Deze gids behoort toe aan. Een dienst van : Stempel ...

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deze gids behoort toe aan. Een dienst van : Stempel ..."

Transcriptie

1

2 Deze gids behoort toe aan Een dienst van : Stempel 1

3 2

4 EDITO Beste lezer, Elke ziekte roept vragen op. Ook bij jou? Deze brochure heeft tot doel om een antwoord te verschaffen op jouw medische en niet medische vragen en om je zo te helpen bij de behandeling van je ziekte. Naast haar informatieve bedoeling, is deze brochure ook een instrument ter bevordering van de dialoog met je arts en apotheker, die je bevoorrechte gesprekspartners blijven. Aan het einde van deze brochure vind je een aantal pagina s die hiervoor bestemd zijn. Ons motto luidt Samenwerken voor een gezondere wereld. Wij hopen dat deze Pfizer Life Gids hierbij zal helpen. Veel leesgenot! Het Pfizer Life team 3

5 4

6 Waarover gaat het? Hoe herkennen? Welke onderzoeken zal ik ondergaan? Hoe zal ik verzorgd worden? Wie kan mij helpen en informeren? Dagboekje Nota s P8 P12 P20 P22 P26 P28 P40 5

7 6

8 Angst Als angst een eigen leven gaat leiden 7

9 1 Waarover gaat het? Wat versta je onder angst? Gezonde angst Krijg je ook soms de bibber in je stem als je voor een groep moet spreken of een meeting moet leiden? Gaat je hart soms wat sneller slaan op het moment dat het vliegtuig een onweer moet trotseren? Begin je ook wel eens te zweten als de liftdeur net niet snel genoeg open gaat of als je in een hevige stortbui op de autostrade terecht komt? Dit maakt iedereen wel eens mee en daar is zeker niets verkeerds aan. In tegendeel: angst bereidt je als het ware voor om je nieuwe situatie aan te kunnen. De vrijstelling van stresshormoon (cortisol) maakt je lichaam alert om goed te kunnen reageren wanneer er iets dreigt mis te gaan. Het maakt je klaar om te kunnen ontsnappen wanneer dat nodig zou zijn. Als angst een eigen leven gaat leiden 8 Zolang je angst enkel met lichte lichamelijke symptomen gepaard gaat, zoals een lichte toename van de spierspanning of de hartslag, stelt er zich geen enkel probleem. Pas wanneer je angst als het ware een eigen leven gaat leiden en je dagelijks functioneren in de war brengt, is er meer aan de

10 hand. Men spreekt dan van een angststoornis. Bij een angststoornis neemt angst een te extreme vorm aan Bij een angststoornis neemt angst een te extreme vorm aan. De angst wordt oncontroleerbaar en vaak chronisch. Het is alsof hij je helemaal in zijn macht heeft. Bij een angststoornis zie je de eventuele bedreiging niet meer in de juiste context en is je reactie hierop vaak buitenmaats. Angst is een zeer complex gegeven, waarbij er iets fout loopt in de normale hersenactiviteit. De hersenen draaien constant op volle toeren en zijn niet meer in staat zich te ontspannen. Mensen met een angststoornis voelen zich vaak zenuwachtig, prikkelbaar en opgewonden. Ook de slaapstoornissen en de vermoeidheid zijn hierdoor te verklaren. Patiënten met een angststoornis hebben vaak de indruk dat deze kwalen het gevolg zijn van een lichamelijke ziekte. Ze bezoeken de arts omwille van rugpijn, hoofdpijn of omdat ze bang zijn een hartziekte (vanwege de hartkloppingen) of darmkwaal (vanwege de diarree) te hebben. We zetten de symptomen die een angststoornis doen vermoeden nog even op een rijtje: w Gespannenheid: Dit uit zich zowel in psychologische als in lichamelijke verschijnselen. De persoon in kwestie voelt zich opgejaagd en heeft het gevoel een opgedraaide veer te zijn. 9

11 w Spierpijn, rug- en hoofdpijn als gevolg van te strak aangespannen spieren. De hoofdpijn zit als een strakke band om het hoofd. De pijn in de rug bevindt zich meestal onderin. w Aanhoudende vermoeidheid. w Kortademigheid, hartkloppingen, zweten, duizeligheid, vaak moeten urineren en diarree. Deze verschijnselen zijn vaak langdurig aanwezig. w Patiënten met algemene angststoornis zijn vaak overdreven alert. Ze zijn schrikachtig en hebben aan één stuk door het gevoel dat ze op de 'uitkijk' moeten staan voor gevaar. Vanwege deze overdreven waakzaamheid kunnen ze slechts met moeite, na lange tijd wakker te hebben gelegen, in slaap vallen. w Piekeren is één van de hoofdverschijnselen van de algemene angststoornis, maar is soms moeilijk te onderscheiden van depressieve gedachten. Het piekeren is bijna een karaktertrek van de patiënt. Hij ziet alles zwaar en somber in en zal in het algemeen geneigd zijn problemen te zien waar de meeste anderen dit niet doen. De persoon maakt zich zorgen om relatief luttele gebeurtenissen en 'ziet overal tegenop'. 10 Telkens als ik in de stad loop begin ik precies te draaien. Het lijkt alsof iedereen naar me kijkt en dat maakt me bijzonder onzeker. Ook al vertrek ik met het doel me eens goed te verwennen, toch kom ik meestal met lege handen thuis. Ik pas tientallen zaken en hang dan alles terug. Wat verkopers zeggen geloof ik niet; die willen enkel maar verkopen...

12 Oorzaken van angststoornissen? Over de specifieke oorzaken van angst tast men nog altijd een beetje in het duister. Wel weet men uit jarenlang onderzoek dat bepaalde risicofactoren met angst verbonden zijn: w Traumatische gebeurtenissen. w Erfelijkheid. Uit onderzoek bij tweelingen weet men dat er een bepaalde genetische aanleg kan zijn bij het ontstaan van angststoornissen. w Stoornis in de signaaloverdracht in de hersenen, soms te wijten aan een overmatige productie van stresshormoon (cortisol). w Persoonlijkheidskenmerken zoals een laag zelfbeeld of aanpassingsvermogen. w Omgevingsfactoren, zoals een te veeleisende opvoeding of het ontbreken van een warm ondersteunend familiaal gevoel. Gezien de uiteenlopende oorzaken van angststoornissen is het niet verwonderlijk dat er eveneens verscheidene therapieën bestaan voor deze aandoening. Naast geneesmiddelen is zeker ook een psychologische begeleiding belangrijk om het probleem aan te pakken. 11

13 2 Hoe herkennen? Welke angststoornis heb jij? In wat nu volgt gaan we even dieper in op de meest voorkomende angststoornissen, met name: w sociale fobie tussen 3 en 13 % van de bevolking w posttraumatische stress tussen 1 en 14 % van de bevolking w specifieke fobie 9 % van de bevolking w gegeneraliseerde angststoornis 5 % van de bevolking w panische angst tussen 1,5 en 3,5 % van de bevolking w obsessief compulsieve stoornis 2,5 % van de bevolking De sociale fobie Alleen al het gedacht om op een feestje toe te komen, bracht me al in alle staten. Ik kon me niet voorstellen dat ik niet zou weten wat zeggen tegen onbekenden of hoe ik me zou gedragen tegen hen. Ik begon me hierover al weken op voorhand zorgen te maken en kreeg verschillende lichamelijke klachten. Uiteindelijk was ik op de dag zelf zo bang en angstig dat ik niet in staat was om er naartoe te gaan en dat ik deed alsof ik ziek was. Eigenlijk liet ik dus mijn familie in de steek en ik voel me nu erg schuldig. 12 Mensen die lijden aan een sociale fobie zijn uitermate angstig om in een groep van onbekende mensen terecht te komen. Ze hebben schrik om door vreemden geobserveerd te worden, laat staan om er een gesprek mee aan te knopen. Je moet hen al helemaal niet vragen om voor een groep te spreken. Ook mijden ze mensen met gezag. Hun grootste angst

14 is om vernederd of negatief beoordeeld te worden. Ze maken zich bij voorbaat zorgen dat iemand hun angst zou opmerken. Rood worden of beven vinden ze heel erg beschamend. Een duidelijke oorzaak van sociale fobie is er niet. Soms is de angst ontstaan uit één of meerdere vernederende ervaringen of afwijzingen, met een zeker trauma als gevolg. Soms zijn te veeleisende ouders de oorzaak van de angst. Patiënten met een angstfobie hebben doorgaans een zeer negatief zelfbeeld en een gebrek aan zelfvertrouwen. Ze hechten veel belang aan de mening van anderen en beoordelen zichzelf zeer streng. Ze streven naar perfectie en beelden zich in dat zelfs een kleine missing rampzalige gevolgen zal hebben. Adolescenten hechten veel belang aan hun imago; het is dan ook niet verrassend dat de typische leeftijd voor het optreden van de sociale fobie 13 à 14 jaar is. Sociale fobie beïnvloedt vaak sterk de school- of beroepsactiviteiten van de patiënt. Het kan zijn dat de angst zo sterk is dat de persoon in kwestie een bepaalde taak of situatie bewust zal vermijden en bijgevolg in een sociaal isolement dreigt weg te zakken. Om hun leed te verzachten nemen deze patiënten vaak tevergeefs hun toevlucht in alcohol, drugs of kalmerende geneesmiddelen. Het is tijdens mijn puberjaren dat ik afhankelijk ben geworden van drugs en alcohol om buiten te komen, om naar school of naar feestjes te gaan en om het gezelschap van mensen aan te kunnen. Dat was mijn manier om mijn angst onder controle te krijgen. 13

15 Posttraumatische stress Posttraumatische stress volgt op een ernstige, verwarrende, intense en niet-alledaagse gebeurtenis, zoals ontvoering, seksuele of lichamelijke agressie, natuurrampen of ernstige accidenten. Maar ook het plots overlijden een dierbare kan extreme stress en angst uitlokken. Vaak zal de persoon in kwestie de traumatische gebeurtenis steeds opnieuw beleven; soms enkel door nachtmerries, maar de nare herinneringen kunnen ook plots tijdens de dag de kop opsteken. Dergelijke aanhoudende angsttoestanden kunnen leiden tot verscheidene problemen: w slaapstoornissen: problemen bij het inslapen of plots wakker worden tijdens de nacht; w prikkelbaarheid of woedeaanvallen; w concentratieproblemen; w overdreven waakzaamheid; w overdreven plotse schrikreacties. 14 Alle symptomen van stress kunnen snel na de traumatische gebeurtenis optreden, maar soms ook pas maanden of jaren later. Iemand met posttraumatische stress heeft vaak een heel lage toekomstverwachting. Ze zien vaak alles zeer somber in, waardoor ze professioneel en sociaal minder goed functioneren. Het komt erop aan het trauma een plaats te geven, ermee te leren leven. Het spreekt voor zich dat gesprekstherapie vaak centraal zal staan in de behandeling.

16 De specifieke fobie Ik was bang om het vliegtuig te nemen, ik zat liever uren in de auto om de bestemming te bereiken. Ik plande mijn verplaatsingen nauwgezet en ik moest altijd redenen vinden om uit te leggen waarom ik met mijn auto moest gaan. Gewoon de idee om in een vliegtuig te zitten was ondraaglijk en ik zou alles gedaan hebben om dit vermijden. Bij een specifieke fobie tracht men een bepaalde situatie of object te vermijden uit angst ervoor. De meest bekende voorbeelden zijn angst voor spinnen/insecten, hoogtevrees en angst voor besmetting. Maar men kan ook angst hebben voor vliegen, bruggen en tunnels, tandartsof doktersbezoeken, injecties, het zien van bloed, liften en nog veel andere dingen. Wanneer de persoon in een situatie terechtkomt waar hij bang voor is, ontstaat een paniekgevoel of zelfs een volledige paniekaanval. Om deze nare gevoelens te voorkomen zal hij de confrontatie met het gevreesde object of de gevreesde toestand (vb. bij hoogtevrees) uit de weg gaan. Vrijwel iedereen met een specifieke fobie beseft dat de angst overdreven en niet reëel is; toch kan hij deze angst niet onderdrukken. De specifieke fobie komt veel voor (9% van de bevolking); twee maal zoveel vrouwen als mannen hebben er last van. De aandoening ontstaat soms al in de kinderjaren, maar de meeste treden op tijdens de adolescentie of het begin van de volwassen leeftijd. Fobieën komen soms in families voor, maar dat wil nog niet zeggen dat de aandoening erfelijk is. De impact ervan op het dagelijkse leven hangt af van het feit of men de situatie al dan niet makkelijk kan vermijden. 15

17 Gegeneraliseerde angst Tien maanden geleden werd ik het voor de eerste maal gewaar. De angst maakte me wantrouwig en angstig om gelijk welke beslissing te nemen. Ik wist goed dat er iets heel erg fout liep, maar ik wist niet wat me constant bang maakte. Als ik een probleem had dat ik moest oplossen, werd ik zenuwachtig en was ik bang. Ik kon mijn dagelijkse problemen niet meer beheren. Mijn familie, mijn vrienden en mijn collega s hebben me duizendmaal gezegd: Neem niet alles zo tragisch op. Iemand die lijdt aan een gegeneraliseerde angststoornis heeft altijd schrik dat het ergste zal gebeuren en beeldt zich de meest rampzalige scenario s in. Deze constante en buitenmaatse bezorgdheid veroorzaakt een gevoel van aanhoudende onveiligheid en ongerustheid. De gevolgen van deze angststoornis kunnen verschillen van persoon tot persoon. Sommigen worden er eerder opgewonden van, anderen zenuwachtig of prikkelbaar en nog anderen eerder moedeloos. Men krijgt last van een slechte, moeilijke, onderbroken, onrustige en niet-herstellende slaap. Het toenemende slaaptekort en de vrees om beslissingen te nemen, vormt een steeds toenemende hinderpaal in het normale dagelijkse functioneren. Vaak is er geen duidelijke oorzaak voor deze vorm van angst en sluimert die eerst wat. Als de symptomen langer dan 6 maanden aanslepen, wordt de diagnose van gegeneraliseerde angst gesteld en is een behandeling noodzakelijk. 16

18 Panische angst Ik zat in mijn auto vast in de file. Plots sloeg mijn hart op hol, voelde ik mijn handen en mijn voeten verstijven en was het alsof ik niet meer kon ademen. Alles rond mij leek me plots onwerkelijk en ik vroeg me af of ik niet gek was geworden. Mijn handen begonnen hevig te beven op mijn stuur. Het was alsof ik koste wat kost uit mijn auto moest en op de vlucht moest slaan. Ik was doodsbang. Men spreekt van panische angst wanneer de angst zich werkelijk uit in paniekaanvallen. De aanval treedt plots op; wordt in minder dan 10 minuten zeer intens en duurt gemiddeld ongeveer een half uur. De aanvallen kunnen gelijk waar of op gelijk welk ogenblik ontstaan, maar ze komen vaak voor als de persoon buitenshuis is. De paniekaanval wordt vaak geassocieerd met de indruk dat er een ramp zal gebeuren en de persoon heeft vaak een enorme drang om te vluchten. De persoon voelt een intens ongemak, denkt de controle te verliezen of heeft het gevoel plots te sterven. Dit uit zich in allerlei lichamelijke symptomen zoals een snellere hartslag, hartkloppingen, zweten, beven, ademhalingsproblemen, verstijving van de ledematen, misselijkheid, buikkrampen, duizeligheid, koude rillingen of warmteopwellingen. Vaak omschrijven patiënten de paniekaanval alsof ze een hartinfarct doormaken. Nadat een eerste paniekaanval uit het niets is ontstaan, heeft de persoon schrik voor een tweede aanval en wordt hij bang om bang te zijn. Vaak blijft de patiënt, ondanks uitgebreid medisch onderzoek, ervan overtuigd dat er werkelijk licha- Wat ze het moeilijkst kan begrijpen, is dat ze constant bezorgd en angstig is, zelfs als alles goed gaat in haar privé- en beroepsleven. 17

19 melijk iets mis is en haast zich om de haverklap naar huisarts of spoedgevallendienst. Paniekstoornissen komen gewoonlijk voor bij oudere adolescenten en jonge twintigers. Ze komt zelden voor na de leeftijd van 35 jaar. Deze stoornis komt twee maal meer voor bij vrouwen dan bij mannen. De paniekaanvallen zijn vaak zo eng om mee te maken dat de slachtoffers het onmogelijke zouden doen om ze niet meer te moeten meemaken. Dit vluchtgedrag wordt agorafobie genoemd en treft ongeveer één persoon op drie die lijden aan een paniekstoornis. Agorafobie is de angst om een paniekaanval te krijgen op plaatsen waar het moeilijk of lastig is om te ontsnappen of waar men geen hulp kan vinden in geval van een paniekaanval. Plaatsen zoals zwembaden, bioscoopzalen, het openbaar vervoer, supermarkten tijdens drukke uren en plaatsen waar voorheen een paniekaanval uitbrak worden gemeden. Ook deze vorm van angststoornis heeft bijgevolg heel wat invloed op het dagelijkse leven en werk van de persoon in kwestie. De obsessief compulsieve stoornis Ik was ontzettend bang voor de idee dat ik iets vuil zou aanraken en dat ik daardoor mijn hele gezin zou kunnen besmetten. Ik voelde me bij voorbaat schuldig. Het enige dat hielp, was mijn handen wassen. Het kwam uiteindelijk zo ver dat ik enkel gerust was als ik constant mijn handen waste. Ik wilde mijn handen niet wassen maar ik was gewoon niet in staat om te stoppen. 18 Mensen zijn soms overdreven bezorgd over zaken als netheid, veiligheid, orde of symmetrie. Sommigen hebben een

20 obsessieve drang om dingen te bewaren die ze ooit nog eens zouden kunnen nodig hebben. Anderen hebben eerder een immense vrees om perverse gedachten te hebben of om slecht te doen voor hun godsdienst. Vaak zullen ze daarom bijna onophoudelijk bidden. Nog anderen hebben mentale rituelen zoals tellen of in stilte woorden herhalen, volgens regels die door de patiënt zelf zijn uitgevonden en die strikt opgevolgd worden. Al deze stoornissen vallen onder de aandoening obsessief compulsieve stoornis. De term compulsief wijst op de terugkerende gedragingen die iemand aanneemt om zijn angst onder controle te houden. De persoon is niet in staat om eraan te weerstaan. Door dit herhaaldelijke, compulsieve gedrag verliest de persoon in kwestie heel wat tijd. De stoornis zal geleidelijk aan nagenoeg heel de dag in beslag nemen. De obsessief compulsieve stoornis begint gewoonlijk tijdens de adolescentie of bij jonge volwassenen. Vaak wordt ze niet direct opgemerkt, waardoor therapeutische hulp lang uitblijft. 19

21 3 Welke onderzoeken zal ik ondergaan? Hoe kan je arts de juiste diagnose stellen? Het vaststellen van een angststoornis is niet evident. Eerst en vooral moeten alle lichamelijke ziekten, die gelijkaardige klachten kunnen uitlokken, uitgesloten en behandeld worden. We denken hierbij aan epilepsie of aan stoornissen van de schildklierfunctie of bloedsuikerspiegel. Het is ook mogelijk dat de angst slechts een symptoom is van een meer complexe psychologische aandoening, zoals een depressie. Dit vereist een specifieke behandeling. Maar angst kan ook optreden na gebruik van drugs zoals amfetamines of cocaïne, of bij ontwenning aan alcohol. Ook sommige geneesmiddelen kunnen angstaanvallen uitlokken. Van zodra al deze mogelijkheden uitgesloten zijn, zal je arts een gesprek met een psycholoog of psychiater aanbevelen. Via gestandaardiseerde vragenlijsten zal die proberen een juiste diagnose te stellen. 20

22 21

23 4 Hoe zal ik verzorgd worden? Hoe kan je worden verzorgd? Eens een angststoornis bij je is vastgesteld, is het belangrijk dat je enkele hygiënische maatregelen tracht na te streven: w Doe regelmatig wat aan sport. Ook wandelen of fietsen kan al wonderen doen. w Slaap voldoende. w Mijd alcohol of drugs. w Drink niet te veel koffie, thee of cola. Dit kan leiden tot een minder goede slaap. Behandelingen op basis van planten en alternatieve behandelingen (bv. yoga, hypnotherapie, acupunctuur) kunnen nuttig zijn, maar volstaan niet. Meestal zal je een cognitieve gedragstherapie en bepaalde geneesmiddelen worden aangeraden. Beide mogen worden gecombineerd en zijn samen aangewezen om de doeltreffendheid van de behandeling te verhogen. 22

24 Cognitieve gedragstherapie Het is een zeer efficiënte en duurzame behandeling die 12 tot 20 weken vereist. Bij cognitieve therapie onderzoekt de psycholoog of psychiater in eerste instantie het verschil tussen je kijk op de wereld en de werkelijkheid. Eens hij daar wat meer zicht op heeft zal hij via specifieke gesprekstechnieken trachten om de vicieuze cirkel van negatieve gedachten en angstgevoelens te doorbreken. Langzamerhand zul je meer positieve gedachten en een meer realistische kijk op het leven krijgen. Ten slotte zal je langzamerhand in staat zijn om geleidelijk aan de confrontatie aan te gaan met dat wat je angst aanjaagt. Er zal je aangeleerd worden hoe je controle kan krijgen over je angst, zonder er steeds aan te willen ontsnappen. Door de confrontatie langzaamaan op te bouwen, zal je er nieuwe, positieve gedachten aan linken en zal je uiteindelijk de specifieke situatie zonder angst kunnen doorstaan. De cognitieve gedragstherapie is niet gemakkelijk. Het vergt veel werk, veel emoties en het is een traag proces. Het vereiste heel veel vastberadenheid, inspanning en zelfvertrouwen om te geloven dat ik in staat was om mijn manier van denken te veranderen. Maar het werkt en uiteindelijk heb ik mijn leven weer in handen. Ik laat me niet meer domineren door mijn angst; ik ben het die mijn angst domineer. Ik wil mijn leven terug, ik wil het volledig terug. Ik wil leven. 23

25 Geneesmiddelen Er bestaan verscheidene groepen van geneesmiddelen die kunnen aangewend worden bij de behandeling van angststoornissen: w Sommige antidepressiva kunnen zeer doeltreffend zijn bij angststoornissen : - SSRI (selectieve serotonine- heropnameremmers) en SNRI (selectieve serotonine-ennoradrenalineheropnameremmers). Ze werken na 2 tot 3 weken en veroorzaken geen afhankelijkheid. Ze moeten gedurende minimum 6 maanden worden genomen. Maar de therapie zal meestal langer duren. - Ook bepaalde oudere antidepressiva (tricyclische antidepressiva en MAO-inhibitoren) worden soms voorgeschreven, maar zijn voorbehouden voor ernstige angststoornissen. w Benzodiazepines werken snel en worden om die reden voorgeschreven bij een paniekaanval of in afwachting van het effect van de hierboven beschreven specifieke behandeling (twee tot drie weken wachttijd). Benzodiazepines worden echter best niet langer gebruikt dan nodig, aangezien ze tot afhankelijkheid met ontwenningsverschijnselen kunnen leiden. 24

26 25

27 5 Wie kan mij helpen en informeren? Bij wie kan je, naast je huisarts, nog terecht? w Familieleden en vrienden van personen met psychiatrische problemen : Similes w Meer informatie over depressies en mogelijke behandelingen vind je op onderstaande link: 26

28 Bronnen w Anxiety Disorders Association of America (ADAA) - brochures - w Association Canadienne des Troubles Anxieux (ACTA) - brochures - w Association Québécoise de soutien aux personnes souffrant de troubles anxieux: Revivre - w Pasquini M, Berardelli I, Ann Ist Super Sanita 2009, 45 : w Singh JS, Hope DA, Isr J Psychiatry Relat Sci 2009, 46 : w DSM-V, diagnostisch en statistisch handboek van psychische stoornissen, Masson ED,

29 6 Dagboekje Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 28 Nota s...

30 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 29

31 Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 30 Nota s...

32 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 31

33 Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 32 Nota s...

34 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 33

35 Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 34 Nota s...

36 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 35

37 Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 36 Nota s...

38 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 37

39 Follow up van uw behandeling w Dit schema kan je helpen om nauwkeurig je voorgeschreven medicatie in te nemen. Laat dit invullen door je huisarts. Datum van Voorgeschreven Dosis de raadpleging behandeling per dag 38 Nota s...

40 Neem het ook best mee naar je apotheker, zodat ook hij of zij op de hoogte blijft van je therapie. Opmerkingen (o.a. duur van de behandeling, hoe in te nemen ) Nota s... 39

41 7 Nota s 40

42 41

43 Nota s 42

44 43

45 Nota s 44

46 45

47 Nota s 46

48 47

49 Ver. uitg. : Peter Menu, director Corporate Affairs & Communication. Pfizer Pleinlaan Brussel March 2015 PLG ANGST COVER NL _Mise en page 1 19/03/15 08:50 Page1

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen Angststoornissen P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE

SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE SOCIALE FOBIE PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Iedereen is wel eens angstig of gespannen in sociale situaties. Veel mensen vinden het vervelend om een praatje voor een groep mensen te houden, of om alleen

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Leven in angst. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Leven in angst. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Leven in angst PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Rijangst en angststoornissen

Rijangst en angststoornissen 1 Rijangst Veel mensen zijn bang wanneer ze in de auto zitten. De mate van de angst varieert sterk. Soms treedt de angst alleen maar op in zeer specifieke situaties, situaties die zich bijna nooit voordoen.

Nadere informatie

Hoe ontstaat hyperventilatie?

Hoe ontstaat hyperventilatie? Hyperventilatie Wat is hyperventilatie? Ademhalen is een handeling die ieder mens verricht zonder er bij na te denken. Het gaat vanzelf en volkomen onbewust. Ademhaling is de basis van onze gezondheid.

Nadere informatie

PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE

PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE ALGEMEEN PANIEKSTOORNIS EN AGORAFOBIE PATIËNTENINFORMATIE Wat zijn een paniekstoornis en een agorafobie? Met een paniekstoornis heeft u regelmatig paniekaanvallen. Als gevolg daarvan probeert u situaties

Nadere informatie

Onbegrepen lichamelijke klachten

Onbegrepen lichamelijke klachten Onbegrepen lichamelijke klachten Er zijn veel mensen met onbegrepen lichamelijke klachten, klachten waarvoor men (nog) geen verklaring heeft kunnen vinden op lichamelijk gebied. Onderzoek, doorsturen naar

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 4 Wat kun je er zelf aan doen? 42 4.1 Leren omgaan met paniekklachten 42 4.2 Registratie van paniekklachten 45

Inhoud. Inleiding 7. 4 Wat kun je er zelf aan doen? 42 4.1 Leren omgaan met paniekklachten 42 4.2 Registratie van paniekklachten 45 Inhoud Inleiding 7 1 Uitleg over paniekstoornis en agorafobie 9 1.1 Wat is een paniekstoornis? 9 1.2 Wanneer spreek je van agorafobie? 12 1.3 Paniekstoornis en hyperventilatie 15 1.4 Wat gebeurt er in

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën

in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën in gesprek over: Paniekstoornis en fobieën Colofon Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier M. van Verschuer

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l i patiënteninformatie Spoedgevallendienst Hyperventilatie G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l Inhoud Voorwoord...5 1. Wat is hyperventilatie...6 2. Welke verschijnselen kunnen optreden?...6

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL)

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL) Instructie De vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk heeft Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij)

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen Als angst en paniek uw leven beheersen Iedereen is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst waarschuwt u voor gevaar. U schrikt bijvoorbeeld als u een brandlucht ruikt. Uw lichaam maakt zich klaar voor

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie

Symptom Questionnaire SQ-48. V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie Symptom Questionnaire SQ-48 V. Kovács! M. de Wit! M. Lucas! LUMC Psychiatrie SQ-48 Naam patiënt: Datum: Nummer: Geboortedatum: HOEVEEL LAST HAD U VAN: Nooit Zelden Soms Vaak Zeer Vaak 18. Ik had zin om

Nadere informatie

Omgaan met spanningen

Omgaan met spanningen Omgaan met spanningen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Stimulerende spanning 1 Problematische spanning 1 Oorzaken van spanning 2 Spanningsklachten 2 De vicieuze cirkel 3 Overspannen

Nadere informatie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie Langdurige slapeloosheid Diagnose en behandeling van insomnie We spreken van langdurige slapeloosheid ofwel chronische insomnie als het niet in slaap vallen, het niet kunnen doorslapen en/of veel te vroeg

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar 4DKL KLACHTENLIJST Naam :........................................... datum:... /... /.... eslacht : man / vrouw num mer:........... eb. datum :.... /.... /..... Leeftijd:....... jaar praktijk:............

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 0000 2026 - SV - oktober 2012 Slaapproblemen? campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten

Cognitieve gedragstherapie bij het leren omgaan met lichamelijke klachten Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie, angststoornissen en alcoholverslaving. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren,

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

GEGENERALISEERDE ANGSTSTOORNIS

GEGENERALISEERDE ANGSTSTOORNIS GEGENERALISEERDE ANGSTSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een gegeneraliseerde angststoornis? Met een gegeneraliseerde angststoornis is iemand langer dan zes maanden vrijwel continu angstig zonder

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom

Prikkelbare Darm Syndroom MEDISCH CENTRUM Prikkelbare Darm Syndroom 2 Wat is een prikkelbare darm? We spreken van het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) of spastisch colon wanneer iemand gedurende tenminste 12 weken in de loop van

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand?

1 Wat is er met me aan de hand? 1 Wat is er met me aan de hand? Typerend beeld van de gegeneraliseerde angststoornis Het leven kent vele risico s en gevaren. Angst kan mensen helpen naar de juiste oplossingen te zoeken voor allerlei

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Hebt u soms zonder aantoonbarereden last van De controlelijst voor onverklaarbaar

Nadere informatie

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E book Angst Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E-Book Angst Waarom zijn wij bang? Wat is precies de functie van angst? We hebben er allemaal bijna dagelijks mee te maken, maar

Nadere informatie

Paniekstoornis. Angststoornissen

Paniekstoornis. Angststoornissen Paniekstoornis Angststoornissen GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische problemen. Met meer dan

Nadere informatie

Angststoornissen. Een folder voor patiënten van GCM GCM. GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg

Angststoornissen. Een folder voor patiënten van GCM GCM. GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg Angststoornissen Een folder voor patiënten van GCM GCM GezondheidsCentra Maarssenbroek Samen vooraan in zorg GCM, samen vooraan in zorg Deze folder is een samenwerkingsverband tussen Stichting Gezondheidscentra

Nadere informatie

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen...

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen... Hyperventilatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Ademhaling... 1 Hyperventilatie... 1 Oorzaak van hyperventilatie... 2 Klachten bij hyperventilatie... 3 Wat kunt u zelf doen... 4 Tot slot... 5 Inleiding Deze

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Iedereen is wel eens bang

Iedereen is wel eens bang Iedereen is wel eens bang Stichting nascholingscommissie voor Bedrijfs- en Verzekeringsartsen Noord Nederland 4 februari 2015 de Lawei, Drachten Dr. Kamini Ho Pian, psychiater Drs. Date van der Veen, klinisch

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

ETI. Essense Trauma-Inventaris. Cijfer/naam: Leeftijd: Datum van onderzoek:

ETI. Essense Trauma-Inventaris. Cijfer/naam: Leeftijd: Datum van onderzoek: Essener Trauma - Inventar Tagay S. & Senf W. Übersetzung: Tjoa-Cramer N, Schlottbohm E, Vrijsen J, Senf W, Tagay S. LVR-Klinikum Essen, Universität Duisburg Essen 2004 ETI Essense Trauma-Inventaris Cijfer/naam:

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 Omgaan met littekens Els Vandermeulen Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 1. Huid 2. Brandwonden 3. Littekens 4. Traumatische gebeurtenis 5. Onzichtbare littekens 6. Psychische problemen 1.

Nadere informatie

Wat is een gezondheidszorgpsycholoog?

Wat is een gezondheidszorgpsycholoog? Wat is een gezondheidszorgpsycholoog? Meest voorkomende psychiatrische stoornissen: Stemmingsstoornis Angststoornis Persoonlijkheidsstoornis Depressie Depressieve stemming Het meest voor de hand liggende

Nadere informatie

Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Hoofdpijn Hoofdpijn bij kinderen komt regelmatig voor. Vaak is de oorzaak duidelijk, bijvoorbeeld slaapgebrek, drukte of lawaai.

Nadere informatie

HYPERVENTILATIE ANGST PANIEK DWANG FOBIEËN DEPRESSIE BURN-OUT

HYPERVENTILATIE ANGST PANIEK DWANG FOBIEËN DEPRESSIE BURN-OUT Onze therapie wordt ondersteund, door onze telefonische hulplijn. Hier kunt u altijd terecht op momenten dat u het wat moeilijk heeft. De telefonische hulpverleners die deze hulplijn bezetten zijn excliënten,

Nadere informatie

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger

ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger ANGSTEN OVERWINNEN Een mentale, gedragsmatige en lichamelijke aanpak Vlaams Angstcentrum Bart De Saeger In elk mens schuilt een potentiële moordenaar! Wat als zij straks het schelmes neemt? ANGSTEN OVERWINNEN

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS)

PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS) PANIC DISORDER SEVERITY SCALE (PDSS) 1 1992, Department of Psychiatry University of Pittsburgh School of Medicine All Rights Reserved Ontwikkeld en getest door M. Katherine Shear M.D.; Timothy Brown Psy.D.;

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Stoppen met pijnstillers

Stoppen met pijnstillers NEUROLOGIE Stoppen met pijnstillers Ontwenning bij medicijnafhankelijke hoofdpijn In overleg met uw arts heeft u besloten om te stoppen met de medicijnen die mogelijk uw hoofdpijn veroorzaken of hebben

Nadere informatie

Signalen bij partnergeweld

Signalen bij partnergeweld Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: Def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 Signalen bij partnergeweld 1. Algemene signalen van partnergeweld 1.1.

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Crisis: signalen herkennen

Crisis: signalen herkennen Crisis: signalen herkennen Een crisis komt doorgaans niet plots opzetten. De eerste tekenen zijn vaak een aantal dagen of weken al zichtbaar. Deze tekenen kunnen als waarschuwingssignaal opgevat worden,

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Epilepsie. bij adolescenten

Epilepsie. bij adolescenten Epilepsie bij adolescenten Wat is epilepsie? Epilepsie is een stoornis die ongeveer 1 op de 150 à 250 personen treft. In België gaat het dus om meer dan 60.000 personen. Er bestaan trouwens verschillende

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek Online Psychologische Hulp Angst & Paniek 2 Therapieland Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Angst & Paniek van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet BIJSLUITER OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven vragenlijst

Kwaliteit van Leven vragenlijst Patient registration label Kwaliteit van Leven Vragenlijst 3 4 weken na randomisatie In te vullen door geincludeerde patiënt Patient Identification Number Datum van invullen 1 SF-36 GEZONDHEIDSTOESTAND

Nadere informatie

Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie

Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie Ouderinformatiebrief Hyperventilatie & kinderfysiotherapie Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent snel en veel ademhalen. Als je hyperventileert dan adem je meer zuurstof in dan je lichaam nodig

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij angststoornissen

Cognitieve gedragstherapie bij angststoornissen MRA 0612 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en alcoholmisbruik. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag!

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! > Een individuele cursus voor volwassenen met angst- en spanningsklachten (Nieuwe, geheel herziene versie januari 2010) extreme angst op. Men wil het gevreesde object

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

in gesprek over: Sociale fobie

in gesprek over: Sociale fobie in gesprek over: Sociale fobie Colofon Uitgave 2009 (herdruk) Auteurs: J.F. van Veen I.M. van Vliet A.J.L.M. van Balkom Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) E.A.M. Knoppert-van der Klein

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie