DEEL A: MEERJARENPLAN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DEEL A: MEERJARENPLAN"

Transcriptie

1 DEEL A: MEERJARENPLAN Cluster Verkeersmanagement Clustermanager prof. dr. ir. B. van Arem Clustersecretaris drs. J. Pommer Indiener prof. dr.ir. E.C. van Berkum CTS Faculteit Construerende Technische Wetenschappen Datum 24 oktober Titel Projectplan Advanced Traffic MAnagement -Multi-Objective Decision aid for Regional Networks (ATMA MODeRN) 2. Doelstelling project 2.1 Omschrijving Doel Het ATMA-MODeRN project is een onderdeel van het cluster Verkeersmanagement. Dit cluster richt zich op het ontwikkelen van een efficiënter, schoner, betrouwbaarder en veiliger regionaal verkeersnetwerk door de toepassing van verkeersmanagement. Het ATMA-MODeRN project vervult in dit cluster een belangrijke rol. Op basis van heersende omstandigheden en beleidsuitgangspunten wordt voor een regionaal netwerk gezocht naar een optimale inzet van verkeersmanagementmaatregelen. Doelstelling van het ATMA-MODeRN project is: Het ontwikkelen van een beslissingsondersteunend systeem voor de inzet van verkeersmanagementmaatregelen op een regionaal netwerk. Doel hierbij is om niet alleen de doorstroming te verbeteren maar om ook een veiliger, schoner en betrouwbaarder verkeerssysteem te creëren. 2.2 Inhoud Het ATMA-MODeRN project appelleert aan een drietal ontwikkelingen binnen de wereld van verkeer en vervoer. Belangrijk beleidsuitgangspunt is te streven naar die situatie waar zowel het bestaande als ook het toekomstige wegennet beter worden benut. Om dit te bewerkstelligen worden verkeersmanagementmaatregelen ingezet. Verder spelen naast doorstroming ook het milieu, de verkeersveiligheid en de betrouwbaarheid van het verkeerssysteem een belangrijke rol. Tot slot wordt een gebiedsgerichte aanpak voorgestaan. Dit betekent dat verkeersproblemen in een bepaald gebied in onderlinge samenhang worden bestudeerd, en dat ook de oplossingen in het gehele netwerk worden gezocht. Om te komen tot een optimale inzet van verkeersmanagement in een heterogeen gebied (i.e. bestaande uit een stedelijk, provinciaal en autosnelwegennet) onder in beginsel alle mogelijke omstandigheden, is de aanwezigheid van hulpmiddelen zeer gewenst. Het gaat hier dan om hulpmiddelen bij de beslissing om te komen tot de optimale inzet maatregelen. Op dit moment is reeds een aantal initiatieven genomen die voor het ATMA-MODeRN project van belang zijn. Zowel via de AVB (Architectuur Verkeersbeheersing) en daarbij de GGB-aanpak (GebiedsGericht Benutten) als ook de door Luteijn voorgestelde aanpak, laten zien dat succesvol verkeersmanagement een geheel gebied, met daarbij alle betrokken actoren, bestrijkt. Op het gebied van beslissingsondersteuning bij verkeersmanagement zijn de BOSS initiatieven (BeslissingsOndersteunendSySteem) belangrijk. Om echter te komen tot een beslissingsondersteunend systeem zoals wordt voorgesteld zijn de bestaande initiatieven weliswaar belangrijk maar zeker niet toereikend. Ten eerste gaan de BOSS- 1

2 initiatieven alleen over het autosnelwegennet, die bovendien beperkt optimalisatie als doel hebben. De regionale GGB aanpak is vooralsnog in belangrijke mate gericht op bestuurlijke overeenstemming over de gewenste situatie in een gebied, en veel minder op het optimaliseren van de inzet van verkeersmanagement. Tot slot is het doel vaak alleen het verbeteren van de doorstroming. Een expliciete afweging tussen verschillende doelen wordt meestal niet gedaan, en is het verbeteren van de betrouwbaarheid een relatief nieuw, en nauwelijks onderzocht gebied. 2.3 Inbedding in cluster Verkeersmanagement, Transumo en NGI ATMA-MODeRN is een onderdeel van het cluster Verkeersmanagement binnen Transumo. Het verband tussen de verschillende projecten binnen dit cluster is weergegeven in figuur 1. Deze projecten zijn: ATMA-MODeRN, ATMO (Advanced Traffic MOnitoring), IV (intelligent vehicles) en TRADUVEM (Transitie naar duurzaam verkeersmanagement). Er bestaat een sterke relatie tussen het ATMO en het ATMA-MODeRN project. In het ATMA- MODeRN project wordt een multi-objective beslissingsondersteunend systeem (DSS) ontwikkeld voor een regionaal verkeersnetwerk. Noodzakelijke voorwaarde voor de ontwikkeling van de DSS is dat de doelen (snelheid, veiligheid, betrouwbaarheid en milieu) kunnen worden gekwantificeerd. Dit betekent dat bijvoorbeeld wanneer het minimaliseren van de reistijd een doel is, de reistijd moet worden gemeten, of anderszins worden afgeleid van andere metingen in het netwerk. In de bestaande gegevensverzameling doet zich een aantal problemen voor. Ten eerste worden niet op alle onderdelen van een regionaal netwerk gegevens ingewonnen. Vooral op het provinciale en stedelijke wegennet is maar in beperkte mate monitoring aanwezig. Daarnaast geldt dat zelfs wanneer voldoende gegevens worden ingewonnen, deze een bepaalde mate van heterogeniteit bezitten voor wat betreft de kwaliteit, inhoud, niveau van aggregatie en compleetheid. Deze onvolkomenheden maken dat methoden moeten worden ontwikkeld op het gebied van data fusion, data consistency en data completion. Dit zijn nu precies belangrijke thema s in het ATMO project. Het uitgangspunt dat het maximaliseren van de betrouwbaarheid van het verkeerssysteem een belangrijk doel is in het ATMA-MODeRN project, heeft ook de nodige consequenties voor de monitoring. Voor ATMO betekent dit dat gegevens moeten worden verzameld en methoden moeten worden ontwikkeld om de betrouwbaarheid van een verkeersnetwerk te kunnen kwantificeren. Hier wordt ondermeer meer kennis ontwikkeld over het gedrag van een verkeersnetwerk onder extreme condities, en ook worden causale relaties tussen betrouwbaarheid en andere direct meetbare grootheden afgeleid. Tot slot speelt predictive control in het ATMA-MODeRN project een belangrijke rol. Voor een succesvolle implementatie van een dergelijke manier van regelen is het essentieel dat betrouwbare (korte termijn) voorspellingen van eigenschappen van het verkeerssysteem voorhanden zijn. Ook dit is een belangrijk onderdeel van het ATMO project. We kunnen dus concluderen dat ATMO de lacunes in monitoring gaat opvullen die cruciaal zijn voor een succesvolle implementatie van de DSS in het ATMA-MODeRN voorstel. Omgekeerd biedt ATMA-MODeRN een veelbelovende applicatie van het ATMO project. Dit is belangrijk daar zonder duidelijke toepassing er geen noodzaak voor monitoring bestaat. Daarnaast is de verwachting dat een geregeld systeem minder chaotisch en daardoor beter voorspelbaar wordt, waarvan het ATMO project weer kan profiteren. ATMA-MODeRN heeft ook een duidelijke relatie met het IV (Intelligent vehicles) project. Er is een tendens om architecturen van wegkant en voertuigsystemen steeds meer op elkaar te stemmen. Voorbeeld hiervan is het Europese CVIS projectvoorstel. Hieruit blijkt dat er een verweving gaat ontstaan tussen voertuig en wegkant. Het belangrijk is dat dit thema ook tussen IV en ATMA zal gaan spelen. 2

3 Dit betekent dat individuele geleiding en centraal management elkaar zullen versterken voor een optimaal resultaat. In het TRADUVEM project komen de intrinsieke relaties tussen ATMO, ATMA-MODeRN en IV nader aan de orde. Ook zullen hier transitie kwesties worden behandeld, waarbij de bijdrage aan een duurzame kennisinfrastructuur en duurzame implementaties in de markt nader worden uitgewerkt. Er bestaan ook duidelijke relaties tussen ATMA-MODeRN en andere clusters binnen het TRANSUMO programma. Te noemen zijn: Personenmobiliteit en Infrastructuur: Reistijden en betrouwbaarheid spelen in toenemende mate een belangrijke rol in mobiliteitsgedrag (bijv. bij de keuze van vervoerwijze, route en vertrektijd en bij de planning van activiteiten). Ook de betrouwbaarheid van de bereikbaarheid (en daarmee van de reistijd) is een van de bepalende factoren geworden voor de economische ontwikkeling van een regio. Daarnaast zijn natuurlijk verkeersveiligheid en milieubelasting belangrijke eigenschappen van een verkeerssysteem. ATMA-MODeRN streeft ernaar om fundamentele kennis en toepasbare tools te ontwikkelen om het succesvol managen van regionale verkeersnetwerken mogelijk te maken. Naast de meer traditionele verkeersmanagementmaatregelen zoals verkeersregelingen, doseren en het leveren van verkeersinformatie worden ook andere maatregelen bestudeerd zoals het dynamisch gebruik van bestaande infrastructuur (bijv. tidal flow systemen) en ook de mogelijkheden van tijd- en plaatsafhankelijke prijsmaatregelen. Tot slot zijn belangrijk de link met het Sabimos project in Twente, waar bussen zijn uitgerust met GPS, waardoor een online informatiesysteem voor het openbaar vervoer wordt gevoed, en de betrokkenheid van het openbaar vervoer in de SWINGH tender waardoor een belangrijke relatie met het RegioLab ontstaat. Tot slot wordt een verbinding tot stand gebracht tussen een project in dit cluster dat gaat over het beprijzingsmechanisme (i.h.b. het kilometerbelonen-project) en de effecten daarvan en het onderdeel dat gaat over beprijzen in dit project. Vrachtverkeer/logistiek: De huidige logistieke systemen hebben steeds meer te maken met de onbetrouwbaarheid van het huidige verkeerssysteem. Als gevolg is er niet alleen behoefte aan het geven van accurate, up-to-date en betrouwbare informatie, maar ook aan een veiliger en meer betrouwbaar verkeerssysteem in zijn algemeenheid. Daardoor zullen de behaalde resultaten van het ATMA-MODeRN project bijzonder nuttig zijn voor het cluster Logistiek. Zoals eerder vermeld is het tijdafhankelijk gebruik van de infrastructuur ook een onderwerp van studie in het ATMA-MODeRN project. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van busbanen voor stedelijke distributie tijdens spitsuren. Met name ook de combinatie van het ATMA-MODeRN project en het IV project zijn in dit verband interessant. Transitie management: Netwerkmanagement, waar management strategieën worden ontwikkeld voor heterogene netwerken waar verschillende wegbeheerders actief zijn is een relatief nieuw onderwerp in verkeersmanagement. In de GGB (GebiedsGericht Benutten) en Luteijnen aanpak zijn al de nodige aanzetten gedaan om te komen tot collectief gedragen beleidsuitgangspunten waaruit pakketten van managementmaatregelen volgen. Het ATMA-MODeRN project bouwt hierop voort. Echter, daar waar in GGB relatief veel aandacht wordt besteed aan de eerste fase waar de gezamenlijke beleidsuitgangspunten worden afgeleid, ligt in dit project meer de nadruk op het daadwerkelijk afleiden van optimale managementscenario s en op het implementeren en operationaliseren van de maatregelen op straat. Kortom de verwachting is dat met de in ATMA- MODeRN ontwikkelde ondersteunende systemen en inzichten, een succesvolle implementatie van de GGB en Luteijnen aanpak zal worden versterkt zodat daadwerkelijk sprake zal zijn van een transitie naar netwerkmanagement. NGI Het onderzoek dat gaat plaatsvinden binnen het ATMA-MODeRN project kent belangrijke raakvlakken met onderzoek in het NGI (Next Generation Infrastructures) project. Toch zijn er belangrijke verschillen. Binnen het NGI project wordt op grote schaal kennis ontwikkeld op 3

4 deelgebieden die voor ATMA-MODeRN van belang zijn. Het gaat hier bijvoorbeeld om het optimaliseren van robuustheid van netwerken, en om de coördinatie van managementmaatregelen. In deze gevallen zijn dezelfde onderzoekers uit NGI ook verantwoordelijk binnen het ATMA- MODeRN project. Groot verschil met NGI is echter dat binnen ATMA-MODeRN het de bedoeling is expliciet deze kennis toe te passen in de ontwikkeling van een werkbaar en werkend beslissingsondersteunend systeem. Hier ligt de nadruk dus op de toepassing, en door een directe koppeling met een aantal verschillende types netwerken worden regels afgeleid die in de DSS toepasbaar zijn. Een voorbeeld van de relatie tussen NGI en ATMA-MODeRN is het onderdeel dat gaat over congestion pricing. Ook binnen ATMA-MODeRN wordt aandacht besteed aan beprijzen, echter, daar waar binnen NGI eerder de theoretische achtergronden worden bestudeerd en de nadruk ligt op de autosnelweg, wordt in ATMA-MODeRN de toepassing op een regionaal netwerk gezocht. Gebruik makend van kennis opgedaan in andere projecten (waaronder NGI) wordt al vrij snel binnen ATMA-MODeRN het onderdeel beprijzen een onderdeel van instrumenten in het beslissingsondersteunend systeem. Zo kan NGI profiteren van kennis opgedaan in ATMA- MODeRN waar beprijzen op regionaal niveau met meerdere doelen in samenhang met andere maatregelen wordt bestudeerd, terwijl ATMA-MODeRN van NGI kan profiteren door gebruik te maken van aldaar reeds ontwikkelde kennis. Internationale inbedding De materie waar het ATMA-MODeRN project zich mee bezighoudt is niet uniek in Nederland. In het project zelf is duidelijk een internationale component aanwezig, daar een gedeelte van het onderzoek zich afspeelt in China. Verder zal worden aangesloten bij vergelijkbare buitenlandse initiatieven, waar soortgelijke systemen als voorgesteld in ATMA- MODeRN zijn ontwikkeld (overigens ligt bij deze initiatieven vaak de nadruk op het verbeteren van de doorstroming, terwijl bijv. veiligheid, milieu en betrouwbaarheid een mindere rol spelen). In dit verband noemen het INVENT-online project waar een groot aantal Duitse partners in een vergelijkbaar initiatief als het Transumo-cluster verkeersmanagement en intelligente voertuigen is georganiseerd, en initiatieven in een aantal Duitse steden zoals Stadtinfo Koeln, VMZ Berlin en tot slot verkeersmanagementprojecten die zijn gestart mede als gevolg van twee megaevenementen zoals de olympische winterspelen in Turijn, en de WK voetbal 2006 in Duitsland waardoor bijv. in de stad Muenchen een groot managementsysteem wordt gebouwd. Met genoemde steden en organisaties bestaan al de nodige contacten die in dit project verder worden uitgebouwd. 3 Onderzoek In het ATMA-MODeRN project vindt zowel fundamenteel als toegepast onderzoek plaats. In de opzet van het project worden resultaten en verworvenheden van alle deelprojecten uitgewisseld en gedeeld in het onderdeel waar een prototype beslissingsondersteunend systeem wordt opgezet. Zo profiteert het fundamenteel onderzoek van het toegepast onderzoek en omgekeerd. Ook biedt het prototype een uitgelezen mogelijkheid voor zowel interne communicatie (tussen de deelprojecten) als ook voor externe communicatie. 4 Looptijd De looptijd van het project is van juli 2005 tot oktober Begroting Het totale beschikbare budget voor het ATMA-MODeRN project is 2,4 Meuro. Subsidie vanuit BSIK is 42,8%, ofwel 1027 keuro. De resterende 1373 Meuro wordt door de deelnemers opgebracht. In bijgevoegde spreadsheet wordt de totale begroting weergegeven. 4

5 6 Bijdrage aan duurzaamheid Het ATMA-MODeRN project levert een belangrijke bijdrage aan een duurzaam verkeers- en vervoerssysteem. Het gaat hierbij om bijdrage t.a.v. een duurzame maatschappelijke ontwikkeling (PEOPLE), duurzame ecologische ontwikkeling (PLANET) en een duurzame economische ontwikkeling (PROFIT). Een overzicht van de bijdragen is als volgt: PEOPLE mensen spelen een belangrijke rol bij de doelen van het te ontwikkelen DSS in ATMA- MODeRN. Er wordt gestreefd om de netwerkprestatie te verbeteren niet alleen in termen van totale hoeveelheid verliesuren maar ook individuele reistijden en de betrouwbaarheid daarvan spelen een belangrijke rol. Daar het project gaat over netwerkmanagement, en maatregelen zullen worden ingezet met als doel het verbeteren van een netwerkbreed doel en niet zozeer een lokaal doel, kan worden verwacht dat reizigers/automobilisten niet altijd direct de noodzaak van een maatregel begrijpen. Mede daarom zal expliciet aandacht worden geschonken aan de acceptatie van de verschillende managementstrategieën. Ook de betrokkenheid van de verkeersmanager, een andere gebruiker, wordt gegarandeerd door de medewerking van locale en regionale overheden. Niet alleen individuele reizigers profiteren van de resultaten van het ATMA-MODeRN project. Ook bedrijven die een vloot van voertuigen beheren, bijv. distributiebedrijven, zullen in belangrijke mate profiteren van een verkeerssysteem dat is verbeterd volgens de doelen doorstroming, veiligheid, betrouwbaarheid en milieu. Een verbeterd gebruik van de aanwezige infrastructuur, met minder congestie en een verhoogde betrouwbaarheid is een belangrijke noodzakelijke voorwaarde voor een florerende economie. Als gevolg betekenen de resultaten van het ATMA-MODeRN project meer PROFIT voor alle partijen. De doelen in ATMA-MODeRN impliceren een betere doorstroming, minder congestie, en meer betrouwbaarheid. Deze doelen worden echter niet behaald tegen elke kosten. Daar een multiobjective aanpak in de DSS wordt nagestreefd met als een van de doelen het minimaliseren van de negatieve impact op het milieu speelt ook de PLANET een belangrijke rol in dit project. De optimale managementscenario s zullen namelijk mede minder vervuiling betekenen. Ook wordt binnen het project inzichtelijk gemaakt welke relaties er bestaan tussen de verschillende doelen, bijvoorbeeld wat betekent het optimaliseren van de doorstroming voor het milieu, of wat betekent het optimaliseren naar verkeersveiligheid voor de betrouwbaarheid. 7 Bijdrage aan transitie De multi-objective aanpak en het inzicht dat alle betrokken partijen een belangrijke rol spelen is elementair in het hele project. Meer specifiek zorgt het ATMA-MODeRN project voor betere mogelijkheden om netwerkmanagement (zoals voorgesteld in de GGB en Luteijnen aanpak) te implementeren, en daarmee speelt TRANSITION een belangrijke rol. In het overkoepelende TRADUVEM project wordt namelijk in het bijzonder ingegaan op het feit dat meerdere partijen betrokken zijn bij de implementatie van verkeersmanagement, waardoor het belangrijk is dat inzicht wordt verkregen in de effecten van maatregelen op meer dan een doel. In een van de deelprojecten welke gesitueerd is in Brabant wordt juist dit onderdeel mede benadrukt, daar verschillende regionale partijen nu reeds betrokken zijn. In deze regio zal het ATMA-MODeRN project derhalve mede bijdragen aan een transitie naar duurzaam regionaal verkeersmanagement. 8 Bijdrage aan de tripartiete kennisinfrastructuur Het gehele cluster Verkeersmanagement en daarbij ook het ATMA-MODeRN project stimuleren en versterken reeds bestaande kennisnetwerken en inspireren en ondersteunen nieuwe initiatieven op dit terrein. 5

6 De vernieuwing die ATMA-MODeRN gaat bewerkstelligen heeft te maken met de integrale aanpak, en de speciale aandacht voor betrouwbaarheid en de mogelijkheden voor beprijzen, ofwel: Verkeersmanagement wordt gerelateerd aan een regio als geheel Meerdere doelen (en daarmee meerdere partijen) kunnen worden meegenomen in de optimalisering Betrouwbaarheid van verkeersnetwerken is een expliciet onderwerp van studie De mogelijkheden van beprijzen als verkeersmanagement instrument worden onderzocht In wezen is het ATMA-MODeRN project gericht op de toepassing van verkeersmanagement, maar om dit succesvol te kunnen doen, dient een aantal fundamentele onderzoeksvragen te worden beantwoord. En juist door deze opzet wordt de tri-partiete structuur versterkt, daar de wetenschap wordt geconfronteerd met de toepassing, de toepassing met de kennisontwikkeling en de wegbeheerder met beiden. Het feit dat de ontwikkeling van een prototype centraal staat in de onderzoeksopzet, biedt voldoende handvatten voor een succesvolle versterking van deze infrastructuur. De ontwikkeling van het prototype biedt bovendien de mogelijkheid om te toetsten op de effectiviteit van inzet van mens en middelen, en op de praktische toepasbaarheid. Het ATMA-MODeRN project levert deliverables zoals rapporten, software, methoden, inzichten, beslisregels etc. Per deelproject kan op basis van deze output de effectiviteit van mens en middelen worden beoordeeld, maar belangrijker is dat door directe toepassing in het prototype op deze manier ook kan worden beoordeeld of de resultaten wel toepasbaar zijn, en in welke mate ze bijdragen aan het geheel. Een ander feit is dat bijna alle deelprojecten in het ATMA-MODeRN project door zowel overheid, private partijen als universiteiten worden bezet. 9 Kennistransfer Het ATMA-MODeRN is opgezet als een samenwerkingsproject tussen overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen. Binnen de verschillende deelprojecten vindt op kleinere schaal de uitwisseling van kennis plaats. Het feit dat daadwerkelijk een prototype DSS wordt ontwikkeld waar ontwikkelde kennis direct wordt toegepast, biedt een uitgelezen mogelijkheid kennis te delen met alle andere deelnemers in het project, maar ook met de gehele buitenwereld. Kennisinstellingen zullen onderzoeksresultaten publiceren in tijdschriften en op conferenties, en ook zal een aantal dissertaties volgen uit het ATMA-MODeRN project. Het prototype kan verder worden gebruikt als hulpmiddel bij het verder uitvoeren van onderzoek. Het bedrijfsleven profiteert van de projectresultaten doordat is deelgenomen aan kennisontwikkeling, en inzicht is verkregen in toepassingen en effecten van verkeersmanagement waar anders geen kennis over zou zijn ontstaan. Het bedrijfsleven levert ook kennis. Praktijkkennis is in een dergelijk prototypegericht project zeer van belang. Dit geldt trouwens ook voor kennis vanuit de overheid. Het prototype biedt daarnaast mogelijkheden voor het bedrijfsleven de ontwikkelde kennis toe te passen in nieuwe toepassingen van eigen instrumenten. Tot slot biedt het ATMA-MODeRN project wegbeheerders en overheden de mogelijkheid inzicht te verkrijgen in netwerkmanagement, in de effecten daarvan op meerdere aspecten, in de consequenties voor andere partijen/wegbeheerders. Om de kennistransfer nader vorm te geven is reeds volop contact geweest met onder meer de Adviesdienst Verkeer en Vervoer van de Rijkswaterstaat. Naast het feit dat de AVV nauw is betrokken bij dit project zal een gedeelte van de kennistransfer ook via deze organisatie gaan plaatsvinden. Een mogelijkheid hierbij is het samen organiseren van activiteiten met het testcentrum van de Rijkswaterstaat. Ook is reeds contact opgenomen met de redactie van het tijdschrift verkeerskunde. Er zijn reeds toezeggingen gedaan dat dit project (evenals de andere projecten in dit cluster) worden gepresenteerd middels een artikel, en dat verder de voortgang met 6

7 enige regelmaat (ook weer middels artikelen) zal worden gepubliceerd. Tot slot zullen deelresultaten worden gepubliceerd in tijdschriften, en gepresenteerd op nationale en internationale tijdschriften resp. conferenties. 10 Participanten, Technische Universiteit Delft, SWOV, TNO, BTMB- Bejing, DHV Milieu en Infrastructuur, Goudappel Coffeng, Logica CMG, Siemens, Vialis, Gemeente Almelo, Provincie Brabant, Rijkswaterstaat Regionale Directie Brabant, Rijkswaterstaat - Adviesdienst Verkeer en Vervoer 7

8 DEEL B: JAARPLAN 2005 & Titel projectplan Projectnummer Cluster Type onderzoek Penvoerder: Deelnemers BSIK-bijdrage Contact TRANSUMO: Contact Connekt: ATMA-MODeRN Advanced Traffic MAnagement - Multi-Objective Decision aid for Regional Networks Verkeersmanagement Fundamenteel en toegepast Technische Universiteit Delft SWOV TNO BTMB - Bejing DHV Milieu en Infrastructuur Goudappel Coffeng Logica CMG Siemens Vialis Gemeente Almelo Provincie Brabant Rijkswaterstaat Regionale Directie Brabant Rijkswaterstaat - Adviesdienst Verkeer en Vervoer Bart van Arem, Cluster Manager Traffic Management John Pommer, Cluster Secretary Traffic Management 1 inhoudelijk worden in dit document zowel 2005 als 2006 beschreven. In de planning en in de beschrijving van de deliverables worden beide jaren wel apart behandeld. 8

9 1 Samenvatting Uit de onlangs verschenen Nota Mobiliteit (NoMo) blijkt dat in de beoordeling van het verkeerssysteem de reiziger een centrale rol speelt. Als gevolg moet het verkeersnetwerk als een geheel worden beoordeeld, en niet zoals eerder gebruikelijk om onderdelen van het netwerk, zoals het autosnelwegennet, of een kruispunt afzonderlijk te bekijken. Het gehele netwerk bestaat dan uit het stedelijk wegennet (SWN), het provinciaal wegennet (PWN), die samen het onderliggende wegennet vormen (OWN) en tot slot de rijkswegen ook wel aangeduid als het hoofdwegennet (HWN). Verder blijkt uit de NoMo dat naast de meer traditionele kwaliteitsmaten als doorstroming (reistijd), veiligheid en belasting voor het milieu nu de betrouwbaarheid van het netwerk als nieuwe maat is toegevoegd. Om de huidige en toekomstige verkeersproblemen te lijf te gaan worden grofweg twee oplossingsrichtingen gehanteerd, zijnde een uitbreiding van de bestaande infrastructuur, en een betere benutting daarvan. Een belangrijke manier om deze betere benutting te bewerkstelligen is de inzet van verkeersmanagementmaatregelen. Het ATMA-MODeRN project gaat over de ontwikkeling van een systeem dat ondersteunt bij beslissingen voor de inzet van verkeersmanagementmaatregelen. Voor verschillende situaties wordt voor een regionaal netwerk dat bestaat uit de verschillende onderdelen (OWN en HWN) ondersteuning verleend om te komen tot een optimale inzet van verkeersmanagement. Doel hierbij is om niet alleen de doorstroming te verbeteren maar om ook een veiliger schoner en betrouwbaarder verkeerssysteem te creëren. Er wordt in eerste instantie uitgegaan van bestaande initiatieven op het gebied van beslissingsondersteuning bij verkeersmanagement. Echter de ontwikkelingen op dit terrein zijn nog relatief beperkt. Dit maakt dat het belang van het ATMA-MODeRN groot is. Tekortkomingen en beperkingen van bestaande initiatieven hebben betrekking op het feit dat slechts onderdelen van een geheel netwerk in het verkeersmanagement worden betrokken (bijv. alleen een gedeelte van het autosnelwegennet) en dat de nadruk ligt op het (lokaal) verbeteren van de doorstroming, en dat betrouwbaarheid en het verbeteren daarvan een relatief onbekend onderzoeksterrein is. De aanpak en opzet in het ATMA-MODeRN zijn als volgt: o o o De optimale inzet van verkeersmanagement zal afhangen van de omstandigheden (bijv. weer, evenementen, drukte) en van het netwerk. Voor drie bestaande netwerken (een regio, een grootstedelijke omgeving, en een stad) wordt dit onderzocht. De invloed van verkeersmanagement op veiligheid en betrouwbaarheid is relatief onbekend. Verder is betrouwbaarheid als thema nog nauwelijks onderzocht. Het multiobjective karakter van het project wordt verder uitgewerkt in twee onderzoeken waar de relatie tussen verkeersmanagement en resp. veiligheid en betrouwbaarheid wordt onderzocht. De relatie tussen betrouwbaarheid en de structuur van het netwerk wordt verder apart onderzocht. Op operationeel niveau worden twee belangrijke thema s behandeld. Ten eerste kunnen doorstroming, veiligheid, milieu en betrouwbaarheid profiteren van proactief management. Hier wordt niet pas gereageerd als de problemen zich daadwerkelijk hebben voorgedaan, maar worden maatregelen al actief op basis van voorspellingen. Ten tweede komt aan de orde de vraag hoe de verschillende verkeersmanagementmaatregelen met elkaar moeten communiceren. Dit vraagstuk doet zich in het bijzonder voor in een 9

10 o o netwerkomgeving waar op verschillende plaatsen maatregelen actief zijn, en elkaar ook beïnvloeden. Beprijzingsmaatregelen worden steeds vaker ingezet als middel om infrastructuur te financieren of om verplaatsingsgedrag te wijzigen. Dit soort maatregelen kan ook als verkeersmanagementmaatregel worden beschouwd, wanneer bijvoorbeeld het tarief afhankelijk wordt gemaakt van de (actuele) verkeerssituatie. De specifieke effecten op doorstroming, veiligheid, milieu en betrouwbaarheid zijn relatief onbekend. In ATMA- MODeRN wordt in een onderzoek aan dit specifieke onderwerp aandacht besteed, en worden verder prijsmaatregelen ontworpen die een optimale bijdrage leveren aan de gestelde doelen. Om de onderzoeksresultaten te communiceren, te delen en direct toe te passen wordt gedurende het project een prototype ontwikkeld. Alle deelonderzoeken dragen hieraan bij. Elk resultaat, elke ontwikkelde module en elk nieuw inzicht wordt in beginsel gebruikt om het prototype verder te ontwikkelen. Er is verder voor gekozen het prototype te situeren in een werkelijke omgeving met een (beperkt) regionaal netwerk. Het ATMA-MODeRN project heeft vele relaties met andere projecten. Allereerst is er een directe relatie met het ATMO project, dat wordt uitgevoerd binnen hetzelfde cluster. In dit project wordt de databasis die nodig is om succesvol verkeersmanagement te plegen verder ontwikkeld. Daarnaast zijn er ook duidelijke relaties met andere clusters, bijvoorbeeld daar waar het de invloed van de structuur van het netwerk betreft, en daar waar de invloed van prijsmaatregelen wordt bestudeerd. 10

11 2 ATMA-MODeRN in TRANSUMO 2.1 Relatie tussen ATMA en het cluster Verkeersmanagement ATMA-MODeRN is een onderdeel van het cluster Verkeersmanagement binnen Transumo. Het verband tussen de verschillende projecten binnen dit cluster is weergegeven in figuur 1. Deze projecten zijn: ATMA-MODeRN, ATMO (Advanced Traffic MOnitoring), IV (intelligent vehicles) en TRADUVEM (Transitie naar Duurzaam Verkeersmanagement). Er bestaat een sterke relatie tussen het ATMO en het ATMA-MODeRN project. In het ATMA- MODeRN project wordt een multi-objective beslissingsondersteunend systeem (DSS) ontwikkeld voor een regionaal verkeersnetwerk. Noodzakelijke voorwaarde voor de ontwikkeling van de DSS is dat de doelen (snelheid, veiligheid, betrouwbaarheid en veiligheid) kunnen worden gekwantificeerd. Dit betekent dat bijvoorbeeld wanneer het minimaliseren van de reistijd een doel is, de reistijd moet worden gemeten, of anderszins worden afgeleid van andere metingen in het netwerk. In de bestaande gegevensverzameling doet zich een aantal problemen voor. Ten eerste worden niet op alle onderdelen van een regionaal netwerk gegevens ingewonnen. Vooral op het provinciale en stedelijke wegennet is maar in beperkte mate monitoring aanwezig. Daarnaast geldt dat zelfs wanneer voldoende gegevens worden ingewonnen, deze een bepaalde mate van heterogeniteit bezitten voor wat betreft de kwaliteit, inhoud, niveau van aggregatie en compleetheid. Deze onvolkomenheden maken dat methoden moeten worden ontwikkeld op het gebied van data fusion, data consistency en data completion. Dit zijn nu precies belangrijke thema s in het ATMO project. Het gegeven dat het maximaliseren van de betrouwbaarheid van het verkeerssysteem een belangrijk doel is in het ATMA-MODeRN project, heeft ook de nodige consequenties voor de monitoring. Voor ATMO betekent dit dat gegevens moeten worden verzameld en methoden moeten worden ontwikkeld om de betrouwbaarheid van een verkeersnetwerk te kunnen kwantificeren. Hier wordt onder meer meer kennis ontwikkeld over het gedrag van een verkeersnetwerk onder extreme condities, en ook worden causale relaties tussen betrouwbaarheid en andere direct meetbare grootheden afgeleid. Tot slot speelt predictive control in het ATMA-MODeRN project een belangrijke rol. Voor een succesvolle implementatie van een dergelijke manier van regelen is het essentieel dat betrouwbare (korte termijn) voorspellingen van eigenschappen van het verkeerssysteem voorhanden zijn. Ook dit is een belangrijk onderdeel van het ATMO project. We kunnen dus concluderen dat ATMO de lacunes in monitoring gaat opvullen die cruciaal zijn voor een succesvolle implementatie van de DSS in het ATMA-MODeRN voorstel. Omgekeerd biedt ATMA-MODeRN een veelbelovende applicatie van het ATMO project. Ook dit is belangrijk daar zonder duidelijke toepassing er geen noodzaak voor monitoring bestaat. ATMA-MODeRN heft ook een duidelijke relatie met het IV (Intelligent vehicles) project. Bijvoorbeeld, centraal bepaalde verkeersmanagementscenario s kunnen worden verstuurd naar individuele voertuigen opdat routegeleiding en verkeersmanagement op elkaar worden afgestemd. Dit betekent dat individuele geleiding en centraal management elkaar zullen versterken voor een optimaal resultaat. In het TRADUVEM project komen de intrinsieke relaties tussen ATMO, ATMA-MODeRN en IV nader aan de orde. Ook zullen hier transitie kwesties worden behandeld. 11

12 TRANSUMO Cluster Verkeersmanagement Observeer & leg vast ATMO interpreteer & combineer begrijp & voorspel alternatieven & scenarios ingrijpen Advanced Traffic MOnitoring ATMA-MODeRN Advanced Traffic MAnagement Ingredienten voor in-car navigatie & informatie Automatische Voertuig geleiding Communication Vehicle transport network Voertuig als moving data collector voertuig als autonome controller IV Intelligent vehicles TRADUVEM Transitie naar Duurzaam Verkeersmanagement Figuur 1: Relaties tussen de verschillende projecten binnen het cluster verkeersmanagement 2.2 Relatie tussen ATMA-MODeRN en andere cluster binnen TRANSUMO Er bestaan ook duidelijke relaties tussen ATMA-MODeRN en andere clusters binnen het TRANSUMO programma. Te noemen zijn: Personenmobiliteit en Infrastructuur: Reistijden en betrouwbaarheid spelen in toenemende mate een belangrijke rol in mobiliteitsgedrag (bijv. bij de keuze van vervoerwijze, route en vertrektijd en bij de planning van activiteiten). Ook de betrouwbaarheid van de bereikbaarheid (en daarmee van de reistijd) is een van de bepalende factoren geworden voor de economische ontwikkeling van een regio. Daarnaast zijn natuurlijk verkeersveiligheid en milieubelasting belangrijke eigenschappen van een verkeerssysteem. ATMA-MODeRN streeft ernaar om fundamentele kennis en toepasbare tools te ontwikkelen om het succesvol managen van regionale verkeersnetwerken mogelijk te maken. Naast de meer traditionele verkeersmanagementmaatregelen zoals verkeersregelingen, doseren en het leveren van verkeersinformatie worden ook andere maatregelen bestudeerd zoals het dynamisch gebruik van bestaande infrastructuur (bijv. tidal flow systemen) en ook de mogelijkheden van tijd- en plaatsafhankelijke prijsmaatregelen. Tot slot zijn belangrijk de link met het Sabimos project in Twente, waar bussen zijn uitgerust met GPS, waardoor een online informatiesysteem voor het openbaar vervoer wordt gevoed, en de betrokkenheid van het openbaar vervoer in de SWINGH tender waardoor een belangrijke relatie met het RegioLab ontstaat. Tot slot wordt een verbinding tot stand gebracht tussen een project in dit cluster dat gaat over het beprijzingsmechanisme (i.h.b. het kilometerbelonen-project) en de effecten daarvan en het onderdeel dat gaat over beprijzen in dit project Vrachtverkeer/logistiek: De huidige logistieke systemen hebben steeds meer te maken met de onbetrouwbaarheid van het huidige verkeerssysteem. Als gevolg is er niet alleen behoefte aan het geven van accurate, up-to-date en betrouwbare informatie, maar ook aan een veiliger en meer betrouwbaar verkeerssysteem in zijn algemeenheid. Daardoor zullen de behaalde resultaten van het ATMA-MODeRN project bijzonder nuttig zijn voor het cluster Logistiek. Zoals eerder 12

13 vermeld is het tijdafhankelijk gebruik van de infrastructuur ook een onderwerp van studie in het ATMA-MODeRN project. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van busbanen voor stedelijke distributie tijdens spitsuren. Met name ook de combinatie van het ATMA-MODeRN project en het IV project zijn in dit verband interessant. Transitie management: netwerkmanagement, waar management strategieën worden ontwikkeld voor heterogene netwerken waar verschillende wegbeheerders actief zijn is een relatief nieuw onderwerp in verkeersmanagement. In de GGB (GebiedsGericht Benutten) en Luteijnen aanpak zijn al de nodige aanzetten gedaan om te komen tot collectief gedragen beleidsuitgangspunten waaruit pakketten van managementmaatregelen volgen. Het ATMA-MODeRN project bouwt hierop voort. Echter, daar waar in GGB relatief veel aandacht wordt besteed aan de eerste fase waar de gezamenlijke beleidsuitgangspunten worden afgeleid, ligt in dit project meer de nadruk op het daadwerkelijk afleiden van optimale managementscenario s en op het implementeren en operationaliseren van de maatregelen op straat. Kortom de verwachting is dat met de in ATMA- MODeRN ontwikkelde ondersteunende systemen en inzichten, een succesvolle implementatie van de GGB en Luteijnen aanpak zal worden versterkt zodat daadwerkelijk sprake zal zijn van een transitie naar netwerkmanagement. NGI: Het onderzoek dat gaat plaatsvinden binnen het ATMA-MODeRN project kent belangrijke raakvlakken met onderzoek in het NGI (Next Generation Infrastructures) project. Toch zijn er belangrijke verschillen. Binnen het NGI project wordt op grote schaal kennis ontwikkeld op deelgebieden die voor ATMA-MODeRN van belang zijn. Het gaat hier bijvoorbeeld om het optimaliseren van robuustheid van netwerken, en om de coördinatie van managementmaatregelen. In deze gevallen zijn dezelfde onderzoekers uit NGI ook verantwoordelijk binnen het ATMA- MODeRN project. Groot verschil met NGI is echter dat binnen ATMA-MODeRN het de bedoeling is expliciet deze kennis toe te passen in de ontwikkeling van een werkbaar en werkend beslissingsondersteunend systeem. Hier ligt de nadruk dus op de toepassing, en door een directe koppeling met een aantal verschillende types netwerken worden regels afgeleid die in de DSS toepasbaar zijn. Een voorbeeld van de relatie tussen NGI en ATMA-MODeRN is het onderdeel dat gaat over congestion pricing. Ook binnen ATMA-MODeRN wordt aandacht besteed aan beprijzen, echter, daar waar binnen NGI eerder de theoretische achtergronden worden bestudeerd en de nadruk ligt op de autosnelweg, wordt in ATMA-MODeRN de toepassing op een regionaal netwerk gezocht. Gebruik makend van kennis opgedaan in andere projecten (waaronder NGI) wordt al vrij snel binnen ATMA-MODeRN het onderdeel beprijzen een onderdeel van instrumenten in het beslissingsondersteunend systeem. Zo kan NGI profiteren van kennis opgedaan in ATMA- MODeRN waar beprijzen op regionaal niveau met meerdere doelen in samenhang met andere maatregelen wordt bestudeerd, terwijl ATMA-MODeRN van NGI kan profiteren door gebruik te maken van aldaar reeds ontwikkelde kennis. Internationale inbedding De materie waar het ATMA-MODeRN project zich mee bezighoudt is niet uniek in Nederland. In het project zelf is duidelijk een internationale component aanwezig, daar een gedeelte van het onderzoek zich afspeelt in China. Verder zal worden aangesloten bij vergelijkbare buitenlandse initiatieven, waar soortgelijke systemen als voorgesteld in ATMA- MODeRN zijn ontwikkeld (overigens ligt bij deze initiatieven vaak de nadruk op het verbeteren van de doorstroming, terwijl bijv. veiligheid, milieu en betrouwbaarheid een mindere rol spelen). In dit verband noemen het INVENT-online project waar een groot aantal Duitse partners in een vergelijkbaar initiatief als het Transumo-cluster verkeersmanagement en intelligente voertuigen is georganiseerd, en initiatieven in een aantal Duitse steden zoals Stadtinfo Koeln, VMZ Berlin en tot slot verkeersmanagementprojecten die zijn gestart mede als gevolg van twee megaevenementen zoals de olympische winterspelen in Turijn, en de WK voetbal 2006 in Duitsland waardoor bijv. in de stad Muenchen een groot managementsysteem wordt gebouwd. Met genoemde steden en organisaties bestaan al de nodige contacten die in dit project verder worden uitgebouwd. 13

14 2.3 People, Planet en Profit Het ATMA-MODeRN project levert een belangrijke bijdrage aan een duurzaam verkeers- en vervoerssysteem. Het gaat hierbij om bijdrage t.a.v. een duurzame maatschappelijke ontwikkeling (PEOPLE), duurzame ecologische ontwikkeling (PLANET) en een duurzame economische ontwikkeling (PROFIT). Een overzicht van de bijdragen is als volgt: PEOPLE mensen spelen een belangrijke rol bij de doelen van het te ontwikkelen DSS in ATMA- MODeRN. Er wordt gestreefd om de netwerkprestatie te verbeteren niet alleen in termen van totale hoeveelheid verliesuren maar ook individuele reistijden en de betrouwbaarheid daarvan spelen een belangrijke rol. Daar het project gaat over netwerkmanagement, en maatregelen zullen worden ingezet met als doel het verbeteren van een netwerkbreed doel en niet zozeer een lokaal doel, kan worden verwacht dat reizigers/automobilisten niet altijd direct de noodzaak van een maatregel begrijpen. Mede daarom zal expliciet aandacht worden geschonken aan de acceptatie van de verschillende managementstrategieën. Ook de betrokkenheid van de verkeersmanager, een andere gebruiker, wordt gegarandeerd door de medewerking van locale en regionale overheden. Niet alleen individuele reizigers profiteren van de resultaten van het ATMA-MODeRN project. Ook bedrijven die een vloot van voertuigen beheren, bijv. distributiebedrijven, zullen in belangrijke mate profiteren van een verkeerssysteem dat is verbeterd volgens de doelen doorstroming, veiligheid, betrouwbaarheid en milieu. Een verbeterd gebruik van de aanwezige infrastructuur, met minder congestie en een verhoogde betrouwbaarheid is een belangrijke noodzakelijke voorwaarde voor een florerende economie. Als gevolg betekenen de resultaten van het ATMA-MODeRN project meer PROFIT voor alle partijen. De doelen in ATMA-MODeRN impliceren een betere doorstroming, minder congestie, en meer betrouwbaarheid. Deze doelen worden echter niet behaald tegen elke kosten. Daar een multiobjective aanpak in de DSS wordt nagestreefd met als een van de doelen het minimaliseren van de negatieve impact op het milieu speelt ook de PLANET een belangrijke rol in dit project. De optimale managementscenario s zullen namelijk mede minder vervuiling betekenen. Ook wordt binnen het project inzichtelijk gemaakt welke relaties er bestaan tussen de verschillende doelen, bijvoorbeeld wat betekent het optimaliseren van de doorstroming voor het milieu, of wat betekent het optimaliseren naar verkeersveiligheid voor de betrouwbaarheid. 14

15 3 Probleemstelling 3.1 Algemeen In de Nota Mobiliteit (NoMo) komt een groot aantal oplossingsrichtingen voor het huidige en toekomstige mobiliteitsprobleem aan bod. Voor dit project zijn met name de volgende richtingen belangrijk. Naast uitbreiding van de infrastructuur wordt een betere benutting voorgesteld. Tot slot wordt het thema beprijzen kort genoemd, maar implementatie wordt niet voor de huidige kabinetsperiode voorzien. Desondanks wordt het wel als een belangrijke maatregel beschouwd. Verder speelt de individuele reiziger een meer prominente rol dan voorheen. Daar een reis doorgaans over wegen van verschillende orde voert (stedelijke wegen, provinciale wegen en rijkswegen) is de focus daarom meer gericht op het wegennet als geheel, dus het wegennet dat bestaat uit stedelijke, provinciale en rijkswegen. Traditionele maten om de kwaliteit van een verkeerssysteem te bepalen zijn doorstroming (reistijd), veiligheid en milieu. In de NoMo is daar betrouwbaarheid zeer prominent aan toegevoegd. Dit betekent dat voor een reiziger in de gemiddelde situatie een zekere mate van congestie acceptabel wordt geacht, maar dat extreme vertragingen drastisch moet worden beperkt. Dit projectvoorstel gaat in het bijzonder over het onderdeel beter benutten. Om dit te bewerkstelligen wordt vaak gebruik gemaakt van verkeersmanagement. Het gaat hierbij dan traditioneel om het sturen, informeren en geleiden van het verkeer om de afwikkeling te optimaliseren. Om verkeersmanagement op regionaal niveau te introduceren is de Architectuur Verkeersbeheersing (AVB) ontwikkeld. Met name de GGB-aanpak (GebiedsGericht Benutten) wordt op dit moment in verschillende regio s toegepast. Nadat met alle actoren de gewenste situatie is bepaald, met daarbij een prioritering, kunnen op basis van huidige en toekomstige situatie de problemen worden bepaald, en gezamenlijk worden dan services en daarmee oplosrichtingen geformuleerd. Deze methode kan voor verschillende omstandigheden worden toegepast, i.e. de reguliere situatie maar ook bij evenementen of zelfs incidenten. Om tot oplossingen voor de problemen te komen is ondersteuning zeer gewenst. Met verkeersmodellen kunnen de implicaties van pakketten van maatregelen worden bepaald (bijv. met de RBV Regionale BenuttingsVerkenner). Echter, hiertoe moeten wel eerst de (pakketten van) maatregelen worden bepaald, en als gevolg is niet op voorhand duidelijk of de voorgestelde maatregelen wel het optimale rendement hebben. Voor het hoofdwegennet zijn hiervoor de projecten BOSS-Online en BOSS-Offline opgestart. Hier is een beslissingsondersteunende omgeving ontwikkeld om verkeersmanagementmaatregelen te kunnen bepalen, gegeven een bepaalde situatie (bijv. drukte, ongevallen, weer). In beginsel zijn de beide BOSS projecten uitstekende hulpmiddelen om te helpen bij het bepalen van de optimale inzet van verkeersmanagement, echter in de huidige opzet is een groot aantal zaken nog niet of onvoldoende uitgewerkt. Met de bestaande beslissingsondersteunende systemen kan het effect van verschillende pakketten van verkeersmanagement worden bepaald, maar welk pakket optimaal is, wordt niet bepaald. Verder spelen de bestaande initiatieven zich uitsluitend af op het hoofdwegennet, i.e. het autosnelwegennet. De nadruk bij de huidige initiatieven ligt op het verbeteren van de doorstroming. Consequenties van oplossingen voor verkeersveiligheid en betrouwbaarheid worden niet of nauwelijks bekeken. Daarbij moet worden gezegd dat de betrouwbaarheid van het verkeerssysteem een dusdanig nieuw onderwerp in de verkeerskunde is dat hier in het geheel weinig over bekend is. Tot slot is er weinig belangstelling in de bestaande initiatieven voor het anticiperend regelen, terwijl hier toch veel van mag worden verwacht in termen van veiligheid, milieu en betrouwbaarheid. Ook is tot nu toe geen aandacht geweest voor de communicatie tussen 15

16 de verschillende maatregelen, d.w.z. moeten de maatregelen centraal, of juist decentraal worden aangestuurd. In het ATMA-MODeRN project wordt een beslissingsondersteunend systeem ontwikkeld waar een aantal van de tekortkomingen van de huidige systemen wordt geadresseerd. Dit zal later worden verduidelijkt. 3.2 Specifieke aanpak In figuur 2 wordt de omgeving van het uiteindelijke beslissingsondersteunend systeem getoond. We gaan ervan uit dat het ATMO project een voldoende beschrijving van de toestand van het verkeerssysteem levert. Verder gaan we ervan uit dat de beleidsdoelen bekend zijn, evenals externe omstandigheden als weer of evenementen. Bij beleidsdoelen moet worden gedacht aan het verder operationaliseren van de het verbeteren van de doorstroming, veiligheid, milieu en betrouwbaarheid. Op basis hiervan wordt een scenario geformuleerd. Voor dit scenario wordt vervolgens door het beslissingsondersteunende systeem een optimale set managementmaatregelen bepaald. Deze vorm van management wordt off-line management genoemd, of strategisch verkeersmanagement. Daarnaast bestaat ook operationeel verkeersmanagement (on-line management) waar op basis van de actuele omstandigheden maatregelen al dan niet worden ingezet. Een voorbeeld is de inzet van toeritdosering. Op basis van geaggregeerde gegevens voor een specifieke periode op de dag, bijvoorbeeld een ochtendspits, kan op strategisch niveau worden geadviseerd dat toeritdosering een goede maatregel is, die bijdraagt aan de gestelde doelen. Is eenmaal de doseerinstallatie geplaatst, dan wordt op operationeel niveau op basis van actuele meetgegevens, de cyclustijd van de dosering bepaald. Kortom, voor strategisch management zijn geaggregeerde gegevens, die niet off-line beschikbaar zijn, voldoende. Voor operationeel management moeten de gegevens on-line beschikbaar zijn, en bovendien hoeven ze niet geaggregeerd te worden. Het doel van het ATMA-MODeRN project is het ontwikkelen van een multi-objective DSS voor regionaal verkeersmanagement. Op strategisch niveau vindt de bepaling van het beste managementprogramma plaats in SELECT BEST MANAGEMENT PROGRAM. Een management programma is een verzameling maatregelen 1 tot n, die worden geregeld door wat wordt genoemd een SCHEDULER. De SCHEDULER bepaalt niet alleen welke maatregelen actief worden maar ook op welke manier (instelling parameters) en hoe de verschillende maatregelen in onderlinge samenhang moeten functioneren.. 16

17 External Factors, weather, special events NETWORK PERFORMANCE & TRAVEL DEMAND Policy Objectives Scenario Identification SELECT BEST MANAGEMENT PROGRAM Tactical and strategic level Measure 1 SCHEDULER Operational and tactical level... Network performance Measure n Figuur 2: Project Environment Op dit moment zijn in Nederland door Rijkswaterstaat (AVV) al enige initiatieven genomen voor de opzet van een DSS. Te noemen zijn het BOSS-on line en BOSS off line systeem. Ook andere deelnemende partijen in het ATMA-MODeRN project hebben op dit terrein initiatieven ontplooid. Het wordt verwacht dat deze initiatieven tezamen de basis zullen vormen van de te ontwikkelen DSS. Dit betekent echter ook dat deze prototypes DSS moeten worden aangepast aan de eisen van de te ontwikkelen DSS, en dat bovendien hiertoe kennis moet worden ontwikkeld. De BOSS initiatieven gaan alleen over het hoofdwegennet (i.e. autosnelwegen). Verder ligt de nadruk op het verbeteren van de doorstroming, terwijl andere doelen als veiligheid, milieu en betrouwbaarheid weinig of geen aandacht krijgen. Tot slot worden alleen meer traditionele, op het hoofdwegennet gerichte verkeersmanagementmaatregelen in ogenschouw genomen. 3.3 Onderzoeksvragen Om de DSS te kunnen ontwikkelen moeten voor het strategische deel de volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: 17

18 a) Wat is het effect van verkeersmanagement op veiligheid, milieu, doorstroming en betrouwbaarheid, en welke rol spelen externe omstandigheden en netwerkconfiguratie hierbij? b) Wat zijn (combinaties van) succesvolle maatregelen om doorstroming, betrouwbaarheid, veiligheid en vervuiling te optimaliseren? c) Wat is de interactie tussen de verschillende onderdelen van het verkeersnetwerk, zoals het stedelijke, provinciale en autosnelwegennet? d) Op welke wijze en onder welke omstandigheden conflicteren de verschillende beleidsuitgangspunten? e) Hoe kunnen beprijzingsmaatregelen als verkeersmanagementmaatregel worden ingezet, en wat zijn de effecten? f) Hoe goed worden maatregelen voor netwerkmanagement geaccepteerd door reizigers en door wegbeheerders? Met betrekking tot het operationele gedeelte moeten de volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: g) Wat is de beste manier om verkeersmanagementmaatregelen onderling te laten samenwerken en welke bestuurlijke consequenties heeft dit? h) Hoe kan predictive control het best worden geïmplementeerd en welke effecten heeft dit op de verschillende doelen? 18

19 3.4 Goals and Targets Het cluster Verkeersmanagement richt zich op het verbeteren van de kwaliteit van verkeersnetwerken in termen van doorstroming, verkeersveiligheid, milieu en betrouwbaarheid. Het ATMA-MODeRN project ondersteunt dit doordat in dit project een beslissingsondersteunend systeem wordt ontwikkeld om dit doel te kunnen realiseren voor regionale netwerken en voor verschillende omstandigheden. Om dit te kunnen bewerkstelligen wordt uitgegaan van bestaande initiatieven op dit terrein, maar lacunes in de opzet en vooral ook in de onderliggende kennis worden opgevuld. Zo ontstaat niet alleen een prototype van het systeem, maar wordt bovendien kennis ontwikkeld over de verschillende bouwstenen. Kortom, de specifieke doelen van het ATMA-MODeRN project zijn het ontwikkelen van een prototype multi-objective beslissingsondersteunend systeem voor verkeersmanagement voor regionale netwerken, en het ontwikkelen van kennis over de verschillende onderdelen die hierbij een rol spelen. De verwachting is dat door de toepassing van een optimale verzameling verkeersmanagementmaatregelen de kwaliteit van het verkeerssysteem daadwerkelijk toeneemt. Dit is al aangetoond door de toepassing van dergelijke maatregelen op een meer lokaal niveau met het verbeteren van de doorstroming als belangrijkste doel. Het ATMA-MODeRN project zal ook inzicht verschaffen in hoeverre de andere doelen, i.e. het verbeteren van veiligheid, milieu en betrouwbaarheid worden gehaald. Verder ontstaat inzicht in hoeverre de verschillende doelen elkaar bijten. Het is bijvoorbeeld denkbaar dat wanneer maatregelen worden ingezet met als enige doel het verbeteren van de doorstroming, dit de veiligheid van het verkeerssysteem niet ten goede komt. Een ander doel van het ATMA-MODeRN project is het verschaffen van inzicht in de manier waarop de verschillende verkeersmanagementmaatregelen die op verschillende plekken in het netwerk actief zijn op elkaar moeten worden afgestemd. Dit zou centraal kunnen worden geregeld, maar ook decentraal zijn er mogelijkheden. Daarnaast wordt inzicht verkregen in de mogelijkheden voor het anticiperend regelen van het verkeer, d.w.z. het proactief inzetten van maatregelen. Verkeersmanagement wordt dan ingezet op basis van een verwachte toestand van het verkeersnetwerk, i.p.v. de bestaande toestand. Het ATMA-MODeRN project bouwt voort op bestaande initiatieven. In dit verband levert dit project de volgende vernieuwingen: o o o o o Beslissingsondersteunende systemen gaan tot nu toe steeds over onderdelen van een regionaal netwerk, i.e. alleen een onderdeel van het autosnelwegennet of van het stedelijke wegennet. In dit project wordt het netwerk als geheel beschouwd. Inzet en succes van verkeersmanagement is afhankelijk van het type netwerk en de heersende omstandigheden. In dit project wordt expliciet onderzocht wat de invloed hiervan is. Traditioneel ligt de nadruk van verkeersmanagement op het verbeteren van de doorstroming. In dit project wordt een multi-objective aanpak voorgesteld, waar ook andere doelen een rol spelen, en waar de onderlinge samenhang tussen de doelen wordt bestudeerd. Het concept betrouwbaarheid en hoe deze te verbeteren zijn tot nu toe nauwelijks onderzochte onderzoeksthema s. In dit project komen deze expliciet aan de orde. Netwerkmanagement betekent dat in sommige gevallen de noodzaak van een maatregel niet direct zichtbaar is voor een weggebruiker. Als gevolg betekent dit dat de acceptatie van de weggebruiker een probleem kan worden. Hierover is weinig bekend, en dit wordt in het project onderzocht. 19

20 o o o Over de wijze waarop maatregelen al dan niet gecoördineerd dienen te worden is weinig bekend. In dit project wordt hier expliciet aandacht aan geschonken. Anticiperend regelen heeft mogelijke grote consequenties voor het verbeteren van de betrouwbaarheid van het verkeerssysteem. Dit project bouwt voort op de state-of-the-art op dit gebied. Beprijzingsmaatregelen blijken vaak zeer succesvol te zijn. Hun inzet als verkeersmanagementmaatregel waarbij inzet en tarief afhankelijk is van actuele en toekomstige toestand van het verkeersnetwerk is nog weinig onderzocht. Samenvattend Belangrijkste doel van het ATMA-MODeRN project is het ontwikkelen van een multi-objective beslissingsondersteunend systeem voor verkeersmanagement op regionale netwerken. Het gaat er dan om om het verkeersnetwerk sneller, schoner, veiliger en betrouwbaarder te maken. Afgeleide doelen zijn het verschaffen van inzicht in: a) invloed van netwerkstructuur en omstandigheden b) relatie verkeersmanagement met betrouwbaarheid c) relatie verkeersmanagement met veiligheid d) mogelijkheden van anticiperend regelen e) coördinatie van maatregelen f) mogelijkheden van beprijzen als verkeersmanagementmaatregel g) acceptatie door weggebruikers van netwerkmanagement h) methoden voor multi-objective optimalisatie 4. Aanpak, resultaten en doelstellingen 4.1 Doelstelling De centrale doelstellling van het ATMA-MODeRN project is: Het ontwikkelen van een beslissingsondersteunend systeem voor de inzet van verkeersmanagementmaatregelen op een regionaal netwerk. Doel hierbij is om niet alleen de doorstroming te verbeteren maar om ook een veiliger, schoner en betrouwbaarder verkeerssysteem te creëren. 4.2 Onderzoeksaanpak In het ATMA-MODeRN project worden fundamenteel en toegepast onderzoek gecombineerd in een aantal deelprojecten. Centraal staat de bouw van een prototype DSS waar de verschillende deelresultaten tijdens de voortgang van het project met elkaar in verband worden gebracht, en waar nieuw ontwikkelde kennis en hulpmiddelen worden geïmplementeerd en getest. Strategisch niveau Uitgangspunt is verder dat verkeersmanagement andere effecten laat zien bij verschillende netwerken, en ook anders moet worden ingezet. Het is daarom van belang om resultaten af te 20

De auto als actuator

De auto als actuator De auto als actuator Martie van der Vlist Goudappel Coffeng BV mvdvlist@goudappel.nl Rolf Krikke Quest-TC rolf@quest-tc.nl Samenvatting De auto als actuator Communicatiemiddelen in de auto worden gebruikt

Nadere informatie

Rapportage Transumo ATMA Data inwinsysteem en stedelijk verkeersmanagementsysteem Almelo (TINA)

Rapportage Transumo ATMA Data inwinsysteem en stedelijk verkeersmanagementsysteem Almelo (TINA) Vialis Traffic bv Loodsboot 15 3991 CJ Houten E info@vialis.nl I www.vialis.nl Data inwinsysteem en stedelijk verkeersmanagementsysteem Almelo (TINA) Status Definitief Datum 07-03-2007 Documentbeheer Versie

Nadere informatie

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s Tanja Vonk (TNO) Arjen Reijneveld (Gemeente Den Haag)

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Vraagspecificatie Deel A: Algemeen

Vraagspecificatie Deel A: Algemeen BRAVISSIMO Vraagspecificatie Deel A: Algemeen Het inwinnen en presenteren van reistijden en intensiteiten op geselecteerde provinciale wegen en Rijkswegen in de provincie Noord-Brabant 18 december 2006

Nadere informatie

GEBIEDSGERICHT BENUTTEN OP EEN RIJTJE EN EEN BLIK VOORUIT!

GEBIEDSGERICHT BENUTTEN OP EEN RIJTJE EN EEN BLIK VOORUIT! GEBIEDSGERICHT BENUTTEN OP EEN RIJTJE EN EEN BLIK VOORUIT! Bart Lijmbach, Goudappel Coffeng, blijmbach@goudappel.nl Bram van Luipen, Kennisplatform Verkeer en Vervoer, bram.vanluipen@kpvv.nl Marcel Westerman,

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Coöperatief Verkeersmanagement o.b.v. realtime modellen : wat vergt dit van huidige systemen? Bas van der Bijl (Grontmij Smart Mobility) Guus Tamminga (Grontmij Smart

Nadere informatie

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT ir. Bart Vuijk TNO: MISSIE TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van de samenleving

Nadere informatie

Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt. Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm

Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt. Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm Primaire processen 1 Ontwikkelen beleid Openbaar vervoer Reinigingsdiensten Verkeer Vergunning verstrekken

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Verkeersmanagement o.b.v. RT modellen : wat vergt dit van huidige systemen? Bas van der Bijl (Grontmij Smart Mobility) Guus Tamminga (Grontmij Smart Mobility) Gerbrand

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Discussiepaper Stedelijk Verkeersmanagement Ben Immers Henk Taale Ronald van Katwijk Samenvatting Steden groeien weer en gerelateerd daaraan groeit de stedelijke mobiliteitsproblematiek.

Nadere informatie

Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden

Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden Real-time verkeersmodellen Overzicht, structuur en voorbeelden Dr. Hans van Lint, Transport & Planning, Civiele Techniek 3/24/09 Delft University of Technology Challenge the future Overzicht Real-time

Nadere informatie

ImFlow: BELEIDSMATIG VERKEERS MANAGEMENT

ImFlow: BELEIDSMATIG VERKEERS MANAGEMENT ImFlow: BELEIDSMATIG VERKEERS MANAGEMENT Uw doelstellingen onder controle De slimme, duurzame stad Imflow zal de huidige manier van verkeersmanagement rigoureus veranderen. Effectief en duurzaam vervoer

Nadere informatie

1. CVIS User Acceptance Study (D.DEPN.4.1) 2. CVIS User Survey (D.DEPN.4.1a)

1. CVIS User Acceptance Study (D.DEPN.4.1) 2. CVIS User Survey (D.DEPN.4.1a) Datum review Rapportage in 2010 afgerond Projectnaam CVIS (Cooperative Vehicle-Infrastructure Systems) Looptijd 2005-2010 (?) Programma - Opdrachtgever - Geanalyseerde documenten 1. CVIS User Acceptance

Nadere informatie

B48 Regelscenario s Corridor A15 en Ruit Rotterdam

B48 Regelscenario s Corridor A15 en Ruit Rotterdam B48 Regelscenario s Corridor A15 en Ruit Rotterdam Gerben Quirijns (ARCADIS Nederland BV) In opdracht van Stadsregio Rotterdam Samenvatting Netwerkorganisatie Bereik! is in het kader van DVM Zuidvleugel

Nadere informatie

De vergeten baten van light rail

De vergeten baten van light rail De vergeten baten van light rail dr. ir. Niels van Oort Assistant professor openbaar vervoer Dag van de Light rail, Maart 2013 1 Inhoud Transport Institute Delft Light rail De vergeten baten van light

Nadere informatie

Project: TransPortS (TPS) Meerjarenplan

Project: TransPortS (TPS) Meerjarenplan Stichting TRANSUMO Postadres: Postbus 48 2600 AA Delft Project: TransPortS (TPS) Meerjarenplan Titel projectvoorstel: TransPortS (TPS) Projectnummer: TM 05.004 Cluster: Transitie Management Type onderzoek:

Nadere informatie

Bijlage B: Ontwerp-tracébesluit A7/N7 Zuidelijke Ringweg Groningen, fase 2

Bijlage B: Ontwerp-tracébesluit A7/N7 Zuidelijke Ringweg Groningen, fase 2 Bijlage B: Ontwerp-tracébesluit A7/N7 Zuidelijke Ringweg Groningen, fase 2 Uitgangspunten van de verkeersberekeningen Datum mei 2013 Inhoud 1 Beschrijving gehanteerde verkeersmodel 3 1.1 Het Nederlands

Nadere informatie

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen

Bijdragenr. 32. Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen Bijdragenr. 32 Verkeerskundig beheer van verkeerslichten en andere verkeerssystemen ****** Erna Schol (Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en Scheepvaart, Groene Golf Team) Emile Oostenbrink (CROW) Samenvatting

Nadere informatie

Met VRI-data real time inzicht in verkeersstromen

Met VRI-data real time inzicht in verkeersstromen Met VRI-data real time inzicht in verkeersstromen Luc Wismans DAT.Mobility/Utwente lwismans@dat.nl Jakob Henckel DAT.Mobility jhenckel@dat.nl Wierd Janse Gemeente Apeldoorn w.janse@apeldoorn.nl Bijdrage

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

PERSMEDEDELING VAN HET KABINET VAN MINISTER HILDE CREVITS VLAAMS MINISTER VAN MOBILITEIT EN OPENBARE WERKEN 19 november 2009

PERSMEDEDELING VAN HET KABINET VAN MINISTER HILDE CREVITS VLAAMS MINISTER VAN MOBILITEIT EN OPENBARE WERKEN 19 november 2009 PERSMEDEDELING VAN HET KABINET VAN MINISTER HILDE CREVITS VLAAMS MINISTER VAN MOBILITEIT EN OPENBARE WERKEN 19 november 2009 Start dynamisch verkeersmanagement op het knooppunt Gent Met het oog op een

Nadere informatie

MobiMaestro /verkeersmanagement in steden en provinciën

MobiMaestro /verkeersmanagement in steden en provinciën MobiMaestro /verkeersmanagement in steden en provinciën >the right development >nederlands MobiMaestro /hoe creëer je doorstroming? Het wegverkeer groeit; steden en provinciale wegen krijgen steeds vaker

Nadere informatie

Evaluatie van netwerkmanagement

Evaluatie van netwerkmanagement Evaluatie van netwerkmanagement en welke rollen kunnen verkeersmodellen daarin spelen? Suerd Polderdijk Dienst Verkeer en Scheepvaart Platos colloquium, woensdag 3 maart 2010 Inhoud van de presentatie

Nadere informatie

Pagina 1 12 juni 2013 Marktwerking RVM

Pagina 1 12 juni 2013 Marktwerking RVM Pagina 1 12 juni 2013 Marktwerking RVM Marktwerking RVM Dienst op maat Steven Boerma 12 juni 2013 DRIP s Den Haag Advies Noord-Brabant Less is more Pagina 2 12 juni 2013 Marktwerking RVM Maar eerst een

Nadere informatie

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Overzicht van oplossingen Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Wat u leert De opkomst van nieuwe technologieën zoals cloud, mobiliteit, sociale media en video die

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN drs. A.L. Roode Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juni 2006 Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) Auteur: drs. A.L. Roode Project:

Nadere informatie

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005 PM.05.011 Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer Jaarrapportage 2005 Jaarrapportage Jaar Projectnummer Projectnaam Datum Penvoerder Projectleider 2005 IP.05.011 Transitie naar een Integraal

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Page 1. RAND Europe Sponsored Research. Motivatie voor het onderzoek. Inhoud presentatie. Probleemdefinitie. State-of-the-art in data verzameling

Page 1. RAND Europe Sponsored Research. Motivatie voor het onderzoek. Inhoud presentatie. Probleemdefinitie. State-of-the-art in data verzameling RAND Europe Sponsored Research RESR: Reistijdinformatie: beschikbaar of niet? Rik van Grol Ronald Plasmeijer Reistijdinformatie: beschikbaar of niet? Rik van Grol Ronald Plasmeijer PLATOS-colloquium 2

Nadere informatie

Debriefing Team Lnked

Debriefing Team Lnked Debriefing Team Lnked 20-9-2013 Hogeschool van Amsterdam Sjors van der Linden - 500644371 Micheal Groen - 500616816 Bima Saputra - 500640033 Robbert Crain V202 Contents Inleiding... 2 Organisatie... 2

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Mededeling van het college aan de gemeenteraad (2013-119)

Mededeling van het college aan de gemeenteraad (2013-119) Onderwerp: Nota verkeerslichten 2013 Portefeuillehouder: Wethouder Drenth Datum: 24 oktober 2013 Aanleiding voor de mededeling Doetinchem werkt hard aan het verbeteren van haar bereikbaarheid. Het is daarbij

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Meldsysteem wegwerkmeldingen en evenementen in een nieuw jasje Klaas Friso (DAT.Mobility) Samenvatting Het belang van meldsystemen van wegwerkzaamheden en evenementen

Nadere informatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie Pallas Advies Bedrijfsinformatie Wat is Pallas Advies? Pallas Advies ondersteunt en adviseert overheidsorganisaties op het gebied van parkeren, mobiliteit en (reis)informatie. De ondersteuning kan op meerdere

Nadere informatie

Energie Management Programma. InTraffic

Energie Management Programma. InTraffic Energie Management Programma InTraffic Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 17/2/2012 Marije de Vreeze Opzet structuur 0.2 13/3/2012 Marije de Vreeze Gegevens 0.3 5/4/2012 Dirk Bijkerk Input

Nadere informatie

m o n t e f e l t r o

m o n t e f e l t r o m o n t e f e l t r o Van stammenstrijd naar kansen voor jonge professionals op het raakvlak tussen RO en verkeer dr Daan H. van Egeraat (www.montefeltro.nl) was initiatiefnemer en projectleider van de

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ sformulier voor de projectvoorstellen. sformulier projectvoorstellen KFZ Callronde: Versie 14-02-13 Instelling: Naam project: 1) Algemeen Het beoordelingsformulier wordt gebruikt om de projectvoorstellen

Nadere informatie

Integratie doorslaggevend voor duur za

Integratie doorslaggevend voor duur za ,---- ~ et! f'j BEft EiK B A A R HE D : een ;,,,, 2 s:: :2 ;" "i' en ntegratie doorslaggevend voor duur za TEKST: Drs. Paul T. Potters, lts-nederland r Michaela D, Mihaylova MSc, stadsgewest Haaglanden,,i

Nadere informatie

Pagina 1 13 juni 2013 Connekt

Pagina 1 13 juni 2013 Connekt Pagina 1 13 juni 2013 Connekt Marktversnelling Mobiliteits Informatie (MMI) 13 juni 2013 - Connekt Mark Olivierse Verkeersmanager MAPtm Pagina 2 13 juni 2013 Connekt Verkeersmanagement 2.0: Marktwerking,

Nadere informatie

Draagvlak voor multisectorale indicatoren

Draagvlak voor multisectorale indicatoren (Bijdragenr. 118) Draagvlak voor multisectorale indicatoren M. Olde Klieverik (Universiteit Twente) S.I.A. Tutert (Witteveen+Bos en Universiteit Twente) Samenvatting In deze bijdrage worden de resultaten

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Architectuur, Organisatie en Business Cases

Architectuur, Organisatie en Business Cases Architectuur, Organisatie en Business Cases Ervaringen uit de praktijk Jan de Baat CMG Trade, Transport & Industry B.V. Inleiding In de Dynamiek track van LAC 2000 is de problematiek omtrent de alignment

Nadere informatie

N237 Provincie Utrecht: MBO Systeem

N237 Provincie Utrecht: MBO Systeem (Bijdragenr. 54) N237 Provincie Utrecht: MBO Systeem ir. Mark Snoek IT&T Samenvatting Het MBO Systeem van IT&T geeft tijdens de uitgebreide werkzaamheden aan de A28 de Provincie Utrecht inzicht in de realtime

Nadere informatie

Werken met netwerken

Werken met netwerken Prof.ir. L.H. Immers Vakgebied Transport, Infrastructuur en Logistiek 11 februari 2011 Delft University of Technology Challenge the future Goed kijken en nauwkeurig observeren 4 ontwikkelingen: Ontwikkelingen

Nadere informatie

Strategische Personeelsplanning

Strategische Personeelsplanning Strategische Personeelsplanning en Onderwijslogistiek Strategische Personeelsplanning 1 Strategische Personeelsplanning / onderwijslogistiek 1.Impact van ontwikkelingen 2.Integraal plannen 3.De oplossing

Nadere informatie

Het informatieprobleem, groot/klein?

Het informatieprobleem, groot/klein? Het informatieprobleem, groot/klein? Stelling 1 is een klein probleem: Is niet essentieel, want autonoom is juist autonoom, en een volledig autonoom (level 5) voertuig kan dus zonder informatie via Wifi-P

Nadere informatie

Resultaten Enquête Campagne verbetering regionale wegen (TNS-NIPO in opdracht van Bouwend Nederland )

Resultaten Enquête Campagne verbetering regionale wegen (TNS-NIPO in opdracht van Bouwend Nederland ) Enquête Campagne verbetering regionale wegen (TNS-NIPO in opdracht van Bouwend Nederland ) Zoetermeer, februari 12 Algemeen Decentrale overheden (provincies, waterschappen en gemeenten) zijn samen verantwoordelijk

Nadere informatie

Strategie duurzaam inkopen

Strategie duurzaam inkopen Strategie duurzaam inkopen Gemeente Franekeradeel, afdeling Bouwen en Milieu Minke Lotens - Eichhorn Augustus 2010 status: Definitief Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 Aanleiding 3 Kaders 3 Het begrip duurzaam

Nadere informatie

Slimmer naar Scheveningen

Slimmer naar Scheveningen Slimmer naar Scheveningen verkeersmanagement als co-productie Arjen Reijneveld Gemeente Den Haag Verkeersnet Jaarcongres 2015; verkeer in de slimme stad Slimmer naar Den Haag verkeersmanagement als co-productie

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Gecoördineerd Netwerkbreed Verkeersmanagement (GNV) in de praktijk

Gecoördineerd Netwerkbreed Verkeersmanagement (GNV) in de praktijk Gecoördineerd Netwerkbreed Verkeersmanagement (GNV) in de praktijk Willem Mak (Senior verkeerskundige Vialis bv) Samenvatting Gecoördineerd Netwerkbreed Verkeersmanagement (GNV) is in potentie een kansrijk

Nadere informatie

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)?

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Wat nearshoring voor kleine bedrijven kan betekenen en het stappenplan om hier een succes van te maken. Nearshoring (in het buitenland, dicht bij

Nadere informatie

Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen

Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen COMMISSIE ENERGIEBELEIDSOVEREENKOMST Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen ISO50001 of energiebeheermaatregelen volgens bijlage 9 Volgens Art. 6(7) van de energiebeleidsovereenkomst (EBO) dient elke

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

EuroRAP Road Protection Score

EuroRAP Road Protection Score EuroRAP Road Protection Score Samenvatting Verkeersveiligheid staat hoog op de Europese en de Nederlandse agenda. Het European Road Assessment Programme (EuroRAP) wil eraan bijdragen om de verkeersveiligheid

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud

Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud Positieve effecten van de crisis: rationaliseren van keuzes beheer en onderhoud Teije Gorris TNO Teije.Gorris@tno.nl Chris Engelsman Twynstra Gudde ceg@tg.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch

Nadere informatie

Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag.

Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 15 augustus 2006 Nummer PS : PS2006WEM07 Dienst/sector : WEM/MSM Commissie : WEM Registratienummer : 2006WEM003406i Portefeuillehouder: J. Binnekamp Titel : Provinciaal

Nadere informatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie

Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15. Technologische innovatie Workshop Afstemmen van ruimte en mobiliteit 23/11/15 Technologische innovatie Strategische visie BRV over Technologische innovatie 20/11/2015 2 Technologische innovatie, een kans Meer te doen met minder

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Spookfiles A58 is één van de projecten binnen het programma Beter Benutten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Spookfiles A58 is één van de projecten binnen het programma Beter Benutten van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Factsheet Algemene informatie Wat is het project Spookfiles A58? In de hele wereld wordt gewerkt aan manieren om het verkeer sneller, veiliger, comfortabeler en duurzamer maken. Nederland loopt voorop

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Jaarplan 2014 gemeente Velsen

Jaarplan 2014 gemeente Velsen Jaarplan 2014 gemeente Velsen HVC Arnoud Kik Adviseur Gemeenten Versie: 28 april 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 4 2. Maatregelen afvalbeheerplan 6 3. Maatregelen 2014 9 4. Planning uitwerking resterende

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language)

Nederlandstalige samenvatting (summary in Dutch language) Nederlandstaligesamenvatting 145 Nederlandstaligesamenvatting (summaryindutchlanguage) Reizen is in de afgelopen eeuwen sneller, veiliger, comfortabeler, betrouwbaarder, efficiënter in het gebruik van

Nadere informatie

Nationale Databank Wegverkeersgegevens. NDW één nationaal loket voor verkeersgegevens

Nationale Databank Wegverkeersgegevens. NDW één nationaal loket voor verkeersgegevens Nationale Databank Wegverkeersgegevens NDW één nationaal loket voor verkeersgegevens Minder files, minder uitstoot, meer veiligheid NDW, de Nationale Databank Wegverkeersgegevens, is het meest bekend

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Verkeer in de Slimme Stad

Verkeer in de Slimme Stad Verkeer in de Slimme Stad Perceptie Beslisproces Keuze Aanleiding Verkeersmanagement Mobiliteitsmanagement De reiziger/verkeersdeelnemer centraal Gedragsbeïnvloeding Bijvoorbeeld: hoe en wanneer reageren

Nadere informatie

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies.

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Gea van Craaikamp, algemeen directeur en provinciesecretaris

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

Inhoud. Dynamisch Verkeersmanagement Beleidskader Verkeerscentrum Dynamisch Verkeersmanagement Instrumenten

Inhoud. Dynamisch Verkeersmanagement Beleidskader Verkeerscentrum Dynamisch Verkeersmanagement Instrumenten Vlaams Verkeerscentrum Staten-Generaal Vlaanderen Geoland 2 december 2010 Inhoud Dynamisch Verkeersmanagement Beleidskader Verkeerscentrum Dynamisch Verkeersmanagement Instrumenten Mobiliteit op HWN Analyse:

Nadere informatie

Green Order voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case

Green Order voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars. Beschrijving & case voor (potentiële) Lean & Green Awardwinnaars Beschrijving & case 18 mei 2011 Inhoud Inhoud beschrijving Kern van de tool Aanpak Mensen & middelen Resultaat Case beschrijving / best practice Toepassing

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING Bijdrage symposium Sociale Verkeerskunde, Groningen - Haren, 27-29 november 1974. In: Michon, J.A. & Van der Molen,

Nadere informatie

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Dat economie in essentie geen experimentele wetenschap is maakt de econometrie tot een onmisbaar

Nadere informatie

Plan van aanpak overweg(en)naam i.h.k.v. het Landelijk Verbeterprogramma Overwegen

Plan van aanpak overweg(en)naam i.h.k.v. het Landelijk Verbeterprogramma Overwegen Plan van aanpak overweg(en)naam i.h.k.v. het Landelijk Verbeterprogramma Overwegen Datum 13 mei 2015 Status Definitief Handreiking opbouw voor een door een wegbeheerder in te dienen initieel Plan van Aanpak;

Nadere informatie

Samenvatting workshop Transumo BrabantStad

Samenvatting workshop Transumo BrabantStad Samenvatting workshop Transumo BrabantStad 1 Inleiding Het Programmabureau BrabantStad participeert in het Transumo-project Stations, bereikbaarheid en vastgoedontwikkeling. Het gaat hierbij om drie deelprojecten:

Nadere informatie

Netwerkbenadering; de meerwaarde voor een provincie

Netwerkbenadering; de meerwaarde voor een provincie Netwerkbenadering; de meerwaarde voor een provincie Lieke Berghout, Provincie Zuid-Holland, berghout@pzh.nl Reinout Liemburg, Provincie Zuid-Holland, liemburg@pzh.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch

Nadere informatie

FAST. SMART Cities - SMART systems. Cornelis van Bemmel 12 May 2015

FAST. SMART Cities - SMART systems. Cornelis van Bemmel 12 May 2015 FAST SMART Cities - SMART systems Cornelis van Bemmel 12 May 2015 Inhoud Smart Cities Groene golven Aanleiding FAST FAST onder de motorkap Toepassingen Toekomst Conclusie 2 SMART Cities In een slimme stad

Nadere informatie

Verkeersplan werk in uitvoering Kempenbaan-Midden

Verkeersplan werk in uitvoering Kempenbaan-Midden Verkeersplan werk in uitvoering Kempenbaan-Midden Inhoud Achtergrondinformatie project Kempenbaan (gedeelte beter benutten) Proces Verkeersplan Werk in Uitvoering Verkeersrelaties: autogebruik, fietsgebruik

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Verplaatsen in Brabant Samenvatting Kaders en Ambities 2006-2020. Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan Noord-Brabant

Verplaatsen in Brabant Samenvatting Kaders en Ambities 2006-2020. Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan Noord-Brabant Verplaatsen in Brabant Samenvatting Kaders en Ambities 2006-2020 Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan Noord-Brabant Verplaatsen in Brabant Hoe houden we de Brabantse steden bereikbaar? Hoe voorkomen we

Nadere informatie

Is sturen op Duurzame Mobiliteit mogelijk?

Is sturen op Duurzame Mobiliteit mogelijk? Is sturen op Duurzame Mobiliteit mogelijk? Petra te Raa Twijnstra Gudde Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk op 24 en 25 november 2005 te Antwerpen Inleiding Duurzame Mobiliteit:

Nadere informatie

Integrated decision making. Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag

Integrated decision making. Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag Integrated decision making Op de ORTEC Plandag Donderdag 3 oktober, Fort Voordorp www.ortec.nl/plandag Integrated decision making 12-11-2013 2 Operatie Tactiek Strategie Integrated decision making Integrated

Nadere informatie

PM 04.013 Gebiedsgericht Integraal Veiliger Penvoerder: SWOV Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid Projectleider: Ir. R.G.

PM 04.013 Gebiedsgericht Integraal Veiliger Penvoerder: SWOV Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid Projectleider: Ir. R.G. Thema Verkeersmanagement Themaleider: Ir. F. van Waes Projecten: PM 04.013 Gebiedsgericht Integraal Veiliger Penvoerder: SWOV Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid Projectleider: Ir.

Nadere informatie

Besluitvorming. Plafond/streefbedrag 10.000.000. Minimumbedrag 0

Besluitvorming. Plafond/streefbedrag 10.000.000. Minimumbedrag 0 Criteria Naam en nummer Soort Instellingsdatum Besluitvorming Nut en noodzaak Functie Doel Ambtelijk beheerder Voeding Toelichting B0442003 Reserve Cofinancieringsfonds Kennis en innovatie Bestemmingsreserve

Nadere informatie

Figuur 1 Model Operational Excellence

Figuur 1 Model Operational Excellence 1. Management samenvatting Ondanks de groeiende populariteit process redesign, is er maar weinig bekend over de strategieën die organisaties kunnen volgen om te bereiken. Een redesign strategie specificeert

Nadere informatie

Projectenformulier Regiocontract 2012-2015 Regio Rivierenland

Projectenformulier Regiocontract 2012-2015 Regio Rivierenland Projectenformulier Regiocontract 20122015 Regio Rivierenland 1. Naam Project Geef de volledige en correcte naam waaronder het project geregistreerd dient te worden Professionalisering Evenementen Rivierenland

Nadere informatie

De rol van de controller bij VBTB

De rol van de controller bij VBTB Drs. Yolanda van Koppen en drs. Macs Rosielle, management consultants bij CMG Public Sector BV, divisie Management Consultancy OVERHEID Doelstellingen vasthouden met behulp van het INK-managementmodel

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Goed op weg met de Mobiliteitsscan? Discussieer mee aan de hand van P+R als voorbeeldmaatregel.

Goed op weg met de Mobiliteitsscan? Discussieer mee aan de hand van P+R als voorbeeldmaatregel. Goed op weg met de Mobiliteitsscan? Discussieer mee aan de hand van P+R als voorbeeldmaatregel. Henk Tromp Hans Voerknecht Dirk Bussche (Henk Tromp en Dirk Bussche zijn werkzaam bij Goudappel Coffeng,

Nadere informatie