Systeemhaat onder jongeren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Systeemhaat onder jongeren"

Transcriptie

1 1 Systeemhaat onder jongeren Een inventarisatie en aanzet tot verklaring Dr. A.J.J. Meershoek Dr. P.W. de Vries Institute of Governance Studies Universiteit Twente WODC

2 2 Voorwoord De afgelopen jaren waren en zijn er hulpverleners die worden geconfronteerd met radicaal wantrouwende jongeren. Nu is wantrouwen geen onbekend verschijnsel in open samenlevingen maar de vorm die dit soms aannam, wekte verontrusting. Voor het WODC van het ministerie van Veiligheid en Justitie was het aanleiding het Institute of Governance Studies van de Universiteit Twente opdracht te geven om een bescheiden, exploratief onderzoek naar het radicaal wantrouwende jongeren te doen en, gesteld dat het inderdaad werd gesignaleerd, het fenomeen op basis van de voorhanden historische kennis en sociaalpsychologische inzichten te duiden en verklaren. Dit rapport is het verslag van dat onderzoek. De gesprekken met de respondenten zijn gevoerd in december 2011 en januari Het eindverslag is eind maart 2012 afgesloten. Bij de uitvoering van het onderzoek hebben wij geprofiteerd van de discussies met en het deskundige commentaar van een begeleidingscommissie onder voorzitterschap van prof.dr. J. Kennedy. Lid van de commissie waren dr. J. Schaafsma, drs. J.A. Odink en L. Chambon. M. Turina-Tumewu begeleidde het onderzoek namens het WODC. Voorts kregen wij vruchtbare suggesties van prof.dr. E. Giebels, verbonden aan de Universiteit Twente. Allen betuigen wij onze dank. Dr. A.J.J. Meershoek Dr. P.W. de Vries

3 3 Inhoudsopgave 1. Inleiding en onderzoeksopzet Probleemstelling en onderzoeksvragen Respondenten 7 2. Resultaten van de verkenning Wantrouwen onder jongeren Criminele jongeren Moslimfundamentalistische jongeren Rechts-radicale jongeren Systeem hatende jongeren Bronnen van systeemhaat Een historische duiding van het fenomeen Historisch onderzoek en hedendaagse verschijnselen Radicaal wantrouwen bij groepen jongeren De impact van uitbreiding van de communicatiemiddelen Reacties van de Nederlandse overheid Balans Een sociaalpsychologische benadering Vertrouwen, wantrouwen en geloof in samenzweringstheorieën als onzekerheidsreductie Effecten op emoties, affect, en agressie Effecten op strategische consumptie Effecten op zelfcontrole Effecten op vigilantie en vijandigheid Samenvatting Conclusie: wat is er en wat valt te verwachten? 34 Literatuur 38 Samenvatting 42 Summary 45 Bijlagen 48

4 4 Inleiding en onderzoeksopzet Sinds enige tijd worden door medewerkers van de eerstelijns hulpverlening jongeren gesignaleerd die, gedreven door fundamenteel wantrouwen tegen instituties, zich radicaal afkeren van niet alleen de overheid maar van alle maatschappelijke instellingen, uit vrees te worden gecontroleerd en gedisciplineerd. Zij haten het systeem, verzetten zich evenwel niet tegen de betrokken instanties of instellingen maar sluiten zich radicaal af van de samenleving en zoeken hun toevlucht in een eigen leefwereld. Hun innerlijke emigratie hult zich soms in quasireligieuze gedaante, soms in complotdenken. Internet wordt wel geraadpleegd maar niet gebruikt als communicatiemiddel, uit vrees voor controle door het systeem. Tegen de achtergrond van de individuele gewelddadige acties als die in 2011 in Noorwegen rijst de vraag in hoeverre hier van een significant sociaal fenomeen sprake is en, als dat het geval is, hoe dit moet worden geduid en verklaard en in hoeverre dit maatschappelijke gevolgen kan hebben. Het gaat niet slecht met de Nederlandse jeugd, in overweging genomen dat jongeren altijd verantwoordelijk zijn geweest voor de hoofdmoot van de overlast en criminaliteit in de samenleving. Incidenten waarbij jongeren ernstige overlast veroorzaken, worden in de media fel belicht en door de politiek hoog opgenomen, maar het aantal jongeren dat wegens een (gewelds)delict met de politie in aanraking komt, daalt al enige jaren (CBS, 2010). De omvang van de jeugdcriminaliteit lijkt dus te verminderen. Ook vermindert over de gehele linie het aantal jongeren dat voortijdig de school verlaat. (CBS, 2011) Fenomenen als de geschetste systeemhaat en innerlijke emigratie komen echter niet tot uitdrukking in criminaliteitsstatistieken of rapportages over veiligheidsbeleving en sociale cohesie. Toch zouden deze wel consequenties voor de maatschappelijke veiligheid kunnen hebben. In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft het Institute of Governance Studies (IGS) van de Universiteit Twente daarom een onderzoek naar het verschijnsel systeemhaat onder jongeren uitgevoerd. Dit heeft de vorm gekregen van een snelle verkenning van het fenomeen door een telefonische enquête van sleutelfiguren in de frontlinie van het jeugdleven, gevolgd door een literatuurstudie naar de bestaande empirisch wetenschappelijke kennis, zowel van sociaalpsychologische als van historische aard. Aparte aandacht verdiende de rol van internet en

5 5 de nieuwe sociale media. Het streven was binnen een korte tijdspanne de omvang, aard en mogelijke maatschappelijke implicaties van het verschijnsel vast te stellen. 1.1 Probleemstelling en onderzoeksvragen Centraal in het onderzoek staan jongeren die worden gedreven door systeemhaat. Wantrouwen van jongeren tegen autoriteiten is een al langer bekend, tamelijk verbreid en geaccepteerd fenomeen. Sinds de Romantiek is de figuur van de rebelse jongere die veelal in zijn eentje in conflict met de samenleving raakt, zo zijn eigen identiteit ontdekt en deze uiteindelijk ook bevestigt, een bekend fenomeen. In deze traditie past de zogeheten Culturele Revolutie van de jaren zestig waarin afkeer van het systeem enige tijd onder jongeren de boventoon voerde. Een streven naar zuiverheid, in de vorm van maatschappelijke hervormingsbewegingen met smetvrees als bindmiddel, wordt door cultuurhistorici als thema in de cultuur van diverse westerse samenlevingen herkend. (Labrie, 1994) In de huidige, Nederlandse samenleving is wantrouwen tegen de overheid en tegen maatschappelijke instituties geen onbekend verschijnsel. Ook onder jongeren, de sociale groep waarop dit onderzoek zich richt, doet het zich voor. Dat alleen hoeft ook geen aanleiding tot verontrusting te geven. Een zeker wantrouwen tegen het establishment is in westerse democratieën zelfs een onmisbaar element, een kracht die mede voeding geeft aan politieke oppositie en zorgt voor een regelmatige wisseling van regering. Om in het onderzoek vast te kunnen stellen of werkelijk van een ongewoon, verontrustend verschijnsel sprake is, is daarom een nadere, eerste afbakening van het begrip nodig. Het onderzoek richt zich op jongeren, om precies te zijn jongeren die tussen de 12 en 23 jaar oud zijn. Het gaat om jeugd die niet meer naar de basisschool gaat maar deels nog wel leerplichtig is. Systeem hatende jeugd wordt nu van andere, wantrouwende jongeren onderscheiden op grond van vier kenmerken. Allereerst moeten de betreffende jongeren een radicaal wantrouwen tegen alle instituties en instanties koesteren, bijvoorbeeld tot uiting komende in een hardnekkige neiging om het contact met (hulpverlenende) instellingen uit de weg te gaan. Voor het door hen gezochte maatschappelijk isolement construeren zij, ten tweede, een eigen rechtvaardiging die niet voortvloeit uit ondervonden repressie wegens alledaagse, voor de overheid onverdraagbare activiteiten zoals criminaliteit en overlast, in de vorm van een complottheorie. Dat wantrouwen tegen instituties en die complottheorie brengen hen er, ten derde, toe af te zien van het actief gebruik van telefoon en internet en van participatie in sociale media als Facebook, uit vrees voor mogelijke onderschepping door het systeem. Het

6 6 wantrouwen en het doelbewust gezochte isolement moeten, tenslotte, hun deelname aan het maatschappelijk verkeer (onderwijs, arbeid) belemmeren of beperken en daardoor hun zelfredzaamheid aantasten. Het onderzoek richt zich dus zeker niet uitsluitend op georganiseerde groepen jongeren: het kan heel goed om jongeren gaan die losse onderlinge contacten onderhouden of in vluchtige verbanden opereren. In het onderzoek staat de volgende probleemstelling centraal: Zijn er in Nederland jongeren die zich uit haat tegen het systeem radicaal afkeren van alle instituties en maatschappelijke verbanden en, voor zover dit het geval is, hoe valt dit fenomeen met de bestaande historische en sociaalpsychologische kennis te duiden en verklaren en wat zijn de mogelijke maatschappelijke consequenties van het fenomeen? Op grond van deze probleemstelling zijn de volgende vier onderzoeksvragen geformuleerd. 1. Zijn er in Nederland jongeren die uit haat tegen het systeem de bestaande instituties en maatschappelijke organisaties hartgrondig wantrouwen, deze daardoor consequent mijden en zo niet (meer) participeren in het maatschappelijke leven? Op deze vraag is een antwoord gezocht door een uitvoerig face to face gesprek en twintig telefonische interviews met jongerenwerkers, politieagenten met taakaccent jeugd, straatcoaches, staffunctionarissen van middelbare scholen en sleutelfiguren in het uitgaansleven, verspreid over tien steden. Het betrof respondenten die beroepshalve direct contact onderhouden met moeilijk toegankelijke jeugd en die in de eigen organisatie bekend staan als het best geïnformeerd over de leefwereld van deze jongeren. Op basis van een checklist en een leidraad is bij hen onder meer nagevraagd of zij het fenomeen herkennen, hoe omvangrijk het is, welke leeftijd en sociale achtergrond de jongeren hebben, wat er over hun overtuigingen en gedrag bekend is, of zij structureel school verzuimen en of zij nog met frontlijnorganisaties in contact komen. Speciale aandacht is besteed aan het eventuele mijden van internet en nieuwe sociale media. 2. Is dit een nieuw verschijnsel? Kan het met hulp van de bestaande historische en sociaalpsychologische kennis nader worden geduid? Nadat het bestaan, de aard en de omvang van het verschijnsel zijn vastgesteld, zullen twee literatuurstudies worden verricht naar de voorhanden, historische en sociaalpsychologische, empirisch-gefundeerde wetenschappelijke kennis die meer licht kan werpen op de aard, de

7 7 oorzaken en de mogelijke consequenties van het gesignaleerde fenomeen. De verkenning van de Nederlandse historiografie is gericht op de handelingsrepertoires van eerdere radicale stromingen onder de jeugd, op de impact van eerdere technologische doorbraken in de media op jongeren en op de reacties van de Nederlandse overheid op radicale jeugd. De sociaalpsychologische literatuurverkenning is gericht op de fenomenen uitsluiting, radicalisering, onzekerheidsreductie en de impact van sociale media. 3. Hoezeer mijden deze jongeren het gebruik van nieuwe sociale media en welke consequenties heeft dit voor hun maatschappelijke functioneren? Opvallend is het signaal dat de betrokken jongeren internet en nieuwe sociale media consequent zouden mijden, uit vrees door controle door hogere machten. Dit zou tamelijk radicaal gedrag zijn waarvan potentiele gevolgen voor de samenleving niet uit te sluiten zijn. Daarom wordt in het verkennende onderzoek en de twee literatuurstudies aparte aandacht besteed aan de betekenis van deze afwijzende houding. 4. Hoe zal het gedrag van deze jongeren zich naar verwachting ontwikkelen? Is specifiek overheidsbeleid en/of nader onderzoek nodig? Tenslotte zal op basis van de antwoorden op de eerste drie onderzoeksvragen een beredeneerde inschatting worden gemaakt van de aard, de omvang en de ernst van het fenomeen en van de te verwachten ontwikkeling in de toekomst. Daarbij zal aandacht worden besteed aan eventuele veiligheidsrisico s. Zo nodig zal worden aangegeven welke aspecten van het fenomeen eventueel nader onderzoek verdienen. 1.2 Respondenten De primaire, empirische basis van dit onderzoek is beperkt. Deze bestaat achttien telefonische interviews met dienstverleners die beroepshalve direct contact onderhouden met lastig bereikbare jongeren en een uitvoerig face to face gesprek met een groep jongerenwerkers. Selectie van de respondenten Informatie over (het bestaan van) deze systeem hatende jongeren is vergaard onder diverse groepen eerstelijns medewerkers. Deels kwamen deze respondenten uit het eigen netwerk van een van de onderzoekers, deels zijn deze aangereikt door de NCTV, deels zijn deze met de zogeheten sneeuwbalmethode verzameld. Binnen uiteenlopende instellingen is gezocht naar

8 8 eerstelijns medewerkers die in direct contact staan met jongeren die mogelijk geleid worden door systeemhaat. Op deze wijze zijn uiteindelijk twintig respondenten gevonden. Benaderd zijn jongerenwerkers, hulpverleners, een arbeidsbemiddelaar, een schooldecaan en jeugdagenten van de politie, verspreid over tien steden. Deze zijn telefonisch ondervraagd, veelal in gesprekken van een half uur tot drie kwartier. In een stad is een middag uitvoerig gesproken met een groep jeugdhulpverleners. De inhoud van de gesprekken is op schrift vastgelegd. Het bleek niet mogelijk om rechtstreeks in contact te treden met deze jongeren, allergisch als deze zijn voor vreemden, zonder de positie van de jongerenwerkers te schaden. Informatiepositie van de respondenten De waarde van de verzamelde informatie berust bovenal op de kwaliteit van het contact van de respondenten met jongeren. Bij de zoektocht naar respondenten is als maatstaf gehanteerd dat de betrokkenen beroepshalve moesten beschikken over eigen, ruimere, directe ervaring met en kennis van de jongeren. Alle respondenten richten zich beroepshalve op jongeren die door hun criminele of overlast gevende gedrag problemen veroorzaken of zich niet kunnen voegen naar de procedures van arbeidsbemiddeling of hulpverlening. De respondenten stelden zich allen openhartig op en maakten ons deelgenoot van hun zorgen. Enkele verzochten om anonimiteit. Enkele respondenten konden over sommige, wantrouwende jongeren concrete informatie verstrekken maar gaven aan dat andere jongeren voor hen onbereikbaar waren omdat deze zich hardnekkig van hen afkeerden. Hulpverleners Onder de respondenten bevonden zich drie hulpverleners. Slechts een van hen was in zijn praktijk op een behoorlijk aantal (van een groep kan niet worden gesproken hoewel zij elkaar wel opzoeken) systeem hatende jongeren gestuit. Hij kent hen al zo n jaar of zes en verklaart dat het zeer moeilijk is met hen een vertrouwensband te onderhouden. Andere hulpverleners kennen zulke jongeren niet maar signaleren wel hartgrondig wantrouwen onder hun jeugdige clientèle. Jongerenwerkers Gesproken is met tien jongerenwerkers. Slechts drie jongerenwerkers in één stad bleken directe contacten te onderhouden met systeem hatende jongeren. Zij verklaarden dat het zeer moeilijk is met hen een vertrouwensband op te bouwen. Politie Onder de respondenten bevonden zich vier politiebeambten. Geen van hen kent systeem hatende jongeren die aan het profiel voldoen. De jongeren die zij wel kennen, koesteren wel fors

9 9 wantrouwen tegen de overheid maar behoren veelal tot criminele groepen. Hun kennis over deze jongeren berust op rechtstreekse, alledaagse kontakten maar ook op informatie uit de opsporing. Het gebruik van verdekt telefoonverkeer hebben zij onder jongeren nog niet gesignaleerd. Deze respondenten signaleren tot hun verontrusting wel dat heel veel jongeren zeer weinig vertrouwen in de overheid hebben. Een verklaring voor hun onbekendheid met systeem hatende jongeren kan zijn dat deze zich in de regel niet aan criminaliteit schuldig maken. Overigen Voorts is gesproken met een gemeentelijke ambtenaar en een arbeidsbemiddelaar die speciaal is aangesteld voor de hulp aan allochtone jongeren. Systeem hatende jongeren zijn zij in hun praktijk niet tegengekomen maar beiden signaleren wel een grondig wantrouwen tegen instanties. Naar indruk van de arbeidsbemiddelaar is dat een overerft fenomeen dat in Nederland opgegroeide Marokkaanse jongeren overnemen van hun ouders die dit wantrouwen in Marokko onder het regime van de vorige koning hebben opgedaan. Het is een hardnekkig verschijnsel dat de betrokken jongeren ernstig belemmert in hun omgang met instanties. Al met al zijn er vier respondenten die jongeren kennen die aan de vier geformuleerde kenmerken voldoen. Dat is een zeer beperkte empirische basis om uitspraken te doen. Omdat doelgericht naar dergelijke respondenten is gezocht, valt alleen op basis van hun informatie iets over de omvang van het fenomeen te zeggen.

10 10 2. Resultaten van de verkenning Vrijwel alle geraadpleegde eerstelijnswerkers signaleren het bestaan van jongeren met een stevig wantrouwen tegen de overheid, bovenal tegen de politie maar ook tegen andere diensten. Zij onderkennen dat dit geen nieuw fenomeen is, jongeren hebben zich vroeger ook afgezet tegen volwassenen en al langer is het zo dat jongeren worstelen met hun identiteit, maar de meeste respondenten menen dat het wantrouwen tegen de buitenwereld onder jongeren de afgelopen jaren is toegenomen. Vaker en sneller raken zulke jongeren met instellingen in conflict. Vaker dan voorheen worden contacten met instanties en organisaties uit de weg gegaan. In het merendeel van de gevallen blijken de wantrouwende jongeren echter niet tot de specifieke doelgroep van het onderzoek te kunnen worden gerekend omdat hun afkeer van instanties niet gebaseerd is op systeemhaat maar er concrete aanwijzingen voor lijken te kunnen worden aangewezen zoals negatieve ervaringen in het gezin of op school, voorafgaande hardnekkige confrontaties met de politie vanwege eigen overlastgevend en/of crimineel gedrag of uit getoond onvermogen om zich te voegen naar noodzakelijke omgangsvormen met dienstverlenende instellingen zoals de arbeidsbemiddeling. Slechts enkele hulpverleners signaleren systeem hatende jongeren, zoals deze eerder aan de hand van vier criteria werden afgebakend. Het lijkt inderdaad om een specifiek fenomeen te gaan. Om de contouren van deze groep te verduidelijken wordt eerst op basis van de restinformatie een beeld geschetst van de aanverwante groepen. 2.1 Wantrouwende jongeren Vrijwel alle eerstelijns dienstverleners signaleren wantrouwen onder de jongeren waarmee zij beroepshalve worden geconfronteerd. De jongeren ervaren de afstand tot instituties als zeer groot. Als oorzaak wordt opvallend vaak het strikt gereglementeerde contact genoemd waaraan eerstelijns medewerkers in de hulpverlening zijn onderworpen. De betreffende jongeren begrijpen niet dat gesprekken aan tijd zijn gebonden en dan moeten worden afgebroken of dat naar andere loketten moet worden doorverwezen. De kortsluiting die zo in het contact ontstaat,

11 11 is vaak niet of uiterst moeilijk te verhelpen. Eerdere suggesties dat de betrokken instantie hen bij het oplossen van hun problemen kan helpen, ervaren zij dan als misleiding. Respondenten signaleren onder een grote groep jongeren een forse hekel aan het systeem, van haat willen zij in deze gevallen niet spreken. Met name allochtone jeugd heeft het vertrouwen in de toekomst opgegeven. Wanneer zij als jonge adolescent in de war raken, zoeken zij elkaar op en vinden zo herkenning. Zeker als zij voortijdig de school verlaten, missen zij een zinvolle dagbesteding. Met name Marokkaanse jongens worden, omdat de Marokkaanse gemeenschap nauwelijks cohesie kent, dan opgenomen in een straatcultuur. Meiden raken veeleer depressief, wat bij hen soms tot rebels gedrag leidt, soms tot extreme kuisheid. De meeste respondenten menen dat deze jongeren overwegend fatalistisch zijn. Een enkele spreekt over jongeren die op ontploffen staan. Daarbij moet dan gedacht worden aan individuele gewelddaden. De directe omgeving van deze jongeren stoort zich bovenal aan hun gebrek aan motivatie. Daarnaast aan de kleine criminaliteit (diefstallen, drugsgebruik) waarin sommigen vervallen. De jongeren zijn wel geïnteresseerd in muziek (hip hop, rap), films en internet. Hun wantrouwen komt tot uiting in het passief gebruik van Facebook en andere sociale media, niet in het afzien van internet- en telefoonverkeer. De respondenten signaleren dat deze jongeren zeer bedreven zijn in het zichzelf anonimiseren door het gebruik van schuilnamen en het niet verstrekken van ( )adressen. De politie signaleert geen verdekt telefoonverkeer maar wel het frequent uitwisselen van mobiele telefoontjes. In enkele gesignaleerde gevallen grenst het wantrouwen aan schizofrenie. De persoonlijke en sociale kenmerken van deze jongeren lopen sterk uiteen. Sommige respondenten signaleren geen wantrouwende jongeren onder de veertien jaar terwijl een van hen er zelfs kinderen jonger dan 12 jaar onder heeft opgemerkt. In het laatste geval betreft het zogeheten sleutelkinderen van wie de ouders gescheiden zijn, waarvan de zorgende ouder werkt en die na schooltijd op straat rondhangen. Ook jongeren ouder dan 18 jaar worden aangetroffen. In dat geval betreft het schoolverlaters die de druk vanuit de leerplicht of het leerwerktraject niet aan kunnen, bij gebrek aan een startkwalificatie geen werk vinden en op straat gaan rondhangen. Vaak is ook bij hen de thuissituatie niet stabiel. Het opleidingsniveau (soms tot HBO-niveau) en de sociale en etnische achtergrond van de wantrouwende jongeren lopen sterk uiteen maar vormen geen belemmeringen in de onderlinge omgang. De jongeren kampen vaak met psychosociale problemen en soms met verslaving en dakloosheid. Twee respondenten wezen erop dat sommige wantrouwende jongeren uit lagere sociale milieus afkomstig zijn en hun houding van huis uit hebben meegekregen.

12 12 Deze jongeren zijn teleurgesteld in de gehele overheid en hebben in geen enkele instelling meer vertrouwen. Politieke belangstelling ontbreekt. Zij hebben de ervaring dat van alle kanten aan hen wordt getrokken maar ook dat de betreffende hulpverleners tegenover hen afspraken niet nakomen en dat ergert hen. Als zij problemen ondervinden, geeft de school niet thuis. Soms vormt het vinden van een stageplek een struikelblok, met schooluitval als gevolg. De jongeren zijn niet geneigd om in actie te komen maar verweren zich wel als zij autoritair worden benaderd, met name als dat gebeurt door de politie. Respondenten signaleren dat van de politie alleen de zogeheten jeugdinterventieteams weten hoe zij met deze jongeren moeten omgaan: de reguliere politie weet dat niet. Van wantrouwende Marokkaanse jongens wordt gezegd dat zij hun houding van huis uit hebben meegekregen, dat die houding was opgebouwd in Marokko en dat zij in die houding gesterkt werden door de gedachte dat de Nederlandse overheid met de Marokkaanse samenwerkt. Sommige wantrouwende jongeren zijn zelfredzaam; andere slagen daar slechts met grote moeite in. Een van de jongerenwerkers in Amsterdam verklaarde: Wij werken met jongeren die constant bezig zijn met overleven. 2.2 Criminele jongeren Gevraagd naar hun bekendheid met wantrouwende jongeren kwamen de meeste respondenten met inlichtingen over criminele jongeren. Deze hangen in groepen rond op straat, in snackbars en soms in jongerencentra en sluiten zich af van instanties omdat zij frequent crimineel actief zijn (inbraken, straathandel in drugs). Soms werden ook voetbalhooligans ter sprake gebracht. Zij zijn echter niet tot het verschijnsel systeemhaters gerekend omdat hun afkeer en afscherming van instanties en instellingen ingegeven wordt door welbegrepen eigenbelang en niet door een gedeelde overtuiging, gebaseerd op complot denken. De respondenten baseerden zich bij het toerekenen van deze jongeren tot criminele groepen veelal op de criteria van de welbekende studie van Beke, Van Wijk, en Ferwerda (2000). Vaak zijn zij actief in de drugshandel en is sprake van vuurwapenbezit. Een groep respondenten informeerde ons over voetbalhooligans die actief zijn in de harddrughandel, zich succesvol afschermen van instituties en buitenstaanders en afrekenen met verraders in eigen kring. Hoewel bij de laatste ook sprake is van een gedeelde overtuiging en diepgeworteld wantrouwen tegen de overheid, domineert toch de criminele praktijk: hun wantrouwen berust ook op eigenbelang. De gesignaleerde criminele jongeren treden groepsgewijs op. Zij maken weinig tot geen gebruik van sociale media als Facebook, uit vrees dat ook de politie daar actief is, maar bedienen

13 13 zich wel van de telefoon. In één stad signaleert de politie afnemend geweldsgebruik. In een andere juist toenemend geweldsgebruik waaronder een schietpartij op straat en een daling van de leeftijd van de daders. Jongens van 13 tot 15 jaar zouden al roofovervallen plegen. Buitenstaanders worden afgeschrikt door fysieke intimidatie. De politie zou geen vat hebben op deze jongens. Gesignaleerd worden zowel autochtone jongens, in het bijzonder onder de voetbalhooligans, als jongens van Marokkaanse en Antilliaanse afkomst; in een ander geval een groep van Iraakse en Afghaanse jongens. Zij staan met de rug naar de samenleving en zijn mobiel, mede in reactie op de hardere benadering door politie en Justitie. 2.3 Moslimfundamentalistische jongeren Twee respondenten in het Zuidoosten van Nederland signaleren onder de radicaal wantrouwende jeugd moslimfundamentalisten. Het betreft veelal Marokkaanse jongeren maar ook bekeerde Nederlanders. Sommigen vermijden het gebruik van telefoons en begeven zich niet op sociale media als Facebook en Hyves. Zij onderhouden ook internationale contacten, onder andere met Saoedi Arabië. In dit deel van het land is deze stroming naar het oordeel van de respondenten al een jaar of twee over haar hoogtepunt heen. Deze jongeren bewegen zich in een los hiërarchisch verband waarin vier niveaus zijn te onderscheiden. Aan de top bevinden zich leidersfiguren waarvan enkelen landelijk bekend zijn maar anderen in de anonimiteit verblijven. Sommigen zijn heel intelligent. Uit vrees voor de overheid maken zij geen gebruik van internet of telefoon. Op het niveau daar direct onder bevinden zich ontwikkelde jongeren die bijeenkomsten en lezingen organiseren. Op het derde niveau bevinden zich laagopgeleide jongens die teleurgesteld zijn, aansluiting bij school/samenleving hebben verloren en niet zelfredzaam zijn. Deze meelopers worden door de organisatoren gebruikt voor het verlenen van hand en spandiensten, ook al omdat zij nergens bang voor zijn. Tenslotte is er nog een groep ontspoorde jongens die problemen hebben met hun ouders en met school, soms zelf drugs gebruiken, kwaad of woedend zijn op hulpverleners en andere instellingen en crimineel gedrag (diefstallen, inbraken, kleinschalige drugshandel) vertonen. Deze laatste groep wordt door de organisatoren en meelopers aangespoord hun leven te beteren. De laatsten sporen hen aan te stoppen met drugsgebruik en overlast gevend gedrag en het contact met hulpverlenende instanties af te breken. In ruil daarvoor beloven zij hen onvoorwaardelijk te helpen. Dat leidt regelmatig tot het beoogde resultaat.

14 Rechts-radicale jongeren Enkele respondenten in verschillende delen van Nederland signaleerden de aanwezigheid van rechts-radicalen onder de wantrouwende jeugd. Ook hier is sprake van een hiërarchisch verband maar de respondenten hadden alleen zicht op de onderste laag. Het zijn jongens voor wie internet wel een belangrijke bron van informatie is maar onduidelijk is of zij ook gebruik maken van de nieuwe sociale media. De rechts-radicale jongens die zij wel leerden kennen, zijn brutaal, asociaal en laten zich racistisch uit. Zij zijn opgegroeid in achterstandsbuurten en veelal afkomstig uit probleemgezinnen. Zij stellen zich uitdagend op, kijken buitenstaanders al gauw scheef aan en kunnen gewelddadig zijn. Zij zijn herkenbaar aan hun kleding (bomber jacks, kistjes) en gebruiken soft- en harddrugs. 2.5 Systeem hatende jongeren Slechts enkele eerstelijnswerkers zijn in hun praktijk gestuit op jongeren die tot de doelgroep van het onderzoek, de systeemhaters, kunnen worden gerekend. Een van hen had zulke jongeren reeds een jaar of vijf, zes geleden voor het eerst gesignaleerd, aanvankelijk in de Randstad, later ook elders. Het betreft jongeren die zich in een zeer los verband bewegen en zeer diverse sociale achtergronden hebben. Zij zijn niet crimineel. Hoewel in hun wereldbeeld elementen van islamitisch antiamerikanisme/anti-occidentalisme zijn te vinden, is religie niet wat hen bindt. Hoewel een enkel geval van contact met extreemrechtse groepen werd gesignaleerd, ontbreekt bij hen de agressieve groepscultuur. Wat hen bindt, is muziek (rap, hip hop), films en filmpjes op internet en (vermoedelijk) computergames. De basis is een radicaal wantrouwen dat ook in de straatcultuur valt te vinden maar dat voor hen het fundament vormt voor een aan de moderne, digitale wereld ontleent wereldbeeld. Er is een gevoel underdog te zijn, te staan tegenover een massieve tegenstander, bestaande uit de VS, de plaatselijke politie, hulpverleners die via de computer in staat zijn eenieder op de voet te volgen en elkaar prompt informeren. Een klein groepje machthebbers, het Illuminaat, regeert naar hun overtuiging de wereld. De aanslag op het World Trade-center en de war on terror hebben aanvankelijk in het complot-denken een belangrijke rol gespeeld. Maar vervolgens heeft het een eigen dynamiek gekregen. Internet is een belangrijke bron waar wel films en clips op worden bekeken maar waar zelf niet actief op wordt bewogen. Sociale media als Hyves en Facebook worden volledig gemeden. In hun muzikale voorkeur is sprake van extreem eclecticisme: rap, hiphop en techno wisselen elkaar razendsnel af.

15 15 Voor jongerenwerkers zijn zij erg moeilijk benaderbaar. Zij verdenken iedere onbekende er bij voorbaat van in dienst te zijn van de politie of informatie over hen door te geven aan instanties. Niets wijst er op dat de jongeren zich organiseren of hun overtuiging doelgericht uitdragen, maar in hun onderlinge contacten breidt het idee zich wel uit. Ze maken elkaar helemaal gek. verklaarde een hulpverlener. Het betreft overwegend jongens met leeftijden tussen 16 en 27 jaar. Zij zijn voor zover bekend niet crimineel; wel brengen zij soms graffiti aan. Een van hun symbolen is de piramide met het alziende oog. Zij hebben sterk uiteenlopende sociale en etnische achtergronden. Vaak wonen zij nog thuis. Het is nog onduidelijk of zij op oudere leeftijd er over heen zullen groeien en hun systeemhaat kwijt zullen raken. Volgens de eerstelijns werkers vertoont het merendeel van deze jongeren geen psychische stoornis. Soms, als drugsgebruik in het spel is, gedraagt een van hen zich psychotisch. De mate van zelfredzaamheid onder deze jongeren loopt sterk uiteen. De meeste van hen wonen nog thuis en kunnen zich (mede daarom) redelijk goed redden. Veel zijn echter hypergevoelig voor groepsdruk. De eerste generatie heeft zich de overtuiging zelf eigen gemaakt en dankt daaraan nog een zekere onafhankelijkheid. Nieuwe jongeren krijgen de systeemhaat kant en klaar aangereikt. Het isolement dat zij zoeken, is een vorm van zelfredzaamheid, een zoeken naar onkwetsbaarheid. Een van de hulpverleners stelt dat zij worden geleid door de overtuiging: Als je niets van me af kunt pakken, ben ik onkwetsbaar. De jongeren zijn niet fatalistisch maar raken heel snel teleurgesteld in instanties. Als toezeggingen maar even niet helemaal worden nagekomen, haken zij af. Soms begrijpen zij niet hoe instanties functioneren. In één stad waren deze jongeren indertijd gefascineerd door Pim Fortuyn en sommigen hebben ook op hem gestemd, maar zijn dood bevestigde hun in hun waandenkbeelden. De jongeren zeggen zelf heel zelfstandig te zijn maar in de praktijk is dat veelal niet het geval. Hun omgang met school, werk en arbeidsbemiddeling is zeer problematisch. 2.6 Bronnen van systeemhaat De twee respondenten die de systeem hatende jongeren uit eigen ervaring kenden, wezen expliciet op twee bronnen voor hun overtuiging. A. Kadaverrap Een van de respondenten signaleerde dat onder de door hem reeds enkele jaren geobserveerde groep systeem hatende jongeren een stroming in de hiphop muziek, aangeduid met de term

16 16 kadaverrap, populair is. Deze muziek is te vinden op you tube en op enkele internetsites. De distributeur op internet omschrijft deze muziek als volgt: Vanuit het groene hart [van Nederland GM-PV] komen twee van Nederlands meest mysterieuze hiphopacts Neo & Manu en N&N. De groepen hookten met elkaar op omdat ze veel overeenkomsten zagen in hun muziek en mindstate. Ze hebben hun onafhankelijke hiphop bij elkaar gebracht om als een collectief de keerzijde van de hiphopmedaille aan Nederland te laten horen. Met diepgaande, soms horrorcore-achtige raps, gebaseerd op een surreële reflectie ten opzichte van de maatschappij, draaien ze de Apocalyps om, alsof deze allang gepasseerd is. Verwacht geen doorsnee Hip Hop van deze MC s, die niet bang zijn om de grenzen op te zoeken en het einde van de westerse civilisatie recht in de ogen te kijken. Laat het met Neo & Manu en N&N duidelijk zijn dat onafhankelijke Hip HOP in Nederland ook naar het volgende level gaat. 1 Tot deze stroming behoort het rappersduo Spinal en Steen die blijkens jongerenwerkers aanzien genieten onder systeem hatende jongeren. Hun muziek past in een moderne muziektraditie waarin een diepe afkeer van de gevestigde samenleving wordt vertolkt en vrijelijk uiting wordt gegeven aan weerzin, haatgevoelens en drang tot destructie. 2 Haat tegen alles en iedereen is een centraal thema in hun teksten. Deze getuigen voorts van een diepe afkeer van elk geregeld leven, in het bijzonder vriendschap en gezin. Groot is de openlijk geëtaleerde drang om iedere illusie af te breken. Omdat weliswaar systeem hatende jongeren op diverse plaatsen in Nederland worden gesignaleerd maar de beperkte bronnen er ook op wijzen dat deze groep niet zeer omvangrijk is, is het heel wel mogelijk dat de groep sterk gelieerd is aan deze muzikale stroming. B. Films en videoclips op internet Een van de respondenten wijst als bron van de systeemhaat ook op enkele films zoals What the bleeb do we know en Zeitgeist die beide vrij toegankelijk op internet zijn te bekijken. 3 De eerste film is in 2005 ook in bioscopen uitgebracht en heeft de vorm van een documentaire waarin allerlei zogenaamde deskundigen uiteenzetten dat je met gedachten de werkelijkheid naar je hand kunt zetten. Dat wordt geplaatst in een New Age achtige boodschap waarin sprake is van het aanbreken van een nieuw tijdperk. De betreffende deskundigen zeggen niet alleen te beschikken over de wetenschap hoe die omslag zich gaat voltrekken maar verschaffen ook handreikingen hoe de toehoorder daar een rol in kan spelen. Het is al met al een vorm van complotdenken die wellicht een zekere vertroosting biedt en verder vooral aanzet tot innerlijke emigratie, niet tot activisme Zie: zie ook 3

17 17 Dezelfde respondent meldde evenwel dat de systeem hatende jongeren ook gretige consumenten zijn van filmpjes op Youtube waarin een agressieve vorm van systeemhaat wordt vertolkt. Sommige daarvan zijn van Nederlandse makelij. 4 Bij een van deze filmpjes heeft de onbekende maker de volgende, grammaticaal niet geheel correcte boodschap geplaatst: De Nieuwe Wereld Orde / Illuminati hebben grote succes in Nederland. Het Nederlandse volk word met de dag harder bedrogen. De globale elite komen steeds dichterbij hun doel om van ons Nederland een compleet overheids gecontroleerde politie staat te maken. Nederlanders WORD ALSJEBLIEFT WAKKER en besluit alsjeblieft te gaan vechten voor jullie rechten! ZEG NEE TEGEN DE GLOBALE ELITE!!! VECHT!!! Tegen de achtergrond van een opzwepende beat verschijnen beelden en spreuken, die een verband leggen tussen enerzijds hoge belastingen, de strijd in Afghanistan, vaccinaties, vrijmetselarij, indoctrinatie en onderwijs, en anderzijds het streven van de zogenaamde Nieuwe Wereldorde, oftewel de Illuminati, naar wereldheerschappij. Om daar tegen te strijden wordt de kijker aangeraden om niet mee te doen aan stupid elections en ervoor te zorgen niet traceerbaar te zijn ( Stay out of the Grid ). Ook zijn op Youtube videoclips te vinden waarin wordt gesuggereerd dat deze Illuminati een wereldwijde strijd tegen de Islam voeren. 5 Hoewel deze producties getuigen van een agressieve vorm van complot denken, geven zij, voor zover wij daar kennis van hebben genomen, de kijkers geen handelingsperspectief, zodat betwijfeld kan worden of er voor de samenleving directe risico s aan zijn verbonden. C. Games Tenslotte ontstond in de loop van het onderzoek bij de onderzoekers het vermoeden dat het spelen van games een belangrijke bindende factor van de systeem hatende jongeren zou kunnen zijn. Het is echter niet gelukt om dat vermoeden te bevestigen. 4 en 5

18 18 3. Een historische duiding van het fenomeen Hoewel het object van onderzoek, systeem hatende jongeren, een betrekkelijk recent fenomeen is, respondenten verklaren dergelijke jongeren ongeveer tien jaar geleden voor het eerst te hebben opgemerkt, zijn hun voornaamste kenmerken, radicaal wantrouwen tegen instituties, geloof in complottheorieën en het doelgericht zoeken van maatschappelijk isolement, in het bijzonder door het afzien van gebruik van moderne communicatieapparatuur, niet nieuw. Elk afzonderlijk kenmerk kan al in een verder verleden worden gesignaleerd, ook bij groepen jongeren. In dit hoofdstuk zal een verkenning in het Nederlandse verleden naar enigszins gelijke fenomenen worden uitgevoerd, in de hoop dat kennis en inzichten daarin helpen het verschijnsel systeem hatende jongeren beter te begrijpen. Maar eerst volgt een beknopte rechtvaardiging van een dergelijke benadering. 3.1 Historisch onderzoek en hedendaagse verschijnselen Het ligt niet voor de hand om bij de analyse van een maatschappelijk veiligheidsvraagstuk een beroep te doen op inzichten ontleend aan historisch onderzoek. Als bij een poging tot begrijpen de historische context in de beschouwing wordt opgenomen, leidt dit al gauw tot misleidende verklaringen. Het kan leiden tot overmatige scepsis, in de geest van: er is niets nieuws onder de zon. Maar het kan ook leiden tot de gemakzuchtige conclusie dat het heden wordt verklaard door het verleden, in het ergste geval tot determinisme, in de zin van de maatschappelijke krachten die dit fenomeen hebben voortgebracht, zijn zo krachtig: het tij is niet te keren. Moderne historici zijn beducht voor deze gevaren en daarom terughoudend in het bieden van verklaringen voor actuele verschijnselen. (Blom 2002) In de afgelopen decennia is de geschiedschrijving weliswaar enorm verrijkt door de incorporatie van sociaalwetenschappelijke inzichten en door het gebruik van kwantitatieve onderzoeksmethoden, maar historici hebben een scherp besef van de uniciteit van situaties in het verleden en de handelingsvrijheid van de mens. Duidelijk is dat een situatie aan het handelen van mensen beperkingen oplegt, dat veel keuzes vaak ondoordacht worden genomen en beïnvloed worden door de situatie en dat in het maatschappelijk leven regelmatig terugkerende patronen zijn te ontdekken. Het menselijk

19 19 handelen is daarmee in zekere mate voorspelbaar. Maar een historicus beseft dat uit een analyse van een situatie in een ver of nabij verleden geen dwingende conclusies voor het huidige handelen zijn te trekken. Wel zijn daaruit inzichten en ervaringen te putten die een doordachte reactie op een actueel vraagstuk mogelijk maken. In die zin is de confrontatie met het verleden bij uitstek geschikt om het oordeel van burgers en bestuurders te scherpen, hun aan te zetten tot het onderkennen van de specificiteit van de situatie waarin zij zich bevinden. Historici trachten evenals sociaalpsychologen en andere sociale wetenschappers empirisch gefundeerde verklaringen voor maatschappelijke verschijnselen te vinden maar voor hen is dat streven ingebed in het grotere doel van het presenteren van een werkelijkheidsgetrouw beeld van (een deel van) het verleden. Daarbij hanteren zij veelal een combinatie van twee soorten methoden: een interpretatieve of hermeneutische aanpak, waarbij veel gewicht wordt toegekend aan de inzichten en ervaringen van de voornaamste actoren in het bestudeerde verleden, en een vergelijkende, oorzakelijke benadering die helpt noodzakelijke en voldoende voorwaarden te onderscheiden. (Lorenz 1987) De causale relaties die middels deze tweezijdige benadering worden onderkend, zijn zwak. Door de aandacht voor het unieke karakter van situaties in het verleden komt het in historische beschouwingen dan ook zelden tot modelbouw. Maar er is wel degelijk sprake van voortschrijdende inzicht, zelfs van de opbouw van een corpus van samenhangende kennis van en inzichten in het verleden. Hoewel deze inzichten zijn gerelateerd aan situaties in het verleden en zoals gezegd geen dwingende aanwijzingen voor de handelingspraktijk bevatten, kunnen zij door hun concrete karakter de belevingswereld van de hedendaagse praktijk soms beter benaderen dan veel sociaalwetenschappelijke theorievorming. Ook daarin ligt een waarde van de historische analyse. In de hierna volgende beschouwing worden drie aspecten van het fenomeen systeem hatende jongeren gerelateerd aan kennis en inzichten uit het Nederlands verleden. Allereerst zal worden gekeken naar drie enigszins gelijke stromingen onder de jeugd in de afgelopen vijftig jaar waarbij als richtsnoer de in de inleiding genoemde vier kenmerken zullen worden gehanteerd. Vervolgens zal de betekenis van internet voor de systeemhaters nader worden vastgesteld door na te gaan welke impact op de genoemde stromingen in het verleden soortgelijke vernieuwingen in de communicatiemiddelen hadden. Tenslotte gaat de aandacht uit naar de Nederlandse overheid: hoe beoordeelde deze in het verleden radicaal wantrouwende jeugd en hoe reageerde deze vervolgens?

20 Radicaal wantrouwen bij jongeren Dat jongeren zich publiekelijk afzetten tegen voorgaande generaties is al een wat ouder verschijnsel, te denken valt bijvoorbeeld aan de zogeheten Tachtigers in de kunst, maar als onderdeel van een bredere groepscultuur duikt het verschijnsel op in de tweede helft van de jaren vijftig. Dan manifesteren zich op pleinen en de hoeken van straten in westerse steden werkende jongeren die voorbijgangers lastig vallen en regelmatig slaags raken met de politie. In 1955 verschafte een reportage van de journalist Jan Vrijman in het weekblad Vrij Nederland hen onder de naam nozems ruimere bekendheid. Elf jaar later legde het proefschrift van de criminoloog W. Buikhuizen hun kenmerken, opvattingen, gedrag en interactie met de politie bloot. Uit interviews met dertig nozems en uit de observatie van een groot aantal rellen waarbij zij betrokken waren, concludeerde hij dat het veelal werkende jongeren betrof die weinig geïnteresseerd waren in zaken buiten hun directe leefwereld en dat hun provocatieve gedrag geen uiting van maatschappelijk verzet was maar een vorm van vrijetijdsbesteding, van verveling. Nozems stonden negatief tegenover de overheid en de wereld van volwassenen, voortijdige schoolverlating kwam geregeld voor maar zij namen wel deel aan het arbeidsproces en stelden zich tegenover hun werk ook positief op. (Buikhuizen 1966) De nozems waren een eerste uitingsvorm van een zelfstandige jongerencultuur. (De Rooij 1986) Zij verschenen min of meer gelijktijdig in steden overal in de westerse wereld. Hun verschijning laat zich goed verklaren uit een combinatie van maatschappelijke factoren. Na jaren van wederopbouw begonnen de lonen in de industrie te stijgen waardoor werkende jongeren over relatief veel zakgeld beschikten. Tegelijkertijd kregen de verzuilde organisaties de eerste problemen bij het binden van de jeugd aan de eigen zuil. Het sterkst was dat het geval in de socialistische zuil; daar leidde dat zelfs tot de opheffing van de jeugdorganisatie AJC in Op zoek naar vertier raakten deze jongeren al snel in conflict met een politie die vasthield aan de overtuiging dat zij de baas moest zijn op straat maar als gevolg van groeiende personeelstekorten die pretentie steeds minder goed waar kon maken. De nozems liepen zo wel regelmatig klappen op maar werden niet effectief gecorrigeerd. Het fenomeen had een duurzaam karakter. De gevechten met de politie werden in eigen kring als kleine successen gevierd. Halverwege de jaren zestig manifesteerden zich voor het eerst andere jongeren op straat. Evenals de nozems wantrouwden zij de bestaande instituties en hadden zij moeite met participatie op school en in het arbeidsproces. Zij beschikten echter over een veel beter uitgewerkt, en ook somberder, beeld van de samenleving. Zij noemden zich Provo s, naar de typering die de criminoloog W. Buikhuizen aan de nozems had gegeven, en deden dat welbewust om diens uitspraak dat het baldadige gedrag van de laatsten geen uiting van verzet was te

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Nederlanders aan het woord

Nederlanders aan het woord Nederlanders aan het woord Veteranen en de Nederlandse Veteranendag 2014 Trends, Onderzoek en Statistiek (TOS) Directie Communicatie Documentnummer: TOS-14-066a Belangrijkste inzichten Nederlander hecht

Nadere informatie

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend?

IVO onderzoek De kaarten op tafel. Rapport juni 2010. Samenvatting en conclusies. o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? IVO onderzoek De kaarten op tafel Rapport juni 2010 Samenvatting en conclusies o Onderzoeksvraag 1: In welke mate is poker verslavend? Poker bevat onmiskenbaar elementen van een verslavend spel. Het kan

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Crisiscommunicatie: wie neemt de lead? Door: Roy Johannink & Eveline Heijna

Crisiscommunicatie: wie neemt de lead? Door: Roy Johannink & Eveline Heijna Crisiscommunicatie: wie neemt de lead? Door: Roy Johannink & Eveline Heijna Als het misgaat bij de communicatie in een crisis, dan is dit vaak een gebrek aan duidelijkheid op de vragen: wie doet wat, wie

Nadere informatie

2011-2015. Beleidsplan Stichting De Upside van Down

2011-2015. Beleidsplan Stichting De Upside van Down 2011-2015 Beleidsplan Stichting De Upside van Down Caroline Belle 2011-2015 Inhoud Inleiding. pagina 03 Hoofdstuk 1, Uitgangspunten. pagina 05 Hoofdstuk 2, Visie pagina 06 Hoofdstuk 3, Doelstellingen.

Nadere informatie

SNAAR DEJUISTE. Samenvatting. Professionals met een publieke taak en de omgang met overlast, agressie en geweld als gevolg van alcoholen/of

SNAAR DEJUISTE. Samenvatting. Professionals met een publieke taak en de omgang met overlast, agressie en geweld als gevolg van alcoholen/of DEJUISTE SNAAR H. Ferwerda N. van Hasselt T. van Ham L. Voorham Professionals met een publieke taak en de omgang met overlast, agressie en geweld als gevolg van alcoholen/of drugsgebruik Samenvatting Samenvatting

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee

Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Opvoeden na partner geweld Trees Pels Katinka Lunneman Jodi Mak Susanne Tan Meta Flikweert Marjolijn Distelbrin Majone Steketee Financiers: Gemeente Rotterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Utrecht Gemeente

Nadere informatie

Toezichthouders in de wijk

Toezichthouders in de wijk Toezichthouders in de wijk Hoe ervaren inwoners uit Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht en Zwijndrecht de aanwezigheid van Toezichthouders? Inhoud: 1 Conclusies 2 Bekendheid 3 Effect 4 Waardering taken Hondengerelateerde

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

Voel je thuis op straat!

Voel je thuis op straat! Voel je thuis op straat! 0-meting onder kinderen, jongeren en volwassenen in Bergen op Zoom Centrum Ron van Wonderen Nanne Boonstra Utrecht, september 2007 Verwey- Jonker Instituut 1 Samenvatting en conclusies

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Belangrijkste uitkomsten van het onderzoek 2010 Deelname aan culturele activiteiten in shertogenbosch licht toegenomen Het opleidingsniveau is het meest

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties prof dr wim derksen Aan de directeur Bouwen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de heer drs J.M.C. Smallenbroek zondag 23 november 2014 Geachte heer Smallenbroek, Op uw verzoek

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen

Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen FACTSHEET Thema: Veiligheid, Opvattingen van Amsterdammers over tolerantie jegens homoseksuelen Publicatiedatum: oktober 2010 Bron: Bureau O+S Toelichting Ingevoegd rapport geeft goed weer hoe Amsterdammers

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Rapportage. Politie in aanraking met veteranen. Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen

Rapportage. Politie in aanraking met veteranen. Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen Rapportage Politie in aanraking met veteranen Stuurgroep Politie in aanraking met veteranen Doorn 9 juni 2011 1 Aanleiding en opzet van het onderzoek In de uitvoering van haar taak komt de politie ook

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 1 Algemene inleiding De algemene inleiding beschrijft de context en de doelen van de huidige studie. Prenatale screening op aangeboren afwijkingen wordt sinds 2007 in Nederland aan alle zwangere

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Pieter-Jan Klok Bas Denters Mirjan Oude Vrielink Juni 2012 Inleiding Onderdeel van het onderzoek zou een vergelijkende studie zijn naar de effectiviteit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6 Samenvattende conclusies

HOOFDSTUK 6 Samenvattende conclusies 6 pagina 97 HOOFDSTUK 6 Samenvattende conclusies 6.1 Nieuws 6.1.1 Content: Zijn jongeren in nieuws geïnteresseerd? 6.1.2 Waarde: Is nieuws volgen belangrijk? 6.1.3 Oordeel: Hoe beoordelen jongeren nieuws?

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen van Turkse en Marokkaanse jongeren jegens het conflict in de Gazastrook 1-meting Factsheet

Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen van Turkse en Marokkaanse jongeren jegens het conflict in de Gazastrook 1-meting Factsheet bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 W www.motivaction.nl Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek

RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding. Resultaten. 1. Kerklidmaatschap en kerkbezoek RESULTATEN VAN DE ENQUETE 'GELOVEN IN BENNEKOM' - eerste wijk - Inleiding De enquête waarvan de resultaten hier gepresenteerd worden, is georganiseerd door de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Vrije

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

HET FENOMEEN TERRORISME

HET FENOMEEN TERRORISME TERRORISME Sinds de 11 september 2001, is het fenomeen terrorisme nog steeds brandend actueel en geniet steeds van een permanente aandacht vanwege de overheden. Hij werd trouwens als prioriteit in het

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen FACTSHEET Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen In deze factsheet worden trends en ontwikkelingen ten aanzien van de jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in de provincie Groningen behandeld.

Nadere informatie

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven

PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.1 PKN in contact met Nederland: kijk op het leven en kijk op geloven Presentatie 27 januari 2011 Peter Jobsen Protestantse Kerk Nederland / 27-8-2015 / P.2 Aanleiding

Nadere informatie

Workshop politie en social media 5 april 2012. 1. Presentatie. 2. Presentaties deelnemers

Workshop politie en social media 5 april 2012. 1. Presentatie. 2. Presentaties deelnemers Workshop politie en social media 5 april 2012 1. Presentatie Bij dilemma 1: Rodney Bos van de Politieacademie stelt: dit is geen dilemma. Het OM gaat hier tegen in: in de praktijk speelt dit wel. Over

Nadere informatie

Een Eigen Gezicht. Een onderzoek naar stigmatisering, sociale steun en eenzaamheid bij mensen met een gezichtsafwijking. Door Maaike van Dam

Een Eigen Gezicht. Een onderzoek naar stigmatisering, sociale steun en eenzaamheid bij mensen met een gezichtsafwijking. Door Maaike van Dam Een Eigen Gezicht Een onderzoek naar stigmatisering, sociale steun en eenzaamheid bij mensen met een gezichtsafwijking Door Maaike van Dam Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten

HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten HELLAS-GLANA beleidsnotitie klachten 1. Inhoud 2. Inleiding 1. Inhoud 2. Inleiding 3. Intentie van het beleid op het gebied van klachten 4. Uitvoering beleid 5. Implementatie 6. Bijlage 1 Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Samen werken aan het verminderen van overbelasting

Samen werken aan het verminderen van overbelasting Samen werken aan het verminderen van overbelasting Doelgroep Wij zijn begonnen met 3 bij ons bekende Marokkaanse mantelzorgers, die alledrie balanceerde op het randje van afknappen. Zij hadden dezelfde

Nadere informatie

Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe?

Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe? Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe? Wat betekent het om jong te zijn in 2015? Waarin verschillen de jongeren van vandaag met die van het vorige decennium? Één constante: jongeren leven

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

MEDIACONTACT SITUATIE

MEDIACONTACT SITUATIE MEDIACONTACT Wilco Bontenbal SITUATIE U, als manager, krijgt ongetwijfeld wel eens te maken met de. Daarom is het belangrijk om inzicht te krijgen in uw natuurlijke stijl van optreden in de en uw voorkeur

Nadere informatie

De rol van de school

De rol van de school De rol van de school Bij het omgaan met polarisatie en radicalisering van jongeren Maatschappelijke opdracht van de school De school staat midden in de samenleving Leidt op tot burgers met een startkwalificatie

Nadere informatie

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Gedragscode medewerkers en cliënten

Gedragscode medewerkers en cliënten Gedragscode medewerkers en cliënten 2014 1/9 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Werkwijze... 3 3. Samenvatting gedragscode... 4 4. Gedragscode medewerkers stichting Zorg Almere... 5 - clientgerichtheid....5

Nadere informatie

Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen

Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen TERUG MAIL SLA OP Zij weer? Over inbrekers die twee keer langskomen SAMENVATTING 27/1/2009 Als er in de buurt is ingebroken, kun je maar beter de ramen dichthouden en een extra slot op de deur doen. De

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst

gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst De basis van In voor zorg! Voor wie is JeugdzorgPlus? Door een gebrek aan aansluitende zorg vielen voorheen veel jongeren tussen wal en schip. Dit verkleinde hun

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

Visie Jongerenwerk Leidschendam-Voorburg

Visie Jongerenwerk Leidschendam-Voorburg Visie Jongerenwerk Leidschendam-Voorburg Juni 2014 Waarom een visie? Al sinds het bestaan van het vak jongerenwerk is er onduidelijkheid over wat jongerenwerk precies inhoudt. Hierover is doorgaans geen

Nadere informatie

Samenvatting. Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum Cahier 2015-5 5

Samenvatting. Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum Cahier 2015-5 5 Samenvatting De Algemene Rekenkamer (AR) heeft aanbevolen dat de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie beter inzicht verschaft in niet-gebruik van gesubsidieerde rechtsbijstand. Onder niet-gebruikers

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Notitie voortijdig schoolverlaters Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Spirit4you, december 2013 1. Voortijdig schoolverlaters 1.1. Doel van dit document In het convenant

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

B.U.N. Boeddhistische Unie Nederland Vereniging van boeddhistische groeperingen in Nederland

B.U.N. Boeddhistische Unie Nederland Vereniging van boeddhistische groeperingen in Nederland Amsterdam, 24-11-2014 Boeddhisten in Nederland een inventarisatie Er zijn twee vragen die boeddhisten in Nederland al jaren bezig houden: 1. Wat is een boeddhist 2. Hoeveel boeddhisten zijn er in Nederland

Nadere informatie

0 SAMENVATTING. Ape 1

0 SAMENVATTING. Ape 1 0 SAMENVATTING Aanleiding Vraagbaak voor preventie van fraude en doorverwijzen van slachtoffers Op 26 februari 2011 is de Fraudehelpdesk (FHD) opengegaan voor (aanvankelijk) een proefperiode van één jaar.

Nadere informatie

Lesbrief verslaving aan games of sociale media

Lesbrief verslaving aan games of sociale media Lesbrief verslaving aan games of sociale media Tijd: 45 55 minuten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Introduceer het onderwerp kort: gamen en actief zijn op sociale media zijn superleuk. Hoe komt dat eigenlijk?

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 26 604 Integraal Veiligheidsprogramma Nr. 8 BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11

Inhoud. Woord vooraf 11 Inhoud Woord vooraf 11 1 Typeringen van generaties 13 1.1 Wat is een generatie? 13 1.2 Wat is het realiteitsgehalte? 14 1.3 Veteranengeneratie (70-plussers) 15 1.4 Babyboomers (50 tot 70 jaar) 16 1.5 X-generatie

Nadere informatie

Beoordeling. h2>klacht

Beoordeling. h2>klacht Rapport 2 h2>klacht Verzoeker klaagt er in vervolg op zijn bij de Nationale ombudsman op 5 februari 2008 ingediende klacht over dat het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV) Rotterdam in het

Nadere informatie

Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing)

Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing) Graffiti in Beeld (aangepaste presentatie t.b.v. versturing) Dr. Gabry Vanderveen Onderzoek met medewerking van Funda Jelsma; in opdracht van en gefinancierd door CCV/ Ministerie van Veiligheid en Justitie

Nadere informatie

Onderzoek (v)echtscheidingen

Onderzoek (v)echtscheidingen Onderzoek (v)echtscheidingen 31 augustus 2012 Over het onderzoek Aan het onderzoek deden 4.445 ouders mee die in scheiding liggen of die gescheiden zijn op het moment dat ze minderjarige kinderen hadden,

Nadere informatie

WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT

WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT 2015 Stichting Gezondheid Allochtonen Nederland (SGAN), Adres: postbus 56666, 1040 AR Amsterdam, e-mail: info@sgan.nl tel: 0880036501 www.sgan.nl IBAN: NL57 INGB 0005961390

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie Datum 18 augustus 2015 Betreft

Nadere informatie

Eerst de beren dan de honing

Eerst de beren dan de honing 58 secondant #3/4 juli-augustus 2011 Resultaten van Veiligheidshuizen Eerst de beren dan de honing Illustratie: Hans Sprangers De Veiligheidshuizen vormden de afgelopen jaren een bron van onderzoek. Zo

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Leiderschap. Light Medium Strong. The Black Box. Drie invalshoeken. 1. Zo doe je dat. 2. Wat blijft er liggen? 3. De rotklussen horen er bij

Leiderschap. Light Medium Strong. The Black Box. Drie invalshoeken. 1. Zo doe je dat. 2. Wat blijft er liggen? 3. De rotklussen horen er bij Leiderschap Light Medium Strong Overal werken mensen in teamverband onder leiding van teamleiders. Het is een populair concept The Black Box The Black Box brengt bespreken, analyseren en verbeteren van

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

ISI-Model. Samenleving: morele afkeuring. Individu. Beleefde gezondheid: psychisch fysiek mate van verslaving

ISI-Model. Samenleving: morele afkeuring. Individu. Beleefde gezondheid: psychisch fysiek mate van verslaving SAMENVATTING Het Leger des Heils houdt zich van oudsher bezig met groepen mensen, die worden getroffen door achterstelling, armoede, uitbuiting en uitsluiting. De toename van de complexiteit van de problemen

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Onderwerp Rapport Cirkel van Geweld

Onderwerp Rapport Cirkel van Geweld Gemeente Den Haag Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12 600, 2500 DJ Den Haag De voorzitter van Commissie Bestuur Uw brief van 3 november 2010 Uw kenmerk Ons kenmerk BSD/2011.12 - RIS 178628 Doorkiesnummer

Nadere informatie

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Dubbel Anders, pagina 1 van 6, april 2010 Dubbel anders Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Ange Wieberdink In opdracht van het ministerie van VWS heb ik een tiental

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie

Wijkaanpak. bekendheid, betrokkenheid en communicatie Afdeling Onderzoek & Statistiek Gemeente Deventer Karen Teunissen April 2006 Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Bekendheid en betrokkenheid 4 Samenvatting 8 Hoofdstuk 2 Communicatie 9 Samenvatting 12

Nadere informatie