Verslag Verantwoord Beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslag Verantwoord Beleggen"

Transcriptie

1 Verslag Verantwoord Beleggen

2

3 APG Verslag Verantwoord Beleggen 2009

4 Inhoud Inleiding 5 Implementatie van ESG in alle beleggingscategorieën 6 Verantwoord beleggen 8 Het Global Compact als minimumstandaard 12 Richtlijnen 16 Beleggen in duurzame oplossingen 17 Opkomende ESG-aandachtsgebieden 20 Klimaatverandering 22 Uitsluitingen 23 Goed ondernemingsbestuur 24 Voornemens 28 Bijlage 1: de heatmap Bijlage 2: het duurzaamheids- en governanceteam Bijlage 3: geraadpleegde niet-gouvernementele organisaties Bijlage 4: stemmingen in aandeelhoudersvergaderingen Bijlage 5: uitgesloten bedrijven Bijlage 6: Rapportage United Nations Principles for Responsible Investment 4

5 Inleiding Vraagstukken ten aanzien van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur zijn nauw verbonden met de financiële prestaties van beleggingen. Daarnaast is APG sterk gemotiveerd om maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Het beleggingsbeleid van APG richt zich dus namens haar opdrachtgevers naar belangrijke richtlijnen op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. Voor deze begrippen wordt hierna de Engelse afkorting ESG gebruikt: environment, social, governance. die direct aan de aanpak van belangrijke maatschap pelijke en milieuvraagstukken bijdragen, onder andere in biobrandstoffen, wind- en zonne-energie, energieefficiëntie, microfinanciering en gezondheidszorg in Afrika. Ten aanzien van goed ondernemingsbestuur heeft APG veel aandacht besteed aan onder meer de beloning en deskundigheid van bestuurders. Naar aanleiding van de klimaattop in Kopenhagen hebben APG en andere institutionele beleggers met extra veel energie wereldleiders gewezen op het belang van een stringent klimaatakkoord. Voor beleggingen kan klimaatverandering ingrijpende gevolgen in de vorm van kansen en risico s hebben. APG heeft zich daarom namens haar opdrachtgevers hard gemaakt voor een daadkrachtig overheidshandelen op dit gebied. Dat de top van Kopenhagen niet het resultaat opleverde waarop we hadden gehoopt laat onverlet dat dit onderwerp belangrijk blijft voor APG. Mensenrechten, kinder arbeid, milieu en maatschappelijke consequenties van de mijnbouw, en de exploitatie van teer zanden zijn voorbeelden van andere ESG-issues waar APG in 2009 aandacht aan besteedde. APG heeft zich ook op deze punten met veel energie ingezet om ondernemingen tot verantwoordelijk gedrag te bewegen. Hiernaast zijn er talloze nieuwe beleggingen gedaan APG Verslag Verantwoord Beleggen

6 Implementatie van ESG in alle beleggingscategorieën Het beleid voor verantwoord beleggen van APG omvat alle beleggingscategorieën en wordt in de hele portefeuille geïmplementeerd. Iedere categorie vereist een specifieke aanpak. Ten aanzien van de verschillende beleggingscategorieën zijn de werkzaamheden van het duurzaamheids- en governanceteam van APG in 2009 de volgende geweest. (In de hoofdstukken hierna worden deze activiteiten meer uitgebreid beschreven.) Beursgenoteerde aandelen Om portfoliomanagers beter inzicht in de ESG-aspecten bij beursgenoteerde bedrijven te geven, zijn twee instrumenten ingevoerd. In de heatmap zien de portfolio managers voor ieder bedrijf de score op duurzaamheid en corporate governance. In bijlage 1 is een voorbeeld opgenomen. De issue matrix geeft de portfoliomanagers een overzicht van relevante duurzaamheidsaspecten per sector. Daarnaast heeft APG de hele portefeuille op ondernemin gen gescreend die het Global Compact van de VN niet naleven. APG heeft de dialoog met deze bedrijven voortgezet. Daarnaast heeft APG ook andere bedrijven over ESG-risico s en kansen aangesproken. In totaal betrof dit 78 ondernemingen in APG heeft verder het stembeleid geformaliseerd en openbaar gemaakt en bij ongeveer vergaderingen wereldwijd gestemd. De lijst met uitsluitingen is geactualiseerd. Er is één nieuw aandelenmandaat aan een externe beheerder gegund. Deze beheerder kon aantonen dat ESG in het beleggingsproces is verankerd en dat de analisten leren hoe ze de Principles for Responsible Investment van de VN moeten toepassen. Vastrentende waarden Het duurzaamheids en governanceteam van APG en de portfoliomanagers vastrentende waarden zijn begonnen belangrijke maatschappelijke en milieuvraagstukken per sector te onderzoeken en de relatieve ESG-prestaties van ondernemingen in de portefeuille in kaart te brengen. APG is samen met het World Resources Institute een onderzoek gestart naar de gevolgen voor Amerikaanse bedrijfsobligaties van wet- en regelgeving op het gebied van klimaatverandering. APG heeft ook de volledige bedrijfsobligatieportefeuille op ondernemingen gescreend die het Global Compact van de VN niet naleven. Er is één nieuw vastrentend mandaat aan een externe beheerder gegund. De beheerder kon aantonen dat ESG in het beleggingsproces wordt geïntegreerd. Vastgoed APG heeft het initiatief genomen tot een omvangrijk programma om de prestaties van vastgoed ten aanzien van maatschappelijke en milieuvraagstukken te verbeteren. De eerste stap was met een unieke wereldwijde enquête naar de milieuprestaties van meer dan 200 beursgenoteerde vastgoedbedrijven en niet-beursgeno teerde vastgoedfondsen. APG organiseerde in november 2009 een lunchseminar voor alle grote fondsmanagers en beursgenoteerde vastgoedbedrijven in Nederland. Met grote vastgoedbedrijven is een gesprek gestart, waarin APG concrete aanbevelingen voor verbetering van milieuprestaties heeft gedaan. Infrastructuur APG analyseerde in 2009 de maatschappelijke en milieuvraagstukken van alle nieuwe infrastructuurbeleggingen. Waar nodig eiste APG van de externe beheerder nieuw beleid en regelmatige verslaglegging over de uitvoering van dat beleid. De meest voorkomende onderwerpen waren klimaatverandering, milieubeheer in het algemeen en veiligheid en gezondheid. APG deed binnen de bestaande infrastructuurfondsen een aantal nieuwe beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde. Enkele voorbeelden daarvan zijn investeringen in windparken, waterkrachtcentrales, zonne-energie en energiebesparings technologieën. 6

7 Grondstoffen, inclusief bosbouw en landbouwgrond Van alle nieuwe beleggingen in grondstoffen analyseerde APG de maatschappelijke en milieuvraagstukken op diverse onderwerpen. Voorbeelden zijn het effect van landbouw op biodiversiteit, de gevolgen voor lokale gemeenschappen, effecten op de gemeenschap van de teelt van gewassen voor brandstoffen, het gevaar dat die gewassen de plaats van de voedselproductie innemen, en de certificering van productiesystemen. APG verlangde van een belegging in de produktie van biobrandstoffen dat hier bij de standaarden van de Roundtable on Sustainable Biofuels worden onderschreven en nageleefd. 1 Bij een landbouwconcern in Argentinië maakte APG de belegging afhankelijk van de inzet voor de Roundtable on Responsible Soy. 2 APG hand haafde het beleid dat alle bosbouwbeleggingen moeten zijn gecertificeerd (FSC of SFI). Het beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen van private equity-partner AlpInvest is in nauw overleg met APG opgesteld. AlpInvest heeft zich in 2009 vooral gericht op de integratie van ESG-factoren in de processen voor nieuwe beleggingen. Daarnaast kregen de medewerkers instructies over de nieuwe procedures. APG en AlpInvest hebben regelmatig overleg over de implementatie van het beleid. APG zat samen met AlpInvest in een werkgroep van de Principles for Responsible Investment van de VN om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van richtlijnen voor de integratie van ESG-factoren in investeringen in private equity. APG deed één nieuwe belegging in microfinanciering, voor 30 miljoen dollar, en investeerde 12,5 miljoen euro in een fonds dat zich voor een betere gezondheidszorg in Afrika gaat inzetten (zie pagina 17). Hedgefunds Waar relevant analyseerde APG de maatschappelijke en milieuvraagstukken van nieuwe beleggingen. De beheerder van een fonds in energieprojecten in ontwikkelingslanden kreeg de opdracht het beleid te enten op de richtlijnen voor maatschappelijke en milieuprestaties van de International Finance Corporation. Ook heeft APG regelmatig rapportage over de implementatie van dat beleid gevraagd. Private equity, inclusief microfinanciering APG Verslag Verantwoord Beleggen

8 Verantwoord beleggen APG heeft in 2009 voor haar opdrachtgevers meer dan 200 miljard euro wereldwijd in uiteenlopende vermogenscategorieën belegd. ESG is daarbij al sinds enkele jaren een belangrijk issue. Het beleid voor verantwoord beleggen heeft tot doel: 1 het voor risico gecorrigeerde financiële rendement voor haar opdrachtgevers te verbe teren, 2 blijk te geven van maatschappelijke verantwoordelijkheid, 3 bij te dragen aan de waar borging van de integriteit van de financiële markten. APG is ervan overtuigd veel te kunnen bereiken door als aandeelhouder bedrijven te blijven uitdagen om hun duurzaamheid prestaties te verbeteren. Engagement kan op de lange termijn tot verandering leiden. Gefundeerd op zeven pijlers Om hieraan invulling te geven is het APG-beleid voor verantwoord beleggen namens haar opdrachtgevers op zeven pijlers gefundeerd: 1 Verantwoord beleggen is een integraal onderdeel van het beleggingsproces van APG. 2 APG gaat de dialoog aan met ondernemingen om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te realiseren. 3 APG verwacht van ondernemingen dat zij handelen met respect voor de uitgangspunten van de VN Global Compact en verkoopt zijn belangen als dialoog niet leidt tot verbetering. Ook belegt APG niet in producten die verboden zijn volgens de Nederlandse wet of internationale regelgeving. 4 APG gebruikt actief zijn rechten als aandeelhouder. 5 APG maakt zich nationaal en internationaal sterk voor betrouwbare regelgeving om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te verankeren. 6 APG is actief op zoek naar aantrekkelijke beleggingen die duurzaamheid bevorderen. 7 APG draagt het verantwoord beleggingsbeleid actief uit om zo duurzaamheid en corporate governance te bevorderen. Internationale normen Als basis voor het verantwoord beleggingsbeleid hanteert APG internationale normen voor duurzaamheid en goed bestuur. Deze normen zijn: het United Nations Global Compact, de OECD Guidelines for Multinational Enterprises, het International Corporate Governance Network Statement on Global Corporate Governance Principles, de OECD Principles of Corporate Governance. Het duurzaamheids- en governanceteam Bij APG houdt zich een team van acht mensen met ESGvraagstukken bezig. Zo hebben we een full-time ESG specialist in ons kantoor in Hong Kong die de Aziatische context begrijpt en dicht op de bedrijven zit. In Nederland hebben we een duurzaamheidsspecialist die zich alleen met vastgoed bezig houdt en daarmee al zichtbare verandering in de sector op gang brengt. Verder hebben we een mensenrechten specialiste die met bedrijven op indringende wijze praat over moeilijke onderwerpen zoals ondernemen in Birma en Sudan. Het team wordt gecompleteerd met experts op gebied van goed ondernemerschap en duurzaamheidsaspecten. Dit duurzaamheids- en governanceteam werkt onder toezicht van een stuurgroep. De chief investment officer is voorzitter van deze stuurgroep en de verantwoordelijke managers van de verschillende afdelingen hebben er zitting in. Het duurzaamheids- en governanceteam werkt nauw samen met de portfolio managers, de specialisten van de juridische afdeling, account managers en de communicatieafdeling van APG. Het team volgt de ontwikkelingen in het publieke debat en in wet- en regelgeving en analyseert de duurzaamheid van voorgenomen beleggingen. Samen met de portefeuillemanagers beoordeelt het team per sector en per beleggings categorie de belangrijkste ESG-vraagstukken. In bijlage 2 is meer informatie over het team te vinden. 8

9 Intern en extern beheer APG beheert circa 80 procent van het vermogen van haar opdrachtgevers intern en besteedt de rest uit aan externe beheerders. Deze worden vooral voor gespecialiseerde beleggingsstrategieën ingezet. Waar relevant wordt in de overeenkomst met deze beheerders vereist dat zij de uitgangspunten van APG voor verantwoord beleggen overnemen. Liquide beleggingen De werkwijze bij liquide beleggingen is als volgt. 3 Bij liquide beleggingen beslissen de portfoliomanagers over de beleggingen. Regelmatig overleggen de portfoliomanagers en het ESG-team om met behulp van de heatmap en de issuematrix een beter inzicht in kansen en risico s te krijgen. De portfoliomanagers en de ESG-specialisten spreken samen de prioriteiten af voor verder onderzoek. De ESG-specialisten betrekken de portfoliomanagers bij de voorbereiding op de dialoog met bedrijven. Ook in gesprekken met het management van bedrijven in het kantoor van APG schuiven de ESG-specialisten vaak aan. De volledige aandelen- en bedrijfsobligatieportefeuilles worden jaarlijks op ondernemingen doorgelicht die het Global Compact van de VN niet naleven of die anderszins bij controverses betrokken zijn. Waar nodig worden de desbetreffende ondernemingen direct aangesproken. Illiquide beleggingen Voor illiquide beleggingen 4 stelt de portfoliomanager een beleggingsvoorstel op en legt dit voor aan een commissie van senior managers, onder het voorzitterschap van de Chief Investment Officer. Sinds 1 januari 2009 moet zo n beleggingsvoorstel een analyse van relevante ESG-vraagstukken bevatten. De ESG-specialisten zijn direct betrokken bij de voorbereiding van alle beleggings voorstellen waarbij ESG relevant is. Zij analyseren de maatschappelijke en milieugevolgen van de voorgestelde beleggingen en zien erop toe dat het ESG-beleid wordt toegepast. Van externe partijen verlangt APG dat ze passend beleid kunnen aantonen en regelmatig aan APG verslag over de prestaties uitbrengen. Het kan voorkomen dat er volgens de ESG-specialisten geen maatschappelijke of milieukwesties spelen, bijvoorbeeld bij beleggingen in muziekrechten of bepaalde financiële producten. Best in class APG belegt niet systematisch uitsluitend in onder nemingen met de hoogste score op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur ( best in class ). APG acht die benadering niet geschikt voor de aard en omvang van de portefeuille. APG bewaakt de ESG-score van de beursgenoteerde aandelen en vastrentende waarden in de portefeuille en onderzoekt en voert gesprekken met belangrijke ondernemingen die een lage rating hebben. Informatiebronnen Om ESG optimaal in de beleggingsbeslissingen te integreren, heeft APG toegang tot een groot aantal informatiebronnen. In 2009 waren dat de gespecialiseerde onderzoeks instituten Riskmetrics, Sustainalytics, Governance Metrics International en Asset4 en verder effectenhuizen, denktanken en academische instellingen (bijvoorbeeld het World Resources Institute), jaarverslagen en jaarvergaderingen, Bloomberg, het Carbon Disclosure Project, adviseurs en diverse niet-gouvernementele organisaties. In bijlage 3 is aangegeven welke niet-gouvernementele organisaties zijn geraadpleegd en welke onderwerpen daarbij aan de orde zijn geweest. 3 Liquide beleggingen, bijvoorbeeld aandelen in beursgenoteerde ondernemingen en de meeste bedrijfsobligaties, kunnen gemakkelijk op de belangrijkste beurzen worden aangekocht en verkocht. 4 Illiquide beleggingen, bijvoorbeeld niet-beursgenoteerd vastgoed, infrastructuur, sommige grondstoffen (bosbouw, landbouwgrond en mijnbouw), hedgefunds, private equity en extern beheerde aandelen- en vastrentende fondsen, zijn niet gemakkelijk verhandelbaar. APG Verslag Verantwoord Beleggen

10 APG Verantwoord Beleggen 2009 APG PIJLERS VOOR VERANTWOORD BELEGGEN CANADA Shell INTEGRATIE Verantwoord beleggen is een integraal onderdeel van het beleggingsproces van APG. Canadian Oil Sands Canadian Natural Resources Hammerson VERENIGDE STATEN Niagara Mills Hydro Solar Power Partners Merck IN DIALOOG VERENIGD KONINKRIJK BP Nexen APG Asset Management US Inc. New York Wal-Mart APG gaat de dialoog aan met ondernemingen om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te realiseren. UITSLUITING SCHENDING VN GLOBAL COMPACT EN WAPENS Cadbury APG verwacht van ondernemingen dat zij handelen met respect voor het VN Global Compact en verkoopt zijn belangen als dialoog niet leidt tot verbetering. APG belegt niet in producten die verboden zijn volgens de Nederlandse wet of internationale regelgeving. Nestlé BRAZILIË Biogreen Oil ACTIEF ALS AANDEELHOUDER APG gebruikt actief zijn rechten als aandeelhouder. ARGENTINIË Agrarisch bedrijf BETROUWBARE REGELGEVING APG maakt zich nationaal en internationaal sterk voor betrouwbare regelgeving om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te verankeren. SELECTIE VAN APG FOCUSPUNTEN INVESTEREN IN DUURZAAMHEID APG is actief op zoek naar aantrekkelijke beleggingen die duurzaamheid bevorderen en draagt het verantwoord beleggingsbeleid actief uit om zo duurzaamheid en corporate governance te bevorderen. 10 NOORD-AMERIKA Canada: bij oliebedrijven aangedrongen op milieuverbeteringen bij exploitatie teerzanden Verenigde Staten: nieuwe beleggingen in schone energie; schadeclaim bij farmaceut Merck; in dialoog met Wal-Mart over werknemersrechten ZUID-AMERIKA Brazilië: belegging in een biobrandstofbedrijf dat volgens de criteria van de Roundtable on Sustainable Biofuels werkt Argentinië: bij een nieuwe investering in een agrarisch bedrijf hebben we toetreding tot Roundtable for Sustainable Soy geëist

11 WERELDWIJD ZWEDEN Castellum VASTGOEDENQUÊTE STEMMEN Wereldwijde enquête naar de milieuprestaties van meer dan 200 bedrijven en fondsen Aandeelhoudersvergaderingen waar APG een stem heeft uitgebracht NOORD- EN ZUIDAMERIKA 1238 EUROPA 875 AZIË 837 AUSTRALIË 239 RUSLAND Norilsk Nickel DENEMARKEN DUITSLAND Klimaattop Windpark Spremberg Kopenhagen Corio NEDERLAND Drax FRANKRIJK UnibailRodamco APG Amsterdam APG Heerlen CHINA LUXEMBURG SPANJE ZUID-KOREA Longyuan ProLogis European Properties Hankook Tire Waterkrachtconcern Zonne-energie project BIRMA INDIA Daewoo International Arcelor Mittal Petrochina Vedanta Resources KOGAS POSCO GHANA Olam International ADM SOEDAN CNPC Waterkrachtconcern Sinopec ONGC APG Asset Management Asia Hong Kong Ramky Enviro Engineers Petronas Hershey s IVOORKUST INDONESIË International Fund For Health in Africa Freeport-McMoRan Barrick Gold Grassroots Microfinance Fund PAPOEA-NIEUW GUINEA AUSTRALIË Infigen International Power EUROPA Verenigd Koninkrijk: analyse van de gevolgen van CO2-prijzen Nederland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk: in dialoog met vastgoedbedrijven om milieuprestaties te verbeteren Nederland: aangedrongen op matiging van het beloningsbeleid Rusland: met mijnbouwbedrijf in dialoog gegaan over duurzaamheid Zweden: lid van de benoemingscommissie bij groot vastgoedbedrijf Luxemburg: bij vastgoedbedrijf aangedrongen op verbetering van aandeelhoudersrechten Denemarken: gepleit voor een sterk internationaal klimaatakkoord Duitsland: belegging in windenergie Spanje: belegging in zonne-energieparken in Andalusië AFRIKA Ivoorkust, Ghana: in dialoog met cacaobedrijven over het uitbannen van kinderarbeid Soedan: gesprekken met oliebedrijven over het respecteren van mensenrechten Meerdere landen: investeringen in de gezondheidszorg en microfinanciering AZIË India: met mijnbouwbedrijven in gesprek over mensenrechten Birma: gesprekken over het voorkomen van dwangarbeid Indonesië, Papoea-Nieuw Guinea: in dialoog met mijnbouwbedrijven over lozen van afval in rivier India, China: investering in waterkracht, windenergie en afvalbeheer Zuid-Korea: bij bandenfabrikant gepleit voor verbeteren veiligheid AUSTRALIË Belegging in toonaangevend windenergiebedrijf; analyse van de gevolgen van CO2prijzen APG Verslag Verantwoord Beleggen

12 Het Global Compact als minimumstandaard In het Global Compact van de VN zijn de belangrijkste VN-standaarden ten aanzien van mensenrechten, arbeid, milieu en corruptie samengevat. APG wenst niet in bedrijven te beleggen die in strijd met de uitgangspunten van dit Global Compact handelen. Waar aanwijzingen bestaan dat ondernemingen zich aan schendingen van deze principes schuldig maken, gaat APG met deze bedrijven de dialoog aan. APG kan ondernemingen uitsluiten die in strijd met het Global Compact blijven handelen en er geen blijk van geven hun praktijken aan te willen passen. APG heeft vooralsnog geen bedrijven op deze gronden uitgesloten. Sustainalytics/Jantzi, een gerenommeerd internationaal onderzoeksbureau op het gebied van verantwoord beleggen, onderzoekt voor APG welke bedrijven schijnbaar in strijd met de principes van het Global Compact opereren. De meeste van die bedrijven ontplooien activiteiten in Birma of Soedan en zitten veelal in olie, energie of mijnbouw. In deze landen met grote olie- en gasreserves is het lastig om te opereren zonder bij ernstige mensenrechtenschendingen betrokken te raken. Net als in voorgaande jaren heeft APG ook in 2009 een deel van de engagementactiviteiten op ondernemingen gericht die in deze landen zaken doen. Daarnaast staat er op de lijst van Sustainalytics/Jantzi nog een tiental onderne min gen dat onverantwoord met hun afval omgaat, slecht voor hun werknemers zorgt of zich aan corruptie schuldig maakt. Ook met deze bedrijven is APG in gesprek. In beginsel neemt APG ongeveer twee jaar de tijd om een bedrijf de kans te geven zich substantieel te verbeteren. De ervaring leert dat het opbouwen van een vertrouwens relatie, waarin veranderingen mogelijk zijn, een lange adem vergt. In 2010 zal de dialoog met een aantal onder nemingen worden afgerond en zal de balans worden opgemaakt. Ook met bedrijven die niet op deze lijst i.v.m. schendingen van het Global Compact staan, hebben in 2009 engage mentactiviteiten plaatsgevonden om het risico-rende mentsprofiel van de onderneming of de impact op mens en milieu te verbeteren. Bedrijven in Birma Total APG bezocht in 2008 de activiteiten in Birma (Myanmar) van het Franse oliebedrijf Total. Tijdens dit bezoek werd duidelijk dat Total zich lokaal voor betere mensenrechten inzet, evenals voor onder meer de bouw van scholen, wegenaanleg en gezondheidszorg. In 2009 zocht Total samenwerking met de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) om haar ontwikkelingsprojecten verder te verbeteren en projecten beter op de belangen van de lokale bevolking af te stemmen.total reageert alert op misdragingen van legereenheden in het werkgebied en stelt in voorkomende situaties incidenten bij het militaire regime aan de orde. Total bood haar werknemers in 2009 een mensenrechtentraining aan en heeft het voornemen deze jaarlijks te herhalen. In 2009 kwam Total op verschillende manieren tegemoet aan de aanbevelingen van APG om ook op nationaal niveau mensenrechtenkwesties bij het regime aan de orde te stellen. De onderneming organiseerde bijvoorbeeld een training voor overheidsambtenaren over internationaal recht en mensenrechten en heeft aangekondigd dat zij deze training jaarlijks zal aanbieden. Daarnaast toonde Total zich in 2009, in gesprekken met het regime en ook openbaar, bezorgd over het proces tegen oppositieleidster Aung San Suu Kyi. Tot slot drong de onderneming bij andere buitenlandse energiebedrijven aan om in Birma met respect voor mensenrechten te opereren. We blijven de ontwikkelingen volgen maar zien momenteel geen aanleiding om onze positie te heroverwegen. Daewoo International In 2008 had APG twee ontmoetingen met het management van het Zuid-Koreaanse Daewoo International in Seoul. APG is bezorgd over de wijze waarop een gasveld wordt ontgonnen in het westen van Birma. APG wil van de onderneming horen hoe zij ervoor zorgt niet betrokken te raken bij mensenrechtenschendingen door het militaire regime. In Rangoon werden gesprekken met het lokaal management gevoerd. In 2009 vond opnieuw een gesprek 12

13 in Seoul plaats. Het management heeft aan een aantal aanbevelingen van APG gehoor gegeven. Het implementeerde een gedragscode en verbeterde de externe communicatie hierover. Voorts zei het management de zorgen van APG te delen over mensenrechtenschendingen bij de geplande aanleg van een gaspijpleiding door een Chinese partij. Helaas is nog niet voldaan aan het verzoek van APG om in het contract met deze Chinese onderneming harde garanties op te nemen. APG sprak hierover ook met het Zuid-Koreaans KOGAS, dat partner is in dit gasproject. Immers ook van consortium partners verwachten wij een proactieve houding om ervoor te zorgen dat het gasproject en de pijpleiding op een verantwoordelijke wijze worden uitgevoerd. In 2010 zal APG het gesprek over dit gaspijpleidingproject met Daewoo International en haar partners in het consortium uitbreiden. Mocht de dialoog in 2010 niet leiden tot verbeteringen dan zal APG haar positie in de ondernemingen heroverwegen. SBM Offshore SBM Offshore maakt installaties voor de opslag van olie en gas. In een gesprek met het management van dit bedrijf in maart 2009 heeft APG geïnformeerd naar de maatregelen van SBM Offshore om te voorkomen dat de onderneming bij mensenrechtenschendingen door het Birmese militaire regime betrokken raakt. De onderneming is een gedragscode gaan hanteren en weegt mensenrechten thema s mee in de besluitvorming over nieuwe contracten. SBM Offshore heeft verder aangegeven dat het leasecontract met het Maleisische bedrijf Petronas niet zal worden verlengd en heeft inzicht gegeven in de resultaten van audits van toeleveranciers in Birma. In deze audits wordt onder meer op vakbondsvrijheid gecontroleerd. Bedrijven in Soedan APG en andere institutionele beleggers hebben gesprekken gevoerd met de oliebedrijven CNPC en Sinopec (uit China), ONGC (uit India) en Petronas (uit Maleisië). Deze gesprekken gingen over de werkwijzen van deze ondernemingen in Soedan. Olie is in dit door armoede en conflicten getergde land een belangrijke bron van inkomsten. Echter berichten over de rol van regeringsmilities in de burgeroorlog in Darfur roepen vragen op of de regering haar prioriteiten bij de ontwikkeling van de bevolking legt. En of het aanstaande referendum over de onafhankelijkheid van Zuid Soedan definitief een einde maakt aan het tijdperk van de conflicten in het zuiden, waar de oliebedrijven actief zijn, is de vraag. APG wil van de oliebedrijven weten hoe zij in Soedan op een verantwoorde manier kunnen ondernemen zonder betrokken te raken bij schendingen van mensenrechten. Denk hierbij aan de manier waarop operaties worden beveiligd of de lokale bevolking wordt gecompenseerd voor verlies aan land. Naast dat we van bedrijven ook in deze situatie verwachten dat ze veilige arbeidsomstandigheden garanderen, vragen we hen om de invloed van hun activiteiten op het milieu en de lokale gemeenschappen goed in kaart te brengen. In voorbereiding op een reis naar Soedan gaf APG een expert de opdracht het effect van de activiteiten van deze bedrijven op de lokale bevolking in kaart brengen. Aan de hand van de onderzoeksresultaten zal APG het gesprek met deze ondernemingen voortzetten. Bedrijven in de mijnbouw Freeport-McMoRan Freeport-McMoRan loost al jaren mijnafval in een rivier in het Indonesische Grasberg. APG heeft in april 2008 eerste activiteiten op dit gebied ondernomen en in 2009 gesprekken hierover gevoerd in Phoenix (VS), Wilmington (VS) en Londen. Samen met vier Zweedse staats pensioen fondsen en het pensioenfonds van New York City diende APG in juni 2009 tijdens de jaarvergadering een aandeelhoudersresolutie in. Daarin werd voorgesteld een milieuspecialist als commissaris te benoemen. Hoewel ruim dertig procent van de aandeelhouders voor de resolutie stemde, wat uitzonderlijk hoog is voor dergelijke resoluties, heeft het management van Freeport het voorstel niet overgenomen. Toch is tijdens constructieve gesprekken met het manage- APG Verslag Verantwoord Beleggen

14 ment voortgang geboekt. Freeport staat open voor discussie en heeft inmiddels nieuwe informatie over problemen en oplossingen verschaft. Het consortium van investeerders heeft besloten om de resolutie op de jaarvergadering van 2010 opnieuw in te dienen. APG zal Grasberg in 2010 bezoeken, afhankelijk van de veiligheidsomstandigheden in Papoea. Vedanta Resources Vedanta Resources wordt bekritiseerd vanwege een mijnbouwproject in Orissa (India). De lokale bevolking vreest de gevolgen voor haar levenswijze van de ontginning van de mijn. APG had in 2008 een gesprek hierover met Vedanta in Londen en drong er toen op aan de engagementactiviteiten met de lokale bevolking te versterken en de externe communicatie hierover te verbeteren. In een gesprek in 2009 in India werd Vedanta gevraagd, zonder resultaat overigens, in te gaan op de bemiddeling door het OESO-richtlijnencontactpunt met de niet-gouvernementele organisaties die het bedrijf bekritiseren. Wel had Vedanta belangstelling voor de suggesties ten aanzien van communicatie en transparantie. APG blijft zo veel mogelijk gelegenheden aangrijpen om het management op de belangen van de lokale bevolking in Orissa te wijzen. In 2010 zullen we de balans opmaken over de vraag of Vedanta op een verantwoorde wijze haar activiteiten in India kan ontplooien. Arcelor Mittal en Posco bijzonder over de afvoer van mijnafval in een rivier. APG steunde een aandeelhoudersresolutie waarin werd opgeroepen een en ander door derden te laten onderzoeken. APG is inmiddels met Barrick in gesprek over de verhoudingen met de lokale bevolking en over meer openheid in rapportage en strategie. Voorts pleit APG voor een betere informatievoorziening over de diverse opties voor het lossen van mijnafval bij Porgera en de milieueffecten daarvan. Op aandringen van APG heeft Barrick de verantwoordelijkheden uitgebreid van de bestuurscommissie Milieu, Gezondheid, Veiligheid en Duurzaamheid. Bedrijven en arbeidsomstandigheden Wal-Mart APG en de supermarktketen Wal-Mart zijn sinds 2008 in gesprek over de klachten en rechtszaken over arbeidsomstandigheden. In 2009 bleek dat het bedrijf de werknemerstevredenheid heeft gemeten. APG heeft Wal-Mart verzocht de resultaten daarvan en de wijze waarop de arbeidsomstandigheden worden verbeterd, openbaar te maken. De communicatie door het bedrijf is inmiddels verbeterd. Bovendien heeft Wal-Mart in 2009 lopende rechtszaken geschikt en maatregelen genomen om overwerk beter te reguleren. In 2010 staat een vervolg gesprek gepland om te evalueren hoe onze aanbevelingen zijn opgevolgd en wat de resultaten zijn van de stappen zijn die Wal-Mart in 2008 aankondigde. APG sprak met Arcelor Mittal en Posco over hun mijnbouw activiteiten in Orissa. APG moedigt deze bedrijven aan om met elkaar samen te werken met het oog op de belangen van de bevolking bij alle mijnbouwactiviteiten in het gebied. Barrick Gold Het Canadese goudmijnbedrijf Barrick Gold kreeg kritiek te verduren over de schade van de Porgera-mijn (Papoea- Nieuw Guinea) voor milieu en gezondheid en in het Nestlé APG heeft in 2009 het gesprek met chocoladeproducenten over kinderarbeid in de cacaoproductie voortgezet. APG heeft de desbetreffende producenten gevraagd om duidelijk te maken hoe zij kinderarbeid in hun productieketen willen voorkomen en welke resultaten zij daarbij boeken. APG zou willen dat deze producenten meer controle op hun toeleveranciers uitoefenen, om de aanvoer te kunnen garanderen van cacao die onder verantwoorde omstandigheden is geproduceerd. Sommige bedrijven hebben inmiddels de externe communicatie uitgebreid en 14

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2009

ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2009 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2009 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2009 2 ABP Inhoudsopgave Managementsamenvatting 5 Voorwoord 7 Verantwoord Beleggen 9 Inleiding: ABP s portefeuille en verantwoord

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium Hoe te beleggen in turbulente tijden? 2 april 2016 Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016 2014 Morningstar. All Rights Reserved. Agenda Morningstar Duurzaam Beleggen Introductie Morningstar

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid (Goedgekeurd door de raad van bestuur vergadering nr.1/2009 op 29 september 2009) Bericht van de voorzitter Indorama Ventures Public

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Delta Lloyd Asset Management. Themapaper Myanmar. 10 juli 2012

Delta Lloyd Asset Management. Themapaper Myanmar. 10 juli 2012 Delta Lloyd Asset Management Themapaper Myanmar 10 juli 2012 Myanmar in ontwikkeling Onstuimige geschiedenis Myanmar, voorheen Birma, is een van oorsprong boeddhistische staat, ingeklemd tussen China,

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN Banque de Luxembourg biedt u haar expertise aan op het gebied van vermogensbeheer. Door ons een

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

VERANTWOORD beleggen

VERANTWOORD beleggen VERANTWOORD beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede financiële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Verantwoord beleggen: inspirerende noodzaak voor mens, milieu en onderneming.

Verantwoord beleggen: inspirerende noodzaak voor mens, milieu en onderneming. VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2010 Verantwoord beleggen: inspirerende noodzaak voor mens, milieu en onderneming. 2 In de beleggingsactiviteiten houdt PGGM Vermogensbeheer B.V. (PGGM)

Nadere informatie

ICP Corporate Finance

ICP Corporate Finance ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseurs Bedrijfsprofiel Januari 2013 Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij complexe Corporate Finance vraagstukken

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Beleggingen van pensioenfondsen in Nederlandse duurzame energie

Beleggingen van pensioenfondsen in Nederlandse duurzame energie Beleggingen van pensioenfondsen in Nederlandse duurzame energie Een quick scan voor Natuur & Milieu Jan Willem van Gelder Joeri de Wilde 2 mei 2013 Naritaweg 10 1043 BX Amsterdam Tel: 020-8208320 E-mail:

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Duurzaamheidsverklaring

Duurzaamheidsverklaring DUURZAAMHEIDSVERKLARING Ondergetekende: [Naam Leverancier en rechtsvorm [ ], statutair gevestigd te [plaats], aan de [straat, nummer en postcode] (KvK ), hierna te noemen Leverancier, hierbij rechtsgeldig

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 September 2015 AF Advisors Content - Introductie - Nominatiemethodiek op hoofdlijnen - Methodiek Beste Beleggingsfonds - Methodiek Beste Duurzame Beleggingsfonds

Nadere informatie

RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht)

RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht) RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht) I Gegevens betreffende de werkzaamheden van de beheerder RFM Regulated Fund Management

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds)

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) April 2012 Inhoud 1. Algemeen...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Wet- en regelgeving...3 2. Financiële middelen...3 2.1 Algemeen...3 2.2 Schulden en reserves...4

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen Verklaring inzake beleggingsbeginselen Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten Zeist, 4 maart 2014 1. Inleiding De verklaring inzake beleggingsbeginselen beschrijft de uitgangspunten van het beleggingsbeleid

Nadere informatie

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014 Dufas Code Vermogensbeheerders Verslag over 2014 Inhoud 1. Over dit verslag 3 2. Algemene principes 4 2.1 Vermogensbeheerders handelen in het belang van hun klanten 4 2.2 Vermogensbeheerders kennen hun

Nadere informatie

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES ONDERZOEK NAAR VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES NOVEMBER 2014 Met dank aan: Naar aanleiding van het besluit van BlackRock om per 31 december 2014 de Funds of ishares op te heffen

Nadere informatie

Kwartaalrapportage PMT. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. 1 ste kwartaal 2011

Kwartaalrapportage PMT. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. 1 ste kwartaal 2011 Kwartaalrapportage PMT Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 1 ste kwartaal 2011 1 Inhoudsopgave Verantwoord Aandeelhouderschap...3 Stemmen...3 Uitsluiting...4 Dialoog...5 Class Actions...5 Integrale Benadering...6

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Index van de GRI-inhoud

Index van de GRI-inhoud Index van de GRI-inhoud Algemene informatie-elementen G4-32 Algemene informatieelementen Jaarlijks Financieel Verslag 204 Pagina( s) Externe controle Strategie en Analyse G4-2: Brief aan de aandeelhouders

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2015 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 19% in 2015

Persbericht. Jaarcijfers 2015 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 19% in 2015 Persbericht Jaarcijfers 2015 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 19% in 2015 Zeist, 26 februari 2016 Het totaal aan vermogen van de Triodos beleggingsfondsen is in 2015

Nadere informatie

NN First Class Balanced Return Fund

NN First Class Balanced Return Fund NN First Class Balanced Return Fund Alle Fonds onder de loep cijfers zijn per 31/03/015 Het NN First Class Balanced Return Fonds won in het eerste kwartaal 8,9% Zeer sterke performances van aandelen en

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving

Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Vermogensbeheerder institutioneel - Gedragscodes en Regelgeving Beschrijving Vermogensbeheerders hebben met diverse gedragscodes te maken. Hierna volgen vijf situaties bij de Wonderbank waar de diverse

Nadere informatie