot Na een jaar praktijkervaringen kan bevestigd worden dat de Warmtewet in de huidige vorm haar doel niet bereikt en voor onduidelijkheid zorgt. Op basis van de eerder genoemde Kamerbrief is duidelijk dat de Nieuwe methode om hittestress in steden te managen minister deze mening ook deels toegedaan is. De vraag is dan of de toegezegde wijzigingen zullen leiden tot een goed werkende Warmtewet. Vastgesteld kan worden dat vooralsnog slechts enkele knelpunten opgelost zullen worden. Zo zullen alleen VvE s met een gebonden installatie uitgezonderd worden van de Warmtewet. Verhuurders en exploitanten van kantoor- en winkelruimten en VvE s met niet-gebonden installaties zullen nog steeds aangemerkt worden als leverancier. Daardoor blijft het probleem bestaan dat deze groep moet voldoen aan de wettelijke verplichtingen van de Warmtewet wat gezien de positie als intermediair in de warmtelevering niet logisch is. 12 Daarnaast zal de minister slechts enkele definities aanpassen terwijl gebleken is dat andere definities ook voor onduidelijkheid zorgen. Zorgelijk is de constatering van de ACM dat het Nmda-principe van de Warmtenet een obstakel kan zijn voor de realisatie van nieuwe duurzame warmtenetten. Het blijft daarom in mijn optiek twijfelachtig of de door de minister aangedragen wijzigingen zullen leiden tot een optimaal functionerende Warmtewet. Onduidelijk is nog of de hoorzitting van 4 februari jl. leidt tot nieuwe aanpassingen. Het ligt wel voor de hand dat de minister de door de belangenorganisaties aangedragen punten onderzoekt en zo nodig meeneemt bij de aanpassingen. Wetgeving voor collectieve warmtevoorziening blijkt een lastige materie. Alhoewel de Warmtewet in de huidige vorm niet een sluitende en passende regelgeving lijkt te zijn, wordt wel duidelijker waar in de praktijk de knelpunten liggen. In die zin biedt de ontstane publieke discussie de minister de mogelijkheid om tot een passende regelgeving te komen. De leerstoel Meteorologie en Luchtkwaliteit van Wageningen University heeft samen met het adviesbureau Witteveen+Bos en het KNMI een methode ontwikkeld om de risico s van hittegolven tot op wijkniveau inzichtelijk te maken. Dat opent voor het eerst de weg naar gerichte lokale maatregelen. Noten 1 De auteur is jurist bij de gemeente Zwolle en beleidsmedewerker a.i. bij de programmadirectie Eenvoudig Beter van IenM. Dit artikel is geschreven op persoonlijke titel. De auteur dankt de heer H. van Rooijen en mevrouw C. Bredewout voor de constructieve bijdrage. 2 De Warmtewet, een onwerkbaar medicijn voor een niet- bestaande kwaal. Prof. mr. C.A. Adriaansens, TBR 2014/40. 3 Grondzaken in de praktijk editie 3, juni 2014, pag Artikel is afgesloten op 25 februari Kamerstukken XIII, vergaderjaar , nr Vereniging Eigen Huis, Woonbond en Consumentenbond, gesteund door een aantal belangenbehartigers. 7 Brief van 12 november 2014, te downloaden via pdf. 8 Verslag van deze hoorzitting is tot heden nog niet gepubliceerd. 9 https://www.acm.nl/nl/publicaties/publica tie/13807/spreekpunten-remko-bos-over-de- Warmtewet/. 10 Brief d.d. 7 juli 2014, te downloaden via 11 Brief te downloaden via https://www.acm.nl/nl/ publicaties/publicatie/13386/brief-van-de-minis ter-van-economische-zaken-aan-acm-over-de- Warmtewet/. 12 De Warmtewet en corporaties, de onbedoelde gevolgen van de Warmtewet voor woningcorporaties, mr. drs C. Rube, blz 83. e.v. Bouwrecht en De VvE en de Warmtewet, een ongelukkige combinatie, mr. T. Gilsing en A. Albay-Korkmaz LL.B, Van Rijssenberg advocaten en brief d.d. 28 oktober 2014 van Forumvast, Vastgoedbelang, Vastgoedmanagement Nederland en IVBN, te downloaden via aspx?fileinfoid=764. UCAM (Urban Climate Assessment & Management) bepaalt de invloed van de stedelijke omgeving op hitte-gerelateerde gezondheidsrisico s. Naast het objectief bepalen van die risico s biedt de methode een houvast bij de beoordeling van de ernst van deze risico s. Ook geeft de methode inzicht in mogelijke oplossingen op het gebied van planologische veranderingen en de effecten hiervan. Daarbij gaat het niet alleen om bestaande bebouwing. De methode kan ook zinvol worden ingezet bij nieuwbouw, zodat die beter toegerust kan worden om de gevolgen van hitte te verminderen. De methode is nog niet toegepast in Nederland, wel in een wijk in Gent, België. Bron: Persbericht Wageningen UR, 23 maart GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

9 Geen licht zonder schaduw Over de juridische aspecten van zonnepanelen Artikelen Het plaatsen van PV- of zonnepanelen op daken of op een ongebruikt veldje levert een bijdrage aan de duurzaamheid die de overheid zo graag tot stand wil brengen. Zonnepanelen plaatsen lijkt eenvoudig, maar naast technische en financiële aspecten zitten daar ook best wat juridische haken en ogen aan. Geen licht zonder schaduw betekent: alles heeft zijn voor en tegen. Een wat andere betekenis is dat het goede het kwade niet uitsluit. Erwin Hijmans 1 Inleiding De Europese richtlijn voor hernieuwbare energie 2 verplicht Nederland om in % van het bruto eindverbruik te produceren met hernieuwbare energiebronnen. Het kabinet wil deze doelstelling zo kosteneffectief mogelijk bereiken. Dat gebeurt onder meer door het gebruik van PV-modules te bevorderen. PV-modules (van het Engelse photovoltaic ) zijn zonnepanelen, een PV-systeem is een volledige installatie bestaande uit zonnepanelen, bekabeling, omvormer en regelapparatuur, koppeling aan batterijen of stroomnet en draagstructuur. De zonne-energie die ermee wordt opgevangen is een vorm van duurzame, hernieuwbare energie, die voordelen biedt tegenover energieopwekking met fossiele brandstoffen. Er raken (behoudens voor de panelen zelf ) geen grondstoffen op. Voor niets immers, komt de zon op, ook al wordt ons land nog zo geteisterd door lagedruksystemen. Zonnepanelen zijn dus in, en niet alleen bij ons. In Duitsland zie je ze overal op de daken van vooral bedrijfsgebouwen vanwege het kwistig strooien met subsidie. Ook hier worden ze langzaamaan betaalbaar door stimuleringsbijdragen van rijk en gemeenten. Voor particulieren lijkt de plaatsing van zonnepanelen inderdaad de moeite waard. Huishoudens kunnen met eigen elektriciteitsopwekking besparen omdat de investeringskosten relatief beperkt zijn. Naast de aanschaf en installatie zijn er nauwelijks aanvullende investeringen nodig. Maar belangrijker is dat huishoudens kunnen profiteren van het zogenaamd salderen. Dat is een Rijksstimuleringsmaatregel, opgenomen in artikel 31 c van de Elektriciteitswet. Zonnepanelen op daken Zonnepanelen kunnen door de eigenaar van de betrokken onroerende zaak worden geplaatst of door iemand anders en aan de eigenaar worden geleased of verhuurd. In dat kader is het interessant te weten of zonnepanelen na montage en verbinding met het energiesysteem van de woning onroerend zijn geworden. Dat heeft natuurlijk te maken met de vraag wiens eigendom de panelen na montage zijn. De BIM Media 9

10 Artikelen Foto: Erwin Hijmans. meningen over de vraag of de panelen roerend blijven of onroerend worden, zijn afhankelijk van het vertegenwoordigde belang nogal verdeeld. 3 Een installatie kan bij aanbrengen op een woning onroerend worden door bestemming of doordat deze een bestanddeel van de woning is geworden, maar dat hoeft niet. Het gaat er namelijk om of de panelen en de elektrische installatie weer gemakkelijk kunnen worden losgekoppeld en verwijderd, zonder dat er beschadigingen optreden en zonder dat de elektriciteitsvoorziening van de woning het af laat weten. Een juridische oplossing is te bewerkstelligen door de panelen als roerend te beschouwen en in geval van lease of huur een opstalrecht te vestigen, waarmee op grond van artikel 5:101 lid 1 BW een werk aan de natrekkingsregel kan worden onttrokken. Nadeel is wel dat het vestigen van een opstalrecht geld kost. Bij de aankoop van een woning kan het opstalrecht in de akte van overdracht meegenomen worden, mits de verkrijger van het opstalrecht (daarvoor) meetekent. Eenvoudiger kan het door in het huurcontract te bepalen dat partijen de zonnepanelen als roerend beschouwen. Dat gebeurt bij huurappartementen regelmatig, omdat er geen vergoeding voor zonnepanelen mag worden doorberekend in de servicekosten als ze onroerend zijn. Hetgeen onroerend is wordt namelijk geacht deel uit te maken van de kale huurprijs. 4 De huurcommissie accepteert een bepaling dat de panelen roerend zijn voor het beoordelen of de investering in de servicekosten mag worden meegenomen en geeft voor die situatie zelfs een doorberekeningsmethodiek. Is er niets geregeld over (on)roerend zijn, dan moet men voor het antwoord kijken of het gebouw en de panelen in constructief opzicht op elkaar zijn afgestemd en of het gebouw uit oogpunt van geschiktheid voor het doel van het gebouw zonder de panelen als onvoltooid moet worden beschouwd. Is dat zo, dan zijn de panelen onroerend. Zonnepanelen op daken zullen, gezien een van de weinige uitspraken over dit onderwerp 5, niet gemakkelijk hinder (ex art. 6:162 BW) door architectuurbreuk of schaduwvorming opleveren, mits geplaatst overeenkomstig de regels in het Bor. Schade en verzekering De vraag naar de eigendomssituatie is ook van belang voor de aansprakelijkheid voor eventuele schade aan de panelen en/of het gebouw. Schade kan door de montage ontstaan of later door de aanwezigheid van de zonnepanelen. Bij de montage komt niet alleen de juiste werkwijze kijken, maar ook de vraag of de dakconstructie voldoende berekend is op de panelen en het eventuele gewicht van sneeuw daar bovenop. In Nederland moet standaard met een gewicht van 15 centimeter worden gerekend. Zo n pak komt statistisch gezien eens in de vijftig jaar voor. De dekking van de door installateurs en bouwbedrijven gehanteerde CAR-verzekering is gelimiteerd tot de bouwperiode en de onderhoudstermijn. De wettelijke aansprakelijkheid(stermijn) wordt door bouwbedrijven vaak beperkt in algemene voorwaarden. Exoneratieclausules, beperkingen dus van aansprakelijkheid tot een bepaald bedrag of tot een kortere termijn dan wettelijk bepaald, worden voor natuurlijke personen die niet handelen in beroep of bedrijf op grond van art. 6:237 sub f, vermoed onredelijk bezwarend te zijn. De particuliere eigenaar van de panelen mag dan in een brief aangeven dat de aansprakelijkheidsbeperking niet dient te gelden. Degene die de algemene voorwaarden hanteert, mag tegenbewijs leveren tegen de vermeende onredelijke bezwarendheid. 10 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

11 Als de panelen er staan kan bijvoorbeeld windschade ontstaan, condensatieschade of lekkage door werking ten opzichte van het dakbeschot of de dakpannen. Standaard opstalverzekeringen dekken lang niet altijd schade die veroorzaakt is door de aanwezigheid van zonnepanelen. Het is bij aanschaf dus zaak om dat te controleren en eventueel een aanvullende verzekering te sluiten. Bij lease en huur van zonnepanelen zit de verzekering soms bij de prijs inbegrepen. Ook bestaan er zonnepanelenverzekeringen, waarin desgewenst de productaansprakelijkheid, de bedrijfsaansprakelijkheid, van buiten komend onheil en energieproductieverlies kunnen worden verzekerd. Bestuursrechtelijke aspecten Het plaatsen van zonnepanelen op daken is krachtens het bepaalde in artikel 2.6 van Bijlage II van het Besluit omgevingsrecht meestal vergunningvrij. 6 De panelen moeten dan wel geïntegreerd zijn met de omvormer 7 of anders moet die binnenshuis worden geplaatst. Panelen op een schuin dakvlak mogen niet uitsteken buiten het dakvlak, en moeten dezelfde hellingshoek hebben als het dak. Op een plat dak moet de afstand tot de dakrand minimaal gelijk zijn aan de hoogte van de panelen gerekend vanaf het dak tot de bovenzijde. Op monumenten of binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht is wel een vergunning vereist. Bij afwijking van de genoemde regels ook. Vanuit duurzaamheid bezien is een schaduwpuntje, dat artikel 122 Woningwet het onmogelijk maakt om contractueel eisen te stellen aan duurzame energievoorziening. Dat betekent dat gemeenten zonnepanelen niet in overeenkomsten of algemene voorwaarden verplicht kunnen stellen. Het blijft verbazen dat daar, met de duurzaamheidsdoelstelling die het rijk beweert te ambiëren, nog steeds niets aan gedaan is. In de huidige Elektriciteitswet is de mogelijkheid tot salderen verruimd. Salderen betekent dat aan de energieleverancier teruggeleverde energie wordt afgetrokken van het verbruik van de afnemer. Hierdoor ontvangt de afnemer dezelfde prijs (inclusief belastingen en transportkosten) voor de teruggeleverde energie als die hij betaalt voor de energie die hij op een ander tijdstip van de energieleverancier afneemt. De elektriciteitsprijs van huishoudens bestaat voor ongeveer de helft uit energiebelasting, daarmee biedt salderen dus een fors prijsvoordeel. De mogelijkheid van salderen is door het Rijk gewaarborgd tot Er is onlangs een nieuw lid 3 aan artikel 31 c toegevoegd dat luidt: Indien de door de afnemer, bedoeld in het eerste en tweede lid, op het net ingevoede hoeveelheid elektriciteit groter is dan de hoeveelheid die ingevolge die leden in mindering wordt gebracht op de aan het net onttrokken elektriciteit, betaalt de leverancier aan de betreffende afnemer voor het meerdere een redelijke vergoeding. De meeste huishoudens kunnen echter niet zoveel zonnepanelen plaatsen dat er sprake is van levering van meer energie aan de energiemaatschappij dan er afgenomen wordt. Voor gebruik van zonnepanelen door verenigingen van eigenaars biedt het al meer mogelijkheden, omdat er op flatgebouwen veel meer kunnen staan en er dus meer energie kan worden teruggeleverd. Er zijn voor appartementencomplexen ook bepaalde fiscale voordelen te behalen. Uit het Belastingplan blijkt dat vanaf 1 januari 2014 een belastingkorting van 7,5 cent/kwh exclusief BTW is ingevoerd. 9 Dit geldt voor hernieuwbare energie die in coöperatief verband of door een VvE wordt opgewekt en gebruikt wordt door kleinverbruikers en waarbij de leden van de coöperaties/vve s en de installatie zich in een zogenaamde postcoderoos 10 bevinden. Daar ligt ook het voordeel dat behaald kan worden door het gebruik maken van zonnevelden. Zonnevelden en collectieve zonnestroominstallaties Zonnevelden, grondgebonden zonnestroominstallaties, klein en groot, schieten in Nederland als paddenstoelen uit de grond. In Ouddorp aan Zee, zomaar een voorbeeld, staat een zonnepark met panelen op 1.3 hectare grond, die genoeg stroom opleveren voor 225 huishoudens. 11 Op Ameland komt een park dat moet voorzien in 20% van de energiebehoefte van het eiland. In 2020 moeten er panelen staan op 10 hectare grond. Het zou het grootste zonneveld van Nederland moeten worden. Maar zonnevelden en collectieve zonnestroominstallaties op daken kennen ook al zo hun juridische problematiek. 12 Naast de eigendomskwestie, de salderingsproblematiek, de fiscale gevolgen van stroomverdeling en de contractvorming voor de afname van stroom, speelt daar ook de ruimtelijke inpassing een rol. Die kan tijdelijk of permanent worden opgelost. De provincie Drenthe heeft zelfs een heuse zonneladder opgenomen in haar provinciale Omgevingsvisie 13, een beoordelingsinstrument naar analogie van de ladder voor duurzame verstedelijking, waarmee afwegingen op maat kunnen worden gemaakt. Investeren in onder andere zonnepanelen kan fiscale voordelen opleveren via de Milieu Investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving milieu-investeringen. Er worden echter vraagtekens geplaatst bij de feitelijke werking van deze voordelen. 14 Tot slot Zonnepanelen genieten een lenteachtige belangstelling van zowel particuliere als bedrijfsmatige investeerders. Ze voorzien mede in de energiedoelstelling die het rijk zichzelf heeft opgelegd. Maar zowel het bevorderen van die doelstelling als de juridische aspecten van zonnepanelen geven hier en daar een schaduwplekje te zien dat voor verbetering vatbaar is. Noten 1 Senior adviseur grondbeleid en vastgoedrecht bij PurpleBlue te Zwolle. 2 Richtlijn 2009/28/EG. Zie ook 3 Zie Michel Chatelin in zonnepanelen, van wie zijn ze eigenlijk op die meent dat ze roerend zijn. Jesse Zijlma betoogt in Financieren van zonnepanelen niet zonder risico s op juist dat ze onroerend zijn. 4 Zie P. Roks, Doorberekening zonnepanelen via de servicekosten, in VBTM.nl van 19 september 2014: 5 Zie een uitspraak van de Rechtbank Gelderland van 17 juli 2013, ECLI:NL:RBGEL:2013: De rijksoverheid heeft een brochure uitgegeven: MinBZK, folder 2012, Zonnecollectoren en zonnepanelen, wanneer vergunningvrij, wanneer omgevingsvergunning nodig? 7 Apparaat dat de gelijkstroom in het paneel omzet naar de wisselspanning die op het elektriciteitsnet staat. 8 Belastingplan 2014, pag Op basis van afspraken in het Energieakkoord. Zie 10 Het gebied van een postcode met rondom de direct daaraan grenzende postcodes. 11 Zie 12 In detail beschreven in een onderzoek van Aedes en Atrivé van augustus 2014: Juridische knelpunten collectieve zonnestroominstallaties. 13 Zie Provincie Drenthe, Beleidsverkenning Zonnevelden, juni Zie Rogier Cohen, Twijfels over fiscale voordelen groene beleggingen, in FD 9 februari Artikelen BIM Media 11

12 Artikelen Column Blinde focus op energiebesparing Niemand kan er nog omheen. Energiezuinig bouwen is een actueel thema in de bouw. Maar, duurzaamheid is meer dan isolatie en zonnepanelen. Duurzaamheid is ook verstandig bouwen, gezond bouwen, flexibel bouwen of zo u wilt: toekomstbestendig bouwen. Ondanks enkele veelbelovende initiatieven is dat besef nauwelijks aanwezig in Den Haag. Thomas van Belzen 1 Duurzaam bouwen. Eigenlijk weet niemand precies wat het is. Maar zelfs in 2015 gaat duurzaam bouwen vooral over energiezuinig bouwen. Of liever: hoe krijgen we de energiekosten van een woning of gebouw omlaag? Het is een streven dat vooral gunstig uitpakt voor de isolatiebranche, de installatiebranche en de leveranciers van zonnecellen. Natuurlijk is energiebesparing geen onbelangrijke opgave. Dat was ook precies de reden dat de Tweede Kamer de geplande epc-aanscherping van 0,6 naar 0,4 begin dit jaar liet doorgaan. Minister Blok wilde er eigenlijk niet aan, liet zich bijna verleiden door de bouwlobby om de strengere norm uit te stellen. Een nog lagere epc zou vooral de prijs van een woning opdrijven, klonk de kritiek. Maar de politieke druk op de minister was te groot. En dus ging de aanscherping door, ondanks alle tekortkomingen van de epc overigens. De focus op energiebesparing in de gebouwde omgeving is illustrerend voor de regels die in het Bouwbesluit staan. Het ontbreekt kortweg aan samenhang. De vergelijking met een fietsband is vaker gemaakt. Steeds ontdekte men een nieuw gaatje, elke keer werd de band met een extra bouwregel geplakt. Je kunt wachten op de dag dat de fiets niet meer fietst. Ik vermoed zelfs dat die dag allang is aangebroken. Het Bouwbesluit als fietsband heeft als risico dat de woningen die nu gebouwd worden binnen de kortste keren weer moeten worden aangepast aan de wensen van de tijd. Sterker nog: voor een energiezuinige woning kun je een flink hogere hypotheek krijgen. Dat klinkt mooi, maar wat als de energieprijzen blijven dalen en de aarde flink opwarmt de komende jaren? Ik ben geneigd te denken dat die investeringen niet worden terugverdiend binnen de beloofde tijd. Is hier een nieuwe bubbel in de maak? Om dicht bij energiebesparing te blijven. Met de energie die in bouwproducten verdwijnt, wordt tot op de dag van vandaag vrij weinig gedaan. Op zichzelf is dat schrijnend te noemen, omdat de Nederlandse overheid al sinds de jaren tachtig duurzame eisen wil stellen aan bouwproducten. Echter, steeds weer wist de goed georganiseerde bouwlobby dat tegen te houden. De eerste opzet voor het stellen van recyclingeisen aan producten werd halverwege de jaren negentig te discriminerend bevonden. De tweede opzet vond men na jarenlang discussiëren met zijn allen bij het NEN aan het begin van dit millennium te ingewikkeld. De derde opzet was oneerlijk, omdat er meerdere rekenmethoden in omloop waren die allemaal verschillende uitkomsten ophoestten. Als u goed op de hoogte bent, dan weet u dat er sinds 2013 wel degelijk bouwregels zijn voor milieuvriendelijk bouwen. Ik kan u zeggen: zelfs de deskundigen snappen die regels niet van A tot Z. In feite is milieuvriendelijk bouwen een grote black box. Het werkt als volgt. Stap 1: In de black box stoppen leveranciers eigenlijk alleen diegenen die het kunnen betalen hun milieurelevante productinformatie. Los van het feit dat de bronnen geheim mogen blijven en niemand dus de claims van fabrikanten kan natrekken, barst het in die gegevens van de aannames. Stap 2: De gegevens over producten worden uit de black box gehaald, zodra er een zogeheten milieuprestatieberekening van een nog te bouwen brug, gebouw of snelweg wordt gemaakt. Let wel: dit is sinds 1 januari 2013 verplicht. Zonder berekening krijgt de aanvrager geen vergunning. Nu komt het: de hoogte van de uitkomst maakt niet uit. Minister Blok heeft namelijk nog geen grenswaarde ingevoerd. Precies daarom doet vrijwel niemand aan dit spel mee. Met als gevolg dat je een woning een energieleverende woning kunt noemen, zonder dat daarbij de energielasten van de producten in ogenschouw zijn genomen. Nu u weet hoe de milieuprestatieregels ongeveer in elkaar steken, weet u ook hoe het Bouwbesluit in grote lijnen werkt. Ook bij gebrek aan belangstelling van eindgebruikers bij de totstandkoming van bouwregels verliest het heilige document met de dag aan waarde. Als u de bouwpraktijk een beetje kent, dan weet u dat de eisen die in het Bouwbesluit staan, eigenlijk niet worden gehandhaafd. Dat heeft met het hele bouwstelsel te maken. Vooraf krijg je een vergunning op basis van het ontwerp, bij oplevering is er niemand die nog controleert of de beloofde prestaties ook daadwerkelijk worden geleverd. Minister Blok valt wat dat betreft te prijzen. Hij werkt aan een bouwstelsel, waarin de klant uiteindelijk waar voor zijn geld krijgt. Uit de verplichte oplevertoets moet uiteindelijk blijken welke prestaties een woning daadwerkelijk in staat is te leveren. Blok wil daarbij de positie van de consument zodanig versterken dat hij ook garantie krijgt tot na de voordeur. Ook tegen dit politieke bouwdossier is veel weerstand. Niet voor niets wordt hier al jaren in en om Den Haag over nagedacht. Hoe dan ook, met of zonder nieuw bouwstelsel blijft het Bouwbesluit de komende jaren vooral een besluit dat doorgespekt is van grote belangen. En geloof me, die van u zijn ondergesneeuwd. Het zijn vooral de kapitaalkrachtige producenten geweest die de onderliggende normen van het Bouwbesluit vormgaven, zoals gezegd, zonder enige logische samenhang. De bouwregels en dan vooral de energieregels schieten vaker hun doel voorbij, concludeerde ook dé regeladviseur van het kabinet Actal, ruim twee jaar geleden. Die kritiek lijkt aan dovemansoren gericht. Voor voorstanders van energiebesparing is het misschien een zege dat het rijk zich focust op energiebesparing. Mijn inziens begaat men hier een cruciale denkfout. Een beetje deskundige weet namelijk dat het gebruik van extra isolatiematerialen, zonnecellen of warmtepompen, misschien wel heel nadelig kan uitpakken voor de milieuprestaties van een gebouw of voor het binnenklimaat. Maar ach, wat doet het er toe. Daar kijkt voorlopig toch geen sterveling naar. Noot 1 Thomas van Belzen is politiek verslaggever bij Cobouw. In september 2014 verscheen zijn boek Duurzaamheidsoorlog. 12 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

13 Elektriciteit uit plantenbakken Elektriciteit is hernieuwbaar indien het is geproduceerd uit hernieuwbare niet-fossiele energiebronnen. Dit zijn energiebronnen die van nature aanwezig zijn (wind, zonne-energie, aardwarmte, golfenergie, getijde-energie, waterkracht) en energiebronnen die zijn ontstaan door menselijke tussenkomst zoals biomassa. 1 In de genoemde richtlijn wordt gesproken over de bekende methoden die in de definitie duurzame energie passen. Daarnaast is er sinds kort een innovatieve methode om elektriciteit te genereren uit levende planten. Artikelen Samed Çekiç 2 Plant-e Plant-e, een en spin-off bedrijf van Wageningen University, maakt gebruik van levende planten om energie te genereren. Dit gebeurt met een Plant-Microbiële brandstofcel (PMBC). Plant-e onderzoekt de toepassingsmogelijkheden met steun van Agentschap NL, Alliander, het Europese Kaderprogramma en verschillende universiteiten en kennisinstituten in Engeland, België, Duitsland en Frankrijk. 3 De Microbiële brandstofcel biedt een technologie die op termijn wereldwijde potentie kan hebben. Hoe het werkt Een plant maakt via fotosynthese organisch materiaal aan. Zij zet CO 2 om in organisch materiaal. Daar groeit en bloeit zij van. Een groot deel van die organische stof verliest een plant in de bodem. De plant zelf heeft genoeg aan 30% van deze organische stof om te leven. Ongebruikt organisch materiaal wordt door de wortels uitgescheiden. Hiervan leven allerlei soorten micro-organismen en bacteriën, die dit materiaal afbreken. Hierbij komen elektronen vrij. Door middel van de PMBCtechnologie kunnen deze elektronen opgevangen worden en wordt er elektriciteit gegenereerd. 4 De verloren organische stof wordt in de anode van de PMBC geoxideerd door de elektrochemisch actieve bacteriën. Hierna zorgen de bacteriën voor een reactie waarbij elektronen worden gedoneerd aan de elektroden. Het gevolg hiervan is dat er protonen en koolstofdioxide ontstaan. Via externe weerstanden naar de kathode kan een stroomproductie verwezenlijkt worden (zie illustraties op de volgende pagina). 5 Toepassing Het systeem is op de markt in een modulair systeem, bakken waarin technologie is geïnstalleerd. Deze bakken kunnen op elke soort locatie Foto: Echte Aloe von oben by 3268zauber - Eigen werk. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons. BIM Media 13

14 Artikelen worden gebruikt, zolang het oppervlak maar plat is. Denk aan platte daken, tuinen, braakliggende terreinen of langs snelwegen. Dit modulair systeem is geschikt voor kleine tot middelgrote toepassingen. Vanaf 100 m 2 kan het systeem gebruikt worden om verlichting op te laten branden, een WIFI-hotspot op te laten draaien of om elektriciteit te genereren voor een onderliggend gebouw terwijl het systeem ook dienst doet als groen dak. Het dient daarnaast ook als isolatie voor of op een gebouw. 6 De eerste bakken stonden op het dak van de Nederlandse Instituut voor Ecologie (NIOO) te Wageningen. Het Rijksvastgoedbedrijf past het toe om het Hembrugterrein in Zaandam nieuw leven in te blazen. Het systeem bestaat uit roerende elementen en kan omgevingsvergunningvrij 7 gerealiseerd worden. Juridisch geldt ongeveer hetzelfde als voor zonnepanelen, zie het artikel Geen licht zonder schaduw elders in dit blad. Afhankelijk van het gebruik, de grootte en het gewicht dat op een dak rust, wordt er wel een onderscheid gemaakt in een extensief en intensief groendak. Een extensief groendak is een dak dat niet belopen kan worden. Een intensief dak daarentegen is meer te vergelijken met een tuin die wel belopen kan worden en dus ook zwaarder belast wordt. Voor het aanleggen van een intensief groen dak moet een bouwvergunning aangevraagd worden. Vanwege het feit dat een extensief groen dak de bestemming van het dak niet verandert en niet permanent betreedbaar is, is er dan ook geen bouwvergunning nodig. 8 De relatie met de Elektriciteits- en gaswet en gebiedsontwikkeling In de gewijzigde Elektriciteits- en gaswet worden belangrijke aspecten geregeld om de Europese duurzaamheidsdoelen te kunnen behalen. Een voorbeeld daarvan is de wijziging van de salderingsregeling, waardoor kleinverbruikers meer energie mogen leveren en salderen. Voor een gemiddeld huishouden is een installatie van 100 m 2 nodig. Die levert ongeveer kw/h per jaar op, net genoeg energie voor een gemiddeld huishouden. Verdere ontwikkeling zal een goed alternatief voor zonnepanelen opleveren. De Elektriciteits- en gaswet biedt een prima kader om innovatieve technologieën te gebruiken om de Europese duurzaamheidsdoelen te behalen. Verplicht stellen van het toepassen ervan stuit op artikel 122 Woningwet. De overige aspecten komen overeen met die voor zonnepanelen. Natuur en milieu Het systeem biedt een positief maatschappelijk effect op het milieu en de leefomgeving van ons allen. Het verbetert de luchtkwaliteit, draagt bij aan de isolatiecapaciteit van een woning, draagt bij aan de belevingswaarde door meer recreatiecapaciteit en wellicht ook aan de biodiversiteit. Dit zijn voornamelijk aspecten die doorslaggevend kunnen zijn om voor Plant-e te kiezen. Plant-e is een toepassing waarvan in de toekomst, vooral na verder onderzoek en doorontwikkeling, misschien veelvuldig gebruik gemaakt zal gaan worden. Noten 1 Richtlijn 2001/77/EG betreffende bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen op de interne elektriciteitsmarkt. Lexplicatie besluit stimulering duurzame energieproductie. 2 Samed Çekiç heeft in opdracht van PurpleBlue een afstudeeronderzoek naar de juridische aspecten van Plant-e gedaan. 3 geraadpleegd op 14 september geraadpleegd op 14 september Thesis Ruud Timmers, Electricity generation by living plants in a plant microbial fuel cell, 2012, pag Persbericht Lancering Plant-e, te raadplegen op 7 Art. 2 lid 6 Bor. 8 Hop, M.E.C.M., Dak en Gevel Groen, pag GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

15 Energy Service Company Enkele jaren geleden was er in Nederland een voorzichtige belangstelling voor de Energy Service Company (ESCo) Artikelen te bespeuren bij het verduurzamen van vastgoed. De aandacht lijkt inmiddels wat te zijn verflauwd, mogelijk vanwege het ontbreken van aansprekende, recente voorbeelden van deze samenwerkings- en contractvorm. Dat is jammer. Indien op een goede manier toegepast en op basis van de juiste uitgangspunten kan met een ESCo het verduurzamen van vastgoed een uitstekende duw in de goede richting van duurzaamheidsambities worden gegeven. In dit artikel geeft Hedwig Tummers uitleg over de aard en het karakter van de ESCo en een paar praktische tips en tricks voor de toepassing ervan. Hedwig Tummers 1 Wat is een ESCo? Er wordt vaak gesproken over een ESCoovereenkomst maar deze term is eigenlijk niet juist. Een Energy Service Company (ESCo) is het bedrijf (of de combinatie van bedrijven) dat op basis van een prestatiecontract voor een vastgoedeigenaar minimaal een overeengekomen energiebesparing garandeert. Van de ESCo wordt daarbij gevraagd om het geheel van activiteiten bij het ontwerpen en realiseren van maatregelen op zich te nemen waarmee binnen een bepaalde periode de energiebesparing gegarandeerd kan worden gehaald. De gevraagde prestaties richten zich vooral op het besparen op energie(kosten), maar ook verbetering van comfort, gemak, gebruikerstevredenheid, binnenmilieu en exploitatie kunnen onderdeel zijn van de prestatieovereenkomst. De gevraagde prestaties zijn functioneel gespecificeerd door de vastgoedeigenaar en deze schrijft dan ook niet precies voor hoe de prestaties behaald moeten worden. Hierdoor wordt een beroep gedaan op de specialistische kennis, ervaring en innovativiteit van de marktpartijen op het gebied van energie en duurzaamheid. De door de ESCo gekozen maatregelen kunnen installatietechnisch maar ook constructief van aard zijn. Te denken valt daarbij aan nieuwe installaties maar ook isolatiemaatregelen, het beter afstellen van bestaande installaties, energieopwekking (zonnepanelen) en dergelijke. Bij de meeste prestatieovereenkomsten wordt de uitvoerende partij door de opdrachtgever betaald bij het behalen van de overeengekomen prestaties. Het risico (en dus ook de prikkel) van de uitvoerende partij is om de overeengekomen prestatie zo snel mogelijk te halen omdat hij anders geen vergoeding hiervoor krijgt. De kosten van de investeringen worden uiteindelijk geheel door de opdrachtgever gedragen. Bij een ESCo is dit vaak iets anders geregeld. De te nemen maatregelen om de gevraagde (energie)prestaties te halen, vergen immers financiering. De kosten van investeringen in deze bouworganisatievorm kunnen door de ESCo zelf worden verzorgd (bijvoorbeeld door een banklening van de ESCo) en/of uit een intern of publiek fonds van de vastgoedeigenaar worden gefinancierd. De duurzaamheidsmaatregelen moeten in goede verhouding staan met de hoogte van de investeringen. Immers, hoe beter de maatregelen zijn, des te meer en sneller wordt er bespaard op kosten van energie, beheer en onderhoud. Het gevolg hiervan is dat de investering sneller wordt terugverdiend. De vastgoedeigenaar bespaart geld (immers lagere energiekosten). De bespaarde kosten worden echter niet alleen gebruikt om de investering van deze maatregelen terug te betalen maar ook om de ESCo te belonen voor het behalen van de prestatie. Bij deze vorm van prestatieovereenkomst bepaalt de snelheid en de omvang van de behaalde prestaties in hoeverre de ESCo daarvan profiteert. Wanneer de besparingsdoelen en de andere prestatiedoelen niet worden gehaald, dan is het risico bij ESCo. Zijn de genomen maatregelen bijzonder effectief (er wordt meer energie bespaard) dan wordt de winst hiervan verdeeld tussen ESCo en vastgoedeigenaar. De prestatieovereenkomst beoogt dan ook dat de ESCo de vastgoedeigenaar ontzorgt en tegelijkertijd de ESCo prikkelt om een goede balans te vinden tussen de technische mogelijkheden en de daarvoor benodigde investeringen om binnen de looptijd van de overeenkomst de (besparings)doelstellingen te halen. De ESCo zorgt, kortom, voor een flink deel van de onderdelen van het bouwproces (ontwerp, realisatie, onderhoud en financiering) en de prestatieovereenkomst heeft dan ook veel weg van de Design, Build, Maintain, Finance en Operate-overeenkomst (DBFMO). Waarom een ESCo? ESCo wordt veelal geassocieerd met gebouwen. Veel publiektoegankelijke gebouwen zoals zwembaden, sporthallen, kantoren, scholen, musea, theaters, verzorgings- en verpleeghuizen en ziekenhuizen hebben immers een grote energiebehoefte voor verwarming en koeling en voor het functioneren van andere energieverbruikende installaties, zoals verlichting, keukens en liften. Het besparingspotentieel hiervan is hoog. 2 Energie-efficiency leidt naast een kostenbesparing tot betere kwaliteit en waarde van het vastgoed en kan ook leiden tot een grotere tevredenheid van de gebruikers van het vastgoed (huurders bijvoorbeeld). Daarnaast hebben veel overheden ambities voor het verduurzamen van hun vastgoed. 3 Ook het kunnen overleggen van een energielabel bij de verkoop en verhuur van gebouwen kan aanleiding zijn om met andere ogen naar de bestaande vastgoedportefeuille te kijken. Het initiatief voor het verduurzamen van vastgoed komt dan ook veelal voort uit de ambities van de vastgoedeigenaar. De vastgoedeigenaar loopt echter het risico dat BIM Media 15

16 Artikelen Foto: Arnold Joost, Stadkwadraat. hij voor een aantal problemen wordt gesteld wanneer deze generieke duurzaamheidsambities moeten worden vertaald naar realistische ambities voor concrete gebouwen. Hij moet zich verdiepen in de besparingsmogelijkheden en de daarbij behorende investeringskosten en terugverdienmogelijkheden in relatie tot de duur van de maatregelen (Total Cost of Ownership-gedachte). Dat houdt in dat de vastgoedeigenaar een goed beeld moet hebben van de staat van het gebouw en de openstaande technische mogelijkheden tot verbetering van de energie-efficiency ervan. Het te behalen doel van de energieoptimalisatie moet realistisch zijn. Hij zal de financiering hiervan moeten regelen. Hij zal opdracht en leiding moeten geven aan het ontwerp en de uitvoering ervan. Tegenvallende resultaten (de beoogde verlaging van het energiegebruik wordt niet gehaald) zijn voor zijn risico. De vastgoedeigenaar ontbeert meestal de kennis om realistische doelen met betrekking tot energiebesparing te formuleren. De geambieerde verduurzaming moet echter wel door hemzelf worden georganiseerd, gefinancierd en uitgevoerd. Een ESCo brengt de technische, financiële en organisatorische knowhow in waarbij de vastgoedeigenaar zich kan beperken tot het formuleren van functionele eisen (bijvoorbeeld minimaal 35% besparing op het verbruik van elektriciteit, geen klachten van gebruikers over het binnenklimaat enzovoort). De met behulp van een ESCo behaalde energie- en kostenbesparingen bij het beheer en onderhoud van een gebouw brengt een geldstroom vrij bij de vastgoedeigenaar. Hiermee worden de kosten van investeringen terugbetaald evenals de ESCo die hierdoor voor diens inspanningen wordt beloond. De ESCo zal ook veel in het werk zetten om de overeengekomen energieprestaties te overtreffen. Immers, dat is niet alleen goed voor de vastgoedeigenaar maar ook voor de ESCo zelf. De relatie tussen vastgoedeigenaar en ESCo is dan ook niet die van opdrachtgever en opdrachtnemer maar er is meer sprake van partnerschap vanuit de gezamenlijke belangen. Het partnerschap wordt verder versterkt door de duur van dergelijke prestatieovereenkomsten die meestal tussen vijf tot twintig jaar bedraagt. De ESCo-constructie kan zich in verschillende vormen voordoen. Er zijn ESCo s die zich uitsluitend richten op een bepaald type product. Een bekend voorbeeld hiervan is verlichting waarbij door de ESCo de bestaande verlichting niet alleen wordt vervangen door energiezuinigere varianten (LED) maar bijvoorbeeld ook beter wordt gekeken naar de noodzaak voor aanwezigheid of gewenste lichtsterkte van de bestaande verlichting ( relighting ). Andere ESCo s richten zich vooral op maatregelen waarbij de installaties van een gebouw energiezuiniger worden gemaakt. Dat kan door beter afstellen van de bestaande installaties maar ook vervanging door energiezuinigere versies. De meest vergaande ESCo past niet alleen verlichting en installaties aan maar brengt ook bouwkundige maatregelen aan in het gebouw (isolatie, vervangen van leidingen, aanbrengen waterbesparende douchekoppen en kranen, WKO-installatie, aanbrengen zonnepanelen). Ook de wijze van financiering van de benodigde investeringen kan, zoals eerder al genoemd, verschillend zijn evenals de gewenste mate van beheer en onderhoud (ontzorging). De opbrengsten van de energiebesparingen kunnen worden gebruikt om de investeringskosten en de ESCo te betalen maar bijvoorbeeld ook om weer te investeren in het gebouw zelf (denk daarbij aan het hierdoor kunnen investeren in domotica ten behoeve van ouderenwoningen of verpleegen verzorgingshuizen). Voorbeeld van een ESCo Sport- en evenementenhal de Hanzehal in Zutphen is een van de grootste sporthallen in de omgeving (3.700 m²). Na 30 jaar was het gebouw aan renovatie toe. De gemeente Zutphen heeft als eigenaar de renovatie van de Hanzehal als pilotproject aangemerkt om ervaring op te doen met ESCo s in het kader van haar doelstelling om energieneutraal te gaan werken. Met Van Dorp Installaties uit Deventer heeft de gemeente daartoe in GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

17 een renovatie-, onderhoud- en energieprestatieovereenkomst gesloten voor de duur van 11 jaar. Van Dorp verzorgt als ESCo de renovatie, het onderhoud, technisch beheer en energiecoaching volledig in overeenstemming met hetgeen daaromtrent in een meerjarenonderhoudsplan wordt bepaald. Zij levert tevens een gegarandeerde besparing van minimaal 30% op het verbruik van gas en elektriciteit ten opzichte van het historisch energieverbruik. Hiertoe worden onder andere het dak vervangen, schilderwerk en betonreparaties uitgevoerd, de luchtbehandelingsinstallatie gerenoveerd, de boilers vervangen, de warmwatervoorziening gecentraliseerd en de bestaande installaties opnieuw ingesteld. Kleedkamers en gangen worden voorzien van daglichtregelingen en aanwezigheidsdetectie. De gemeente betaalt elk jaar aan de ESCo het verschil tussen de energiefactuur in het verleden en de huidige factuur. Dit verschil is berekend op minimaal euro per jaar. De jaarvergoeding door de gemeente aan Van Dorp voor de renovatie- en onderhoudswerkzaamheden bestaat uit een vergoeding van de door Van Dorp in één kalenderjaar gepleegde kosten van onderhoud zoals vastgelegd in het meerjarenonderhoudsplan, de kosten van afschrijvingen duurzaamheidsinvesteringen en kosten van rapportages, administratieve verplichtingen en opslag, verminderd met de in dat jaar minimaal gegarandeerd te behalen besparingen op energieverbruik als gevolg van de duurzaamheidsinvesteringen en energie-coaching. Hoe effectiever de investeringen zijn voor het energieverbruik, des te groter wordt het verschil tussen de historische energiekosten en de daadwerkelijke energiekosten dat aan Van Dorp wordt betaald. In het eerste jaar was begroot dat met een investering door Van Dorp met een bedrag van bijna euro voor onderhoud, afschrijving investeringen en rapportages een besparing kon worden gerealiseerd van ongeveer euro. In het daaropvolgende jaar leverde de lagere investering door Van Dorp (circa euro) een aanzienlijk hogere energiekostenbesparing op van euro. Het verschil van euro ( minus euro) komt aan Van Dorp ten goede. In het eerste jaar bleek echter dat de geplande vervanging van het dak niet noodzakelijk was en dus een lager investeringsbedrag nodig was. Het daardoor vrijkomende bedrag van euro samen met extra inkomsten als gevolg van de hogere energiekostenbesparing is door Van Dorp en de gemeente in de eerste helft van 2014 gebruikt om het dak te voorzien van meer dan 300 zonnepanelen waarmee dus ook energieopwekking plaatsvindt. De energie-efficiency van de Hanzehal wordt daardoor nog groter. Naast de lagere energiekosten voor de gemeente zijn ook de kosten van beheer en onderhoud door Van Dorp lager dan voorheen. De investeringen worden ten slotte niet in 11 jaar afgeschreven maar op basis van economische levensduur. Aan het einde van de overeenkomst betaalt de gemeente hiervoor nog een restsom aan de ESCo. Aandachtspunten bij een ESCo Nu de behoefte aan en het initiatief voor energiezuinig(er) vastgoed vaak bij de eigenaar ervan komt, zal deze merken dat er een aantal voorwaarden en aandachtspunten zijn die in de initiatieffase aan de orde moeten worden gesteld: - Generieke duurzaamheidsambities moeten concreet kunnen worden vertaald naar specifiek vastgoed (bijvoorbeeld alle zwembaden in 2020 minimaal 35% minder verbruik van water). - Goede inventarisatie van de aard, omvang en verplichtingen van de vastgoedportefeuille (om hoeveel gebouwen gaat het, waar worden deze nu voor gebruikt, waarvoor zullen deze in de toekomst worden gebruikt, wat is de huidige staat van de gebouwen, kunnen de gebouwen worden geclusterd, welke lopende kosten en verplichtingen zijn er ten aanzien van de gebouwen, de waarde van de gebouwen, welke duurzaamheidsambities enzovoort). - De organisatie van de vastgoedeigenaar moet de duurzaamheidsambitie dragen en de ESCo-gedachte voldoende kennen (is er capaciteit, kennis en ervaring binnen de organisatie, alle stakeholders moeten op goede wijze worden betrokken bij de besluitvorming, bij voorkeur met bestuurlijk en/of politiek draagvlak voor deze initiatieven). - Loslaten van traditionele gedachtegang en werkwijze (een duidelijke keuze maken tussen zelf organiseren of uitbesteden van verduurzamen van vastgoed, geen sprake van opdrachtgever-opdrachtnemer maar partnerschap, geen technische specificatie maar functionele specificatie, niet kijken naar de kosten van de hele levenscyclus van de gebouwen). - Financiering (is er budget of subsidie beschikbaar en zo ja hoe en door wie). - Alloceren van risico s (welke risico s en kansen zijn er, wie draagt deze risico s, rol van vastgoedeigenaar en ESCo). Conclusie ESCo s zijn in Nederland nog maar relatief weinig van de grond gekomen. Dit heeft er wellicht mee te maken dat de contractvorm als ingewikkeld en duur wordt gezien waardoor alleen grotere (clusters van) gebouwen met een complexe problematiek daarvoor in aanmerking komen. Ook de financiering van de investeringskosten door ESCo en/ of vastgoedeigenaar is op dit moment niet eenvoudig. Er is voldoende budget nodig om de duurzame ambities te realiseren terwijl de financiering en financieringsconstructie opmerkelijk genoeg cruciaal zijn bij een ESCo. Dit laat onverlet dat prestatieovereenkomsten en ESCo-constructies kansen bieden aan zowel de marktpartijen als aan vastgoedeigenaren. Bovenstaande overwegingen en aandachtspunten lijken aan te sturen op een centralisatie binnen een organisatie van haar kennis, ambities en besluitvorming ter zake van haar vastgoedportefeuille. Wanneer binnen een vastgoedorganisatie geen weloverwogen consensus en strategie bestaat over de gewenste ambitie en aanpak van verduurzaming van vastgoed, dan loopt ieder initiatief het risico stuk te lopen op interne strubbelingen en stroperigheid van besluitvorming. Energieprestatiecontracten en ESCo s verdienen meer kansen en daarom een goede aanpak. 4 Noten 1 Hedwig Tummers is senior adviseur bij Purple- Blue b.v. te Zwolle. De auteur is veel dank verschuldigd aan Peter Nieuwenhuis van Van Dorp Installaties voor het leveren van informatie over het project Hanzehal in Zutphen en het becommentariëren van de eerste versie van dit artikel door de redactie van Grondzaken in de Praktijk, Erwin Hijmans (PurpleBlue b.v.) en Robbert Dijkema (Tauw b.v.). 2 Zie ook rapport Energiebesparing in bestaand vastgoed van ING Economisch Bureau uit maart Het programma Rotterdamse Groene Gebouwen van de gemeente Rotterdam tot verduurzamen van haar vastgoedportefeuille is bijvoorbeeld voortgekomen uit het Rotterdam Climate Initiative (RCI), een klimaatprogramma dat in 2007 werd gestart door de gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam, Deltalinqs en DCMR. Verduurzamen van alle Rotterdamse gemeentelijke zwembaden en de Kunsthal in een ESCoconstructie kwam uit dit programma voort. 4 Voor meer informatie zie diverse uitgaven van Agentschap NL ( Leidraad Prestatiecontracten Beheer en Onderhoud Gebouwen uit januari 2013, ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing Whitepaper 1 uit januari 2014, Energiebesparing organiseren met ESCo s Whitepaper 2 uit juni 2013, Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en de mogelijke rol van ESCo s uit oktober 2013, G25-gemeenten aan het woord. Verduurzaming gemeentelijk vastgoed uit juni 2012). Artikelen BIM Media 17

18 Actualiteiten De andere koers Routeboek naar een andere positie voor het gemeentelijk grondbedrijf Gemeenten stellen zich de vraag of het nog wel verstandig is om voor eigen rekening en risico aan grondexploitatie te doen. Wanneer die productierol anders wordt gepositioneerd, dan wel wordt afgebouwd of stopgezet, dan is een routekaart van wezenlijk belang om te komen tot een verstandige ontvlechting. De auteurs hebben een stappenplan ontwikkeld voor deze separatie. Onderstaand worden het decor en het idee verkend. J. van der Bent 1, drs. M.M.J. Diepenmaat 2, Mr. J.C.A. de Kruif 3 en drs. H.G.M. Nijland 4 Rol van de gemeente De gemeente betreedt in twee hoedanigheden de grondmarkt, namelijk in een publieke rol en een private rol. Zij tracht als overheid vanuit publiekrechtelijke bevoegdheden invulling te geven aan een goede ruimtelijke ordening. Daarbij wordt, zoals bekend, getoetst op de economische uitvoerbaarheid van ruimtelijke plannen. De gemeente regisseert, en dat is een natuurlijke rol voor de publieke organisatie die de gemeente in de kern is en blijft. Daarnaast neemt de gemeente in veel gevallen de risicodragende productie van bouw(rijpe) grond zelf ter hand door het uitoefenen van privaatrechtelijke bevoegdheden, net zoals een natuurlijk persoon of rechtspersoon dat kan. Die productietaak was lange tijd vanzelfsprekend omdat, onder de (oude) WRO, sturing op de daadwerkelijke omvorming van ruwe grond naar bouwrijpe grond lastig was wanneer de gemeente niet zelf de fabricagetaak deed. Daarnaast kon de gemeente daarmee betere kostendekking realiseren. Kostenverhaal schoot destijds vaak tekort. Het organiserend vermogen van de markt was bij grote bouwvolumes niet toereikend om bij versnipperd eigendom een omvangrijke transformatie te doen. De regierol is en blijft onmiskenbaar een gemeentelijke taak, maar moeten we nog wel zelf produceren? De gemeenteraad maakt vanuit een kaderstellende rol die keuze. We geven beslist niet het waardeoordeel dat ontvlechting van de productierol het universele antwoord zou zijn, maar verkennen beknopt waaruit de gedachte voortkomt, en wat we kunnen tegenkomen op dit traject. Verschillende soorten producties We kennen verschillende ruimtelijke bouwstenen. - Er zijn netwerken, dit is het primaire ruimtelijke casco in de vorm van wegen (zenuwbanen), groene longen (organen), waterbeheersing (de aderen) dat vruchten afwerpt voor alle al ontwikkelde gebieden en nog te ontwikkelen locaties. Het gaat om de planoverstijgende infrastructuur. In het dagelijkse spraakgebruik ook wel aangeduid met de verzamelnaam bovenwijks. - We kennen risicodragende grondproductie in ontwikkelgebieden, met secundair casco en tertiair casco en uitgeefbaar terrein voor wonen, winkels, bedrijven, maatschappelijke voorzieningen, recreatie en kantoren, etc. Onze insteek Risicodragende grondexploitatie door een gemeente vindt sedert de invoering van de Wro/Grondexploitatiewet plaats tegen een ander decor en is niet meer zo vanzelfsprekend. Het wettelijk kader biedt voldoende waarborg voor het verplichte kostenverhaal en het stellen van locatie-eisen. De Wro en Chw maken het doorgaans mogelijk dat de gemeente, als publiek domein, goede ruimtelijke ordening kan bedrijven zonder zelf risicodragende grondproductie te doen. Zo nodig is er een subsidie (bloedstransfusie) vanuit het publieke domein, mits er geen staatssteunblessure is. Vele gemeenten zijn over de vangrail geslagen bij de risicodragende productie, omdat men risico s onderschatte en te weinig buffer had in de vorm van een bedrijfsreserve die ondernemersrisico moet opvangen. Ook door bestuurlijke overmoed, planningsoptimisme, tekortschietende planning tussen overheidslagen en tussen gemeenten onderling is er op veel plaatsen een hartinfarct met vèrstrekkende gevolgen voor de gemeentelijke portemonnee. De pijnlijke bedrijfsongevallen noopten op veel plaatsen tot afwaardering met als gevolg forse ontwrichting van de gemeentelijke financiën, waardoor ander gemeentelijk beleid in de knel komt. Er is ook een veranderende context van de gebiedsontwikkeling. Er is minder modelmatige fabricage en meer acupunctuur op een locatie zelf, meer adaptief, meer uitnodigingsplanologie, meer verbinding naar vastgoed en zo meer. De rol van de overheid wijzigt van zorgen voor naar zorgen dat. En we kunnen ambities verwezenlijken zonder zelf een gemeentelijk grond(productie)bedrijf 5 te hebben. Echter, soms ontbreken ook marktpartijen die een rol willen spelen, waardoor de gemeente wel moet produceren, en wellicht dat het productiebedrijf van de gemeente nog graag wil acteren bij excessieve winstverwachting. Verinnerlijking Een traditioneel gemeentelijk grondbedrijf 18 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

19 Actualiteiten Foto: Arnold Joost, Stadkwadraat. zit vaak in een identiteitsstrijd. Je zou zeggen dat het een marktgerichte onderneming is, die een commerciële DNA zou moeten hebben. Maar het is lastig om onder de beleidsdeken van de gemeente die commerciële vezels optimaal hun werk te laten doen. De commercie krijgt bij een gemiddeld gemeentelijk productiebedrijf minder kans en is soms minder verinnerlijkt dan bij een privaat grondbedrijf. Bij een private speler is het maken van winst een belangrijke doelstelling. Natuurlijk zijn er groeiende uitingen van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het gemeentelijk grondbedrijf (het productiebedrijf ) wordt doorgaans instrumenteel ingezet om maatschappelijke doelstellingen te realiseren, die tot stand komen in een politieke omgeving, waarbij beleid en geld om voorrang strijden. De directe verbinding met en omklemming door die bestuurlijke omgeving geeft perikelen. De afstand tussen politiek en het eigen productiebedrijf is vaak klein en kan belemmerend zijn voor bijvoorbeeld kostenbewustzijn, realistische planning en het uitdiepen van marktkansen. Wanneer vanuit een gemeentelijk productiebedrijf een anterieure grondexploitatieovereenkomst wordt gesloten met een particuliere producent dan is wel de vraag of dat zuiver is. De gemeente als publiek domein zou die overeenkomst moeten sluiten, en dat vraagt functiescheiding tussen regie en productie. Kan een gemeentelijk grondbedrijf met commerciële drijfveer wel functioneren in een publieke omgeving? Hoeveel gemeentelijke grondbedrijven hebben een met particuliere ondernemingen vergelijkbare besturingsstructuur (denk aan een CEO en CFO)? Een gemeentelijk grondbedrijfcomplex is meer dan een administratief loket waar facturen naartoe gestuurd kunnen worden. Het is daarom geen vreemde keuze om afstoot van de productietaak, al was het maar als denkoefening, op de agenda te zetten: wat zou er anders gaan en waarom? De regietaak blijft en bevat een groot reservoir aan mogelijkheden om de bestuurlijke doelen te bereiken en dat kader geldt dan voor alle productiebedrijven. Ten principale Stel: het produceren van (bouw)rijpe grond beschouwen we niet langer als een kerntaak van de gemeente. De gemeenteraad bepaalt uiteraard hoe ver en in welk tempo we een transitie in gang zetten. We onderscheiden een aantal treden: Trede 0: De basis is op orde. Trede 1: We splitsen regie en productie. Trede 2: We zetten het productiebedrijf apart. Trede 3: We doen afstand van het productiebedrijf. We benoemen de kern per trede. Trede 0: De basis is op orde Als vertrekpunt geldt dat er een basissituatie is die zich kenmerkt door kostenbeheersing, marktconforme opbrengsten, kasstroomsturing, risicoanalyse en beheersing, transparante omgang met de parameters (rente, indexen), met een zomerdijk (de oordeelsvorming rond onvoorzien), een winterdijk (een voldoende grote bedrijfsreserve om de guurheid van de markt te pareren), gestructureerd onderscheid tussen en besluitvorming rond een actualisatie en een herziening van een grondexploitatie, trefzeker toezicht (met dodehoekspiegel) en zo meer. Trede 1: We splitsen regie en productie Grondbeleid is een middel om ruimtelijke en economische doelen te realiseren, ongeacht of dit door de gemeente of door andere spelers wordt uitgevoerd. Er is behoefte aan een level playing field. De gemeente (publiek domein) is de regisseur en geeft de condities aan waarbinnen alle grondexploitanten (ook het gemeentelijke productiebedrijf ) moeten kunnen werken. Strak doorgeredeneerd: er BIM Media 19

20 Actualiteiten is een organisatie-onderdeel dat de regietaak voorbereidt en uitvoert binnen kaders van de gemeenteraad. Maar er is ook een deel dat risicodragende productie doet. Bij het behalen van de doelstellingen van het grondbeleid worden coproductie, onderhandelingen en actieve participatie met relevante stakeholders steeds belangrijker. Het fragmenteren van beleid en het introduceren van meer marktwerking volgens de principes van New Public Management (NPM) is inmiddels ingeruild voor New Public Governance. Daarin spelen kennis, middelen en belangen van stakeholders een steeds prominentere rol. Verticale (hiërarchische) sturing wordt gaandeweg vervangen door meer horizontale vormen van sturing gebaseerd op samenwerking met externe partners. Netwerk De aanleg en het onderhoud van de netwerken blijft bij de gemeente omdat het gaat om (semi-) collectieve goederen: - Door de markt wordt het niet vanzelf opgepakt. - Vanwege het evidente belang van planning en aansturing door de gemeente. - De gemeente organiseert het kostenverhaal en de kostendekking via het publiekrechtelijke instrumentarium of via subsidies van andere overheden. De gemeente kiest daarbij wel trefzekere uitbestedingsvarianten. Trede 2: We zetten het productiebedrijf apart De gemeente is nog wel (enig) aandeelhouder, maar het bedrijf staat meer op eigen benen. Een praktische uitwerking is dat de kosten die de gemeente bij een privaat grondbedrijf niet kan factureren, ook niet in rekening worden gebracht bij het eigen productiebedrijf. Strikt genomen: wat we via een exploitatieplan Wro in rekening kunnen brengen aan een particuliere zelfrealisator, mag ook aan het gemeentelijk grondbedrijf worden gefactureerd. Het bedrijf opereert onder de condities van een level playing field dat voor ieder geldt, en krijgt een bedrijfseconomische identiteit. Trede 3: We doen afstand van het productiebedrijf Het is voorstelbaar dat de gemeente de risicodragende productietaak van ontwikkelgebieden gaandeweg van de hand wil doen. Om die nieuwe haltes te bereiken is er een verder uitgesponnen routeboek nodig. Denkbaar is dan om de gemeentelijke grondexploitatie als verdere stepping stone gaandeweg in een aparte rechtspersoon te zetten. Hoe zit het dan met de invloed op die onderneming? Die komt tot uiting in de vorm van de gemeentelijke regietaak met transparante uitgangspunten rond de goede ruimtelijke ordening en het kostenverhaal. Wat is er op tegen dat de gemeente als regisseur ook met het eigen grondbedrijf een anterieure overeenkomst sluit als ware het een private onderneming? Het eigen bedrijf wordt aangestuurd vanuit een goede governance. Maar er is ook zuurstof en slagkracht nodig. De doorgroei van het gemeentelijke grond bedrijf naar een particuliere onderneming (met op termijn alleen maar particuliere eigenaren) vraagt veel vervolgstappen. De auteurs verzamelen gedachten en laten het stollen in een routeboek. We stippen in dit artikel enkele in het oog springende onderdelen aan, met compacte duiding. - De mindset moet op orde. Hoe zorgen we voor draagvlak en waar moeten we investeren in een andere koers en attitude? Willen we hetzelfde? Bedoelen we hetzelfde? - We pakken het projectmatig aan met stappen en oogstdocumenten. - We splitsen de regietaak en productietaak en gaan beide optimaal borgen in de gemeente, ten faveure van een strikte functiescheiding. - We analyseren de magazijnvoorraad en ordenen naar ontwikkelperiodes, courante voorraad, incourant arsenaal (nimmer meer te ontwikkelen gronden); nog over te dragen eigendommen (naar het gemeentelijke vastgoedbedrijf of derden). - Wat is een verstandige magazijnopruiming? - Er is doorontwikkeling van de omgang met particuliere initiatieven: intake, protocollen, afwegingscriteria, goede ruimtelijke ordening, economische uitvoerbaarheid, kostenverhaal en zo meer. - Glasscherven worden opgeruimd. Het gaat dan over waarderingsvraagstukken mede in relatie tot de vennootschapsbelasting. - Level playing field formuleren; iedere grondexploitant functioneert onder gelijke condities (kostenverhaal conform een anterieure grondexploitatieovereenkomst, exploitatieplan). Inname en overdracht van openbare ruimte spelen een rol. - Uiteenrafelen van de specifieke vervolgacties bij een privatiseringsbesluit. - Rechtspersoon (entiteit) oprichten (NV, BV); voorshands 100% aandelen gemeente en bepalen wie (op termijn) medeeigenaar kan worden. - Personele formatie bepalen, kwalitatief, kwantitatief, CFO en CEO benoemen; afnamegarantie detecteren (volume, prijs), eventuele gedwongen winkelnering bepalen (termijn); omscholing en bijscholing gericht op nieuwe competenties. - Herijken nota grondbeleid en paragraaf grondbeleid. - Vermogensstructuur (eigen vermogen, vreemd vermogen, relatie met treasury van de gemeente en afbouw termijnen). - Inname en uitneming van grondposities van de gemeente. - Fiscale routing uitstippelen. - Een geprivatiseerd gemeentelijk grondbedrijf beschrijven in een besturingsprotocol. Stip aan de horizon Op termijn kan een verkoop van de aandelen van de entiteit aan de orde zijn. Dan wordt wellicht een bidbook opportuun. Afsluitend Het is van belang indringend door te denken op een meer strikte scheiding tussen regie en productie op de grondmarkt door de gemeente. Dat kent een proceskant en er is een inhoudelijke component met verschillende aandachtspunten en varianten. In een routeboek komen de puzzelstukken bij elkaar. In deze bewegwijzering worden de aanpak en het ontvlechtingproces precies neergelegd. Onze invulling van een spoorboek wordt eerdaags bij een steekproef van gemeenten informeel verkend en getoetst. Natuurlijk is het een keuze hoeveel treden men wil zetten en in welk tempo. De auteurs willen dienstbaar zijn aan het onderwerp, willen kennis bundelen rond de vormgeving van een dergelijk traject en hebben zich daartoe verenigd in een kennisgroep: DAK (De Andere Koers). Noten 1 Jan van der Bent, senior adviseur gebiedsontwikkeling; 2 Marcel Diepenmaat, bestuurkundige, oudwethouder gemeente Haaksbergen en thans hoofd ruimtelijke en economische ontwikkeling gemeente Borne; 3 Jaap de Kruif, jurist ruimtelijk recht, vastgoedeconoom, planeconoom; com. 4 Harry Nijland, planeconoom, adviseur grondbeleid; 5 Een grondbedrijf kan in de gemeente in vele organisatorische gedaanten worden aangetroffen. De veelkleurigheid wordt hier niet beschreven. 20 GRONDZAKEN IN DE PRAKTIJK april 2015

Warmtewet. Enkele juridische aspecten voor woningcorporaties. mr. drs. J.Chr. Rube Gaastra advocaten

Warmtewet. Enkele juridische aspecten voor woningcorporaties. mr. drs. J.Chr. Rube Gaastra advocaten Warmtewet Enkele juridische aspecten voor woningcorporaties mr. drs. J.Chr. Rube Gaastra advocaten Even voorstellen mr.drs. J.Chr. (Jan) Rube 2006: Nederlands recht (UvA) 2008: Politicologie (UvA) 2004-2005:

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Advocaten en notarissen

Advocaten en notarissen Advocaten en notarissen JURIDISCHE ASPECTEN BIJ DUURZAME ENERGIE PROJECTEN 30 juni 2015 Maarten Kole Drie stimuleringsregels 1.Salderingsregeling 2.Postcoderoosregeling 3. SDE+ Salderingsregeling Salderingsregeling

Nadere informatie

Kees Smitskamp Guido Weber. 18 januari 2016

Kees Smitskamp Guido Weber. 18 januari 2016 Kees Smitskamp Guido Weber 18 januari 2016 } 19.30 Presentatie van Zonnecollectief Tuindorp Hengelo } 20.00 Presentatie Pure Energie uit Enschede } 20.15 Pauze } 20.45 Vragen } 21.30 Einde Zaalhuur, koffie,

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking

Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking Energiecafé 12 december 2013 Johan de Kanter Salderen Het kunnen verrekenen van afname van en levering aan het net en de consequenties daarvan voor Energiebelasting

Nadere informatie

Betreft: Wetsvoorstel Warmtewet 15 februari 2012

Betreft: Wetsvoorstel Warmtewet 15 februari 2012 Tweede Kamer der Staten-Generaal Aan de leden van de Commissie EL&I Betreft: Wetsvoorstel Warmtewet 15 februari 2012 Geachte commissieleden, Op 5 oktober 2011 hebben Aedes vereniging van woningcorporaties

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Belangrijke vragen over zonnepanelen

Belangrijke vragen over zonnepanelen Persoonlijk advies? Bent u benieuwd naar de mogelijkheden voor uw situatie? Neem geheel vrijblijvend contact op via mail: info@sygosolar.nl, of bel 0183-565308. Belangrijke vragen over zonnepanelen Met

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf 1 NAMENS WETHOUDER TON ANCION VAN HARTE WELKOM OP DE INFORMATIE AVOND PV- PROJECT Duurzame Verlichting Landgraaf PROJECTLEIDER GEMEENTE LANDGRAAF: RONALD BOUWERS ALGEMEEN Een van de milieu ambities van

Nadere informatie

Waarom kiest u voor Olasol?

Waarom kiest u voor Olasol? Waarom kiest u voor Olasol? Olasol is een jonge onderneming in een dynamische markt. Sinds 2010 zijn we actief en onderscheiden we ons door betrouwbaar advies, een transparante werkwijze en kwalitatief

Nadere informatie

1 Heeft u kennisgenomen van het artikel De problematiek van blokverwarming; invoering per 1 januari 2014? 1

1 Heeft u kennisgenomen van het artikel De problematiek van blokverwarming; invoering per 1 januari 2014? 1 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Agenda. Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI. Vragen?

Agenda. Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI. Vragen? Zon op kerk Johan van Drie Bram Faber 16 februari 2015 Agenda Inleiding Wat is de terugverdientijd? Hoe zit het met de BTW? Energiebelasting en salderen Bedrijf zoekt buur Schenken en ANBI Vragen? Zon

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 30941 2500 GX Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 8 Postbus 30941 2500 GX Den Haag www.vrom.nl Betreft Beantwoording

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

Zonnepanelen. Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks. Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk

Zonnepanelen. Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks. Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk Zonnepanelen Riethoven 15/10/2012 G. Theuws en Jan Hoeks Giuseppe.Theuws@theuws.biz gtheuws2@csc.com Weebosch 84 5571NH Bergeijk Agenda Waarom? Werking Wat heb je nodig? Wat kost energie? Wat levert het

Nadere informatie

Zonnepanelen interessant voor huurders

Zonnepanelen interessant voor huurders Regelingen en voorzieningen CODE 4.1.6.95 Zonnepanelen interessant voor huurders Bronnen Woonbond.nl, Zonnepanelen interessant voor huurders, d.d. 1.2.2016 Woonbond.nl, Brochure zonnepanelen voor huurders,

Nadere informatie

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak

Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Eemstroom ZonneBerg - Licht op het dak Globaal denken, lokaal handelen Zonlicht voorziet de aarde van enorm veel energie: duurzame energie. De hoeveelheid zoninstraling en de daaruit te halen energie is

Nadere informatie

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier?

Voor wie geldt de Warmtewet eigenlijk? Waarom wordt de Warmtewet ingevoerd? Waarom komt de informatie zo laat? Wie is mijn warmteleverancier? Sinds 1 januari 2014 is de Warmtewet van kracht. De Warmtewet heeft voor iedereen die geen eigen cv-installatie heeft gevolgen in de afrekening van de servicekosten. De invoering van de Warmtewet is veel

Nadere informatie

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing MJA Workshop Wet & Regelgeving Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing Lex Bosselaar Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Warmtewet en utiliteitsbouw MJA workshop 19 juni 2014 Baarn Lex Bosselaar

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

Themabijeenkomst Warmtewet

Themabijeenkomst Warmtewet Themabijeenkomst Warmtewet Bas de Zwart Even voorstellen: Adviseur bij IF Technology Adviesbureau op het gebied van hernieuwbare warmte en koude en marktleider advies bodemenergie 60 mensen in Arnhem Beleid

Nadere informatie

Achtergrond Warmtewet

Achtergrond Warmtewet Achtergrond Warmtewet Bron: AEDES Handreiking Warmtewet voor Woningcorporaties (VERSIE 1, dd 21 oktober) 1. Achtergrond: De Warmtewet is ontstaan als initiatiefwet vanuit de Tweede Kamer. Het heeft tien

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

Financiering Duurzaamheid en Monumenten. Maarten Maresch (IBPM)

Financiering Duurzaamheid en Monumenten. Maarten Maresch (IBPM) Financiering Duurzaamheid en Monumenten Maarten Maresch (IBPM) Opbouw presentatie Europese subsidiemogelijkheden energie Nederlandse subsidie mogelijkheden energie Fiscale ondersteuning Financieringsondersteuning

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepaneleninstallatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (Engels: Photo Voltaic) genoemd. De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE

INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE 1. Rol van de gemeente bij het opzetten en ondersteunen van lokale duurzame energie initiatieven. 2. Onderzoek naar de mogelijkheden plaatsing

Nadere informatie

ZONNECOLLECTOREN EN ZONNEPANELEN HEEFT U WEL OF GEEN VERGUNNING NODIG?

ZONNECOLLECTOREN EN ZONNEPANELEN HEEFT U WEL OF GEEN VERGUNNING NODIG? ZONNECOECTOREN EN ZONNEPANEEN HEEFT U WE OF GEEN VERGUNNING NODIG? ZONNECOECTOREN EN ZONNEPANEEN Groene energie wordt steeds meer toegepast, ook in de woningbouw. Dit betekent dat gebruik wordt gemaakt

Nadere informatie

Reactie van Eneco op vragen uit Regio Utrecht Dit document is het laatst bewerkt op 14-03-2014

Reactie van Eneco op vragen uit Regio Utrecht Dit document is het laatst bewerkt op 14-03-2014 Reactie van Eneco op vragen uit Regio Utrecht Dit document is het laatst bewerkt op 14-03-2014 Vanuit de Regio Utrecht heeft Eneco diverse vragen ontvangen en zijn er onduidelijkheden ontstaan over de

Nadere informatie

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech informatiebrochure pv-systemen Stetech BV - Nijverheidsweg 27-9482WB - Tynaarlo - T.0592-541597 - F.0592-542433 - info@stetech.com

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Het plaatsen van zonnepanelen op een woning

Het plaatsen van zonnepanelen op een woning es Het plaatsen van zonnepanelen op een woning Zijn alle woningen geschikt voor zonnepanelen? Bijna alle woningen zijn geschikt, er is slechts een klein aantal voorwaarden. Er moet voldoende stevig en

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL. 20 november 2013

C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL. 20 november 2013 C2 Saldering en zelflevering van zonnestroom Sunday 2013, Wido van Heemstra Agentschap NL 20 november 2013 Overzicht 1.Saldering 2.Zelflevering 3.Verlaagd tarief bij collectieve opwek Nb. Disclaimer: hoe

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Masterclass Warmtewet 3 en 5 juni 2014. Marco de Boer VBTM Advocaten m.de.boer@vbtm.nl 06-25051835

Masterclass Warmtewet 3 en 5 juni 2014. Marco de Boer VBTM Advocaten m.de.boer@vbtm.nl 06-25051835 1 Masterclass Warmtewet 3 en 5 juni 2014 Marco de Boer VBTM Advocaten m.de.boer@vbtm.nl 06-25051835 Opzet presentatie 2 Wat regelt de Warmtewet? reikwijdte van de wet maximum prijs leveringsovereenkomst

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel BESPAAR MET DE ZON

Initiatiefvoorstel BESPAAR MET DE ZON Initiatiefvoorstel BESPAAR MET DE ZON Noordenveld Voorstel 1. Het college opdracht te geven een aanbesteding uit te laten werken voor de plaatsing van zonnepanelen op de (daarvoor geschikte) gemeentelijke

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE)

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stap 1. Oriëntatie/Vooronderzoek U vindt uw energiekosten te hoog? U hebt in uw koopflat een eigen cv-ketel en u vindt uw

Nadere informatie

Haalbaarheid van Zon-PV. 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering

Haalbaarheid van Zon-PV. 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering Haalbaarheid van Zon-PV 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering Agenda Zon-PV Algemeen Business case Giesbers Business case Flynth Investeren door Green Spread Over Green Spread Zonnepanelen

Nadere informatie

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden,

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Leiden, 13 april 2015 Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Onze wijken Stevenshof en Roomburg zijn de twee grootste wijken in Leiden waar woningen zijn aangesloten op stadsverwarming. Uit een persbericht

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

Pagina 1/11. Openbaar Besluit. Ons kenmerk: ACM/DJZ/2014/207355 Zaaknummers: 14.0631.52.1.01 t/m 31 Datum: 18 december 2014

Pagina 1/11. Openbaar Besluit. Ons kenmerk: ACM/DJZ/2014/207355 Zaaknummers: 14.0631.52.1.01 t/m 31 Datum: 18 december 2014 Ons kenmerk: ACM/DJZ/2014/207355 Zaaknummers: 14.0631.52.1.01 t/m 31 Datum: 18 december 2014 Besluit van de Autoriteit Consument en Markt op het bezwaar van de bewoners van Hoogeland Naaldwijk tegen het

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken. Nederlandse Woonbond Dhr. R. Paping Postbus 3389 1001 AD AMSTERDAM

Ministerie van Economische Zaken. Nederlandse Woonbond Dhr. R. Paping Postbus 3389 1001 AD AMSTERDAM Ministerie van Economische Zaken > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Nederlandse Woonbond Dhr. R. Paping Postbus 3389 1001 AD AMSTERDAM Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepanelen-installatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL

Saldering. Wido van Heemstra Agentschap NL Saldering Wido van Heemstra Agentschap NL De wetgeving nu 2 Wat verstaan we onder salderen? In de wet wordt dit woord nergens gebruikt, dus verschillende interpretaties en misverstanden mogelijk Belangrijkste

Nadere informatie

Aanleiding. Waarom de Warmtewet

Aanleiding. Waarom de Warmtewet Warmtewet Inhoud Aanleiding Algemeen Status Leverancier, toezicht, systeem Tarief Bemetering Leveringsovereenkomst, geschillen Storingen Handhaving Inventarisatie en dilemma s Aanleiding Waarom de Warmtewet

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Zonnestroom installatie in Overasselt

Zonnestroom installatie in Overasselt Zonnestroom installatie in Overasselt Overzicht Voor wie is het interessant? Toelichting Zonnecellen Principewerking zonnecellen Verschillende PV technieken Autonome- of net gekoppelde systemen Systemen

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

www.ikwordgroen.nl 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1

www.ikwordgroen.nl 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1 045-5690525 info@ikwordgroen.nl Alleen de beste kwaliteit voor een eerlijke prijs 1 Energie opwekken met kwalitatief hoogwaardige zonnepanelen voor een duurzamere toekomst Inhoudsopgave Wie zijn wij? 3

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal Commissie EZ Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Briefnummer: 2014.114. Voorburg, 9 juli 2014

Tweede Kamer der Staten Generaal Commissie EZ Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Briefnummer: 2014.114. Voorburg, 9 juli 2014 Tweede Kamer der Staten Generaal Commissie EZ Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Briefnummer: 2014.114 Voorburg, 9 juli 2014 Betreft: Warmtewet en gebouwgebonden installaties Geacht lid van de commissie EZ,

Nadere informatie

ROMS interieur & display makers

ROMS interieur & display makers Gespreksverslag januari 2013 Duurzaamheid ROMS interieur & display makers Waarderveldseweg 97 Dhr. O. Meijer 023-5347284 oscar@roms.nl Rinco Bakker 06 532 95 684 energiecoach@parkmanagement.nl Aanleiding:

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen A. Opbrengsten zonnepanelen Hoeveel brengen de zonnepanelen op en kunnen jullie dat garanderen? De te verwachten opbrengst van een installatie is een indicatie. De werkelijke opbrengst kan iets hoger of

Nadere informatie

M~KB UNETO-VNI. Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Excellentie,

M~KB UNETO-VNI. Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Excellentie, UNETO-VNI M~KB Nederland Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Briefnummer 15/10.625/WG/Abr Onderwerp Marktverstorende werking van de Warmtewet Den

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Zonnepanelen HAAL HET BESTE UIT DE ZON WEK UW EIGEN ELEKTRICITEIT OP

Zonnepanelen HAAL HET BESTE UIT DE ZON WEK UW EIGEN ELEKTRICITEIT OP Zonnepanelen HAAL HET BESTE UIT DE ZON WEK UW EIGEN ELEKTRICITEIT OP ZONN ZONNE-ENERGIE IS SCHONE ENERGIE; ER KOMT BIJ DE OPWEKKING VAN DE ELEKTRICITEIT GEEN CO2 UITSTOOT VRIJ. DE ZON ALS BRON Investeren

Nadere informatie

ZONOPPU ZONNEPANELENACTIE. Informatiebrochure over de zonnepanelenactie voor leden van de OPPU. Gegarandeerde kwaliteit De beste prijs Snel geleverd

ZONOPPU ZONNEPANELENACTIE. Informatiebrochure over de zonnepanelenactie voor leden van de OPPU. Gegarandeerde kwaliteit De beste prijs Snel geleverd ZONOPPU ZONNEPANELENACTIE 2014 Informatiebrochure over de zonnepanelenactie voor leden van de OPPU Gegarandeerde kwaliteit De beste prijs Snel geleverd 2 Zonnepanelenactie voor leden van de OPPU Schoon,

Nadere informatie

PV-gebruiksovereenkomst

PV-gebruiksovereenkomst PV-gebruiksovereenkomst DEZE OVEREENKOMST IS OPGESTELD OP 2012 (1) Bedrijf (2) Buur 1 DE ONDERGETEKENDEN: (1) [Bedrijfsnaam], gevestigd en kantoorhoudende te ([postcode]) [plaatsnaam], aan de [straat en

Nadere informatie

WELKOM. Woensdag 10 december 2014. Presentatie: Leo van der Grinten en Jaap van de Sande Verkoopadviseur: Ralf Leunissen

WELKOM. Woensdag 10 december 2014. Presentatie: Leo van der Grinten en Jaap van de Sande Verkoopadviseur: Ralf Leunissen WELKOM Woensdag 10 december 2014 Presentatie: Leo van der Grinten en Jaap van de Sande Verkoopadviseur: Ralf Leunissen 1 Pebble Green Systems 2 KLNE Europe 3 Thuisvester 4 Oomen 5 Van Poppel 6 Agenda Wie

Nadere informatie

M~KB UNETO-VNI. Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Excellentie,

M~KB UNETO-VNI. Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag. Excellentie, M~KB Zijne excellentie H.G.J. Kamp Minister van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Briefnummer 15/10.625/WG/Abr Onderwerp Marktverstorende werking van de Warmtewet Den Haag 23 apri12015 Telefoonnummer

Nadere informatie

Zonnig Nijkerk. Johan van Drie Bram Faber 29 september 2014

Zonnig Nijkerk. Johan van Drie Bram Faber 29 september 2014 Zonnig Nijkerk Workshop Financiële Aspecten Workshop Financiële Aspecten Johan van Drie Bram Faber 29 september 2014 Agenda Inleiding Wat is de terugverdientijd? Kan ik de BTW terugkrijgen? Wat is salderen?

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

VOORBEELD. De Warmtewet. Een handreiking voor huurders over. stadsverwarming, blokverwarming en. collectieve duurzame warmtelevering

VOORBEELD. De Warmtewet. Een handreiking voor huurders over. stadsverwarming, blokverwarming en. collectieve duurzame warmtelevering De Warmtewet Een handreiking voor huurders over stadsverwarming, blokverwarming en collectieve duurzame warmtelevering Eerste druk, november 2013 DE WARMTEWET Een handreiking voor huurders over stadsverwarming,

Nadere informatie

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011

Zonne-energie in Nederland. Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Zonne-energie in Nederland Presentatie Landbouwers Gemeente Zijpe 28-09-2011 Informatie Horizon Opgericht 2009 Veel ervaring in (duurzame) energie ca. 60 jaar Grootaandeelhouder HVC Groep in Alkmaar In

Nadere informatie

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Naam huurder: Adres: Huurcontractnummer: Ingangsdatum huur: U heeft een overeenkomst met Portaal voor

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie