Clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak"

Transcriptie

1 Jos Zweistra 1 Clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak Aandacht voor leefstijl en gezondheidsrisico s In vergelijking met de algemene bevolking gebruiken psychiatrische patiënten tweemaal zoveel nicotine (Ziedonis, Hitsman, Beckham, Zvolensky, Adler, & Audrain-McGovern, 2008). Binnen de groep psychiatrische patiënten roken, met een percentage van 60 tot 90%, de patiënten met schizofrenie het meest (Desai, Seabolt & Jann, 2001). Het roken van nicotine heeft bij hen een gunstig effect op de bijwerkingen van clozapine en op negatieve en cognitieve symptomen (Winterer, 2010; Haslemo, Eikeseth, Tanum, Molden, & Refsum, 2006). Het gunstige effect op bijwerkingen, zoals slaperigheid, moeheid, duizeligheid, obstipatie, speekselvloed en hartkloppingen, is te verklaren doordat roken de clozapinespiegel verlaagt (Dervaux & Laqueille, 2007; Levin & Rezvani, 2006; Ruissen, Van Schaik, & Beijnen, 2009; Haslemo et al., 2006). Verlaging van de clozapinespiegel kan echter invloed hebben op de effectiviteit van de behandeling en daarom moet aan de rokende patiënt een hogere dosering clozapine worden voorgeschreven om hetzelfde behandeleffect te bereiken. De algemene norm voor een therapeutische spiegel ligt tussen 200 en 600 μg/l. De ClozapinePlusWerkgroep (Schulte, 2007) adviseert voor een effectieve behandeling een richtspiegel van ongeveer 350 μg/l bij (jong)volwassenen. Bij een roker is hiervoor een dosering van 525 mg clozapine nodig. Bij een dosering van meer dan 450 mg clozapine per dag dient men rekening te houden met negatieve bijwerkingen, zoals vermoeidheid (cvz, 2012; Safferman, Lieberman, Kane, Szymanski, & Kinon, 1991). Daarnaast kan clozapine in het algemeen een relatief grote gewichtstoename veroorzaken en daarmee het risico op het metabool syndroom verhogen (Lamberti et al., 2006; Leucht et al., 2009). Door de combinatie van roken van tabak en gebruik van clozapine nemen de gezondheidsrisico s voor de patiënten toe. Roken is namelijk het grootste enkelvoudige risico op het overlijden van patiënten met schizofrenie. Zij sterven gemiddeld 22,5 jaar eerder dan de algemene bevolking (Saha, Chant, & McGrath, 2007; Tiihonen, Lönnqvist, & Wahlbeck, 2009). Daarom stellen Hitsman, Moss, Montoya en George (2009) dat het eerste doel is het roken te minderen.

2 2 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 Opmerkelijk is dat hier in de geestelijke gezondheidszorg nog weinig aandacht aan wordt besteed. (Van Gool & Roozen, 2011). Beschreven wordt hoe het stoppen met roken werd ondersteund door strategieën in kaart te brengen die ook zonder nicotine een gunstig effect op de bijwerkingen van clozapine zouden kunnen hebben. Ook werd na het stoppen met roken nagegaan of de clozapine-dosering met de kans op bijwerkingen zoals vermoeidheid, overgewicht en diabetes, verlaagd kon worden teneinde de gezondheidsrisico s te verminderen. Gevalsbeschrijving Chung 1 is een 26-jarige Vietnamese man die in 2012 wordt opgenomen in de forensische psychiatrie omdat hij in psychotische toestand een geweldsdelict heeft begaan. Tijdens zijn psychose, mogelijk geluxeerd door cannabis, heeft hij zijn buren bedreigd met een mes. De psychiater stelt de diagnose schizofrenie van het paranoïde type (dsm-iv: ) en schrijft 500 mg clozapine voor waardoor de psychose verbleekt. Chung heeft tijdens deze opname Liberman modules gevolgd gericht op middelengebruik, omgaan met psychotische belevingen en het trainen van sociale vaardigheden. In 2013 wordt Chung met een rechterlijke machtiging overgeplaatst naar de intensieve psychiatrische afdeling van ggz Centraal. Duidelijk wordt dat hij zijn ouders niet wil betrekken bij zijn behandeling omdat hij zich schaamt voor zijn verleden. Hij heeft alleen contact met zijn neef die hem ondersteuning biedt. Tot op heden heeft hij geen opleiding afgerond en geen beroep uitgeoefend. Hij is inmiddels een jaar abstinent van cannabis. Hij blijft trouw zijn clozapine innemen waardoor geen sprake is van positieve symptomen van schizofrenie: wanen en hallucinaties. Negatieve symptomen, zoals inactiviteit, initiatiefverlies en vermoeidheid staan momenteel op de voorgrond; hij blijft op bed liggen en volgt geen dagactiviteiten. Daarnaast heeft Chung een ongezonde levensstijl en een matige conditie en hij rookt circa vijftien sigaretten per dag. Hij ervaart benauwdheid, ontwikkelt diabetes (nuchtere glucose 7.0; pre-diabetes mellitus; 6,1 tot 7,0 mmol/l) en heeft obesitas (bmi = 33,6 kg/m 2 ; 30 kg/m 2 ), waar hij zich voor schaamt. Chung wordt door de verpleegkundig specialist ggz in opleiding (vs i.o.) gestimuleerd tot leefstijlverandering. De behandelperiode bedraagt acht weken. 1 Chung is een gefingeerde naam

3 Tabel 1 icf, nanda, noc en nic ICF NANDA-diagnose NOC-doelen NIC-interventies D570.3 Domein 1: Vermogen om Motiverende Sterke stoornis in Bereidheid tot leefstijlinterventies gespreksvoering zorg dragen voor verbetering van het uit te voeren en psycho-educatie; eigen gezondheid persoonlijke Presentie en empathie; gezondheidsmanagement Vergroten zelfmanagement en zelfvertrouwen B130.3 Domein 4: Vermogen om te Psycho-educatie over Sterke stoornis in sedentaire levensstijl stoppen met roken gezondheidsrisico s; energie en driften Domein 4: van tabak; ondersteuning bij B530.3 Verminderd Vermogen om stoppen met roken; Sterke stoornis in activiteitsvermogen af te vallen; Monitoren handhaving Domein 2: Verbeteren clozapinespiegel, lichaamsgewicht Risico op instabiele glucosewaarden gewicht, glucose en B455.5 glucosewaarden andere parameters; Sterke stoornis in Bevorderen bewegen, de inspannings- wandelen op het terrein; tolerantie Voedingsadvies, diëtiste inschakelen D230.3 Domein 4: Vermogen om de Opstellen dagprogramma, Sterke stoornis in Inactieve levensstijl dagelijkse creatieve therapie, uitvoeren van levensverrichtingen corvee- taken, dagelijkse uit te voeren boodschappen doen; routinehandelingen Bevorderen bewegen en zelfzorg 3 clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak Diagnostiek Met behulp van de dsm-iv-tr werd aanvullend onderzoek gedaan met als uitkomst: as i: afhankelijkheid nicotine; as ii: V71.09 geen diagnose; as iii: Obesitas, niet gespecificeerd; pre-diabetes; as iv: Problemen binnen de primaire steungroep, onderwijsproblemen, werkproblemen, woonproblemen. as v gaf score: 45. Bij het verpleegkundig onderzoek werd ook gebruik gemaakt van de icf (Nederlands who-fic Collaborating Centre, 2007) om naast de pathologie een beeld te krijgen van Chung s gezondheidstoestand en probleemgebieden. In icf-termen blijkt dat hij een sterke stoornis ervaart in het zorg dragen voor de eigen gezondheid, in energie en driften, handhaving lichaamsgewicht en inspanningstolerantie. Ook zien we een sterke stoornis in het uitvoeren van dagelijkse routinehandelingen. De vs i.o. heeft voor de verpleegkundige diagnose gebruik gemaakt van de classificatie van de North American Nursing Diag-

4 4 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 nosis Association [nanda] (nanda International, 2009). Daarnaast werden ook de Nursing Outcome Classification [noc], en de Nursing Intervention Classification [nic] toegepast (Johnson et al, 2006) om doelen en interventies te formuleren. In tabel 1 zijn de icf-uitkomsten met daarnaast de nanda-diagnoses, noc-doelen en nic-interventies weergegeven. Behandeling Voorbereiding op het stoppen met roken In de behandeling is een voorbereidingsfase voor het stoppen met roken essentieel. Chung wordt daarin met motiverende gespreksvoering en psycho-educatie voorbereid op de leefstijlverandering en het stoppen met roken. Gezamenlijk wordt besloten om drie weken voor de stopdatum leefstijlinterventies en dagbesteding in te zetten. Gedurende de voorbereidingsfase van drie weken en de periode daarna wordt het roken gecontroleerd afgebouwd. Om een leefstijlverandering bij Chung te bewerkstelligen worden motiverende gespreksvoering en psycho-educatie (Miller & Rollnick, 1991) ingezet. Motiverende gespreksvoering is een evidence-based interventie om gedragsverandering vanuit intrinsieke motivatie te stimuleren (Van der Poel, 2010). De methode wordt met succes toegepast bij het stoppen met roken en het bevorderen van lichamelijke activiteit (Rubak, Sandbaek, Lairitzen, & Christensen, 2005). Daarnaast kan leefstijlverandering bij Chung bereikt worden door het geven van psycho-educatie over de voor- en nadelen van het roken van tabak en de bijkomende gezondheidsrisico s. Ongezonde leefstijlgedragingen en daarmee een verminderde kwaliteit van leven worden geassocieerd met het roken van tabak (Kilian, Becker, Krüger, Schmid, & Frasch, 2006). De vs i.o. heeft vier gesprekken met Chung gevoerd waarin genoemde methodes succesvol zijn toegepast. Chung besluit om zich een gezondere leefstijl aan te meten. De eerste drie weken: leefstijl en dagbesteding Chung ervaart benauwdheid door het roken, ontwikkelt diabetes en schaamt zich voor zijn overgewicht. Reeds eerder werd bij mensen met schizofrenie een verband aangetoond tussen gewichtstoename en een lager zelfbeeld (De Hert, Peuskens, & Van Winkel, 2006). De interventies zoals beschreven in figuur 1 zijn drie weken voor het stoppen met roken in samenwerking met Chung gekozen. Hierbij staat advies over de leefstijl van Chung centraal. Leefstijladvies moet intensief ingezet worden als constante bij ieder contact (De Hert et al., 2011; Perk et al., 2012). De vs i.o. heeft Chung verteld dat gewichtstoename en depressieve

5 stoornissen zich verhouden tot stoppen met roken (Perkins, Denier, Mayer, Scott & Dubbert, 1987; French Office of Smoking Prevention, 2009). Daarom start Chung in de eerste week met wandelen, circa 30 tot 60 minuten per dag. Na drie weken dagelijkse beweging nemen zowel gewicht als vermoeidheidsklachten af, waardoor Chung zelfvertrouwen krijgt. Uit de literatuur blijkt dat het bevorderen van bewegen belangrijk is gezien de effecten daarvan, zoals gewichtsreductie, verminderde staat van angst en psychologische stress, toegenomen welbevinden en verbeteringen in cardiovasculaire en metabole parameters (Vancampfort et al., 2010; Alvarez-Jiménez, Hetrick, González-Blanch, Gleeson, & McGorry, 2008; Acil, Dogan, & Dogan, 2008; Wu, Huang, & Liou, 2008). Daarnaast meldt De Haan (2009) aan dat bewegen gunstige effecten kan hebben op het cognitieve functioneren van mensen met schizofrenie. Chung wil naast zijn lichamelijke activiteiten ook dagbesteding volgen in de vorm van creatieve therapie, want zinvolle dagbesteding heeft mogelijk een positieve invloed op de kwaliteit van leven (Snel, 2008). De eerste drie weken en daarop volgend: gecontroleerde afbouw roken Een gecontroleerde afbouw van roken is in het geval van Chung belangrijk om twee redenen. De eerste houdt verband met het stijgen van de clozapinespiegel. Abrupt stoppen met roken kan leiden tot een verhoging van de clozapinespiegel en tot intoxicatie (Ruissen et al., 2009). Als de spiegel boven de 1200 μg/l komt is sprake van overdosering en kunnen extreme speekselvloed, gestoorde slikreflex, ataxie, dysartrie en evenwichtsstoornissen optreden (Ruissen et al., 2009). De tweede reden houdt verband met de neiging de toegenomen eetlust bij nicotineontwenning weg te eten of weg te drinken (Van der Moolen, 2012). Chung is reeds bekend met obesitas en schaamt zich hiervoor, waarvoor in de voorbereiding op het afbouwen met roken een diëtiste is ingeschakeld. Gevolg is dat hij ongezonde voeding mindert. Om een gecontroleerde afbouw te bewerkstellingen is in onderling overleg afgesproken het roken af te bouwen van vijftien naar zeven sigaretten. Een dagelijkse consumptie van zeven tot twaalf sigaretten is waarschijnlijk voldoende om de bijwerkingen van de clozapine te verminderen en een maximale inductie van clozapine-metabolisme te bereiken (Ruissen et al., 2009; Haslemo et al., 2006). Een vermindering van het dagelijkse gebruik van sigaretten met ten minste 50% wordt geassocieerd met een verbetering van cardiovasculaire biomarkers (cholesterolconcentraties, bloeddruk, hartslag) en de kwaliteit van leven (Bolliger, Zellweger, Danielsson et al., 2001). In de fase van voorbereiding op het stoppen met roken lukt het Chung om te starten met dagelijkse beweging, het volgen van dagbesteding 5 clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak

6 6 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 en een gezonder voedingspatroon. Daarnaast mindert hij het aantal sigaretten van vijftien naar zeven per dag. Hij ervaart een betere kwaliteit van leven. Tijdens en na het stoppen met roken: monitoring van effecten In de vierde week stopt Chung met roken. Hij blijft gemotiveerd om dagelijks te bewegen, de dagbesteding uit te voeren en gezonder te eten. Tijdens en na het stoppen worden diverse aspecten gemonitord: allereerst de clozapinespiegel en vervolgens ook een aantal somatische parameters zoals gewicht, buikomtrek, nuchtere glucose, ldl, hdl, triglyceriden en bloeddruk. Deze screening is essentieel bij clozapinegebruik, vanwege bijwerkingen zoals gewichtstoename en het metabool syndroom (Cahn et al., 2008; De Hert et al., 2011). Het derde monitorinstrument is de Brief Psychiatric Rating Scale (bprs). Hiermee worden de ernst van de negatieve symptomen, angst en depressie van Chung gemonitord. Ook worden de bijwerkingen van clozapine, zoals slaperigheid, moeheid, duizeligheid, obstipatie, speekselvloed en hartkloppingen, en ook de benauwdheidsklachten, uitgevraagd. Ten slotte is ook de ernst van de nicotineverslaving gemeten met behulp van de Fagerström Test voor Nicotine Afhankelijkheid (ftna) (Japuntich, Piper, Schlam, Bolt, & Baker, 2009). Ftna is een kort, eenvoudig zelfrapportage meetinstrument met betrekking tot nicotineafhankelijkheid. In tabel 2 zijn de resultaten van de diverse metingen weergegeven. Opvallend is dat de clozapinespiegel in de twee weken na het stoppen met roken bijna 40% is gestegen. Dit effect wordt ook in de literatuur gemeld: Meyer (2001) beschreef reeds een verhoging van de antipsychoticaspiegels met een toename van ruim 40% na het stoppen met roken. Daarom adviseert de ClozapinePlusWerkgroep (Schulte, 2007) spiegelbepalingen en een lagere dosis clozapine voor patiënten die niet roken. Bij Chung is de dosering na twee weken verlaagd naar 400 mg per dag. Chung bemerkt geen verschil in zijn stemming behalve waar het vermoeidheid betreft. Deze wordt minder na het stoppen met roken. Ondanks gewichtsafname is er nog sprake van obesitas, maar het behandelteam stimuleert Chung om verder af te vallen. Tevens is er een daling te zien in de parameters bloeddruk, buikomtrek, trygliceriden en nuchtere bloedsuiker. De hdl en ldl zijn niet afwijkend tijdens en na het roken. De benauwdheidsklachten nemen af in de tweede week na het stoppen. In de derde week valt Chung terug door het roken van twee sigaretten, maar stopt vervolgens weer in week vier. Deze terugval heeft een licht effect op de clozapinespiegel.

7 Tabel 2 Effecten bij Chung tijdens en na het stoppen met roken Clozapine, 3 weken 1 dag Week 2 weken 3 weken 4 weken Parameters, voor het na het na het na het na het na het bprs en stoppen stoppen stoppen stoppen stoppen stoppen ftna Clozapine- 500 mg 500 mg 500 mg 500 mg 400 mg 400 mg Dosering Clozapine spiegel ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Bijwerkingen Vermoeid- clozapine* heid Gewicht 103 kg 100 kg 99 kg 98 kg 98 kg 97 kg Buikomtrek 110 cm 109 cm 108 cm 108 cm 108 cm 107 cm 7 clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak Bloedsuiker nuchter ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Trygliceriden ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) HDL LDL Bloeddruk 130/89 132/78 130/81 135/82 128/79 125/82 BPRS FTNA Medium Terugval Gestopt met roken roken Benauwd- + + heid * Vermoeidheid, duizeligheid, speekselvloed, hartkloppingen, eetlust, moeilijke stoelgang

8 8 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 Farmacologische interventie bij stoppen met roken Een farmacologische interventie zoals het voorschrijven van bijvoorbeeld varenicline kan het stoppen met roken bevorderen omdat het ontwenningsverschijnselen tegengaat. Het medicijn blijkt positieve resultaten te geven bij patiënten met schizofrenie die stoppen met roken (Williams et al., 2012). Er kunnen echter wel bijwerkingen optreden zoals misselijkheid, slapeloosheid en hoofdpijn. De vs i.o. heeft Chung voorlichting gegeven over de voor- en nadelen van medicatie. Chung wil verdere bijwerkingen voorkomen en kiest ervoor om leefstijlinterventies en dagbesteding in te zetten om het stoppen met roken vol te houden. Discussie Als kritisch onderbouwde reflectie op het eigen handelen worden nu de sterke en zwakke kanten van deze gevalsbeschrijving belicht. In de voorbereidingsfase hebben de methodes motiverende gespreksvoering en psycho-educatie bijgedragen aan het bewustwordingsproces bij Chung van de wenselijkheid om zijn leefstijl te veranderen. Dagelijks bewegen, dagbesteding en een gezonder voedingspatroon zijn de daartoe ingezette interventies. Het vroegtijdig inzetten van leefstijlinterventies en dagbesteding hebben het stoppen met roken bevorderd. Na het stoppen heeft lichaamsbeweging mogelijk een belangrijke rol gespeeld ter voorkoming van ontwenningsverschijnselen en hunkering naar sigaretten (Taylor, Ussher, & Faulkner, 2007). Het voorschrijven van medicatie, zoals varenicline kon daardoor voorkomen worden. Na het stoppen met roken steeg de clozapinespiegel. Daardoor kon de dosering verlaagd worden naar 400 mg. Dit is een aanbevolen dosering volgens het farmacotherapeutisch kompas (cvz, 2012). De verlaagde dosering clozapine in combinatie met leefstijlinterventies heeft mogelijk geleid tot minder vermoeidheid, gewichtsafname en daling van trygliceriden en bloedsuiker. Daarom zou bewegen een belangrijke plaats moeten innemen binnen de multidisciplinaire behandeling (Vancampfort et al., 2010). Ondanks de resultaten valt Chung eenmalig terug naar twee sigaretten per dag. Daarom worden de methodes motiverende gespreksvoering en psycho-educatie opnieuw ingezet. Bij een terugval leert Chung van zijn eerdere pogingen tot gedragsverandering en maakt hiervan gebruik bij een hernieuwde poging (Prochaska, DiClemente & Norcross, 1992). Het lukt Chung om vervolgens weer te stoppen. Een mogelijke beperking van deze gevalsbeschrijving zou de korte tijdsduur van acht weken kunnen zijn. De effectiviteit van leefstijlinterventies op het stoppen met roken en op de bijwerkingen van clo-

9 zapine zijn hierdoor lastig te meten. Mogelijk zijn alleen leefstijlinterventies te beperkt om na het stoppen ontwenningsverschijnselen en bijwerkingen van clozapine tegen te gaan. Het niet inzetten van een medicijn zoals varenicline kan een risico zijn omdat Chung moet blijven bewegen om de kans op terugvallen in het roken te voorkomen. Daar komt bij dat Chung op een klinische afdeling verblijft waar zowel medepatiënten als hulpverleners roken, wat mogelijk een demotiverende factor is voor hem om te stoppen. Dit maakt de kans op een terugval aanzienlijk groter. Ook de klinische setting waarin Chung behandeld wordt is een beperking, in zoverre dat niet gemeten is hoe effectief de behandeling is in een ambulante setting. Conclusie Lichaamsbeweging, gezonde voeding en dagbesteding zijn strategieën om het gunstige effect van nicotine op de bijwerkingen van clozapine te vervangen. Motiverende gespreksvoering en psycho-educatie zijn belangrijke methodes om een gezonde leefstijl te bevorderen en om terugval te voorkomen. Wanneer Chung stopt met roken wordt zijn clozapinespiegel hoger. De vs i.o. verlaagt vervolgens de dosering clozapine. Het stoppen met roken en de verlaagde dosering clozapine in combinatie met leefstijlinterventies verminderen de bestaande gezondheidsrisico s. De bloedsuiker nuchter, bloedddruk, gewicht en trygliceriden dalen. Daarnaast heeft Chung minder last van vermoeidheid en benauwdheid. Medicatie zoals varenicline hoeft niet ingezet te worden omdat leefstijlinterventies en dagbesteding effectief blijken. In een proces zoals hier beschreven is het aan te bevelen om verpleegkundig specialisten een behandelende, coachende, bewakende en interveniërende rol te laten spelen. De verschillende interventies vereisen intensieve samenwerking met verpleegkundigen, psychiaters, artsen en eventueel andere disciplines. Een voorbeeldrol voor hulpverleners wat betreft stoppen met roken is belangrijk om de motivatie van patiënten te vergroten. Het is aan te bevelen dat ggz-instellingen voor zowel patiënten als hulpverleners een training ontwikkelen om het stoppen met roken te bevorderen. Verder is het wenselijk dat toekomstige studies zich richten op een nadere evaluatie van de leefstijlinterventies op de effecten en bijwerkingen van clozapine, na het stoppen met roken van tabak. 9 clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak

10 10 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 Nawoord Graag wil ik de volgende personen bedanken voor hun hulp bij de onderbouwing en steun bij het realiseren van mijn artikel: Chris Loth, Ronald van Gool, Leonie Ebbes en Fred Zweistra.

11 Literatuur Acil, A. A., Dogan, S., & Dogan, O. (2008). The effects of physical exercises to mental state and quality of life in patients with schizophrenia. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 15, Alvarez-Jiménez, M., Hetrick, S.E., González-Blanch, C., Gleeson, J.F., & McGorry, P.D. (2008). Non pharmacological management of antipsychotic weight gain: Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. The British Journal of Psychiatry, 193(2), American Psychiatric Association (apa) (2007). Beknopte handleiding bij de Diagnostische Criteria van de DSM IV-TR (3e druk). Amsterdam: Harcourt Assessment bv Bolliger, C. T., Zellweger, J.P., Danielsson, T., van Biljon, X., Robidou, A., Westin, Å. et al. (2002). Influence of long-term smoking reduction on health risk markers and quality of life. Nicotine & Tobacco Research, 4, , doi: / Cahn, W., Ramlal, D., Bruggeman, R., Haan, L. de, Scheepers, F.E., Soest, M.M. van et al. (2008). Preventie en behandeling van somatische complicaties bij antipsychoticagebruik. Tijdschrift voor Psychiatrie, 50, Cvz (2012). Farmacotherapeutisch kompas. Geraadpleegd op via De Hert, M., Peuskens, B., & Van Winkel, R. (2006). Body weight and self-esteem in patients with schizophrenia evaluated with b-wise. Schizophrenia Research, 88, De Hert, M., Vancampfort, D., Correll, C.U., Mercken, V., Peuskens, J., Sweers, K. et al. (2011). Guidelines for screening and monitoring of cardiometabolic risk in schizophrenia: Systematic evaluation. The British Journal of Psychiatry, 199, Dervaux, A., & Laqueille, X. (2007). Tobacco and schizophrenia: therapeutic aspects. Encephale, 33, Desai, H.D., Seabolt, J., & Jann, M.W. (2001). Smoking in patients receiving psychotropic medications: a pharmacokinetic perspective. CNS Drugs, 15, French Office of Smoking Prevention, fosp. (2009). Recommandations: Smoking cessation for patients with psychiatric disorders. (p. 1 8). Paris. Van Gool, R., & Roozen, J. (2011). Roken. Moet je ze dat ook nog afnemen? Geraadpleegd op 10 januari 2013 via iew=article&id=868:rokenmoetjezedatooknogafnemenz3&catid=56&itemid=37 Haan, L. de (2009). Bewegen. Tijdschrift voor Psychiatrie, 51, Haslemo, T., Eikeseth, P.H., Tanum, L., Molden, E., & Refsum, H. (2006). The effect of variable cigarette consumption on the interaction with clozapine and olanzapine. European Journal of Clinical Pharmacology, 62, Hitsman, B., Moss, T.G., Montoya, I.D., & George, T.P. (2009). Treatment of tobacco dependence in mental health and addictive disorders. Can J Psychiatry, 54, Japuntich, S. J., Piper, M. E., Schlam, T. R., Bolt, D. M., & Baker, T. B. (2009). Do smokers know what we re talking about? The construct validity of nicotine dependence questionnaire measures. Psychological Assessment, 21, , doi: / a Johnson, M., Bulechek, G., Butcher, H., Maas, M., McCloskey Dochterman, J., Moorhead, S., & Swanson, L. (2006). NANDA, NOC, and NIC Linkages. Nursing Diagnoses, outcomes & interventions. St. Louis: Mosby. Kilian, R., Becker, T., Krüger, K., Schmid, S., & Frasch, K. (2006). Health behavior in psychiatric in-patients compared with a German general population sample. Acta Psychiatrica Scandinavica, 114, , doi: /j x Lamberti, J.S., Olson, D., Crilly, J.F., Olivares, T., Williams, G.C., Tu, X. et al. (2006). Prevalence of the Metabolic Syndrome Among Patients Receiving Clozapine. The American Journal of Psychiatry, 163, Leucht, S., Corves, C., Arbter, D., Engel, R.R., Li, C., & Davis, J.M. (2009). Secondgeneration versus first-generation antipsychotic drugs for schizophrenia: A metaanalysis. The Lancet, 373(9657), Levin, E.D., & Rezvani, A.H. (2006). Nicotinic-antipsychotic drug interactions and cognitive function. EXS, 98, clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak

12 12 praxis ggz verpleegkundig specialist 2014 Meyer, J.M. (2001). Individual changes in clozapine levels after smoking cessation: results and a predictive model. Journal of Clinical Psychopharmacology, 21, Miller, W. R. & Rollnick, S. (1991) Motivational Interviewing: Preparing People to Change Addictive Behaviour. New York: Guilford Press. Moolen, A. van der (2012). Tabak. In: Loonen, A.J.M. & Hovens, J.E. (Eds.). Handboek functionele psychofarmacologie (p ). Utrecht: De Tijdstroom. Nanda International (2009). Nursing Diagnoses: Definitions and Classification Oxford: Wiley-Blackwell. Nederlands who-fic Collaborating Centre (2007). Nederlandse vertaling van de International Classification of Functioning, Disability and Health (2e druk). Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Perk, J., De Backer, G., Helmut, G., Graham, I., Reiner, Z., Verschuren, W.M. et al. (2012). European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. European Heart Journal, 33(18), 1-77, doi: /eurheartj/ehs092 Perkins, K. A., Denier, C., Mayer, J. A., Scott, R. R., & Dubbert, P. (1987). Weight gain associated with decreases in smoking rate and nicotine intake. The International Journal of the Addictions, 22, Poel, S. van der (2010). De gemotiveerde patiënt. Movemens, 11(4), Prochaska, J. O., DiClemente, C. C., & Norcross, J. C. (1992). In search of how people change: Applications to addictive behaviors. American Psychologist, 47, Rubak, S., Sandbaek, A., Lairitzen, T., & Christensen, B. (2005). Motivational interviewing: a systematic review and meta-analysis. The British Journal of General Practice, 55, Ruissen, A.M., Schaik, A.M. van, & Beijnen, J.H. (2009). Clozapinegebruik en abrupt stoppen met roken; een potentieel levensbedreigende combinatie. Tijdschrift voor Psychiatrie, 519, Safferman, A.Z., Lieberman, J.A., Kane, J.M., Szymanski, S., & Kinon, B. (1991). Update on the clinical efficacy and side effects of clozapine. Schizophrenia Bulletin, 17(2): Saha, S., Chant, D., & McGrath, J. (2007). A systematic review of mortality in schizophrenia: is the differential mortality gap worsening over time? Archives of General Psychiatry, 64, Schulte, P.F.J. (2007). Richtlijn voor het gebruik van clozapine. ClozapinePlusWerkgroep, Snel, M. (2008). Zorgbehoefte als mogelijke voorspeller van kwaliteit van leven bij schizofrenie en aanverwante psychotische stoornissen. Geraadpleegd op 28 september 2013 via pdf Taylor, A.H., Ussher, M.H., & Faulkner, G. (2007) The acute effects of exercise on cigarette cravings, withdrawal symptoms, affect and smoking behaviour: a systematic review. Addiction Apr, 102(4), Tiihonen, J., Lönnqvist, J., & Wahlbeck, K. (2009). 11-year follow-up of mortality in patients with schizophrenia: a population-based cohort study (fin 11 study). The Lancet, 374, Vancampfort, D., Knapen, J., Probst, M., Winkel, R. van, Preuskens, J., Maurissen, K. et al. (2010). De therapeutische waarde van bewegen voor mensen met schizofrenie. Tijdschrift voor Psychiatrie, 52, Williams, J.M., Anthenelli, R.M., Morris, C.D., Treadow, J., Thompson, J.R., Yunis, C. et al. (2012). A randomized, double-blind, placebo-controlled study evaluating the safety and efficacy of varenicline for smoking cessation in patients with schizophrenia or schizoaffective disorder. JClinPsychiatry, 73, , doi: /JCP.11m07522 Winterer, G. (2010). Why do patients with schizophrenia smoke? Current Opinion in Psychiatry, 23, Wu, M.K., Huang, C.Y., & Liou, Y.J. (2008). Glucose-insulin homeostasis, lipid profiles and gh-igf-igfbp axis in clozapine-treated schizophrenic obesity versus non-psychiatric obesity. International Journal of Obesity, 32, Ziedonis, D., Hitsman, B., Beckham, J. C., Zvolensky, M., Adler, L. E., & Audrain- McGovern, J. (2008). Tobacco use and cessation in psychiatric disorders: National Institute of Mental Health report. Nicotine & Tobacco Research, 10,

13 13 clozapinegebruik en stoppen met roken van tabak Samenvatting Een 26-jarige Vietnamese patiënt is opgenomen op een gesloten psychiatrische afdeling. Hij is gediagnosticeerd met schizofrenie en hij gebruikt daarom dagelijks 500 mg clozapine. Daarnaast heeft hij obesitas, ontwikkelt diabetes en rookt vijftien sigaretten per dag. Het is uit de literatuur bekend dat nicotine een gunstig effect heeft op de bijwerkingen van clozapine en op de cognitieve en negatieve symptomen van schizofrenie. In deze gevalsbeschrijving wordt aangetoond dat leefstijlinterventies en dagbesteding strategieën zijn die de gunstige effecten van nicotine kunnen vervangen en zodoende kunnen helpen bij het stoppen met roken. Na het stoppen met roken loopt de clozapinespiegel op. Dan kan de dosering clozapine verlaagd worden. Door deze strategie toe te passen vermindert het gezondheidsrisico voor de patiënt. Trefwoorden Gevalsbeschrijving, clozapine, schizofrenie, tabak

Clozapinegebruik en abrupt stoppen met roken; een potentieel levensbedreigende combinatie

Clozapinegebruik en abrupt stoppen met roken; een potentieel levensbedreigende combinatie g e v a l s b e s c h r i j v i n g Clozapinegebruik en abrupt stoppen met roken; een potentieel levensbedreigende combinatie a. m. r u i s s e n, a. m. v a n s c h a i k, j. h. b e i j n e n samenvatting

Nadere informatie

Pub u l b ic i at a i t e i s

Pub u l b ic i at a i t e i s Internationale publicaties (Peer ( Peer-reviewed reviewed journal articles) Castelein S, Gaag M van der, Bruggeman R, Busschbach JT van, Wiersma, D. Empowerment in People with Psychotic Disorders: A Comparison

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

Roken...moet je ze dat ook nog afnemen?

Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? 10jaarMANPCongres Donderdag 23 januari 2014 Doorn Ronald van Gool, Verpleegkundig specialist GGZ ingeest Agenda Inleiding Het probleem Oorzaak en gevolgen Wat staat

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Mind the Body. Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Woensdag 11 februari 2015 Ede

Mind the Body. Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Woensdag 11 februari 2015 Ede Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Mind the Body Woensdag 11 februari 2015 Ede Ronald van Gool, Verpleegkundig specialist GGz ingeest & Matthijs Blankers, wetenschappelijk medewerker Trimbos Agenda

Nadere informatie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie Voedingsmanagement in de Psychiatrie Anneke van Hellemond, diëtist Anneke Wijtsma, diëtist 1 Inhoud presentatie Voedingsproblemen Overgewicht Metabool syndroom Verwijzen naar gespecialiseerd diëtist Behandelwijze

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt?

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Metabool syndroom Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Even voorstellen Casper Jansen Specialist ouderengeneeskunde Centrum voor ouderenpsychiatrie GGNet Sanne Wassink-Vossen Verpleegkundig

Nadere informatie

De rol van leefstijl en somatische gezondheid bij herstel van psychose. dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

De rol van leefstijl en somatische gezondheid bij herstel van psychose. dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht De rol van leefstijl en somatische gezondheid bij herstel van psychose dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht A builder, an artist and a psychiatrist are out walking on a hot summer's day. The builder says, 'I am

Nadere informatie

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN BEHANDELINGSPROGRAMMA'S, SPECIFIEK VOOR PATIËNTEN MET EN DUBBELE DIAGNOSE. Promotor: Prof. Dr. B. Sabbe

Nadere informatie

Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten. Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG

Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten. Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG Leefstijl VT Wonen? Leefstijl Way of life? Leefstijl Levensfase?

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Nee dank u, de regie mag u zelf houden

Nee dank u, de regie mag u zelf houden Lia Jaeqx-van Tienen 1 Nee dank u, de regie mag u zelf houden Positieve cognitieve gedragstherapie bij een vrouwelijke patiënt met add Een 42-jarige vrouw (Eva 1 ) komt binnen voor een intakegesprek. Ze

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Diseasemanagement. Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid

Diseasemanagement. Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid Utrecht, 18 december 2008 Irene Lako, RGOc/UMC Groningen Diseasemanagement Jaarlijkse evaluatie van de gezondheid Irene Lako, S Schorr, K van der Elst, H Knegtering, C Slooff, JRBJ Brouwers, K Taxis, R

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in drie delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 1 bij de Tabak- en alcoholgebruik-cap.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Roken en psychiatrie: een paar apart?

Roken en psychiatrie: een paar apart? Roken en psychiatrie: een paar apart? Ellen Excelmans, psycholoog-tabakoloog Verbonden aan de VRGT Probleemstelling De prevalentie van tabaksgebruik ligt bij patiënten met een psychiatrische aandoening

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Congres Focus op onderzoek Utrecht 22 juni 2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Els Wouters, senior stafmedewerker 1 Intro Voorstelling VIGeZ I. Invloed van (fysieke) leefgewoonten op gezondheid- en arbeidsgerelateerde problemen

Nadere informatie

Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Mind the Body. Donderdag 16 juni Amersfoort. Ronald van Gool, Verpleegkundig specialist GGZ ingeest

Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Mind the Body. Donderdag 16 juni Amersfoort. Ronald van Gool, Verpleegkundig specialist GGZ ingeest Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Mind the Body Donderdag 16 juni Amersfoort Ronald van Gool, Verpleegkundig specialist GGZ ingeest Agenda Inleiding Het probleem Oorzaak en gevolgen Wat staat ons

Nadere informatie

Geneesmiddelengeïnduceerde gewichtstoename

Geneesmiddelengeïnduceerde gewichtstoename Ype van der Brug 1 Geneesmiddelengeïnduceerde gewichtstoename Een uitdaging voor de ambulant werkende verpleegkundig specialist in de ggz Gevalsbeschrijving Gewichtstoename kan een bijwerking zijn van

Nadere informatie

Individueel Zorgplan Cardiometabool

Individueel Zorgplan Cardiometabool Individueel Zorgplan Cardiometabool Vasculair Centrum Naam: Geboortedatum: Patiëntnummer: Vasculair centrum Rijnstate Het Rijnstate Vasculair Centrum is een kennis- en behandelcentrum voor patiënten met

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Inhoud Hoe BRAVO ben jij?

Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inleiding 2 De behandeling van een aandoening 2 Medicijnen 2 Leefstijl 5 Een verergering van je klachten 6 Jouw behandelplan 8 Bewegen 8 Roken 8 Alcohol en voeding 8 Ontspanning

Nadere informatie

11 e Post O.N.S. Meeting

11 e Post O.N.S. Meeting 11 e Post O.N.S. Meeting Carola Weerman Verpleegkundig specialist Intensieve zorg St. Antonius ziekenhuis Strategies to impact adherence, Wat weten we en hoe kunnen we het beïnvloeden? Doelstellingen Wat

Nadere informatie

Als het tij verloopt, verzet men de bakens

Als het tij verloopt, verzet men de bakens Tineke van der Veen 1 Als het tij verloopt, verzet men de bakens De verpleegkundig specialist als hoofdbehandelaar van EPA-patiënten In Nederland wordt het aantal patiënten met een ernstige psychiatrische

Nadere informatie

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen 1 Inhoud 1. a. Missie en b. Geschiedenis 2. Wie zijn wij? 3. Wat gaan wij doen? a. Stadia en profiel b. Interventie onderzoek c. Onderwijs en opleiding

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Wetenschap in praktijk

Wetenschap in praktijk Wetenschap in praktijk CNE Hartrevalidatie & Acute cardiale zorg Marjolein Snaterse docent/onderzoeker Secundaire preventie coronaire hartziekten. 6 Agenda 1. Wetenschappelijk bewijs 2. Richtlijnen en

Nadere informatie

In the Client Care Control Room

In the Client Care Control Room In the Client Care Control Room Een blik in de toekomst- Naar een optimale somatische zorg voor psychitatrische patienten Richard Bruggeman Provinciaal Psychosen Programma UCP UMCG Groningen en Lentis

Nadere informatie

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct

Samen zorgen. Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Samen zorgen Samen zorgen wij voor de beste zorg bij een acuut hartinfarct Goof Zonneveld, huisarts in Sint Pancras en kaderhuisarts HVZ Secundaire preventie Verbinding tussen 2 e en 1 e lijn NVVC-Connect

Nadere informatie

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?-

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- Dr. Berno van Meijel Lector GGZ-verpleegkunde Hogeschool INHolland / Amsterdam www.ggzverpleegkunde.nl De richtlijn

Nadere informatie

Voel je Vrij! Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Vrijdag 7 november 2014 Amersfoort

Voel je Vrij! Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Vrijdag 7 november 2014 Amersfoort Roken...moet je ze dat ook nog afnemen? Voel je Vrij! Vrijdag 7 november 2014 Amersfoort Dr. Jorge Moctezuma, psychiater The Busy People Tim Kreuger, ervaringswerker GGz ingeest en Ronald van Gool, Verpleegkundig

Nadere informatie

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Kernboodschappen Uitgave januari 2016 www.diabetes.be Diabetes mellitus Iemand met diabetes heeft een verhoogd bloedsuikergehalte omdat men niet voldoende

Nadere informatie

Electronisch affect monitoren met feedback-interventie in de behandeling van depressie: een randomized controlled trial

Electronisch affect monitoren met feedback-interventie in de behandeling van depressie: een randomized controlled trial Electronisch affect monitoren met feedback-interventie in de behandeling van depressie: een randomized controlled trial Ingrid Kramer ima.kramer@ggze.nl Van onderzoek naar de klinische praktijk PsyMate

Nadere informatie

GELOOF JE MIJ? DE LISTEN-EMPATISE-AGREE-PARTNER-METHODE ALS VERBINDENDE SCHAKEL BIJ DE

GELOOF JE MIJ? DE LISTEN-EMPATISE-AGREE-PARTNER-METHODE ALS VERBINDENDE SCHAKEL BIJ DE GELOOF JE MIJ? DE LISTEN-EMPATISE-AGREE-PARTNER-METHODE ALS VERBINDENDE SCHAKEL BIJ DE BEHANDELING VAN EEN PATIËNT MET SCHIZOFRENIE Veruschka Meier 'Geloof je mij?' vraagt Sam hoopvol tijdens onze kennismaking.

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Protocol obesitas. Mw. J. Mentink, student geneeskunde. Drs. W.E. Schrader, huisarts. Drs. D.M. Keesenberg, gezondheidswetenschapper

Protocol obesitas. Mw. J. Mentink, student geneeskunde. Drs. W.E. Schrader, huisarts. Drs. D.M. Keesenberg, gezondheidswetenschapper Protocol obesitas Mw. J. Mentink, student geneeskunde Drs. W.E. Schrader, huisarts Drs. D.M. Keesenberg, gezondheidswetenschapper BMI & buikomvang Diagnostiek Oorzaken van obesitas Risicofactoren & co-morbiditeit

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Bepalingenclusters CVRM

Bepalingenclusters CVRM Bepalingenclusters CVRM Onderstaande clusters zijn afkomstig uit de HIS-tabel Bepalingenclusters en zijn in verschillende HIS en ingebouwd. De clusters zijn opgebouwd uit bepalingen uit de HIS-tabel diagnostische

Nadere informatie

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering Maarten Merkx Programma Routine Outcome Monitoring. Motiverende Gespreksvoering Terugkoppelen resultaten. ROM Routine Outcome Monitoring Terugkoppeling

Nadere informatie

Studiedag NVFVG. TOPFIT onderzoek. Thomas Scheewe UMCU

Studiedag NVFVG. TOPFIT onderzoek. Thomas Scheewe UMCU Studiedag NVFVG TOPFIT onderzoek Thomas Scheewe UMCU Wat zie je hier? Is het een spiraal of zijn het toch cirkels? Concentreer je op het kruisje in het midden en na een tijdje zul je zien dat de bewegende

Nadere informatie

Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam?

Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam? Psychiatrische spoedinterventies in de eerste lijn: vreemd lichaam? Jan De Lepeleire Huisarts ACHG Kuleuven UPC Kortenberg ote beg Vreemd Lichaam Huisarts Vaak wat onwennig tov psychiatrie en geestelijke

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Individueel behandelplan COPD/Astma

Individueel behandelplan COPD/Astma Individueel behandelplan COPD/Astma Persoonlijke gegevens Naam Adres Woonplaats Telefoon E-mail Geb. datum Diagnose Diagnose gesteld op Bij ongeval waarschuwen Naam Adres Telefoon Relatie met pasdrager

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA)

Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA) Verpleegkundige Monitoring bij Gebruik van Antipsychotica (VMGA) De ontwikkeling van een meetinstrument voor het monitoren van bijwerkingen en complicaties bij patiënten die antipsychotica gebruiken. Naam:

Nadere informatie

Geloof je mij? Veruschka Meier. De Listen-Empatise-Agree-Partner-methode als verbindende schakel bij de behandeling van een patiënt met schizofrenie

Geloof je mij? Veruschka Meier. De Listen-Empatise-Agree-Partner-methode als verbindende schakel bij de behandeling van een patiënt met schizofrenie Veruschka Meier 1 Geloof je mij? De Listen-Empatise-Agree-Partner-methode als verbindende schakel bij de behandeling van een patiënt met schizofrenie Geloof je mij? vraagt Sam hoopvol tijdens onze kennismaking.

Nadere informatie

ACT, ja of nee? Yvette Vreeker. Aandacht voor een patiënt met borderline persoonlijkheidsstoornis in een vroeg-psychose-team Gevalsbeschrijving

ACT, ja of nee? Yvette Vreeker. Aandacht voor een patiënt met borderline persoonlijkheidsstoornis in een vroeg-psychose-team Gevalsbeschrijving Yvette Vreeker 1 ACT, ja of nee? Aandacht voor een patiënt met borderline persoonlijkheidsstoornis in een vroeg-psychose-team Gevalsbeschrijving Assertive Community Treatment (act) is een behandelmethodiek

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Daniel Kotz Department of General Practice School for Public Health and Primary Care (CAPHRI) Maastricht University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -

Nadere informatie

3 Persoonlijke gegevens

3 Persoonlijke gegevens 3 Persoonlijke gegevens Naam Telefoonnummer Voorgeschiedenis en SCORE-risico (%)* Diagnose(n) centrale zorgverlener Mevrouw Jansen Tensieweg 120 3415 BP Bovendruk 011-22110022 Zwangerschapshypertensie.

Nadere informatie

Casus mevrouw Driebergen. 52 jaar, status na icva mei 2014. Thuiswonend. Goede cognitie. Lopen: FAC 4. Couch potato: overdag veelal inactief

Casus mevrouw Driebergen. 52 jaar, status na icva mei 2014. Thuiswonend. Goede cognitie. Lopen: FAC 4. Couch potato: overdag veelal inactief Fysieke activiteiten; nieuwe inzichten en innovaties in de revalidatie. nothing to declare 52 jaar, status na icva mei 2014 Thuiswonend Goede cognitie Lopen: FAC 4 Couch potato: overdag veelal inactief

Nadere informatie

Stoppen met roken. Groepstraining in het CWZ

Stoppen met roken. Groepstraining in het CWZ Stoppen met roken Groepstraining in het CWZ 2 Stoppen met roken kun je leren! Het valt niet mee om te stoppen met roken. Dat blijkt wel uit het feit dat dagelijks duizenden mensen proberen te stoppen met

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal

Nadere informatie

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Prof. Sabbe (CAPRI UA) Malone Maureen (CAPRI UA) Overzicht Definities Onderzoeksvragen

Nadere informatie

van medicatieresistente paranoïde schizofrenie

van medicatieresistente paranoïde schizofrenie 08/03-70-Vreeswijk 30-10-2003 09:39 Pagina 709 gevalsbeschrijving Cognitieve gedragstherapie bij een patiënt met medicatieresistente paranoïde schizofrenie m.f. van vreeswijk, w.j.j.m. arts, k.h. kho,

Nadere informatie

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving

Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Behandelprogramma psychiatrie en verslaving Keuze voor beheerst gebruik Egbert Meeter, 28-5-2013 Hoe begon het De eerste vergadering 21-07-2010 Bronnen Bronnen Bronnen Bronnen Inhoud Veiligiheid Toetsing

Nadere informatie

Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing

Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing Koolhydraatbeperking S, M, L. Welke maat heeft je cliënt? Welkom Waarschuwing 9 november 2015 Gent HarriëtVerkoelen.nl Insuline resistentie Achtergrond van insuline resistentie, de invloed hiervan op de

Nadere informatie

Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede-generatieantipsychoticum 1

Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede-generatieantipsychoticum 1 g e v a l s b e s c h r i j v i n g Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede-generatieantipsychoticum 1 k. l a u w e r s, m. d e h e r t, l. d e r i j d t, j. p e

Nadere informatie

Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015

Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015 Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015 Peter-Jan Mol, Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen @pejemol #dynamischwerken www.nisb.nl/werk Een bijdrage leveren aan een vitale

Nadere informatie

Afdeling Sociale Geneeskunde. Casuïstiek GGZ. Eerste fase dossieronderzoek Triggers

Afdeling Sociale Geneeskunde. Casuïstiek GGZ. Eerste fase dossieronderzoek Triggers Casuïstiek GGZ Eerste fase dossieronderzoek Triggers 1 Casus 1 Een patiënt is opgenomen op een open afdeling met een depressie. Behandelingen en therapie lijken goed aan te slaan. Op een middag verlaat

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting Chapter 10 Samenvatting 1 Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrondinformatie van de relatie tussen intrauteriene groeivertraging, waarvan het lage geboortegewicht een uiting kan zijn, en de gevolgen in de

Nadere informatie

Monitoren van complicaties bij antipsychoticagebruik

Monitoren van complicaties bij antipsychoticagebruik Onderzoek Trefwoorden Geneesmiddelen Meetinstrument Onderzoek Psychiatrische verpleegkunde Gebruik van antipsychotica brengt een verhoogd risico op somatische complicaties met zich mee. Verpleegkundigen

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Informatiebrief voor proefpersonen

Informatiebrief voor proefpersonen Memantine als additietherapie bij clozapine / MAC vervolgonderzoek [ april 2014] voor proefpersonen Vervolgonderzoek naar memantine toevoeging bij voortgezette behandeling met clozapine Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC)

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) overzicht Detectie van dementie - cognitieve screening in de eerste lijn - ADL evaluatie

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015

Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Leuven protocol Cardiovasculaire preparticipatie screening en evaluatie van sporters boven 35 jaar goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Goedgekeurd door ALV op 17-09-2015 (VSG6816) 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede generatie antipsychoticum 1

Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede generatie antipsychoticum 1 g e v a l s b e s c h r i j v i n g Glucosestoornissen bij een 14-jarige patiënt die behandeld werd met een tweede generatie antipsychoticum 1 k. l a u w e r s, m. d e h e r t, l. d e r i j d t, j. p e

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie