Scriptie. Auteur: M. Kemper Versie: 1.2 Datum: 26-juni-2013 Doc.nr: 13.R.05.01b

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Scriptie. Auteur: M. Kemper Versie: 1.2 Datum: 26-juni-2013 Doc.nr: 13.R.05.01b"

Transcriptie

1 Scriptie Fysieke belasting bij Personal ICT Wat zijn de risico s van fysieke belasting bij het gebruik van personal ICT middelen, waaronder tablet-pc s, in het primair onderwijs? Auteur: M. Kemper Versie: 1.2 Datum: Doc.nr: 13.R.05.01b

2 Versiebeheer Versie Datum Auteur Opmerkingen mei-2013 M. Kemper 1e versie mei-2013 M. Kemper Correcties SKOVV verwerkt, layout aangepast aan de examenkwalificaties en enkele paragrafen uitgebreid met extra informatie. Scriptievoorstel toegevoegd als extra bijlage mei-2013 M. Kemper Correcties en opmerkingen Kader verwerkt. Definitieve versie. 1.2 M. Kemper Opmerkingen examencommissie verwerkt. Gereed voor publicatie. Contactgegevens Naam Marco Kemper Mobiel adres Naam Contactpersoon en begeleider adres Website Stichting Katholiek Onderwijs Veluwe-Vallei (SKOVV) Dhr. B. Cornel Verklaring van openbaarheid Op dit rapport is het auteursrecht van toepassing. Openbaar maken is toegestaan. Vrijwaring Dit rapport is geschreven door de auteur op persoonlijke titel ter afronding van de studie Middelbaar Veiligheidskundige en hoeft niet automatisch de meningen, visies en ideeën te zijn van in de rapportage genoemde personen en organisaties. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van openbaar verkrijgbare informatie dan wel persoonlijk ontvangen informatie van medewerkers, deelnemers aan de discussies, mede studiegenoten en vakleerkrachten. Hierbij is de uiterste zorgvuldigheid in acht genomen. Mocht er echter twijfel bestaan over de rechtmatigheid van gebruikte bronnen, dan wordt u verzocht contact op te nemen met de auteur via Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum

3 Inhoud 1. INLEIDING EN DOELSTELLING ONDERZOEK AANLEIDING ONDERZOEK BESCHRIJVING ORGANISATIE PROBLEEMSTELLING AFBAKENING VAN HET ONDERWERP DOELSTELLING SCRIPTIE EN BEOOGD RESULTAAT OPZET ONDERZOEK DOCUMENTATIE ONDERZOEK WET- & REGELGEVING Europese wetgeving Arbeidsomstandighedenwet en -besluit Arbeidsomstandighedenregeling Wet op het primair onderwijs Arbo catalogus primair onderwijs Samenvatting en conclusies kader wetgeving MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN GEBRUIK PERSONAL ICT MIDDELEN BESTAANDE KENNIS, OPLOSSINGEN EN TOEPASSINGEN FINANCIËLE BEKOSTIGINGSSTRUCTUUR ONDERWIJS BESCHRIJVING UITVOERING VELDONDERZOEK RESULTATEN VELDONDERZOEK De ICT middelen Toepassing ICT middelen in het schoolprogramma Wijze van gebruik van de ICT middelen en beschrijving omgeving Gemiddelde tijdsbesteding gebruik ICT middelen RESULTATEN ANDERE ETERNE INFORMATIEBRONNEN Praktijkervaringen ergotherapie de onderwijsspecialisten Praktijkervaringen gebruikers LinkedIn groep kennisnet en MVK Praktijkervaringen exposanten IPON RISICOBEOORDELING VERGELIJKING WETGEVING VERSUS PRAKTIJK BEOORDELING RISICO S FYSIEKE BELASTING ARBEID HYGIËNISCHE STRATEGIE CONCLUSIES AANBEVELINGEN BRONBESCHRIJVING BIJLAGEN BIJLAGE 1 ONDERZOEKEN FYSIEKE BELASTING TABLET-PC S BIJLAGE 2 RISICOMATRI FYSIEKE BELASTING ICT MIDDELEN ONDERZOEK BIJLAGE 3 KIM TOOL TILLEN EN DRAGEN BIJLAGE 4 RAPPORTAGES VELDONDERZOEK BIJLAGE 5 VERSLAGLEGGING DISCUSSIES LINKEDIN BIJLAGE 6 SCRIPTIEVOORSTEL Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum

4 Voorwoord Voor u ligt de rapportage van mijn veiligheidskundig onderzoek ter afronding van de MVK opleiding van Kader B.V. MVK 2.0 Arnhem Deze rapportage beschrijft de resultaten van het veiligheidskundig onderzoek naar het gebruik van personal ICT middelen, waaronder tablet-pc s, in het primair onderwijs, waaraan in de afgelopen maanden door velen is bijgedragen. In de eerste plaats wil ik mijn dank uitspreken richting de Stichting Katholiek Onderwijs Veluwe Vallei (SKOVV) die mij de gelegenheid heeft gegeven dit onderzoek uit te voeren. Graag wil ik Berend Cornel bedanken als begeleider namens de SKOVV van dit onderzoek en directeur St. Alexanderschool. Ook Floor Kamps, Christel Hensema en Ruben Jonkman (De Kleine Prins), Martijn Tollenaal, Marjon Nieuwhof (st. Alexanderschool) en Sander van Limbeek en Annemarie van den Berg (Vita Vera) wil ik graag bedanken voor hun tijd en openhartige antwoorden tijdens de interviews. Naast de SKOVV wil ik graag in willekeurige volgorde de volgende personen en organisaties bedanken voor hun bijdrage bij dit onderzoek: - De onderwijs Specialisten ( Elle Peters, Dennis Arnold) wil ik bedanken voor ons gesprek en de bijdrage in dit onderzoek, - Femke Hellewegen (bestuurslid LVO) voor ondersteuning bij het inzichtelijk maken van de maatschappelijke kosten, - Jan Smeding (Kader) voor de begeleiding vanuit de opleiding, Iels den Dekker (Arbeidshygiënist (RAH) Werk optimaal en docent Kader) en de andere docenten voor het delen van hun kennis over fysieke belasting in het bijzonder en de kennis van Arbo veiligheid in het algemeen; - Mijn medestudenten voor het meekijken, discussiëren en attenderen van op interessante informatie voor mijn onderzoek, - De heer John Heeswijk (Kennisnet) voor het uitwisselen van de huidige informatie; - De heer Leo Bergenhenegouwen (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) voor het mij wegwijs maken in de verschillende structuren en organisaties binnen het onderwijs in Nederland; - De verschillende deelnemers IPON 2013 en deelnemers aan de discussie op LinkedIn voor hun feedback, - En tot slot mijn gezin voor de feedback en positieve ondersteuning tijdens mijn studie. Hartelijk dank iedereen voor jullie betrokkenheid. Met dit onderzoek tracht ik mijn bijdrage te leveren aan een leuke, gezonde en veilige leeromgeving voor onze kinderen. Mei 2013, Marco Kemper StenVi Advies Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 4

5 Samenvatting rapport In de periode januari tot mei 2013 is namens de Stichting Katholiek Onderwijs Veluwe Vallei (SKOVV) een onderzoek gedaan naar de fysieke belasting bij het gebruik van ICT middelen binnen het primair onderwijs. Aanleiding voor het onderzoek was de ontwikkeling van het ICT beleid binnen de SKOVV, de zichtbare toename van het gebruik van tablet-pc s in de maatschappij, de eigen ervaringen van de schrijver in de praktijk als adviseur en de mogelijke verbouwingsplannen van scholen. Ter voorbereiding van het veldonderzoek is een documentatie onderzoek uitgevoerd. Uit dit onderzoek bleek dat scholen voor haar medewerkers moeten voldoen aan de Arbowet en richting leerlingen een zorgplicht hebben voor een veilige werkomgeving. De verplichtingen kunnen worden gerealiseerd door de schoolorganisatie in te richten volgens de richtlijnen van de Arbo catalogus PO. Het gebruik van personal ICT middelen is echter nog niet in de Arbo catalogus PO opgenomen. In wetenschappelijke studies is vastgesteld dat er risico s zijn bij het gebruik van personal ICT middelen. Problemen met fysieke belasting bij personal ICT middelen worden hoofdzakelijk veroorzaakt door verkeerde houding en/of in combinatie met stress en overprikkeling. Maatregelen rondom gebruik van personal ICT middelen zijn noodzakelijk wanneer de ICT middelen meer dan 2 uur per dag worden gebruikt en/of langer dan 30 minuten achtereen, vooral bij het gebruik van tablet-pc s. Het mobiele karakter van tablet-pc s biedt ook voordelen. Dynamische belasting blijft de beste manier om eenzijdige overbelasting te vermijden. In het veldonderzoek bleek dat er nog geen directe maatregelen noodzakelijk zijn voor het gebruik van de personal ICT middelen, omdat de ICT middelen binnen het huidige lesprogramma op de onderzochte scholen nog beperkt worden gebruikt. Wel is gebleken dat een aantal locaties nog niet beschikte over de RI&E inclusief een plan van aanpak, medewerkers meer kennis over de Arbo catalogus wensten en uitwisseling van kennis en ervaringen over het gebruik van de personal ICT middelen, de instructie en toezicht op werkhouding richting leerlingen verbeterd kon worden en een aantal werkplekken van leerkrachten niet voldeed aan de eisen voor beeldschermwerk en de Arbo catalogus PO. Geadviseerd wordt daarom om een overkoepelend ICT beleid te ontwikkelen voor de SKOVV waarbij, in combinatie met de RI&E, het ICT beleid richting geeft aan de onafhankelijke scholen om de personal ICT middelen op te nemen in het lesprogramma met vaststelling van de minimale randvoorwaarden voor het gebruik en hulpmiddelen. De minimale randvoorwaarden voor het gebruik van de tablet-pc, laptop en PC zijn beschreven in dit rapport en de bijlagen. Omdat het veldonderzoek meerdere verbeterpunten heeft aangetoond op de locaties, wordt ook geadviseerd het veldonderzoek uit te breiden naar alle locaties, om het onderzoek voor de gehele SKOVV te valideren en de genoemde verbeterpunten uit te voeren. De resultaten van het onderzoek bieden ook aandachtspunten voor verbetering voor ketenpartners van de SKOVV, namelijk Kennisnet, de stichting Vervangingsfonds, de PABO opleidingscentra en de Bedrijfsgezondheidszorg voor het Onderwijs. Geadviseerd wordt nader onderzoek te doen naar het ziekteverzuim in het primair onderwijs in relatie tot fysieke belasting en vervolgens dit veldonderzoek via de netwerken te delen en te valideren met andere scholengemeenschappen, partners en kenniscentra en te gebruiken in het initiatiefprogramma Onderwijs Voor een Nieuwe Tijd. Het PABO onderwijs wordt geadviseerd na te gaan in welke mate de veiligheidskundige aspecten van het beroep docent al worden ingevuld in het curriculum en de behoefte voor aanvullende scholing over dit onderwerp te inventariseren. De partners achter de branche RI&E Arbomeester wordt geadviseerd de resultaten van het onderzoek te verwerken in de branche RI&E. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 5

6 1. Inleiding en doelstelling onderzoek 1.1Aanleiding onderzoek Als adviseur zie ik in mijn werkveld steeds meer gebruik van personal ICT middelen, zoals bijvoorbeeld tablet-pc s. Informatie op internet en leveranciers laat zien dat de tablet-pc bezig is met een enorme opmars. Onderstaande citaten 1 laten de opmars zien: Vijf jaar geleden stond Steve Jobs op het podium met de eerste iphone. Drie jaar later kwam de ipad. Nooit eerder wist een nieuwe technologie zo snel haar weg te vinden naar de massa: in januari van dit jaar gebruikte 38% van de Nederlanders al een smartphone in plaats van een ouderwets mobieltje. De tv deed er 28 jaar over om op dezelfde schaal door te dringen, terwijl de pc die hier 22 jaar voor nodig had. Voorovergebogen achter een veredelde typemachine. Smartphones en tablet-pc s kunnen ons bevrijden van bureau en beeldschermogen. Natuurlijk, de techgoeroes aarzelen nooit om ergens het label 'revolutionair' op te plakken. Of nog liever disruptive: een vinding die de boel op zijn kop zet, zodat ondernemers moeten bedenken hoe ze nu weer hun geld gaan verdienen. Maar met de nieuwe generatie mobiele apparaten is wel iets meer aan de hand. Er ontstaat echte mobiliteit. Een nieuwe relatie tussen bedrijven en klanten, werkgevers en werknemers. Een ongekende hoeveelheid digitale gebruikersgegevens die steeds beter geanalyseerd kunnen worden. Nieuwe verdienmodellen voor nieuwe diensten. Om hierop aan te sluiten is onderwijs is bezig met een transformatie. 2 Om kinderen ook voor te bereiden en aansluiting te laten vinden bij de toekomstige behoeften wordt in het lesmateriaal op school steeds meer gebruik gemaakt van interactieve leermiddelen. De tabletpc heeft inmiddels op een aantal scholen in Nederland zijn intrede gedaan. Al in 1998 nam het SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) in de kerndoelen het omgaan met ICT mee. 3 Ook uitgeverijen, zoals Thieme Meulenhof, zijn pilots gestart met het gebruik van tablet-pc s in het onderwijsprogramma. 4 Kennisnet is al sinds april 2010 bezig met het gebruik van meer ICT in het onderwijs 5. Met ondersteuning van Kennisnet is via de stichting Onderwijs voor een nieuwe tijd een experiment gestart waarbij onderwijs vanaf volgend leerjaar op enkele scholen volledig met tabletpc s zal worden ingericht. 6 Het gebruik van personal ICT middelen is daarom niet meer weg te denken uit het toekomstige onderwijs. Wanneer echter het gebruik van tablet-pc s in de praktijk wordt beoordeeld in relatie tot de fysieke belasting en inrichting van de werkomgeving, blijkt er vaak erg weinig geregeld te zijn. Scholen vormen hierbij een risicogroep omdat door de steeds verdergaande bezuinigingen en beperkte aandacht voor de fysieke leeromgeving bij de lokale en landelijke politiek er nauwelijks budget is voor een goede inrichting nieuwsbank.nl, spits, internet Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 6

7 Om toekomstige uitval van gebruikers c.q. kinderen te voorkomen is het juiste gebruik in combinatie met een goede leer/werkomgeving vereist. In de Arbowet worden kinderen en jongeren zelfs als een verhoogde risicogroep beschouwd, in verband met de kwetsbaarheid en de risico s op RSI / KANS (klachten aan armen, nek en schouder) en vergroeiing, waardoor lichamelijke schade ontstaat. Als ouder ben ik ook betrokken bij de school van mijn kinderen en lid van de medezeggenschapsraad van de Vita Vera. Ik zie dat het onderwijs op het gebied van personal ICT middelen, vooral rond de tablet-pc, in de belangstelling staat en (ver)bouwplannen van enkele scholen worden voorbereid binnen de SKOVV Met dit onderzoek tracht ik mijn bijdrage te leveren aan een veilige leeromgeving voor onze kinderen. 1.2Beschrijving organisatie De probleemeigenaar van het onderzoek is de Stichting Katholiek Onderwijs Veluwe-Vallei (SKOVV). De SKOVV is begin jaren 90 via besturenfusies ontstaan uit in totaal 8 zelfstandige stichtingen, vanuit de noodzaak om via een grotere onderwijsorganisatie de instandhouding van het katholiek onderwijs in de regio te kunnen waarborgen en om kwalitatief goed onderwijs te kunnen blijven bieden. De SKOVV beheert 14 basisscholen met 17 locaties in het Zuidwestelijke deel van de Veluwe. Rond de 300 medewerkers verzorgen onderwijs voor ruim 3200 basisschoolleerlingen. Daarnaast is een groot aantal ouders actief betrokken bij het onderwijs en de organisatie in het bestuur, de GMR, de MR'en en de ouderraden van de verschillende scholen. SKOVV verwoordt haar doelstelling als volgt: SKOVV wil een onderwijsorganisatie zijn waar sprake is van krachtige leer- en werkomgevingen, met een veilig en inspirerend klimaat, een organisatie waar medewerkers initiatieven mogen tonen, de kans krijgen verantwoordelijkheid te dragen en worden uitgedaagd om verder te leren. Leren is gericht op versterking van het pedagogisch en didactisch handelen van de leerkracht en daarmee de kwaliteit van de school. De ontwikkeling van beleid zowel op schools als bovenschools niveau is in sterke mate gericht op bevordering op deze cultuur. Er wordt toegewerkt naar een moderne werk- en leeromgeving, met ICT als belangrijk leermiddel en een medium voor een open communicatie met de omgeving. Begin 2011 heeft de SKOVV een nieuw strategisch beleidsplan voor 2011 t/m 2015 vastgesteld. Vanuit vier kernthema's zijn speerpunten geformuleerd, die hieronder zijn samengevat: A. Onderwijs en kwaliteit - Het kind met zijn mogelijkheden en beperkingen staat centraal. - Meer aandacht voor resultaatgerichte verbetering van het onderwijs en doelmatige inzet van middelen. - ICT optimaal benutten om efficiënter, effectiever en aantrekkelijker onderwijs te bieden en organisatieprocessen te ondersteunen. B. Personeel en werkgeverschap - De medewerkers doen er toe; zij vormen het belangrijkste kapitaal van de organisatie. C. Financiën en huisvesting - Benutten van kansen van de financiële vrijheid onder lumpsum door efficiënter inzet van middelen. - Creëren van goede, veilige leer- en werkomstandigheden voor zowel leerlingen als medewerkers, passend bij de veranderde vragen van de samenleving. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 7

8 D. Profiel en Imago - Integrale dienstverlening en benutten van diversiteit omdat de samenleving veranderde eisen stelt aan het onderwijs. - De toestroom van voldoende leerlingen waarborgen. 7 In het kader van haar doelstellingen en wettelijke verplichtingen moet zij voor haar medewerkers in ieder geval voldoen aan de Arbowetgeving. In Rhenen staat een nieuwbouw van een school gepland en een verwachte toekomstige nieuwbouw of verbouwing van de Vita Vera in Renkum. Het onderzoek is vanuit de SKOVV begeleid door de heer Cornel, directeur van de St. Alexanderschool Bennekom en tevens ICT aanspreekpunt voor de gehele SKOVV. Hiermee is tevens het commitment van de SKOVV tot uitdrukking gebracht, om waar mogelijk de resultaten van dit onderzoek te implementeren binnen de SKOVV. 1.3Probleemstelling Als probleemstelling voor dit onderzoek is volgende onderzoeksvraag bepaald: Wat zijn de risico s van fysieke belasting bij het gebruik van personal ICT middelen, waaronder tablet-pc s, in het primair onderwijs? Deelvragen noodzakelijk in het onderzoek zijn: - Welke personal ICT middelen worden in het primair onderwijs door kinderen gebruikt? - Waarvoor worden de personal ICT middelen in het onderwijs gebruikt? - Welke fysieke belasting ontstaat door het gebruik van personal ICT middelen door kinderen? - Verschilt deze belasting per ICT middel? (bijv. door grootte van beeldscherm, toetsen, etc.) - Hoeveel tijd wordt de tablet-pc dagelijks gebruikt of zal deze gebruikt gaan worden? - Wanneer is een specifieke werkopstelling noodzakelijk? - Wat is de juiste werkopstelling voor het gebruik van personal ICT middelen door kinderen, waaronder de tablet-pc, in het primair onderwijs? - Welke maatregelen en oplossingen zijn al beschikbaar via de ketenpartners van de scholen? 1.4Afbakening van het onderwerp In het onderzoek zal de focus worden gericht op het primair onderwijs. De fysieke belasting van kinderen en leerkrachten in het primair onderwijs door gebruik van de personal ICT middelen wordt onderzocht, waarbij wordt gekeken naar de toepassing van de ICT middelen en de bijbehorende werkplekinrichting. Naast fysieke belasting kan ook radiologische straling als gevolg van draadloos internet een risico zijn van personal ICT middelen. Dit is geen onderdeel van het onderzoek. In verband met de capaciteit van het onderzoek worden niet alle scholen van de SKOVV betrokken in het onderzoek. De st. Alexanderschool, de Vita Vera en de Kleine prins zijn in het onderzoek betrokken omdat de st. Alexanderschool in Bennekom binnen de SKOVV het verst is in haar ICT beleid en het gebruik van ICT in het onderwijs. De Vita Vera neemt deel vanwege de toekomstige verbouwingsplannen en reflectie ten opzichte van de andere scholen. De basisschool de kleine Prins in Kernhem, Ede neemt deel omdat deze school een nieuwe school is binnen de SKOVV, waar momenteel al met tablet-pc s wordt geëxperimenteerd. 7 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 8

9 1.5Doelstelling scriptie en beoogd resultaat Doelstelling van het onderzoek is inzicht te geven in de wettelijke eisen van het gebruik van personal ICT middelen, waaronder tablet-pc s, in het onderwijs, knelpunten te signaleren bij het gebruik door de kinderen in de leerprogramma s en voorstellen en aanbevelingen te doen voor het juist gebruik van personal ICT middelen in het onderwijs. De resultaten zullen gebruikt worden voor de actualisatie van de Arbo RI&E s en de bouwplannen van de scholen binnen de SKOVV. De resultaten kunnen ook worden gebruikt om andere scholen via Kennisnet en betrokkenen bij dit onderzoek te voorzien van informatie en te adviseren. 1.6Opzet onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd middels documentatie onderzoek, telefonische en persoonlijke interviews en waarnemingen, door de scholen te bezoeken. Ter voorbereiding van het veldwerk is eerst een documentatie onderzoek uitgevoerd. Op basis van de resultaten uit het documentatie onderzoek is een vragenlijst opgesteld. In het veldwerk zijn waarnemingen uitgevoerd bij het gebruik van personal ICT middelen door kinderen en leerkrachten en zijn interviews gehouden met leerkrachten van de drie betrokken scholen. Parallel aan dit veldwerk is informatie ingewonnen van de betrokken ketenpartners voor meubilair en ICT. Ook is door inzet van de MVK groep en de groep Kennisnet op LinkedIn en het gebruik van Twitter getracht meer ervaringsgegevens te verkrijgen. De resultaten van het documentatie onderzoek en het veldwerk zijn beschreven in deze scriptie rapportage. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 9

10 2. Documentatie onderzoek Ter voorbereiding van het veldonderzoek is een documentatie onderzoek uitgevoerd om vast te stellen: - welke wet- & regelgeving van toepassing is; - indien al onderzocht inzicht te krijgen over de maatschappelijke kosten van het gebruik van personal ICT middelen door kinderen; - inzicht te krijgen over al bestaande oplossingen en toepassingen vanuit ketenpartners; - inzicht te krijgen over de financiële bekostigingsstructuur in het onderwijs voor budgettering, voor onderbouwing van voorgestelde oplossingen. 2.1Wet- & regelgeving Europese wetgeving In 1989 is vanuit de Raad van de Europese Gemeenschappen de richtlijn 89/391/EEG opgesteld en vrijgegeven, om in de gehele Europese Unie maatregelen ter bevordering van de verbetering en de gezondheid van werknemers op het werk te realiseren, minimumvoorschriften vast te stellen en te komen tot harmonisatie van Arbo wetgeving in de EU. In Artikel 2 Werkingssfeer is de richtlijn tevens van toepassing verklaard op openbare sectoren waaronder educatieve en culturele instellingen Arbeidsomstandighedenwet en -besluit In Nederland is de richtlijn 89/391/EEG geharmoniseerd in de arbeidsomstandighedenwet, het Arbeidsomstandighedenbesluit, de arbeidsomstandighedenregeling en de verschillende Arbo catalogi. In de arbeidsomstandighedenwet is de wet en daarop berustende bepalingen mede van toepassing verklaard op verrichtingen van leerlingen en studenten in onderwijsinrichtingen of gedeelten daarvan, open ruimten daaronder begrepen, die vergelijkbaar zijn met arbeid in de beroepspraktijk. Het gebruik van computers, laptops en personal ICT middelen in de beroepspraktijk is in veel gevallen gelijkwaardig aan het gebruik van deze middelen door scholieren in het onderwijs wanneer Personal ICT middelen de belangrijkste leermiddelen worden in de nabije toekomst. Uitgangspunt van de wetgeving is dat organisaties waar zij verantwoording hebben over werknemers, leerlingen en stagiaires, zij zorg moeten dragen voor een veilige omgeving. De organisatie voert daartoe een beleid, dat is gericht op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden, waarbij hij, gelet op de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening het volgende in acht neemt 8 : Organiseer de activiteiten zodanig dat de veiligheid en gezondheid wordt gewaarborgd; Voorkom of beperk gevaren en risico s voor ongevallen en gezondheid zoveel als mogelijk bij de bron; Pas de inrichting van werkplekken, de werkmethoden en de bij de activiteiten te gebruiken middelen zoveel als redelijkerwijs mogelijk op de persoonlijke eigenschappen aan; Instrueer betrokkenen op juiste naleving en toepassing van middelen, houd regelmatig toezicht en evalueer de ervaringen in relatie tot het beleid. Een organisatie moet op basis van een inventarisatie en evaluatie (RI&E) zijn arbeidsomstandighedenbeleid inrichten. In verband met de kwetsbaarheid van de doelgroep heeft de wetgever ook bepaald dat een organisatie, wanneer van toepassing, een aanvullende risico inventarisatie moet 8 Arbeidsomstandighedenwet, artikel 3.1 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 10

11 opstellen 9 voor jeugdigen onder de 18 jaar (beschouwd als een bijzondere categorie) en voor beeldschermwerk bij meer dan 2 uur per dag. Om het beleid met belanghebbenden te evalueren is in de wet Educatie en beroepsonderwijs vastgelegd dat de deelnemersraad (zijnde de medezeggenschapsraad in scholen) de bijzondere bevoegdheden (instemming, advies en hoor plicht) heeft ten aanzien van de regels op het gebied van veiligheid, gezondheid en welzijn, voor zover deze de deelnemers betreffen. 10 In de arbeidsomstandighedenwet is door de wetgever ook de mogelijkheid geboden krachtens algemene maatregel van bestuur een uitzondering te maken voor leerlingen en studenten in onderwijsinrichtingen. 11 Op het gebied van beeldschermwerk is in het Arbeidsomstandighedenbesluit 12 vastgelegd dat wanneer arbeid aan een beeldscherm regulier meer dan 2 uur per etmaal plaatsvindt, de activiteiten zodanig worden georganiseerd dat dit beeldschermwerk ten hoogste 2 uur achtereen wordt uitgevoerd. Voor de variabele tijd heeft de wetgever dus wettelijke randvoorwaarden gesteld. Wanneer rekening wordt gehouden met de privé omstandigheden van kinderen mag worden verwacht dat de kinderen meer dan 2 uur per etmaal gebruik maken van personal ICT middelen, waardoor deze regelgeving van toepassing is voor het onderzoek Arbeidsomstandighedenregeling In Nederland zijn de Arboregels naast de arbeidsomstandighedenwet en het arbeidsomstandighedenbesluit ook nader beschreven in de arbeidsomstandighedenregeling en de verschillende Arbo catalogi. In de arbeidsomstandighedenregeling is wetgeving over beeldscherm arbeid vastgelegd. 13 Apparatuur, meubilair, omgeving en software moeten voldoen aan de volgende voorschriften: Beeldscherm Het beeldscherm moet vrij plaatsbaar, gemakkelijk verstelbaar, kantelbaar en vrij zijn van hinderlijke glans en spiegelingen voor de gebruiker. Het beeld op het beeldscherm moet stabiel, voldoende scherp, duidelijk van vorm, voldoende groot zijn, met voldoende afstand tussen de tekens en de regels, waarbij de luminantie en het contrast tussen de tekens en de achtergrond gemakkelijk door de gebruiker is bij te stellen; Toetsenbord Het toetsenbord heeft een mat oppervlak, kan hellend worden geplaatst en vormt geen geheel met het beeldscherm. Rondom het toetsenbord is voldoende ruimte aanwezig voor handen en armen van de gebruiker; Meubilair De werktafel of het werkvlak maakt een comfortabele houding van de gebruiker mogelijk en heeft een reflectiearm oppervlak, is voldoende groot en maakt een flexibele opstelling van beeldscherm, toetsenbord, documenten en accessoires mogelijk. De werkstoel is stabiel, heeft een in hoogte verstelbare zitting en een rugleuning, waarvan de hoogte en hellingshoek verstelbaar zijn en geeft de gebruiker bewegingsvrijheid en een comfortabele werkhouding en waar nodig of gewenst inclusief een voetensteun. 9 Arbeidsomstandighedenwet, artikel 5 en Arbeidsomstandighedenbesluit artikel 5.7 t/m Wet educatie en beroepsonderwijs, artikel 8a Arbeidsomstandighedenwet, artikel 16.4c 12 Arbeidsomstandighedenbesluit artikel 5.10 Dagdeling van de arbeid 13 Arbeidsomstandighedenregeling Hoofdstuk 5, artikel 5 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 11

12 De werkomgeving De verlichting van de werkruimte of de beeldschermwerkplek zorgt voor voldoende licht en een passend contrast tussen beeldscherm en omgeving, rekening houdend met de aard van het werk en de visuele behoeften van de gebruiker. Mogelijke verblinding en hinderlijke reflecties op het beeldscherm of op apparaten door kunstmatige lichtbronnen of door raam- en andere openingen moeten vermeden worden. De ramen zijn uitgerust met passende instelbare helderheidswering om de intensiteit van het licht dat op de beeldschermwerkplek valt te verminderen. Het geluidsniveau van de apparatuur mag geen verstoring van de aandacht en het gesproken woord veroorzaken evenals het veroorzaken van hinderlijke warmte. De vochtigheidsgraad in de werkomgeving is steeds toereikend. Software De software moet zijn aangepast aan de te verrichten taak, is gemakkelijk te gebruiken en aan te passen aan het kennis- en ervaringsniveau van de gebruiker. De software mag zonder medeweten van de gebruiker geen gebruik maken van een kwantitatief of kwalitatief controlemechanisme en moet voorzien zijn van gegevens over de werking ervan (gebruikershandleiding), waarbij de informatie in een vorm en een tempo wordt aangeboden die zijn aangepast aan de gebruiker. De beginselen van de ergonomie moeten zijn toegepast. De wetgever heeft met deze wetgeving wettelijke randvoorwaarden gesteld aan apparatuur, meubilair, de inrichting van de beeldscherm werkplek en de programmatuur. Vastgesteld wordt dat de huidige generatie personal ICT middelen, zoals laptops en tablet-pc s niet altijd volledig voldoen aan deze wetgeving 14. In het veldonderzoek is het daarom noodzakelijk vast te stellen welke ICT middelen worden gebruikt. Analyse van de arbeidsomstandighedenregeling laat zien dat de huidige wetgeving met betrekking tot de inrichting van een beeldschermwerkplek vooral is gebaseerd op een statische omgeving met een statische fysieke belasting. Personal ICT middelen worden echter vaak niet op deze wijze gebruikt. Verwacht wordt op basis van ervaringen 15 dat gebruikers van tablet-pc s en andere personal ICT middelen juist veelal dynamisch zijn en meer bewegen. In het veldonderzoek is het daarom noodzakelijk vast te stellen hoe deze personal ICT middelen in relatie tot de omgeving worden gebruikt Wet op het primair onderwijs De relatie tussen de inzet van personal ICT middelen in het primair onderwijs en het arbeidsomstandighedenbeleid kan uiteraard niet los gezien worden van de doelen waarvoor het onderwijs is ingericht. In opdracht van de ketenpartners in het onderwijs ondersteunt het SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) al sinds 1993 de leerplanontwikkeling in het onderwijs. De doelen voor het onderwijs zijn daarbij in kerndoelen vastgelegd en door het ministerie van Onderwijs vastgelegd in de wet op het primair onderwijs. 16. Het SLO gaat hierbij uit van het volgende model: 14 Bijlage 2 overzichtstabel wetgeving persoonlijke ICT middelen 15 Met dank aan de onderwijsspecialisten 16 Kerndoelenboekje op en wet op het primair onderwijs, artikel 9 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 12

13 Figuur 1 Spinnenweb model SLO 17 De eerste kerndoelen dateren van In 1998 werd de tweede generatie kerndoelen van kracht. Het aantal doelen werd uitgebreid tot 103 doelen, waarbij ook leergebied overstijgende kerndoelen waren toegevoegd, zoals zelfstandigheidontwikkeling, de ontwikkeling van het zelfbeeld van leerlingen, het ontwikkelen van leerstrategieën en het omgaan met ICT. 18 Sinds 2006 is de derde generatie kerndoelen van kracht, die sinds schooljaar 2009/2010 volledig zijn ingevoerd binnen de basisscholen. Het zijn er nog maar 58. De leergebied overstijgende doelen zijn er uit verdwenen. De kerndoelen zijn geformuleerd voor grotere leergebieden, zoals: de talen, rekenen/wiskunde, oriëntatie op jezelf en wereld, kunstzinnige oriëntatie en bewegingsonderwijs. Elk leergebied wordt voorafgegaan door een karakteristiek van dat gebied. Sinds 2006 is feitelijk het omgaan met ICT als overstijgend kerndoel voor het onderwijs dus weer verdwenen. Echter door de maatschappelijke ontwikkelingen en de vooruitgang in de ICT is het kerndoel meer dan ooit actueel. Het spinnenweb model van de SLO wordt in dit onderzoek gebruikt om de verschillende invalshoeken over de probleemstelling te belichten. Om vast te stellen welke risico s met betrekking tot fysieke belasting bij het gebruik van de personal ICT middelen kunnen ontstaan, moet eerst worden vastgesteld: - welke personal ICT middelen worden in het primair onderwijs door kinderen gebruikt; - waarvoor de personal ICT middelen in het primair onderwijs worden gebruikt (relatie met Hoe leren zij); - hoeveel tijd deze middelen worden gebruikt (relatie met wanneer en hoe lang leren zij); - in welke omgeving en welke omgevingscondities worden deze middelen gebruikt (relatie met waar leren zij). Deze vragen moeten worden beantwoord in het veldonderzoek. In de voorgaande paragraaf is een overzicht gegeven van de wettelijke randvoorwaarden van de omgevingscondities Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 13

14 2.1.5 Arbo catalogus primair onderwijs Voor invulling van de Arbowetgeving in het primair onderwijs hebben verschillende partners in lijn met de beoogde wetgeving voor het primair onderwijs een Arbo catalogus opgesteld. De Arbo catalogus is bedoeld om per sector maatwerk te leveren op het gebied van veiligheid en gezondheid. Het primair onderwijs heeft hieraan invulling gegeven en een Arbocatalogus PO samengesteld. 19 De catalogus vertaalt de wetgeving in praktische oplossingen hoe een schoolbestuur/de directeur kan zorgen dat alle medewerkers in een gezonde en veilige school werken en daardoor voldoet aan de voorgeschreven eisen in de Arbowet. De Arbocatalogus PO maakt onderdeel uit van de CAO voor het primair onderwijs. Bij analyse van de Arbocatalogus PO blijkt dat de arbeidsomstandighedenwet bij algemene maatregel van bestuur niet van toepassing is verklaard voor leerlingen 20. De Arbowet beschouwt leerlingen in het primair onderwijs feitelijk als derden. Scholen hebben de taak te voorkomen dat deze derden op school gezondheidsschade oplopen. Hiervoor zijn in de Arbocatalogus PO meerdere oplossingen opgenomen. Verder is in de Arbocatalogus PO de verbijzondering van de beschreven regelgeving uit de arbeidsomstandighedenregeling opgenomen met verwijzing naar de NEN normen. De NEN normen voor meubilair hebben hiermee een basis toepassing voldoet aan de wetgeving gekregen. Het onderwerp fysieke belasting in relatie tot het gebruik van ICT middelen komt echter in de Arbocatalogus PO nog niet voor. Er is echter een nieuwe Arbocatalogus PO 2013 in voorbereiding waarvan de mindmap geplaatst is op internet. In deze mindmap worden wel enkele ICT onderwerpen benoemd, echter niet de personal ICT middelen Samenvatting en conclusies kader wetgeving Samengevat wordt daarom geconcludeerd dat: - de scholen in het primair onderwijs vanuit de arbeidsomstandighedenwet beleid moeten inrichten om veilige leer- en werkomstandigheden te creëren; - De arbeidsomstandighedenwet is niet van toepassing is voor leerlingen in het primair onderwijs, tenzij als leerlingen/studenten handelingen verrichten die vergelijkbaar zijn met arbeid in de beroepspraktijk; - De scholen civielrechtelijk wel een verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid hebben om de middelen, omgeving, instructie en toezicht veilig in te richten; - Uitgaande van de basisbeginselen en gelet op de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening de Arbowetgeving inclusief de Arbo catalogus PO handvaten biedt om in het primair onderwijs veilige leer- en werkomstandigheden te waarborgen; - Partijen in het primair onderwijs gezamenlijk een uitgebreide Arbo catalogus hebben opgesteld, welke is getoetst door de inspectie SZW (voormalige arbeidsinspectie) en opgenomen in de CAO; - Maar dat in de bestaande Arbo catalogus nog geen oplossingen en regels zijn vastgesteld voor het gebruik van ICT middelen in het primair onderwijs (zie pagina 11 en voetnoot 11) 21 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 14

15 2.2Maatschappelijke kosten gebruik personal ICT middelen Ter voorbereiding van het veldonderzoek is getracht vast te stellen of binnen de medische zorg al registraties worden bijgehouden van uitval en andere maatschappelijke kosten in relatie tot het gebruik van ICT middelen door kinderen en leerkrachten. Deze inventarisatie is uitgevoerd met medewerking van een van de bestuursleden van de LVO. (Landelijke vereniging voor operatie assistenten). Medische registraties blijken momenteel nog niet toereikend om uitspraken te kunnen doen over medische en overige maatschappelijke kosten in relatie tot het gebruik van ICT middelen door kinderen. In de media is wel steeds vaker berichtgeving te vinden. Voorbeelden zijn: Je zal het maar hebben..een WhatsApp-vinger Eind november was er een bericht over de WhatsApp-vinger wat de nodige aandacht trok van de media. Na de muisarm, gsm-elleboog, sms-duim, ipod-duim en het tablet-neksyndroom krijgen fysiotherapeuten namelijk steeds meer mensen met de WhatsApp-vinger in de praktijk. 22 Voor leerkrachten in het primair onderwijs zijn wel de maatschappelijke kosten van ziekteverzuim bekend. De meest recente cijfers van 2011 tonen aan dat het ziekteverzuim in het primair onderwijs is gestegen naar 6,5%, dit betekent een jaarlijkse onkostenpost van bijna 235 miljoen euro. Het gemiddelde ziekteverzuim in Nederland in 2011 bedroeg 4,2% 23, waarmee het primair onderwijs ruim 2% hoger scoort dan het landelijk gemiddelde. 24 Verbijzondering van de problemen als gevolg van fysieke belasting zijn niet gevonden. Het onderzoek naar de maatschappelijke kosten in relatie tot fysieke belasting vormt verder geen onderdeel van dit onderzoek. 2.3Bestaande kennis, oplossingen en toepassingen In het documentatieonderzoek ter voorbereiding van het veldonderzoek is op internet, tijdens beursbezoek van de IPON 2013 en in overleg met ketenpartners gekeken naar al bestaande kennis, oplossingen en toepassingen. In België en de Verenigde Staten blijkt dat rondom ergonomie van de tablet-pc al meer kennis aanwezig is. In bijlage 1 wordt een overzicht weergegeven van de kennis over ergonomie van de tabletpc. Microsoft heeft voor introductie van haar eigen tabletlijn een onderzoek laten uitvoeren door Harvard School of Public Health 25. De resultaten zullen worden toegepast in de evaluatie van het veldonderzoek. In de praktijkgids Arbeidsveiligheid 2012 worden voor beeldschermwerk en repeterende handelingen ook maatregelen voorgesteld. 26. Ook TNO heeft een interactief instrument Harm (Hand Arm Risicobeoordelings Methode) 27 ontwikkeld. Dit instrument is echter vooral geschikt voor repeterende belastingen met belastingen boven de 6 kg en langer dan 1 uur/ dag en niet bedoeld voor beeldschermwerk. Het instrument zou echter in sommige situaties alternatieve oplossingsrichtingen kunnen geven, omdat de tablet-pc ook niet volledig voldoet aan de criteria van het beeldschermwerk Praktijkgids Arbeidsveiligheid https://www.fysiekebelastingbeoordelen.tno.nl/nl/page/harm Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 15

16 Samengevat zijn de belangrijkste conclusies uit bestaande kennis, oplossing en ervaringen: De meeste belasting bij het gebruik van tablet-pc s ontstaat in de nek en schouderzone door het buigen van het hoofd. Daarnaast creëert de houding van de polsen ook een risico voor de pols met risico s op arm en hand stoornissen; Neem maatregelen bij langer dan 30 minuten achtereen gebruik van tablet-pc s; Wanneer men langer dan 30 minuten op een tablet werkt, is een extern toetsenbord en tablet case nodig om de nekbelasting binnen de aanvaardbare grenzen te houden; Sluit de tablet-pc aan op een extern beeldscherm bij gebruik langer dan 2 uur; Onderzoek naar de beste tablethoek laat zien dat de tablethoek tussen de 20 o -50 o moet worden afgesteld, afhankelijk van de activiteit, waarbij een hellingshoek van 34 o gemiddeld de beste houding en positie geeft; Het mobiele karakter van tablet-pc s biedt ook voordelen. De beeldschermwerker hoeft niet meer de hele dag op eenzelfde plaats te werken en kan daarmee zorgen voor een meer dynamische belasting; De afwisseling tussen zitten en staan, tussen een bureaustoel en zetel, tussen wandelen en zitten blijven de beste manier om eenzijdige overbelasting bij beeldschermwerk te vermijden; Maatregelen anders dan bovenstaande oplossingen zijn in praktijk op bronniveau niet eenvoudig te regelen. In de literatuur worden daarom vooral organisatorische maatregelen zoals herverdeling van taken, taakverbreding en verrijking en het voorkomen van een opgelegd werktempo geadviseerd. 2.4Financiële bekostigingsstructuur onderwijs Om inzicht te krijgen in de financiële haalbaarheid voor scholen om waar nodig ergonomische aanpassingen te kunnen uitvoeren, is in het documentatieonderzoek gekeken naar de budgettering van het primair onderwijs. Het primair onderwijs in Nederland wordt gefinancierd op basis van een vast budget per kind voor uitvoering van het onderwijs, met toeslagen afhankelijk van omgeving en populatie kinderen (schoolgewicht) en omvang van de school. Het ijkmoment voor bepaling van het budget is jaarlijks 1 oktober. Het budget wordt vanuit het rijk, via de stichting aan de scholen ter beschikking gesteld. Met dit budget moeten de scholen alle taken realiseren, inclusief alle vaste lasten (energie, verzekering, etc.) Uit de analyse blijkt dat de gebouwen en terreinen meestal eigendom zijn van de gemeenten, zij zijn echter niet verantwoordelijk voor de omgevingscondities en de energierekening. 28 Slechte omgevingscondities voor leerlingen en hoge energierekeningen raken daarom niet de budgettering van gemeenten, maar leiden wel tot budgettaire problemen bij scholen. Als gevolg van de teruglopende budgeten bij gemeenten en de teruglopende leerlingaantallen in het primair onderwijs staan de begrotingen in het primair onderwijs sterk onder druk. Dit betekent dat de middelen voor ergonomische aanpassingen zeer beperkt zijn. Hiermee moet rekening worden gehouden bij de beoordeling van de oplosrichtingen. 28 Bron: budget Vita Vera SKOVV Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 16

17 3. Beschrijving uitvoering veldonderzoek Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van het veldonderzoek, welke is uitgevoerd bij de drie scholen binnen de SKOVV. Op basis van de resultaten uit het documentatie onderzoek is een vragenlijst opgesteld en zijn interviews gehouden met leerkrachten van de drie betrokken scholen. Daarnaast zijn in het veldonderzoek op alle scholen, waar mogelijk, waarnemingen uitgevoerd bij het gebruik van personal ICT middelen door kinderen en leerkrachten. Centraal in het veldonderzoek stonden de volgende onderzoeksvragen: Welke personal ICT middelen worden in het primair onderwijs door kinderen gebruikt? Waarvoor worden de personal ICT middelen in het onderwijs gebruikt? Op welke manier worden de personal ICT middelen gebruikt? Hoeveel tijd wordt de tablet-pc dagelijks gebruikt of zal deze gebruikt gaan worden? Parallel aan het veldonderzoek is contact gezocht met betrokken ketenpartners voor leermethoden, meubilair en ICT. De ketenpartners die van invloed zijn rondom ICT en meubilair zijn de uitgeverijen van lesmateriaal, de ICT bedrijven en de leveranciers van schoolmeubilair. Via twee discussies in de groep Kennisnet en de MVK groep op LinkedIn is informatie verzameld over ervaringen van andere scholen en betrokkenen bij het onderzoeksonderwerp. De resultaten van het veldonderzoek worden in de volgende paragrafen uitgewerkt. 3.1Resultaten veldonderzoek Aan de hand van een vragenlijst is het veldonderzoek uitgevoerd in april 2013 op de drie scholen van de SKOVV: De kleine Prins, de St. Alexanderschool en de Vita Vera. Uit de beoordeling van de vragenlijst ontstaat een concreet beeld van het gebruik van de ICT middelen op scholen binnen de SKOVV. Deze paragraaf geeft de samenvatting van het veldonderzoek. De volledige rapportages van de vragenlijsten zijn opgenomen in de bijlage De ICT middelen Uit het veldonderzoek blijkt dat alle drie scholen dagelijks de ICT middelen inzetten in de lesprogramma s. Overal zijn vaste PC werkplekken ingericht, daarnaast beschikken De Kleine Prins en de St. Alexanderschool over laptops. Alleen De Kleine Prins beschikt ook over tablet-pc s voor gebruik door leerlingen. De gebruikte tablet-pc s binnen de SKOVV zijn van het merk Heutink Paddy. Het gewicht van de tablet-pc s is ca. 700 gram 29. De tablet-pc s zijn niet voorzien van tablet standaarden en worden meestal plat op tafel gebruikt of in de hand vastgehouden. Op de Kleine Prins zijn ook de laptops geïnventariseerd. Dit zijn de HP Probook 4540S laptops met een gewicht van gram 30. Beleid binnen de Kleine Prins is om eerst de vaste PC s, daarna de laptops en daarna de tablet-pc s in te zetten. De St. Alexanderschool beschikt daarnaast over PC+ kasten, dit zijn verrijdbare kasten met vier beeldschermen aangesloten op één PC. Foto 1: PC+ kast St. Alexanderschool 29 Eigen meting 30 Specificatie HP op internet Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 17

18 De leerkrachten gebruiken voornamelijk het digibord en daarnaast hun vaste PC opstelling. Iedere leerkracht beschikt over een eigen werkplek. Op de Vita Vera zijn de laptops in gebruik bij de leerkrachten voor gebruik bij het voorbereiden van werkzaamheden en uitvoering tijdens de opleidingsprogramma s Toepassing ICT middelen in het schoolprogramma Tijdens het veldonderzoek is op alle drie scholen onderzocht voor welke activiteiten de ICT middelen worden toegepast. Op alle scholen worden de ICT middelen voor kinderen ingezet voor ondersteuning van de reken- en taalonderwijsprogramma s, leerkrachten gebruiken de middelen voor het voorbereiden van de lesstof. In de hogere klassen van de Kleine Prins en de St. Alexanderschool worden de PC s ook gebruikt voor het individueel uitwerken van projecten. (typen en gebruik van verschillende office pakketten) De tablet-pc s op de Kleine Prins worden meestal gebruikt voor de thema s ontspanning en ontmoeting. Op de tablet-pc s zijn verschillende spellen geplaatst met taal of rekenachtergrond, die ook samen kunnen worden uitgevoerd. Het beleid op de st. Alexanderschool en de Vita Vera is dat de ICT middelen niet Foto 2: gebruik tablet-pc op de Kleine Prins voor ontspanning worden ingezet, maar alleen in combinatie met leerdoelen. Bij de St. Alexanderschool worden de ICT middelen verder ook gebruikt voor oefenen met Engels, internetvaardigheden en zoeken op internet, het programma Media Master (omgang met social media), Prezi presentaties en websites maken. Ook op de Kleine Prins is hiervoor een leerlijn in ontwikkeling: kinderen gaan vanaf basis (1) tot groep 8 hun ontwikkeling met ICT doormaken. In groep 8 maken ze een eigen website en powerpoint als leerdoel. De Vita Vera heeft nog geen concrete ICT leerlijn, maar heeft wel ideeën over de toekomstige leerlijn met aanbieding van een typecursus, scholing in office en het gebruik van ICT voor individuele ondersteuning. Bij de Kleine Prins is de leerlingen gevraagd naar de voorkeur van het ICT middel. Daarbij blijkt de tablet-pc favoriet: zij kiezen voor tablet-pc vanwege makkelijker samen kunnen spelen, mobieler aan tafel (mits opgeladen) en leuker. De laptop wordt voornamelijk gebruikt bij projectmatig werken Wijze van gebruik van de ICT middelen en beschrijving omgeving PC s In alle drie scholen zijn voor het gebruik van de PC s vaste werkplek omgevingen ingericht. Over het algemeen zijn deze vaste werkplek omgevingen zover mogelijk van het raam geplaatst, op een vaste tafel met vaste krukken (zie volgende pagina) Aandachtspunt bij deze werkplekken is dat de ruimte bij de Kleine Prins en St. Alexanderschool klein bemeten is voor de vaste ICT plekken, vooral de afstand tot het beeldscherm. De werkplekken zijn ingericht op de standaard werkhoogten, bij de St. Alexanderschool is met behulp van een extra plank een voetensteun aanwezig. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 18

19 Vaste PC werkplekken leerlingen Foto 3: St. Alexanderschool Foto 4: De Kleine Prins Foto 5: Vita Vera Op alle drie scholen beschikken de leerkrachten over vaste werkplekken. De werkplekken zijn in het algemeen minder ingericht voor ICT gebruik en meer voor overige werkzaamheden (zie onderstaande foto s van de Kleine Prins en de Vita Vera). Vaste PC opstellingen leerkrachten Foto 6: De Kleine Prins Foto 7: Vita Vera Laptops Laptops worden alleen op de locaties de Kleine Prins en de St. Alexanderschool door leerlingen gebruikt. De laptops worden zowel op de eigen werkplek als op een extra werkplek gebruikt (zie bovenstaande foto 3 St. Alexanderschool). Foto 8: De Kleine Prins laptop gebruik Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 19

20 Tablet-pc s Tablet-pc s worden alleen op de Kleine Prins door meerdere leerlingen gebruikt. Op de St. Alexanderschool is één tablet-pc aanwezig voor ondersteuning van een kind met MS. De situatie van de Kleine Prins wordt hierna beschreven. De tablet-pc s worden vooral gebruikt in de gang aan ovale vaste tafels. Deze tafels zijn iets hoger dan de normale werkplekken in de klas met bijbehorende krukken. Onder de tafel bevinden zich de elektra aansluitingen die helaas veel nodig blijken bij dit type tablet-pc. Leerlingen zijn daarnaast ook veel in beweging met de tablet-pc, wisselen van plek, komen met de tablet-pc op de arm bij de leerkracht met vragen. Foto 9: Tablet-pc gebruik de Kleine Prins. Opslag tablet-pc s en laptops in de zwarte kast Houding Zoals zichtbaar op de bovenstaande foto s gebruiken de leerlingen veelal de ICT middelen vanuit een passieve, gekromde houding van de rug. Bij alle drie scholen werden de zelfde waarnemingen gedaan, ongeacht het type ICT middel. Uitzondering hierop vormde de PC+kasten, omdat door de hoogte van de beeldschermen de leerlingen wel rechter op blijken te gaan zitten (zie foto 1). Foto 10 en 11: houding achter de PC Omgevingscondities Tijdens het onderzoek is ook gekeken naar de omgevingscondities zoals lichtinval, geluid, en klimaat omdat deze parameters kunnen leiden tot stress of overprikkeling en daarmee de fysieke belasting kunnen beïnvloeden. Tijdens het onderzoek zijn indicatieve metingen uitgevoerd met niet gekalibreerde meetapparatuur, daarom mogen de resultaten van de metingen niet worden toegepast voor andere doeleinden dan dit onderzoek. De resultaten laten zien dat de omgevingscondities in relatie tot de fysieke belasting bij het gebruik van ICT middelen zover visueel zichtbaar niet leiden tot belangrijke aandachtspunten. Wel zijn op de locaties de Kleine Prins en de Vita Vera enkele opmerkingen gemaakt over geluid van PC s als gevolg van vervuilde apparatuur en meubilair voor de leerkracht. In dit kader wordt gewezen op de NEN 3140 voor de onderhoud van elektrotechnische apparatuur. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 20

21 3.1.4 Gemiddelde tijdsbesteding gebruik ICT middelen Tijdens het onderzoek is op alle locaties de tijdsbesteding in het individueel gebruik van ICT middelen binnen de lestijd op school geïnventariseerd. Met verwijzing naar de rapportages van de onderzoeken in bijlage 4 wordt op alle drie scholen aangegeven dat leerlingen totaal over de dag tussen de 30 minuten tot 1 uur per dag gebruik maken van de ICT middelen, waarbij per activiteit maximaal 30 minuten achtereen wordt gewerkt met de PC of laptop. Tablet-pc s op de Kleine Prins worden maximaal 15 minuten per keer gebruikt. ICT Beleid van de Kleine Prins is dat de leerlingen tot max. 1 uur per dag de ICT middelen gebruiken. Aandachtspunt bij de tijdsbesteding is dat uit ervaringen op de St. Alexanderschool blijkt dat sommige kinderen naast het gebruik op school in eigen tijd nog tot 1 tot 6 uur (weekenden) de ICT middelen gebruiken. 3.2 Resultaten andere externe informatiebronnen Parallel aan het veldonderzoek is contact gezocht met ketenpartners van de SKOVV. In het kader van het onderzoek is gesproken met de adviesgroep van de onderwijsspecialisten uit Arnhem en is de onderwijslocatie Mariëndael aan de Heijenoordseweg in Arnhem bezocht. Op deze locatie geeft men voortgezet speciaal onderwijs aan leerlingen met een lichamelijke of meervoudige beperking en aan langdurig zieke leerlingen in de leeftijd van 13 tot 20 jaar. In dit onderwijs worden diverse ICT middelen zoals tablet-pc s toegepast ter ondersteuning van de leerlingen. Daarnaast is via twee discussies in de groep Kennisnet en de MVK groep op LinkedIn informatie verzameld over ervaringen van andere scholen en betrokkenen bij het onderzoeksonderwerp. De resultaten van het veldonderzoek worden in de volgende paragrafen uitgewerkt. Tot slot zijn ketenpartners die van invloed zijn rondom ICT en meubilair, de uitgeverijen van lesmateriaal, de ICT bedrijven en de leveranciers van schoolmeubilair, benaderd via de IPON De resultaten zijn in onderstaande subparagrafen beschreven Praktijkervaringen ergotherapie de onderwijsspecialisten In de onderwijslocatie Mariëndael aan de Heijenoordseweg worden veel ICT middelen ingezet ter ondersteuning van de leerlingen met lichamelijke beperkingen. De tablet-pc biedt hierbij nieuwe mogelijkheden die niet met andere middelen toegankelijk waren. De ervaringen uit de praktijk van de onderwijsspecialisten laten zien dat de klachten als gevolg van gebruik van ICT middelen vaak vanuit twee oorzaken zijn te verklaren: Verkeerde uitgangshouding Stress en overprikkeling In het onderwijs is de trend zichtbaar dat het leren steeds meer buiten de schoolmuren gaat plaatsvinden en zich uitbreidt naar 24 uur/ 7 dagen per week invulling. Hierbij kan de ICT een hulpmiddel zijn. Tablet-pc s hebben het voordeel dat ze mobiel zijn, maar ze zijn niet geschikt om dagelijks continu mee te werken. Aandachtspunt bij de inzet van ICT middelen is het voorkomen van statische belastingen. Leerlingen zijn vaak vanuit een statische houding bezig met ICT middelen, tablet-pc s kunnen voorzien in een meer dynamisch gebruik mits de omstandigheden hiervoor goed zijn ingericht. Tablet-pc s zijn geen vervanging van pen en papier. Naast de klachten als gevolg van de fysieke belasting door verkeerde en/of statische uitgangshouding, worden veel klachten ook veroorzaakt door de mentale belasting als gevolg van twitter, , apps, geluiden etc. Deze mentale belasting zorgt voor extra spierspanning met de klachten tot gevolg. Websites zoals mijnkindonline.nl geven adviezen en stappenplannen om op een juiste manier met social media om te gaan. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 21

22 Leerkrachten hebben een belangrijke invloed op het voorkomen van klachten. Leerkrachten moeten zich dus bewust zijn dat zij in belangrijke mate de veilige omgeving creëren en hebben met een goede voorbereiding en de manier van het aanbieden van de lesstof sterke invloed op de wijze waarop de ICT middelen worden gebruikt door de leerling in het lesprogramma. In de PABO opleidingen werd in het verleden weinig aandacht aan deze onderwerpen besteed. Rondom ergonomie van middelen, zoals meubilair, is feitelijk alles al beschreven in NEN normen. Binnen de huidige normen voldoet zowel instelbaar als niet instelbaar meubilair aan de eisen. Gezien de trends rondom het leren wordt geadviseerd om te kiezen voor instelbaar meubilair Praktijkervaringen gebruikers LinkedIn groep kennisnet en MVK In de gebruikersgroepen MVK en kennisnet op LinkedIn is parallel aan het onderzoek de discussie gestart: Hoe werk je in het onderwijs gezond met een tablet of tablet-pc? In de bijlage 5 zijn de resultaten van de discussies opgenomen in het verslag. Samengevat kan worden geconcludeerd dat de meeste deelnemers potentiële risico s zien. De beschikbare wetenschappelijke kennis en ervaring met het gebruik van tablet-pc s in Nederland was beperkt aanwezig bij de gebruikers op LinkedIn, terwijl tegelijkertijd er wel een behoefte is aan meer informatie Praktijkervaringen exposanten IPON 2013 Op de IPON 2013 is met diverse leveranciers op het gebied van ICT hardware en software en de uitgeverijen gesproken om informatie te krijgen over de manier waarop ICT middelen, vooral hun producten, worden gebruikt in het onderwijs. Uit de gesprekken komen samengevat de volgende punten naar voren: De verwachting is dat het tijdsaandeel van het gebruik van de personal ICT middelen in het onderwijs zal stijgen. Presentaties van de Steve Jobs scholen van de stichting O4NT benadrukken de actualiteit: de ipad zal daar als centraal onderwijsmiddel worden ingezet, waarbij de kinderen met behulp van de ipad zelfstandig met eigen indeling van tijd hun taken gaan uitvoeren zonder toezicht. 31 De verwachting is echter dat het merendeel van de scholen niet zover zal gaan met de invoering van ICT middelen; De onderwijsmarkt is sterk in ontwikkeling. Verschillende nieuwe ICT platforms zijn in ontwikkeling ter aanvulling en/of vervanging van bestaande onderwijsprogramma s. Ook de uitgeverijen bewegen mee met eigen ICT programma s; De bewustwording over het juist gebruik van de personal ICT middelen en software bij de exposanten is nog beperkt aanwezig. Potentiële risico s worden beperkt onderkend. 31 Presentatie Maurice de Hond, O4NT, op de IPON 2013 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 22

23 4. Risicobeoordeling In dit hoofdstuk worden de resultaten uit het documentatie onderzoek vergeleken met de resultaten uit het veldonderzoek. Op basis van het documentatie- en veldonderzoek is een risicomatrix opgesteld en worden de alternatieven en afwegingen beoordeeld met behulp van de hygiënische strategie. 4.1Vergelijking wetgeving versus praktijk In deze paragraaf worden de resultaten van het veldonderzoek beoordeeld ten opzichte van de verplichtingen vanuit de wetgeving. Met verwijzing naar het documentatieonderzoek heeft de SKOVV de verplichting om richting haar medewerkers de arbeid gerelateerde risico s te onderzoeken, te evalueren, beleid te formuleren en gezondheidsrisico s te voorkomen. Ter ondersteuning van het primair onderwijs is hiervoor de Arbocatalogus PO ontwikkeld in samenwerking met de koepelorganisaties. Daarnaast is vastgesteld dat de SKOVV een zorgplicht heeft en een eigen doelstelling richting haar leerlingen om een veilige leeromgeving te faciliteren. Aan deze zorgplicht kan worden voldaan wanneer eveneens de Arbo catalogus PO voor inrichting van de werkplekken voor leerlingen wordt gevolgd. Als startpunt voor het veldonderzoek is daarom de RI&E gebruikt. Het veldonderzoek heeft aangetoond dat niet alle scholen beschikken over een RI&E met een plan van aanpak. Wanneer de RI&E wel is uitgevoerd, blijkt de bekendheid met de resultaten beperkt en is de RI&E niet altijd aanwezig. Bij alle scholen is gebleken dat de bekendheid met de Arbo catalogus PO beperkt is en er behoefte is aan meer informatie. Hiermee voldoet de SKOVV voor haar medewerkers niet aan de Arbowet en loopt zij risico s in het kader van haar zorgplicht richting leerlingen. Ook buiten de SKOVV blijkt de bekendheid met de kennis over fysieke belasting bij personal ICT middelen nog beperkt. De resultaten van de discussies op LinkedIn laten zien dat ook buiten de SKOVV er behoefte is aan meer kennisdeling over dit onderwerp. Fysieke belasting en beeldschermwerk zijn tot nu toe niet als aanvullende RI&E s uitgevoerd. Het gebruik van ICT middelen vormt momenteel ook geen onderdeel van de Arbocatalogus PO. Het veldonderzoek laat zien dat momenteel het dagelijks gebruik van ICT middelen in het lesprogramma tussen de 30 tot 60 minuten bedraagt. Dit betekent dat er vanuit de Arbowetgeving nog geen verplichting is om de beeldscherm werkplekken conform de Arbocatalogus PO in te richten. Daarnaast is ook de aanvullende RI&E voor beeldschermwerk nog niet verplicht. 4.2Beoordeling risico s fysieke belasting In deze paragraaf zijn de resultaten van het veldonderzoek beoordeeld ten opzichte van de aanwezige kennis uit het documentatie onderzoek en verwerkt en gekwantificeerd in een risicomatrix met behulp van de methodiek van Fine & Kinney. Er is gebruik gemaakt van het sjabloon taak risico analyse zoals deze in het bedrijfsleven vaak wordt gebruikt, bijvoorbeeld in het kader van de VCA certificering. De Taak risico analyse (TRA) is gedocumenteerd in bijlage 2. In de TRA is de methodiek van Fine & Kinney gebruikt voor de beoordeling van de omvang van de risico s: E (Effect van mogelijk letsel) vermenigvuldigen met B Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 23

24 (Blootstelling aan het latente gevaar) en de W (Waarschijnlijkheid van het risico). Het risico is geclassificeerd met behulp van onderstaande tabel. R Risico Waarschijnlijkheid van het risico >320 Zeer hoog Overweeg stopzetten activiteit Hoog Onmiddellijke maatregelen vereist Substantieel Correctie is nodig Mogelijk Aandacht vereist 0<20 Licht Misschien aanvaardbaar Omdat de leerlingen ook lopen met de tablet-pc en laptop en ter onderbouwing van de risicomatrix, is voor het handmatig vasthouden van de tablet-pc en het dragen van de laptop ook een beoordeling gemaakt met de KIM tool voor tillen en dragen, zoals uitgewerkt in bijlage 3. Op basis van de risicomatrix kan worden geconcludeerd: Het werken met personal ICT middelen voor zowel kinderen als leerkrachten geeft een mogelijk risico en behoeft aandacht; Het tillen en dragen van de tablet-pc of laptop voor verplaatsing is niet relevant voor bepaling van de fysieke belasting; Met maatregelen en instructies is het risico te verlagen naar licht: aanvaardbaar niveau. Vergelijking van de risicomatrix met het veldonderzoek laat zien dat in de werk- c.q. leeromgeving en het gebruik van de personal ICT middelen verbeteringen mogelijk zijn (zie bijlage 2 en 4). Werk- en leerplekken zijn niet altijd ingericht volgens de richtlijnen voor beeldschermwerk, zoals vastgelegd in de Arbo catalogus PO. Voor de tablet-pc s worden niet altijd tablethouders gebruikt. Omdat de personal ICT middelen op dit moment dagelijks maximaal 1 uur worden ingezet, is het risico beperkt. Daarnaast vormen de organisatorische maatregelen in het lesprogramma de mogelijkheden om de fysieke belasting te beperken. 4.3Arbeid hygiënische strategie Uit de resultaten van het documentatie- en veldonderzoek blijkt dat het werken met de ICT middelen een mogelijk risico geeft en aandacht behoeft. De SKOVV is vanuit de Arbowet verplicht de arbeid gerelateerde risico s voor medewerkers in te schatten en op basis van de arbeid hygiënische strategie deze risico s te beheersen. Geadviseerd wordt deze risico s op te nemen in de risico inventarisaties en deze zelfde aanpak ook te hanteren richting de leerlingen: om invulling te geven aan de eigen doelstellingen en onderbouwd de zorgplicht richting leerlingen te kunnen invullen. De arbeid hygiënische strategie is een hiërarchisch stelsel van beheersmaatregelen voor risico s, waarbij allereerst naar de bron van het probleem wordt gekeken. De arbeid hygiënische strategie ziet er als volgt uit: Bronmaatregelen Een werkgever moet eerst de oorzaak van het probleem wegnemen. Collectieve maatregelen Als bronmaatregelen geen mogelijkheden bieden, moet de werkgever collectieve maatregelen nemen om risico s te verminderen. Individuele maatregelen Als collectieve maatregelen niet kunnen of ook (nog) geen afdoende oplossing bieden, moet de werkgever individuele maatregelen nemen. Persoonlijke beschermingsmiddelen Als de bovenste drie maatregelen geen effect hebben, moet de werkgever de werknemer gratis persoonlijke beschermingsmiddelen verstrekken. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 24

25 Het denkkader voor het bepalen van oplossingsrichtingen voor maatregelen geeft de driedeling techniek, organisatie en gedrag 32 : Gedrag Organisatie Techniek De bronmaatregelen zijn gericht op het wegnemen van de oorzaken van het ontstaan van de gevolgen van de fysieke belasting en de fysieke belasting zelf. Binnen het onderzoek is vastgesteld dat de oorzaken vooral te wijten zijn aan verkeerde uitgangshouding en stress en overprikkeling. Onderzoek fysieke belasting wijst uit dat houding neutrale stand, taakroulatie en autonomie bijdragen aan het voorkomen cq. verminderen van de risico s. Met gebruikmaking van het spinnenwebmodel van het SLO kunnen de volgende bronmaatregelen in het kader van dit onderzoek worden genoemd: De leeractiviteiten aanpassen, minder of anders gebruik maken van ICT middelen (techniek en organisatie); Bronnen en materialen, anders en divers gebruik maken van de verschillende ICT middelen waardoor minder of geen fysieke belasting ontstaat. Bijvoorbeeld door gebruik van de PC te laten prevaleren boven het gebruik van een tablet-pc (techniek). De docentenrol aan te passen, gericht op het voorkomen van verkeerde werkhouding richting leerlingen en richting leerkrachten het geven van meer voorlichting over werkhouding in relatie tot ICT gebruik en kennisdeling (gedrag en organisatie). Met gebruikmaking van het spinnenwebmodel van het SLO kunnen de volgende collectieve maatregelen in het kader van dit onderzoek worden genoemd: De leeromgeving aanpassen in relatie tot stress en overprikkeling, bijvoorbeeld door afspraken over gebruik van social media in de klas, beperken van geluid in de school, zorgen voor goede omgevingscondities en een goed ingerichte leerplek voor zowel leerkracht als leerling. Ook het 32 Prakijkgids Arbeidsveiligheid 2012 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 25

26 voorkomen van mentale belasting door een anti pestbeleid kan een onderdeel vormen van deze maatregelen (organisatie); De leertijd en werktijd aan te passen, waardoor statische belasting wordt afgewisseld door dynamische belasting. Voorbeelden hiervan zijn ook het gebruik van pauze software, waarmee gebruikers van ICT middelen worden geattendeerd op het nemen van rustmomenten. Geadviseerd wordt de genoemde maximale gebruikstijd van 30 minuten als uitgangspunt te nemen in de planning van werkzaamheden in het lesprogramma (techniek en organisatie). Met gebruikmaking van het spinnenwebmodel van het SLO kunnen de volgende individuele maatregelen in het kader van dit onderzoek worden genoemd: De leeromgeving individueel aan te passen met aanvullende hulpmiddelen zoals een tablethouder en eventueel specifiek in hoogte verstelbaar meubilair. De kosten van een tablethouder varieren van 15 tot 65 euro per stuk, een voetensteun van euro per stuk (techniek), vervanging van meubilair is geen optie in verband met het budget; Individueel de fysieke werkomgeving of leeromgeving aanpassen gericht op het verminderen van psycho sociale belasting (PSA) van leerkracht en leerlingen (gedrag en organisatie); Om meer inzicht te krijgen in de individuele situatie voor leerkrachten biedt het PMO (periodiek medisch onderzoek) inzicht in de individuele mogelijkheden. Geadviseerd wordt deze dienstverlening aan te bieden aan medewerkers indien dit nog niet plaatsvindt. Persoonlijke beschermingsmiddelen bieden geen mogelijkheden voor directe vermindering van de gevolgen van fysieke belasting door het gebruik van ICT middelen. Wel kan door vermoeidheid van ogen stress ontstaan, vooral bij medewerkers met een leesbril. Een beeldschermbril kan in deze situatie een verbetering betekenen van de arbeidsomstandigheden. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 26

27 5. Conclusies Het onderzoek toont aan dat: het gebruik van ICT middelen risico s kan opleveren voor zowel leerkrachten als leerlingen. Het gebruik van ICT middelen daarom onderdeel moet zijn van de RI&E in het kader van de Arbowet en om aantoonbaar te kunnen voldoen aan de zorgplicht richting leerlingen; Problemen met fysieke belasting bij ICT middelen hoofdzakelijk veroorzaakt worden door verkeerde houding en/of in combinatie met stress en overprikkeling; Maatregelen rondom gebruik van personal ICT middelen noodzakelijk zijn, wanneer de ICT middelen meer dan 2 uur per dag structureel worden gebruikt en/of langer dan 30 minuten achtereen, met name bij het gebruik van tablet-pc s; De tablet-pc vanuit veiligheidskundig oogpunt geen volledige vervanger is van de PC of laptop; Wetenschappelijk onderzoek aantoont dat veiliger werken met een tablet-pc mogelijk is wanneer hulpmiddelen worden toegepast, waardoor de tablet-pc onder een hoek wordt geplaatst. Onderzoek naar de beste tablethoek laat zien dat de tablethoek tussen de 20 o -50 o moet worden afgesteld afhankelijk van de activiteit, waarbij een hellingshoek van 34 o gemiddeld de beste houding en positie geeft; In de Arbocatalogus PO het meubilair en hulpmiddelen volledig zijn genormeerd; De afwisseling tussen zitten en staan en tussen wandelen en zitten, de beste manier blijft om eenzijdige overbelasting te vermijden. Organisatorische maatregelen binnen het lesprogramma bieden daarvoor de mogelijkheden. Richting de SKOVV toont het onderzoek aan dat: Niet van alle onderzochte locaties een RI&E inclusief een plan van aanpak is opgesteld. Dit is een overtreding van de arbowet! Betrokkenen bij het onderzoek beperkt op de hoogte zijn van de Arbocatalogus PO; Betrokkenen behoefte hebben aan meer uitwisseling van kennis en ervaringen over het gebruik van de ICT middelen en potentiele risico s. In dit kader kan ook de communicatie over de RI&E en het plan van aanpak worden betrokken; Momenteel nog geen directe maatregelen noodzakelijk zijn over het gebruik van de ICT middelen, omdat de personal ICT middelen binnen de lestijd nog beperkt worden gebruikt; De instructie en toezicht op werkhouding beperkt wordt ingevuld richting leerlingen; Op basis van het veldonderzoek werkplekken van leerkrachten kunnen worden verbeterd in relatie tot de gestelde eisen voor beeldschermwerk en de Arbocatalogus PO; Binnen het onderzoek elke school zijn eigen invulling gaf aan het gebruik en de tijdsduur van de ICT middelen; Momenteel geen ziekteverzuim bij leerlingen of leerkrachten bekend is als gevolg van de fysieke belasting door gebruik van ICT middelen. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 27

28 6. Aanbevelingen Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt de SKOVV geadviseerd om in ieder geval maatregelen uit te voeren wanneer de ICT middelen langer dan 1 uur per dag worden gebruikt. De oplossingsrichtingen zijn bepaald vanuit de driedeling techniek, organisatie en gedrag. De onderstaande maatregelen voor de beheersing van risico s zijn met beperkt budget realiseerbaar: Organisatie Stel voor alle locaties een RI&E inclusief een plan van aanpak op inclusief de risico s van het gebruik van ICT middelen. De SKOVV kan dit uitbesteden aan de Arbo-Unie, maar kan ook zelf c.q. onder begeleiding een inventarisatie maken. Voor het primair onderwijs is een branche RI&E ontwikkeld waarmee scholen relatief eenvoudig een eigen RI&E kunnen opstellen. Deze branche RI&E is beschikbaar via de website Daarmee voldoet de SKOVV ook aan de minimale wettelijke verplichtingen in het kader van de Arbowet, terwijl tegelijkertijd hiervoor slechts een beperkt budget noodzakelijk is; Werk een overkoepelend ICT beleid uit waarbij de RI&E een basis vormt van het ICT beleid. Het ICT beleid kan daarbij richting geven aan de onafhankelijke scholen binnen de SKOVV om de ICT middelen op te nemen in het lesprogramma, waarbij vanuit de SKOVV minimale randvoorwaarden voor het gebruik en hulpmiddelen worden vastgesteld. De minimale randvoorwaarden voor het gebruik van de tablet-pc, laptop en PC zijn beschreven in dit rapport, de bijlagen en de arbocatalogus PO. Voor de aanwezige tablet-pc s bij de Kleine Prins betekent dit een investering van 500 euro; Organiseer de uitwisseling van ervaringen van het gebruik van de ICT middelen, bijvoorbeeld via het intranet. Hierdoor kan zowel de kennis over het gebruik van ICT middelen worden vergroot als wel financiële besparingen worden gerealiseerd door efficiency, gezamenlijke inkoop, uitwisselbaarheid van hard- en software en aandacht voor energieverbruik; Techniek Houd bij vervanging, verbouwing en nieuwbouw rekening met de Arbo beleidsregels en de Arbocatalogus PO. Schaf bij vervanging van meubilair instelbare stoelen en tafels aan; Verbeter de werkplekken van leerkrachten waar van toepassing en los de verbeterpunten uit het veldonderzoek op; Voer onderhoud van ICT middelen conform de NEN 3140 richtlijn voor onderhoud van elektrotechnische apparatuur. Gedrag Verhoog de kennis van leerkrachten en leerlingen over werkhouding en vergroot de aandacht en het bewustzijn voor veilige leeromstandigheden, bijvoorbeeld via een extra paraplu regel zoals de Vita Vera deze voor haar andere doelstellingen gebruikt; Betrek ook ouders van leerlingen en/of de vertegenwoordigingen daarvan bij dit onderwerp. Het gebruik van de ICT middelen in de privé omgeving is mede van invloed op het welzijn van leerlingen en de zorgplicht van de school voor het voorkomen van problemen door fysieke belasting. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 28

29 Het veldonderzoek heeft meerdere verbeterpunten aangetoond op de locaties. Voorgesteld wordt het veldonderzoek uit te breiden naar alle locaties om het onderzoek voor de gehele SKOVV te valideren. Naast de SKOVV is ook belangstelling getoond voor de resultaten van het onderzoek door Kennisnet en andere ketenpartners. Daarom worden ook aanbevelingen gedaan voor deze doelgroepen. Op basis van de resultaten uit het onderzoek wordt Kennisnet en/of het vervangingsfonds geadviseerd om de volgende acties uit te voeren: Het ziekteverzuim in het primair onderwijs ligt ongeveer 2% hoger dan het landelijk gemiddelde. In het kader van de bezuinigingen kan het terugdringen van het ziekteverzuim mogelijk een bijdrage leveren aan de besparingen. Nader onderzoek wordt geadviseerd om meer inzicht te krijgen in het ziekteverzuim in het primair onderwijs in relatie tot fysieke belasting. Kennisnet wordt geadviseerd om de volgende acties uit te voeren: Gezien de behoefte aan meer informatie bij stakeholders en voor verdere ontwikkeling van de kennis en ervaring rondom gebruik van ICT binnen de doelgroep wordt geadviseerd om: o De inventarisatie van het veldonderzoek uit te breiden naar andere scholengemeenschappen via het netwerk van Kennisnet; o Via het netwerk van Kennisnet de ervaringen beschreven in deze rapportage te communiceren naar haar netwerk, zodat betrokkenen kunnen worden geïnformeerd; o Vanwege de directe betrokkenheid van Kennisnet bij de opzet van de Steve Jobs scholen de ervaringen van dit onderzoek te gebruiken in het initiatief van het programma Onderwijs voor een nieuwe tijd (O4NT) en deze ervaringen te delen via haar netwerk; o Ook binnen haar netwerk richting leveranciers van lesmaterialen, hard- & software voor het primair onderwijs de resultaten van het rapport te communiceren, omdat ook hier een behoefte bestaat aan meer informatie. Op basis van resultaten uit het onderzoek worden Kennisnet en/of het PABO onderwijs geadviseerd om de volgende acties uit te voeren: Neem in het curriculum van het PABO onderwijs de kennis en ervaringen van deze rapportage en andere bronnen op; Inventariseer de behoefte aan extra scholing richting leerkrachten over de veiligheidsaspecten van hun beroep; Bied leerkrachten aanvullende scholing aan over de veiligheidsaspecten in hun werkveld. Omdat de branche RI&E Arbomeester.nl een product is van de Stichting Vervangingsfonds en Bedrijfsgezondheidszorg voor het Onderwijs, ontwikkeld in samenwerking met TNO Kwaliteit van Leven en Maedilon worden deze partijen aangeboden de resultaten van het onderzoek naar het gebruik van ICT middelen in overleg op te nemen in de branche RI&E. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 29

30 7. Bronbeschrijving Voor de uitvoering van het onderzoek zijn de volgende bronnen geraadpleegd: Bronnen: - Arbowet, Arbeidsomstandighedenbesluit, Arbo regelgeving en Arbo catalogus PO - Praktijkgids Arbeidsveiligheid 2012, Kluwer - Wet educatie en beroepsonderwijs - CBS statistieken - Beleidsplannen ICT ministerie van Onderwijs en betrokken kenniscentra - Kerndoelenboekje SLO en SLO corporate folder - Acpo mindmap van Specificatie HP laptop op internet - Presentatie Prof dr. Peter Vink (TNO en TU Delft) tijdens jubileumcongres NVVE 50 in oktober 2012, Amersfoort - Brochure OCW: arbeidsrisico s in het primair onderwijs - Stichting Kennisnet, - Mijn mede studiegenoten, docenten en begeleiders - De stichting Onderwijs voor een nieuwe tijd via website en infosessie op de IPON 2013, over de voortgang van de Steve Jobs scholen in Nederland en toelichting op leerprogramma / volledig met de ipads gaan werken. - Leerkrachten en kinderen van de genoemde scholen - Exposanten IPON 2013 en infosessies - Deelnemers LinkedIn discussies in de MVK groep en de groep Kennisnet - Begroting Vita Vera Websites: s Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 30

31 8. Bijlagen Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 31

32 Bijlage 1 Onderzoeken fysieke belasting tablet-pc s Onderzoek 2012 Touch-screen tablet user configurations and case-supported tilt affect head and neck flexion angles. Young JG, Trudeau M, Odell D, Marinelli K, Dennerlein JT.Work 2012; 41: (Department of Environmental Health, Harvard School of Public Health, Boston, MA 02115, USA.) Ook gepubliceerd op website en overgenomen van deze website: Deze studie beschrijft de hoofd- en nekpositie bij Touchscreen of tablet-pc's terwijl de gebruikers verschillende activiteiten uitvoerden vanuit een zetel: * Surfen, lezen en gamen met de tablet-pc in de handen op de schoot * en, surfen en lezen met de tablet-pc in een houder op de schoot * en, surfen en lezen met de tablet-pc in een houder op de tafel * Het kijken van een film met de tablet-pc in een houder op de hoogste stand Resultaten: Het lezen en typen van een met de tablet-pc in de houder in de lage stand, geeft een heel sterke buiging van de nek. Deze ongunstige houding is meer uitgesproken vergeleken met de klassieke desktop computer of de laptops. Bij langdurig gebruik kan dit leiden tot overbelastingsklachten. De naam "ipad nek" is reeds geboren... Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 32

33 De positie van het hoofd is bij het gebruik van de oom tablet-pc het meest gebogen wanneer deze in de handen gehouden wordt op de schoot. Bij de ipad was dat het geval met de houder op de laagste stand. De verklaring hiervoor is dat de laagste stand van de ipad Smart Cover slechts een hoek van 15 maakt, waar dat bij de oom 45 is (Portfolio Case) is. De positie van het scherm is immers bepalend voor de positie van hoofd en nek. Tijdens het bekijken van een film met de tabletpc in een houder werd de neutrale hoofdpositie het meest benaderd. Conclusie is dat wanneer men langer dan 30 minuten op een tablet-pc werkt, een extern toetsenbord en tablet case nodig zijn om de nekbelasting binnen de aanvaardbare grenzen te houden. Het mobiele karakter van tablet-pc's biedt ook voordelen, de beeldschermwerker hoeft niet meer de hele dag op eenzelfde plaats te werken. De afwisseling tussen zitten en staan, tussen een bureaustoel en zetel, tussen wandelen en zitten... blijven de beste manier om éénzijdige overbelasting te vermijden. Onderzoek naar de beste tablethoek laat zien dat 0 o en 60 o moet worden afgeraden, de tablethoek tussen de 20 o -50 o moet worden afgesteld afhankelijk van de activiteit, waarbij een hellingshoek van 34 o gemiddeld de beste houding en positie geeft. beschrijft tevens in de arbeidsrelatie de samenhang met een normale computer (overgenomen van deze website): De ipad was ontworpen om altijd en overal te kunnen gebruiken gedurende korte periodes. Bij langdurig gebruik gelden ergonomische richtlijnen voor een betere houding, productiviteit en leesbaarheid: * Langer dan 30 minuten aan één stuk: gebruik een houder en extern toetsenbord * Langer dan 2 uur: sluit de ipad aan op een extern beeldscherm Hou het kort en mobiel Toen de ipad op de markt verscheen, moest dit de kloof tussen de smartphone en de laptop opvullen. Troeven daarbij zijn het grote scherm en de lichte draagbaarheid. De gebruikers kunnen altijd en overal berichten lezen/versturen, info opzoeken, spelen, enz... In overeenstemming met het flexibele gebruik van de ipad was deze ook bedoeld voor relatief korte periodes op verschillende plaatsen... Door zijn grote succes overvleugelt de ipad in 2012 vlotjes de laptop. Scholen verplichten de ouders om een ipad voor de kinderen aan te schaffen en ook in werksituaties komt de tablet-pc sterk opzetten. Dit betekent echter veelal een langdurig gebruik op een vaste plaats. De troeven van de ipad gaan hierdoor verloren en problemen op vlak van ergonomie komen naar voren... Houding Het werken op een ipad gebeurt met een sterk gebogen nekpositie. Tijdens het lezen of het maken van oefeningen in de klas, houden leerlingen de ipad geheid in de hand of leggen deze op een boek. Ook met een ipad case kan het scherm wat geheld worden. Toch is de buiging in de nek duidelijk groter vergeleken met een laptop of klassieke computer. Het langdurig werken op een ipad, is belastend voor de nek. Vanaf 30 minuten wordt daarom een ipad houder en extern toetsenbord aangeraden. Leesbaarheid De ipad zet in op een goede beeldkwaliteit. Daarbij horen een blinkend scherm en hoge schermresolutie (2048*1536). Dit gaat echter ten koste van de leesbaarheid. Blinkende schermen geven veel meer reflectie, de hoge resoluties kleine lettertekens. Voor korte tijd is dat geen probleem, maar op het werk of op school lopen de uren snel op. De mindere leesbaarheid leidt tot een gevoel van vermoeidheid en prestatieverlies. Lezen gebeurt sowieso al trager op een scherm Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 33

34 vergeleken met papier en men onthoudt de informatie minder goed. Vanaf 2 uur per dag werken met een ipad sluit men deze best aan op een extern beeldscherm van goede kwaliteit. Dynamiek in de klas of op de werkvloer Het mobiele karakter van de ipad biedt uiteraard ook voordelen op vlak van ergonomie. De beeldschermwerker hoeft niet meer de hele dag op eenzelfde plaats te werken. De afwisseling tussen zitten en staan, tussen een bureaustoel en zetel, tussen wandelen en zitten... blijven de beste manier om eenzijdige overbelasting te vermijden. Deze meerwaarde kan nog meer uitgespeeld worden in de klas of op het werk. Een zoekopdracht op het internet kan bijvoorbeeld al staand gebeuren achteraan in de klas of leunend tegen een kast... laat een overzicht zien van hulpmiddelen en verwoordt haar visie op gebruik van de Ipad: Voor welk gebruik is een tablet bedoeld? De tablet is vooral bedoeld om overal te kunnen werken aan kleine documenten, te lezen en beantwoorden, agenda te beheren, het nieuws bij te houden, social media, foto s en video s te bekijken, te surfen op het internet, spelletjes te spelen en een boek te lezen. De tablet is vooral voor alle bedrijvigheid tussendoor en onderweg. Eigenlijk kan een tablet gezien worden als het middelpunt van je apparatuur. Het zit net tussen je smartphone en je computer of laptop in en je kunt de tablet overal mee naartoe nemen. Alles is vaak ook eenvoudig tussen verschillende apparaten te synchroniseren. In onze optiek heeft het dus geen zin de tablet uit te bereiden met bijvoorbeeld een externe muis en toetsenbord. Hier is hij simpelweg niet voor bedoeld. Oorzaak van de klachten Recent onderzoek heeft aangetoond dat het hoofd en de nek meer gebogen zijn bij het gebruik van tablet-pc s dan bij computers of laptops. Langdurig naar voren gebogen hoofd en nek kunnen tot nekklachten leiden. Verder is bekend dat het constant vasthouden van een tablet een statische spierspanning in de arm, pols en hand geeft. Dit kan tot RSI achtige klachten leiden. De tablet moet bij voorkeur ondersteund worden zodat vasthouden niet nodig is, waarbij de ondersteuning de juiste kijkhoek mogelijk maakt, zodat nekbelasting tot een minimum beperkt is. Uit observaties van medewerkers die langer met Touch screens werken blijkt dat het Touch screen in een hellend vlak staat. Volgens Shin e.a. (2011) van de University of Buffalo veroorzaakt het werken met een Touch screen op die manier meer spieractiviteit in de nek en schouder omdat de hand naar locaties beweegt die hoger liggen. Dergelijke werkwijze vereist een andere armondersteuning dan nu gebruikelijk is. Onderzoek van Zhu e.a. (2011) toont aan dat met armondersteuning de spieractiviteit en discomfort lager zijn. Hedge e.a. (2011) wijst op het belang van armondersteuning. Hij deed onderzoek bij 1504 gebruikers en concludeerde dat bij de juiste armsteunen de klachten in de schouder significant afnemen. Het percentage medewerkers met klachten aan de rechterschouder bijvoorbeeld nam af van 29 % bij uitvoering van de werkzaamheden zonder armsteun naar 21% bij gebruik van een armsteun. De oplossing De tablet houders ondersteunen de handen tijdens het typen, zorgen ervoor dat de polsen tijdens het typen in de natuurlijke stand blijven, zorgen ervoor dat het scherm op de juiste hoogte en in de juiste hoek gezet kan worden en zorgen ervoor dat vasthouden van de tablet-pc niet nodig is. Meestal zijn ze ontworpen en ergonomisch getest voor gebruik op een tafel, op schoot en zelfs liggend. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 34

35 Voorbeeld van tablet houders: ErgonomicCafe (LITE en SLATE): SLATE weegt slechts 225 gram, is 18 mm dun en is in 5 hoeken in te stellen (24, 33, 41, 45 en 90 ). LITE weegt slechts 190 gram, is 7 mm dun en is in 5 hoeken in te stellen (24, 33, 41, 45 en 90 ). In het onderzoek Screen angle guidelines for touchscreen typing van Vink & van Veen TU Delft 20van%20Veen.pdf zijn ook de mogelijke verbeteringen bekeken van het meubilair. Dit onderzoek werd ook gepubliceerd op het NVvE congres 50 jaar NVvE 33 in de voordracht van professor Vink: werken onderweg p vink nvve 50 jaar. (Deze publicatie verwijst ook naar het voorgenoemde onderzoek van de Harvard School of Public Health). Het onderzoek van Young et al.. (2012) toonde aan dat het gebruik van een tablet resulteerde in meer dan nek flexie desktop computing. De nek flexie was verre van neutraal, wat kan leiden tot ongemak. Andere studies tonen aan dat het werken met touchscreen apparaten leidt tot meer spieractiviteit in de nek en schouders (Shin & Zhu, 2011), veroorzaakt door meer beweging van de arm in hogere posities. In de studie van Gold et al.. (2011) een gebogen hals voor het gebruik van mobiele telefoons is ook waargenomen en dat de houding van de polsen in deze activiteit ook een risico creëert voor de pols met risico s op arm en hand stoornissen. Voor het gebruik van handheld-apparaten zoals tablet-pc s tijdens het reizen op de achterbank van een auto, zijn innovatieve armleuningen (zie fig. 1) ontwikkeld om deze problemen (Van Veen et al.., 2012) op te lossen. Doel van deze armsteunen was de nek flexie te verlagen middels een hogere positie van de handheld-apparaat terwijl de armen worden ondersteund. Hiermee wordt een meer ontspannen lichaamshouding bereikt. De armleuningen werden geëvalueerd op ongemak, houding en ervaring met een testmodel (zie fig. 2), in vergelijking tot et gebruik van een tablet (Lezen, gamen en typen) zonder armleuningen. Het onderzoek liet zien dat de nek flexie aanzienlijk is gedaald en de gemiddelde nek flexie dichtbij de neutrale hals positie uitkomt zoals beschreven in de literatuur (Raine & Twomey, 1997, Johnson, 1998; Ankrum en Nemeth, 2000). Verder is het algehele comfort en comfort in de nek speciaal aanzienlijk toegenomen, terwijl ongemak afneemt. Fig. 1 Ontwerp van de innovatieve armsteunen Fig. 2 Het prototype (Bovenstaande teksten zijn gedeeltelijk overgenomen van genoemde websites) 33 Nederlandse Vereniging voor Ergonomie Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 35

36 Doc.nr.13.R.0501a 27-mei-2013 Bijlage 2 Risicomatrix fysieke belasting ICT middelen onderzoek Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 36

37 Doc.nr.13.R.0501a 27-mei-2013 Omschrijving project / werkzaamheden Gebruik van ICT middelen in het onderwijsprogramma Omschrijving situatie/ bijzonderheden: algemeen gebruik Opgesteld in kader van onderzoek fysieke belasting bij het gebruik van ICT middelen (PC, laptop, tablet-pc) in het primair onderwijs Opdrachtgever: SKOVV Stichting Katholiek Onderwijs Veluwe Vallei Foto's / illustraties: Zie veldonderzoek TRA opgesteld door: M. Kemper TRA goedgekeurd door: Datum Datum Paraaf Paraaf Taak / activiteit Omschrijving gevaar Gevolg Risico factoren Dragen tablet-pc Verplaatsen laptop Werken met de tabletpc Scheve belasting spieren door verkeerde houding continue statische belasting Verkeerd tillen, dragen Verkeerde houding, overbelasting nekspieren en polsgewricht, mentale belasting KANS klachten Overbelasting spieren Overbelasting spieren Laten vallen van laptop KANS klachten Vermoeidheid door spiegeling beeldscherm Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 37 R voor Reductie maatregel(en) Risico factoren W B E W B E Onderbouwing KIM onderzoek laat zien dat de risico's m.b.t. het tillen/ dragen van de tablet-pc t.b.v. verplaatsing beperkt zijn. - Tablet-pc niet continu in de hand houden Onderbouwing KIM onderzoek laat zien dat de risico's beperkt zijn. Instructie aan kinderen hoe de laptop te dragen Maak gebruik van tablethouder - Wissel werkzaamheden af, niet langer dan 15 minuten achtereen op tablet-pc werken - Langer dan 30 minuten aan één stuk: gebruik een houder en extern toetsenbord - Langer dan 2 uur: sluit tablet-pc aan op een extern beeldscherm - Gebruik alternatieve ICT middelen bij noodzakelijk langdurig gebruik - Instructie juiste houding en toezicht op houding in de klas. Let ook op mentale belasting R na

38 Doc.nr.13.R.0501a 27-mei-2013 Werken met de laptop Verkeerde houding, overbelasting nekspieren en polsgewricht, mentale belasting Werken met de PC Verkeerde houding, overbelasting nekspieren en polsgewricht, mentale belasting Werken met de PC+ kast Verkeerde houding, overbelasting nekspieren en polsgewricht, mentale belasting KANS klachten KANS klachten KANS klachten Organiseer via het lesprogramma voldoende taakwisseling en taakverrijking. Wissel werkzaamheden af, zorg voor dynamiek in het onderwijsprogramma waardoor statische belasting wordt beperkt. - Richt werkplek laptop volgens instructies beeldscherm arbeid: juiste hoogte tafel, stoel - Organiseer via het lesprogramma voldoende taakwisseling en taakverrijking. Wissel werkzaamheden af, zorg voor dynamiek in het onderwijsprogramma waardoor statische belasting wordt beperkt. - Gebruik los toetsenbord en extern beeldscherm bij noodzakelijk langdurig gebruik meer dan 2 uur. - Instructie juiste houding en toezicht op houding in de klas. Let ook op mentale belasting. - richt PC werkplekken (van zowel kinderen als leerkracht) in volgens de normen beeldschermarbeid: juiste stoelhoogte en tafelhoogte, beeldscherm recht vooruit plaatsen, gebruik waar nodig voetensteun, documenthouder - Wissel werkzaamheden af, zorg voor dynamiek in het onderwijsprogramma waardoor statische belasting wordt beperkt. - Instrueer juiste houding en houd toezicht op houding in de klas. Let ook op mentale belasting. PC+kasten zijn niet instelbaar, dus zorg voor voldoende dynamiek in de werkzaamheden: - Wissel werkzaamheden af - Instructie juiste houding en toezicht op houding in de klas, Let ook op mentale belasting. - Organiseer via het lesprogramma voor voldoende taakwisseling en taakverrijking Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 38

39 Doc.nr.13.R.0501a 27-mei-2013 Fine & Kinney Risico Model E Effect van mogelijk letsel B Blootstelling aan het latente gevaar W Waarschijnlijkheid van het risico 100 Catastrofaal, vele doden 10 Voortdurend 10 Kan w orden verw acht, bijna zeker 40 Ramp, verschillende doden 6 Dagelijks tijdens w erkuren 6 Goed mogelijk 15 Zeer ernstig, een dode 3 Wekelijks of incidenteel 3 Ongew oon, maar mogelijk 7 Aanzienlijk ernstig letsel 2 Maandelijks 2 Alleen mogelijk op lange termijn 3 Belangrijk, arbeidsverzuim 1 Enkele malen per jaar 1 Zeer onw aarschijnlijk 1 Betekenisvol, eerste hulp vereist 0,5 Zeer zelden 0,5 Vrijw el onmogelijk R Risico Waarschijnlijkheid van het risico >320 Zeer hoog Overw eeg stopzetten activiteit Hoog Onmiddellijke maatregelen vereist = Substantieel Correctie is nodig Mogelijk Aandacht vereist 0<20 Licht Misschien aanvaardbaar Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 39

40 Bijlage 3 KIM tool tillen en dragen Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 40

41 Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 De Key Indicator Method (KIM Tool - Kernpuntenmethode) is ontwikkeld voor een kwalitatieve risicobeoordeling op het niveau van een doorlichting voor het manueel hanteren van lasten (MHL). 2 verschillende werkbladen zijn beschikbaar voor tillen, vasthouden, dragen en trekken en duwen. De methode is ontwikkeld door het Federaal Instituut voor veiligheid en gezondheid op het werk (BAuA) en het Comité van de deelstaten voor de veiligheid en gezondheid (LASI) in nauwe Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 41

42 Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 samenwerking met praktijkmensen, veiligheid vertegenwoordigers, bedrijfsartsen, werkgevers-en werknemersorganisaties, organisaties van verzekeringsmaatschappijen en wetenschappelijke instituten. Enkele belangrijke punten met betrekking tot deze methode zijn: De taakomschrijving en evaluatie zijn gescheiden. De beschrijving is objectief, zonder waardering. Daarom blijft de beschrijving geldig, zelfs als de details van de risico-evaluatieprocedure veranderen als gevolg van veranderingen in de wetgeving. De taakomschrijving is beperkt tot de belangrijkste indicatoren - niet alle functies van de Richtlijn worden beschouwd in detail. Maar alle beoordelingsaspecten worden indirect gedekt door de belangrijkste indicatoren. Voor alle items worden gescoord in verschillende stappen van een minimum naar maximum waarde. De gebruiker hoeft geen exacte metingen uit te voeren. Het principe is een bepaling te maken op basis van de berekende schatting. De risico-evaluatie is gebaseerd op een dosismodel: duur vermenigvuldigd met intensiteit. In het model wordt rekening gehouden met biomechanische, metabolische en individuele aspecten. Voor alle soorten fysieke werkbelasting wordt hetzelfde principe toegepast. De kernpuntenmethodes voor tillen, vasthouden en dragen enerzijds en duwen en trekken anderzijds maken deel uit van een KIM-systeem voor alle soorten fysieke werkbelasting (er zijn nog KIM s in ontwikkeling voor andere gebieden, zoals repeterend handwerk, hoge actiekrachten, onnatuurlijke houdingen en lichaamsbewegingen zonder dat van manueel hanteren van lasten sprake is). De kernpuntenmethodes kunnen geïntegreerd worden in de arbotechnologie en het arbobeleid van het bedrijf of de instelling en ook gebruikt worden voor epidemiologische onderzoeken op bedrijfs- of instellingsniveau. De betrouwbaarheid, validiteit en consistentie van de methode is geverifieerd. 34 De beoordeling bestaat uit drie noodzakelijke stappen: 1. Toekenning van punten met betrekking tot tijd; 2. Toekenning van de punten voor de kernindicatoren; en 3. Evaluatie. Op basis van de geïnventariseerde informatie uit het veldonderzoek zonder gebruik te maken van hulpmiddelen is de KIM score als volgt: Indicatoren Score Toelichting Tijd 2 tabletpc gemiddelde tijd 5 tot 15 minuten als de tablet-pc in de hand Van toepassing voor de tablet-pc is de kolom vasthouden : wordt gehouden en het totale duur per werkdag is meest bepalend. Omdat de tablet-pc niet constant wordt vastgehouden en ondersteund is gerekend met een effectieve tijdsperiode van 30% van de aangegeven gebruiksduur. 1 laptop Voor de laptop is het optillen en verplaatsen van de laptop van toepassing. Vanuit het veldonderzoek blijkt dat de kinderen maximaal 2 tot 3x per dag gebruik maken van de laptop, resulterend in een maximaal aantal van 6 activiteiten per dag. Dit levert een score Bron: Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 42

43 Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 Werkbelasting 1 Het gewicht van de tablet-pc is ca. 700 gram. Beoordeelde laptop wegen ca gram. Houding 2 Houding is iets naar voren gebogen. Gewicht van de tablet-pc of laptop is dicht bij het lichaam Werkomstandigheden 0 Goede ergonomie: geen last van obstakels, de vloer is vlak en niet glad. De KIM score wordt bepaald door de indicator tijd te vermenigvuldigen met de som van de indicatoren werkbelasting, houding en werkomstandigheden. De KIM risico score voor de beoordeelde activiteit is: 2 (tijd) x (1 (werkbelasting) + 2 (houding) + 0 (ergonomie) = 2 x 2 = 4 Leeswijzer KIM risico score: Opmerking: In de literatuur 35 worden de activiteiten tillen en dragen gedefinieerd als handelingen waarbij minimaal 3 kg wordt gedragen. Voor de tablet-pc is het gewicht slechts ¼ van dit gewicht, het dragen van een laptop komt ongeveer overeen met het minimale gewicht. De KIM tool is feitelijk van toepassing op situaties met een tilgewicht boven de 3 kg. In de KIM tool wordt in stap 2 een score gegeven voor de effectieve belasting. Deze score is gebaseerd op volwassenen, waarbij man en vrouw verschillend scoren. Voor kinderen is deze tabel niet ingevuld. Omdat de tablet-pc slechts 15% is van de gewichtsklasse 1 voor een volwassen vrouw, wordt ingeschat dat in bovenstaande beoordeling de score ook geldig is voor kinderen. Het dragen van de tablet-pc en de laptop wordt daarom niet niet relevant geacht voor de beoordeling van fysieke belasting. 35 Praktijkgids Arbeidsveiligheid 2012 Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 43

44 Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 Bijlage 4 Rapportages veldonderzoek De rapportages van de veldonderzoeken op de drie scholen van de SKOVV zijn in de volgende zes pagina s als bijlagen toegevoegd. Deze pagina s zijn niet afzonderlijk genummerd. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 44

45 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: De kleine Prins Gesproken met: - Christel Hensema (locatieleider +BC) - Floor Kamps (Groepsleerkracht Sterrenregen + BC + ICT) - Ruben Jonkman (Groepsleerkracht) - kinderen Datum: Algemeen Welke personal ICT middelen worden in de school gebruikt? Door onderwijs, door kinderen of beide? leer kracht Kind beide PC Aantal: 33 Tablet Type, gewicht: Heutink Paddy P RB, gewicht: Laptop type, gewicht HP Probook 4540S, gram Mobiele telefonie / smart phones Hulpmiddelen aanwezig? Welke? Bijvoorbeeld extra beeldscherm, voetensteun, armsteun, documenthouder Wetgeving JA NEE NVT Is de school bekend met wetgeving rondom beeldschermwerk vanuit de arbowetgeving en arbocatalogus? Heeft de school een RI&E arbo uitgevoerd en is er een plan van aanpak? Is een aanvullende RI&E beeldschermwerk uitgevoerd? Is het ICT beleid en middelen een onderdeel van de RI&E? Aantal: 10 OPMERKING Aantal: 25 Laptop wordt vooral ingezet als vervanging van de PC Aantal: - Nee Niet bekend op de Kleine Prins, maar RI&E is wel gemaakt. Gebruik tablets en andere personal ICT middelen Waarvoor worden de tablets in het onderwijsprogramma gebruikt? Hoe vaak per dag worden de tablets gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de tablet gebruikt? Hoe wordt de tablet gebruikt? - zittend aan tafel, tablet plat op tafel - zittend aan tafel, tablet in steun / dockingstation - lopend door de klas - zittend en lopend Welke activiteiten worden op de tablet uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven op de tablet - typen op de tablet Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - Houding tijdens het gebruik van de tablet? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting klaslokaal - gebruiksruimte tablet Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? ca. 15 min (Licht voorover gebogen en scheef aan tafel) Leerkracht Van zijkant, indicatiemeting met zonwering ca. 300 lux Redelijk warm, i.v.m. problemen zonwering en veel glas Niet bekend kind Ontspanning Wanneer klaar met werk /incidenteel Zittend aan tafel Lopend door de klas bij vragen, onduidelijkheden en ICT problemen (x) Ontspanning en werkgerelateerd. Floor is degene die meest gebruik maakt van alle ICT middelen. Gebruikt deze ook 's avonds bij voorbereiding. Indicatie db ivm graafwerk buiten (1 kind met oorkappen in de klas ) Gebruik PC en laptops Waarvoor worden PC /laptop in het onderwijsprogramma gebruikt? Hoe vaak per dag worden de PC/ laptop gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de PC / Laptop gebruikt? Hoe wordt de PC/ laptop gebruikt? - zittend aan eigen tafel - vaste PC instelling (juiste inrichting?) Welke activiteiten worden op de PC / laptop uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven - typen kind Oefenen taal en rekenen via meestermichel.nl wisselend max min/ dag (laptops worden aan de eigen tafel gebruikt) (taal en rekenen) (cijfers, office pakket, zoeken en eindopdracht Leerkracht Beperkt. Groepskracht gebruikt voornamelijk digibord, loopt en staat daarbij. PC staat gekoppeld aan digibord. Weinig gebruik.

46 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: De kleine Prins Gesproken met: - Christel Hensema (locatieleider +BC) - Floor Kamps (Groepsleerkracht Sterrenregen + BC + ICT) - Ruben Jonkman (Groepsleerkracht) - kinderen Algemeen Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - muisbewegingen - mousepad besturing Houding tijdens het gebruik van de PC / laptop? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting - gebruiksruimte HAL Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? Inrichting meubilair? - hoogte? - ruimte Datum: Kromzittend en gebogen Recht op Indicatie meting lux Betere temperatuur dan in de klas Niet beoordeeld Indicatie meting ca 10 db lager dan in de klas OPMERKING Ovale tafels met erom heen krukken. Ovale tafel staat midden in de gang. Hoogte sluit goed aan bij de lengte van de kinderen. Houding gekromde rug. Tablet ligt plat op tafel. Klachten kinderen - leerkracht zijn er klachten bekend over het gebruik van tablets? Zijn er klachten bekend over het gebruik van PC/ laptops? Ziekteverzuim vanwege rug-, schouder- of arm? Zo ja: aangepaste middelen? Welke? - aangepast meubilair - hulpmiddelen Intensiteit werkdruk Soms slapende armen Nee Geen meldingen In de klas zijn wel enkele kinderen aanwezig met aangepast meubilair, zitverhoging. Geen meldingen ICT Kennis leerkracht JA NEE NVT Zijn de leerkrachten bekend met veiligheidsaspecten rondom fysieke belasting? Is het veilig gebruik van ICT middelen een onderdeel van de genoten opleiding? Is er behoefte aan meer onderbouwing over veilig gebruik van ICT middelen in het onderwijs? Besproken met Floor en Ruben. Genoten opleiding PABO 2003 Overig Tablets worden momenteel voornamelijk gebruikt voor ontspanning. Tablets kennen nog veel kinderziekten. Kinderen gevraagd om voorkeur laptop of tablet: zij kiezen voor tablet vanwege makkelijker samen kunnen spelen, mobieler aan tafel en leuker. Laptop wordt voornamelijk gebruikt bij projectmatig werken. Beleid om vaste PC's eerst in te zetten, daarna de laptops. De 4 vaste PC's zijn krap bij elkaar geplaatst en werkplekken zijn niet op hoogte instelbaar. Divers meubilair van de kinderen wel. ICT beleidsplan geschreven. Kinderen gaan vanaf basis (1) tot groep 8 ontwikkeling met ICT maken. In groep 8 maken ze eigen website en powerpoint als leerdoel. Beleid ICT wel dat kinderen tot max. 1 uur per dag deze ICT middelen gebruiken. Omvang school huidig: 144 kinderen, groei kinderen. Groeiwijk. Aandachtspunt 1: voor opladen van de tablets: elektriciteitspunten onder de tafels in de gang hebben wandcontactdozen (WCD) met 45 graden draaiing. Als gevolg hiervan zijn de opladers zeer moeilijk in het stopcontact te steken, waardoor deze half in de contactdoos wordt gestopt. Potentieel gevaar voor kortsluiting, brand en/of elektrocutie. Voorstel andere WCD's te plaatsen. Aandachtspunt 2: juiste meubilair voor de leerkracht: stoel en juist ingestelde werkhoogte.

47 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: St. Alexander school Gesproken met: - Berend Cornel (Directeur en ICT beleid SKOVV) - Martijn Tollenaal (leerkracht groep 8) - Marjon Nieuwhof (leerkracht groep 7) - Kinderen Datum: Algemeen Welke personal ICT middelen worden in de school gebruikt? Door onderwijs, door kinderen of beide? PC: Diverse PC's. Computers in elke klas, daarnaast 4 PC+ kasten waarin 1 PC met 4 beeldschermen in mobiele kast is geplaatst. Deze staan in de gang. Enkele PC's met oude grote beeldschermen met lage frequentie. Tablet Type, Heutink Paddy P RB, gewicht: 700 gr. Laptop type, gewicht niet beoordeeld. Kind leer kracht beide Aantal: 34 Mobiele telefonie / smart phones Aantal: OPMERKING Aantal: 1 Tablet wordt gebruikt door meisje met MS. Aantal: 2 Hulpmiddelen aanwezig? Welke? Bijvoorbeeld extra beeldscherm, voetensteun, armsteun, documenthouder Wetgeving JA NEE NVT Is de school bekend met wetgeving rondom beeldschermwerk vanuit de arbowetgeving en arbocatalogus? Heeft de school een RI&E arbo uitgevoerd en is er een plan van aanpak? Is een aanvullende RI&E beeldschermwerk uitgevoerd? Is het ICT beleid en middelen een onderdeel van de RI&E? Wordt deels bekend en onbekend op geantwoord. Berend geeft aan dat de RI&E wel besproken is. Uitgevoerd door Arbo-unie. Aandacht op werkdruk, PSA en klimaat. Gebruik tablets en andere personal ICT middelen Waarvoor worden de tablets in het onderwijsprogramma gebruikt? Hoe vaak per dag worden de tablets gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de tablet gebruikt? Hoe wordt de tablet gebruikt? - zittend aan tafel, tablet plat op tafel - zittend aan tafel, tablet in steun / dockingstation - lopend door de klas - zittend en lopend kind Tablet wordt nog weinig gebruikt als gevolg van storingen. Leerkracht Welke activiteiten worden op de tablet uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven op de tablet - typen op de tablet Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - Houding tijdens het gebruik van de tablet? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting klaslokaal - gebruiksruimte tablet Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? Gebruik PC en laptops Waarvoor worden PC /laptop in het onderwijsprogramma gebruikt? kind Projectmatig werk en opdrachtgericht Leerkracht Voorbereidende werkzaamheden. Groepskracht gebruikt voornamelijk digibord, loopt en staat daarbij. Hoe vaak per dag worden de PC/ laptop gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de PC / Laptop gebruikt? Hoe wordt de PC/ laptop gebruikt? - zittend aan eigen tafel - vaste PC instelling (juiste inrichting?) elke werkdag gemiddeld 1 uur per dag, 30 min achtereen intensief in weekenden thuis sommigen 5-6 uur Vaste opstellingen in de klas PC en op krukje achter PC+ scherm elke werkdag Tafel in hoek van locaal

48 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: St. Alexander school Gesproken met: - Berend Cornel (Directeur en ICT beleid SKOVV) - Martijn Tollenaal (leerkracht groep 8) - Marjon Nieuwhof (leerkracht groep 7) - Kinderen Algemeen Welke activiteiten worden op de PC / laptop uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven - typen Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - muisbewegingen - mousepad besturing Houding tijdens het gebruik van de PC / laptop? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting - gebruiksruimte HAL Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? Inrichting meubilair? - hoogte? - ruimte Datum: Projecten - oefenen met Engels - Begrijpend lezen - Tafels en spelling oefenen - Internetvaardigheden, zoeken op internet - Programma media masters - Prezi presentaties - Website maken Rechtop zittend. Beeldschermen op PC+ kast zitten op goede hoogte. Niet beoordeeld OPMERKING Voldoende, geen metingen gedaan. Weinig last van zoninval door hoekklas anders zonneschermen. ca C. Klimatologische omstandigheden: luchtbehandelingsysteem op het dak, echter tochtproblemen. Staat momenteel uit. Niet beoordeeld. Rustige omgeving. Geluid kinderen wisselend. Soms 'blaast'computer luid, bij toetsen wordt computer uitgezet. PC op vaste locatie op computertafels, hoogte 80 cm. Hoogte laptop tafel 70 cm. Voor juiste hoogte een hogere kruk gebruikt in combinatie met extra voetenplank. Geen instelbaar meubilair. Klachten kinderen - leerkracht zijn er klachten bekend over het gebruik van tablets? Zijn er klachten bekend over het gebruik van PC/ laptops? Ziekteverzuim vanwege rug-, schouder- of arm? Zo ja: aangepaste middelen? Welke? - aangepast meubilair - hulpmiddelen Intensiteit werkdruk Nee Nee Nee Nee Niet beoordeeld ICT Kennis leerkracht JA NEE NVT Zijn de leerkrachten bekend met veiligheidsaspecten rondom fysieke belasting? Is het veilig gebruik van ICT middelen een onderdeel van de genoten opleiding? Is er behoefte aan meer onderbouwing over veilig gebruik van ICT middelen in het onderwijs? Overig Opleidingen: in verleden in PABO opleiding geen/ beperkt aandacht voor ergonomie. Tegenwoordig heeft PABO wel een experience center rondom ICT, niet bekend of ergonomie daarin wordt meegenomen. Heutink Paddy's geven veel problemen met software. Ook bij gebruik van meerdere beeldschermen op een PC zijn er problemen met sommige software. Verwachting meer gebruik van ICT in de toekomst wanneer software programma's beter voldoen en aansluiten. Aandachtspunt gebruik ICT: In groep 8 is eerder kort geinventariseerd hoeveel tijd kinderen thuis de PC of andere ICT middelen gebruiken. Dit gebruik kan oplopen tot ca. 5-6 uur per dag in het weekend. Dit heeft ook te maken met het kind: sommige kinderen zijn al ver in gebruik met de ICT middelen, zie voorbeeld filmpje youtube 4 en 5 mei st. Alexanderschool. De school heeft onlangs ook aan de Rabobank BankBattle meegedaan, waarin teamsgewijs vragen moeten worden beantwoord. Daarnaast maken leerlingen in groep 8 wekelijks een tweetbericht.

49 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: Vita Vera Gesproken met: - Sander van Limbeek (Directeur en leerkracht) - Annemarie van den Berg (IB + leerkracht) Datum: Algemeen Welke personal ICT middelen worden in de school gebruikt? Door onderwijs, door kinderen of beide? Kind leer kracht beide OPMERKING PC Aantal: 32, gemiddeld 3 PC's per klas Tablet Type, gewicht: Heutink Paddy P RB, gewicht: Laptop type, gewicht HP Probook 4540S, gram Mobiele telefonie / smart phones Hulpmiddelen aanwezig? Welke? Bijvoorbeeld extra beeldscherm, voetensteun, armsteun, documenthouder Wetgeving JA NEE NVT Is de school bekend met wetgeving rondom beeldschermwerk vanuit de arbowetgeving en arbocatalogus? Heeft de school een RI&E arbo uitgevoerd en is er een plan van aanpak? Is een aanvullende RI&E beeldschermwerk uitgevoerd? Is het ICT beleid en middelen een onderdeel van de RI&E? Aantal: - Aantal: 2 Aantal: - Alleen Annemarie heeft voetensteun bij haar bureau. Zover bekend is er nog geen RI&E opgesteld voor de Vita Vera. Hiermee voldoet de school niet aan de arbowet! Gebruik tablets en andere personal ICT middelen Waarvoor worden de tablets in het onderwijsprogramma gebruikt? Hoe vaak per dag worden de tablets gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de tablet gebruikt? Hoe wordt de tablet gebruikt? - zittend aan tafel, tablet plat op tafel - zittend aan tafel, tablet in steun / dockingstation - lopend door de klas - zittend en lopend kind Leerkracht Omdat er geen tablets zijn, geen invulling. Er zijn nog geen concrete ideeën over invulling. Welke activiteiten worden op de tablet uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven op de tablet - typen op de tablet Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - Houding tijdens het gebruik van de tablet? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting klaslokaal - gebruiksruimte tablet Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? Grote ramen met voldoende licht. Geen hinderlijk licht waargenomen. ICT middelen staan opgesteld in andere hoek van lokaal. Indicatiemeting 400 lux. Niet gemeten, gevoelsmatig OK. Niet gemeten. Op verschillende plekken veel achtergrondgeluid (zie overig). Indicatiemetingen (niet gekalibreerd) geven metingen rond 60 db met uitschieters tot 85 db. Zie overig. Gebruik PC en laptops Waarvoor worden PC /laptop in het onderwijsprogramma gebruikt? Hoe vaak per dag worden de PC/ laptop gebruikt? Hoe lang achter elkaar wordt de PC / Laptop gebruikt? Hoe wordt de PC/ laptop gebruikt? - zittend aan eigen tafel - vaste PC instelling (juiste inrichting?) kind Leerkracht Aanvullingen op lesmethoden Voorbereiding en uitvoering werkzaamheden. 2 tot 3x per dag thuis werken ca. 15 min/dag Zittend op kruk aan vaste PC instelling. PC werkplek is niet individueel instelbaar.

50 Bijlage 4 Vragenlijst veldonderzoek fysieke belasting tablets School: Vita Vera Gesproken met: - Sander van Limbeek (Directeur en leerkracht) - Annemarie van den Berg (IB + leerkracht) Datum: Algemeen Welke activiteiten worden op de PC / laptop uitgevoerd? - zoeken van informatie - lezen van informatie - spelletjes doen - schrijven - typen Welke bewegingen worden uitgevoerd? - vegen - vingers naar of uit elkaar knijpen (vergroten/verkleinen) - typen - muisbewegingen - mousepad besturing Houding tijdens het gebruik van de PC / laptop? - voorover gebogen - rechtop zittend Eigenschappen inrichting - gebruiksruimte HAL Lichtinval? Temperatuur? Luchtvochtigheid? Geluid? Inrichting meubilair? - hoogte? - ruimte - rekenen - lezen - tekst verwerken - projecten (plusgroep) - powerpoints voor presenteren. Computers zijn GEEN ontspanning. Rechtop zittend en/of licht gebogen zittend. Aandachtspunt is zithouding kinderen. OPMERKING Alleen op 1e verdieping gebruik van gang met vaste ICT opstelling. Licht indicatiemeting ca. 350 lux, voldoende, wel donkerder dan in de klas. Niet gemeten Niet gemeten Niet beoordeeld, was niet in gebruik. Vaste PC opstelling, niet in hoogte instelbaar. Ruimte voldoende. Klachten kinderen - leerkracht zijn er klachten bekend over het gebruik van tablets? Zijn er klachten bekend over het gebruik van PC/ laptops? Niet bekend Niet bekend Ziekteverzuim vanwege rug-, schouder- of arm? Zo ja: aangepaste middelen? Welke? - aangepast meubilair - hulpmiddelen Intensiteit werkdruk - Niet bekend Geen aangepaste meubelen. Wel verschillend meubilair in meerdere setmaten, zodat passend meubilair bij leerling kan worden bepaald. ICT Kennis leerkracht JA NEE NVT Zijn de leerkrachten bekend met veiligheidsaspecten rondom fysieke belasting? Is het veilig gebruik van ICT middelen een onderdeel van de genoten opleiding? Is er behoefte aan meer onderbouwing over veilig gebruik van ICT middelen in het onderwijs? Arbocatalogus PO toesturen. Overig Houding van leerlingen in relatie tot gebruik ICT werd in verleden geen aandacht aan besteed binnen de PABO. Wel aandacht voor schrijfhouding in relatie tot schriftontwikkeling. Bekeken wordt of de betreffende regels tevens bruikbaar zijn als houdingsregels voor ICT gebruik. Veel achtergrondlawaai wordt veroorzaakt door vervuiling van de ventilatoren van de PC's. Nabij de PC wordt een indicatiemeting van db gemeten in een lege klas. Geadviseerd wordt op korte termijn alle PC's op school te laten reinigen, ook i.v.m. risico's op brand en uitval van de apparatuur door onvoldoende kwijtraken van warmte. Nog geen concrete ICT leerlijn, wel gedachten over toekomstige leerlijn met aanbieding typecursus, scholing in office en gebruik van ICT voor individuele ondersteuning.

51 Doc.nr.13.R.05.01a 27-mei-2013 Bijlage 5 Verslaglegging discussies LinkedIn De verslaglegging van de discussies op LinkedIn zijn in de volgende twee pagina s als bijlagen toegevoegd. De pagina s zijn niet afzonderlijk genummerd. Copyright 2013, StenVi Advies, Heelsum 51

52 Hoe werk je in het onderwijs gezond met een tablet of tablet pc? LinkedIn#comm... pagina 1 van Account Type: Basic Upgrade Marco Kemper Add Connections Home Profile Contacts Groups Jobs Inbox Companies News More Groups Search... Kennisnet Are You A Sales Exec? - Free 20-page white paper with advice on sales forecasting in Salesforce Discussions Members Promotions Search More... Discussion Poll Group rules Your comment has been posted successfully. Hoe werk je in het onderwijs gezond met een tablet of tablet pc? Steeds meer scholen zien dat tablets en andere ICT middelen mogelijkheden bieden om het lesprogramma te verrijken. Echter rondom de veilige toepassing van deze middelen binnen scholen is niet veel bekend. In de arbocatalogi van het PO en het VO zijn het gebruik van ICT middelen nog niet beschreven. Ook in de arbowetgeving is feitelijk niets beschreven over het gebruik van tablets en tablet pc's. Een tablet wordt vaak anders gebruikt dan een normale PC waarvoor haast alles is beschreven. Daarom graag uw hulp: Wie heeft ervaring in veelvuldig gebruik van de tablet in het onderwijs? - hoeveel tijd per dag wordt de tablet gebruikt? - hoe wordt de tablet gebruikt (lopend, zittend aan een werkplek, lezen, opzoeken, schrijven/ typen etc.) - zijn er klachten bekend over het gebruik van tablets? - ervaart u verschillen tussen volwassenen en kinderen? - hoe gebruikt u als docent uw tablet? Alvast hartelijk dank voor uw reactie. De informatie wordt gebruikt voor een onderzoek ten behoeve van fysieke belasting van het gebruik van tablets in het primair onderwijs. 1 month ago Share Discussion Latest Updates Like Comment Unfollow Flag More Berend Cornel, Michel Boer like this 4 comments Follow Sybrand Sybrand Van Der Werf Het gebruik er van gedurende de dag kan nooit gezond zijn. Spieren in handen worden krampachtig aangespannen, hoofden hangen de hele tijd naar beneden gebogen over tablet of telefoon en ergonomisch werken op het toetsenbordje (onscreen) is niet mogelijk, ook niet op een laptop waar je als een zeehondje achter zit te tikken. 1 month ago Like Reply privately Flag as inappropriate Follow Geke Geke de Haan Bij ons worden tablets ingezet bij de uitvoering van een aantal studenten projecten. Bijvoorbeeld het via wifi aansturen van apparaatjes, het programmeren van apps etc. De tablets worden tijdens bepaalde periodes intensiever gebruikt en bij andere periodes. Het voordeel is dat een tablet langer op de batterij werkt en handzamer is. Het gebruik ervan gedurende de gehele dag lijkt mij idd niet ergonomisch verstandig. 1 month ago Like Manon Dijkhuizen Al vanaf jongs af aan aanleren om regelmatig te stoppen en oefeningetjes te doen? Hoorde laatst van een swipefinger (rsi variant). Ben zelf ook op zoek hiernaar! Manager's Choice Follow Manon 1 month ago Like Marco Kemper Dank je wel voor de reacties op de discussie : Hoe werk je in het onderwijs gezond met een tablet of tablet pc? Jullie commentaar wordt nu meegenomen in het eindverslag. Wie geinteresseerd is in de volledige rapportage verzoek ik even te reageren via onze website Top Influencers This Week 1 second ago Add a comment... Send me an for each new comment. Add Comment

53 Hoe werk je gezond met een tablet of tablet pc? LinkedIn pagina 1 van Account Type: Basic Upgrade Marco Kemper Add Connections Home Profile Contacts Groups Jobs Inbox Companies News More Groups Search... Are You A Sales Exec? - Free 20-page white paper with advice on sales forecasting in Salesforce MVK Discussions Members Promotions Jobs Search More... Discussion 1 of 1 Poll Hoe werk je gezond met een tablet of tablet pc? In de arbowetgeving is feitelijk niets beschreven over het gebruik van tablets en tablet pc's. Een tablet wordt vaak anders gebruikt dan een normale PC waarvoor haast alles is beschreven. Wie heeft ervaring in veelvuldig gebruik van de tabblet in professionele omgevingen of het onderwijs? - hoeveel tijd per dag wordt de tablet gebruikt? - hoe wordt de tabblet gebruikt (lopend, zittend aan een werkplek, etc.) - zijn er al KANS klachten bekend over het gebruik van tablets? - zijn er verschillen tussen volwassenen en kinderen? Share Discussion Latest Updates Alvast hartelijk dank voor uw reactie. De informatie wordt gebruikt voor een onderzoek ten behoeve van fysieke belasting van het gebruik van tablets in het primair onderwijs. 1 month ago Like Comment Unfollow Flag More Jan Willem Reuser, Mario Kooijman like this 1 comment Follow René René Tesser Het is al gauw verleidelijk om een tablet de hele dag door te gebruiken. Als werkgever moet je duidelijke voorwaarden stellen waarom functionarissen een tablet ter beschikking krijgen. Laat de werknemer deze ondertekenen. Je kunt de tablet gebruiken voor het werken in het werkveld en daarna synchroniseren met de pc. Gebruik van een tablet op kantoor kan het beste met een docking station en in combinatie met een los toestenbord+muis, Zo kun je de tablet op ooghoogte neerzetten (rechtvooruit kijken net onder de bovenste rand). Ik zou zeggen om de 15 minuten iets anders gaan doen en maximaal 4uur per dag met de tablet werken (da's nog veel). Ik heb nog geen meldingen van KANS gehad m.b.t. een tablet, het is heel belangrijk dat je weet of er thuis veel van een tablet gebruik wordt gemaakt. Vraag dit altijd tijdens een werkplekonderzoek. KANS klachten kunnen tegenwoordig ook veel meer mede worden veroorzaakt door gebruik van privé multimedia. De pc, laptop, tablet, wii, -box, playstation, smartphone. Een enquete werk/ privé multimedia zo best interessant kunnen zijn. Of je verschil kunt of moet maken tussen volwassenen en kinderen die van de tablets gebruik maken...moet je eerst weten waarvoor de beide doelgroepen het gerbuiken. Weer een enquete, misschien een combinatie? 1 month ago Like Reply privately Flag as inappropriate Add a comment... Send me an for each new comment. Add Comment Ads By LinkedIn Members Are You A Pipeline God? 15-page white paper with sales pipeline optimization tips for SFDC execs Application Sequencing Offsite packaging or Onsite packagers covering App-V, enapp, ThinApp & MSI For IT Ops Professionals: Get Real-Time Web Monitoring & Performance Analytics. Free Trial & T- Shirt! Manager's Choice Top Influencers This Week

RICHTLIJN VAN DE RAAD

RICHTLIJN VAN DE RAAD 1990L0270 NL 27.06.2007 001.001 1 Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen B RICHTLIJN VAN DE RAAD van 29 mei 1990 betreffende

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993)

Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993) Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993) Gewijzigd bij: (1) koninklijk besluit van 20 februari 2002 tot wijziging van het koninklijk besluit

Nadere informatie

Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993)

Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993) Koninklijk besluit van 27 augustus 1993 betreffende het werken met beeldschermapparatuur (B.S. 7.9.1993) Gewijzigd bij: (1) koninklijk besluit van 20 februari 2002 tot wijziging van het koninklijk besluit

Nadere informatie

Interne instructie Arbeidsinspectie. Beeldschermwerk. 2. AANPAK 2.1 Wettelijke grondslag 2.2 Indicatie beeldschermwerk 2.3 Inspectie 2.

Interne instructie Arbeidsinspectie. Beeldschermwerk. 2. AANPAK 2.1 Wettelijke grondslag 2.2 Indicatie beeldschermwerk 2.3 Inspectie 2. Interne instructie Arbeidsinspectie Beeldschermwerk INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2. AANPAK 2.1 Wettelijke grondslag 2.2 Indicatie beeldschermwerk 2.3 Inspectie 2.4 Handhaving 3. ACHTERGRONDINFORMATIE 3.1

Nadere informatie

Werkplekinrichting (aangepast aan Arbowet 1 januari 2007)

Werkplekinrichting (aangepast aan Arbowet 1 januari 2007) Interne instructie Arbeidsinspectie Werkplekinrichting (aangepast aan Arbowet 1 januari 2007) INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2. WETTELIJKE GRONDSLAG 3. INSPECTIE 3.1 Beoordeling van de werkplek 3.1.1 Zitwerkplek

Nadere informatie

Regeling telewerken. doc.: pz_alle/regelingen/telewerken

Regeling telewerken. doc.: pz_alle/regelingen/telewerken Regeling telewerken Nummer: 09.0003271 Versie: 1.0 Vastgesteld door het DB d.d. 10 februari 2011 Instemming COR d.d. 20 januari 2011 Deze regeling treedt in werking op 1 maart 2011 doc.: pz_alle/regelingen/telewerken

Nadere informatie

Werken met beeldschermen. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Werken met beeldschermen. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Werken met beeldschermen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Werken met beeldschermen Hoe klachten met beeldschermen te voorkomen Europese richtlijn voor het werken met beeldschermen Het massale

Nadere informatie

STEP WerkPlekAnalyse bij

STEP WerkPlekAnalyse bij STEP WerkPlekAnalyse bij Inleiding De STICHTING ERGONOMIE & PREVENTIE (STEP) is gevraagd de werkplek van mevrouw G. te analyseren, risicofactoren te inventariseren en advies te geven over een optimale

Nadere informatie

DYNAMISCH OP KANTOOR. Tine Adriaensen Preventieadviseur ergonomie IDEWE vzw

DYNAMISCH OP KANTOOR. Tine Adriaensen Preventieadviseur ergonomie IDEWE vzw DYNAMISCH OP KANTOOR Tine Adriaensen Preventieadviseur ergonomie IDEWE vzw STAPPENPLAN Taakanalyse Zittende mens Werktafel Inrichting en opstelling Werkruimte STAP 1: TAAKANALYSE Stap 1: Taakanalyse Waaruit

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

Rapportage toetsing Risico Inventarisatie en Evaluatie en Plan van aanpak

Rapportage toetsing Risico Inventarisatie en Evaluatie en Plan van aanpak Rapportage toetsing Risico Inventarisatie en Evaluatie en Plan van aanpak Aan Vlietkinderen t.a.v. Vanessa van Zee Bucaillestraat 6 2273 CA Voorburg Datum 10 maart 2015 Versie Projectnummer Van Definitief

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.4

niveau 2, 3, 4 thema 5.4 Ergonomie niveau 2, 3, 4 thema 5.4 Bedrijfscultuur Arbeidsomstandigheden Wat staat er in de Arbowet? Zitten, staan en tillen RSI Bedrijfscultuur Veel mensen hebben hun eigen werk en werken op een bepaalde

Nadere informatie

Beleid beeldschermwerk

Beleid beeldschermwerk beeldschermwerk Oktober 2006 Maart 2006 Opgesteld door F. van de Ven, smedewerker Arbo & Milieu i.o. S. Mesu, apotheker Inhoud 1 INLEIDING... 3 2 VOORLICHTING EN INSTRUCTIE... 3 3 INRICHTING WERKPLEKKEN...

Nadere informatie

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden

Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Vrijwilligers en Arbeidsomstandigheden Frank Rijshouwer Hogere Veiligheidskundige 20 juni 2006 1 Arbowetgeving Arbeidsomstandighedenwet Arbeidsomstandighedenbesluit Arbeidsomstandighedenregeling Arbo-

Nadere informatie

1.10 Computeropstelling. veilig gebruik in het leslokaal

1.10 Computeropstelling. veilig gebruik in het leslokaal 1.10 Computeropstelling veilig gebruik in het leslokaal Werkwinkel info : Doelgroep : PA, TA, leerkrachten, directies Duurtijd : +/- 75 minuten Omschrijving : Computers en multimedia-apparatuur zijn geïntegreerd

Nadere informatie

Beeldschermen en hun bedieningsmiddelen als toetsenbord en muis dienen aan een aantal eisen te voldoen om goed te kunnen werken.

Beeldschermen en hun bedieningsmiddelen als toetsenbord en muis dienen aan een aantal eisen te voldoen om goed te kunnen werken. Normen en Richtlijnen voor beeldschermwerkplekken Inleiding Zodra er meer dan twee uur per dag beeldschermwerk verricht wordt valt deze werkplek onder de richtlijnen van het Koninklijk Besluit Beeldschermwerkplekken.

Nadere informatie

CHECKLIST TELEWERKEN Werkzaamheden Voorwaarden en faciliteiten Telewerkovereenkomst Nota Bene

CHECKLIST TELEWERKEN Werkzaamheden Voorwaarden en faciliteiten Telewerkovereenkomst Nota Bene CHECKLIST TELEWERKEN Deze checklist biedt een aantal die behulpzaam zijn bij de invoering van telewerken binnen de arbeidsorganisatie. Werkzaamheden er zijn werkzaamheden die geschikt zijn voor telewerk:

Nadere informatie

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland Toolbox: Fysieke belasting Het doel van een toolboxmeeting is om de aandacht en motivatie voor veiligheid en gezondheid binnen het bedrijf te verbeteren. Wat verstaan we onder fysieke belasting? De door

Nadere informatie

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Onder stafpersoneel / leidinggevenden / technici (hierna stafpersoneel) vallen meerdere beroepen. Veel administratief, calculatie- en voorbereidend werk is geautomatiseerd.

Nadere informatie

Ergonomisch werken met beeldschermen Informatie voor werkgevers. Mark Hautekiet Preventieadviseur Ergonomie

Ergonomisch werken met beeldschermen Informatie voor werkgevers. Mark Hautekiet Preventieadviseur Ergonomie Ergonomisch werken met beeldschermen Informatie voor werkgevers Mark Hautekiet Preventieadviseur Ergonomie Inleiding In deze korte presentatie staan enkele praktische tips voor werkgevers voor de inrichting

Nadere informatie

Arbeidsomstandigheden

Arbeidsomstandigheden t b r o n s e k Arbeidsomstandigheden T Inleiding Wettelijke regels Veiligheid, gezondheid en welzijn Rechten en plichten Uitvoering arbobeleid Inleiding Johan ter Veer, administratief medewerker bij blikfabriek

Nadere informatie

Checklist RSI-preventiebeleid

Checklist RSI-preventiebeleid Checklist RSI-preventiebeleid Onderwerp Informatie/ knelpunt? Prioriteit Inzicht 1. Verzuimgegevens Wat is het verzuimpercentage in uw organisatie? Hebt u inzicht in de verzuimoorzaken? Zo ja, is bekend

Nadere informatie

Arbocatalogus Tuincentra

Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Arbocatalogus Tuincentra Voorwoord Voor u ligt de Arbocatalogus Tuincentra, het oplossingenboek voor arborisico s in tuincentra. In de tuincentra denken we bij veiligheid automatisch

Nadere informatie

KANS in de Arbocatalogus UMC s

KANS in de Arbocatalogus UMC s KANS in de Arbocatalogus UMC s NFU-090792 d.d. 13-03-09 1. Het risico KANS of RSI? KANS wordt ook wel aangeduid met de term RSI. Omdat er geen eenduidigheid bestaat over de gebruikte terminologie worden

Nadere informatie

Wij hebben oog voor uw rug!

Wij hebben oog voor uw rug! Wij hebben oog voor uw rug! Het dragen van een bril is door de enorme verscheidenheid aan monturen geen noodzakelijk kwaad meer. De brildrager van deze tijd heeft gemiddeld twee of meerdere monturen, die

Nadere informatie

Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten. Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen,

Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten. Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen, Peek Bouw & Infra BV. T.a.v. Mevr. N. van Hienen Postbus 250 3990 GB Houten Betreft: Toetsing RI&E. Geachte mevrouw van Hienen, Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet Artikel 5 Risico Inventarisatie

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor medewerkers) Brochure voor medewerkers over het voorkomen van gezondheidsklachten door beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond

Nadere informatie

Voorkomen is nog altijd beter dan.

Voorkomen is nog altijd beter dan. Voorkomen is nog altijd beter dan. Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ Oktober 2012 Inleiding Een gezonde en veilige werkomgeving is belangrijk. Voor uw medewerkers, maar ook voor

Nadere informatie

Ergonomie in de supermarkt. Infodocument

Ergonomie in de supermarkt. Infodocument Ergonomie in de supermarkt Infodocument 201506/Provikmo-I-2001 Ergonomie in de supermarkt 1 Inleiding Fysieke belasting is de belasting, die spieren en gewrichten ondervinden, tijdens lichamelijke arbeid.

Nadere informatie

Helger Siegert. Agenda

Helger Siegert. Agenda Stand van Zaken Arbeidsomstandigheden www.molens.nl en www.molen.pagina.nl Helger Siegert 1 Agenda Introductie Uitgangspunten Veranderingen in de wet Discussie 2 1 Arbeidsomstandigheden Wat is aandacht

Nadere informatie

PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796

PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796 PROJECTVERSLAG MONITORPROJECT UNIVERSITEITEN A796 1 0 colofon Arbeidsinspectie, Den Haag maart 2007 Projectverslag status Projectnummer: concept A796 Looptijd project: september 2006 t/m december 2006

Nadere informatie

Hoe blijf je er gezond bij?

Hoe blijf je er gezond bij? Het Nieuwe Werken Hoe blijf je er gezond bij? Aandachtspunten bij een verantwoorde introductie W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 1 10-09-10 09:19 W&V-64L240-A5 folder_07_def.indd 2 10-09-10 09:19 Het Nieuwe

Nadere informatie

Aan de slag met fysieke belasting! Hoe pak ik het aan?

Aan de slag met fysieke belasting! Hoe pak ik het aan? Aan de slag met fysieke belasting! Hoe pak ik het aan? Marjolein Douwes en Heleen de Kraker, TNO Met praktijkervaringenvan Frans van Eijk, Océ Technologies B.V. AGENDA 16.00 16.30 Aan de slag met fysieke

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Inrichting beeldschermwerkplek

Inrichting beeldschermwerkplek Inrichting beeldschermwerkplek Het is lastig om tijdens beeldschermwerk een gezonde werkhouding te waarborgen, vooral wanneer het werk snel af moet zijn of wanneer er veel concentratie nodig is. Daarom

Nadere informatie

1. Arbowet: plichten van de werkgever

1. Arbowet: plichten van de werkgever Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 1. Arbowet: plichten van de werkgever... 1 1.1 Pak risico s aan bij de bron... 2 1.2 Wat is psychosociale arbeidsbelasting (PSA)?...

Nadere informatie

Arbo- en Milieudienst

Arbo- en Milieudienst Arbo- en Milieudienst KANS B.Groenenberg, bedrijfsarts 19 november 2013 1 KANS - Wat is KANS? - Welke factoren kunnen KANS veroorzaken? - Wat kan de medewerker doen bij KANS? - Wat kan de PAM doen bij

Nadere informatie

Dental Experience Special

Dental Experience Special Dental Experience Special ERGONOMIE academy Maak van gezond werken een routine Marleen Diemel, ergonomisch adviseur voor Dental Union en bedrijfsfysiotherapeut bij Ergo Exam www.dentalunion.nl Beleef het

Nadere informatie

Content arbocatalogus Het Nieuwe Werken

Content arbocatalogus Het Nieuwe Werken Content arbocatalogus Het Nieuwe Werken Oktober 2012 Oktober 2013: update stand der techniek en links aanpassen Verbond van Verzekeraars, Zorgverzekeraars Nederland, FNV Bondgenoten, CNV Dienstenbond en

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Syllabus Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Verzuimpreventie, veilig werken en een integrale aanpak U lapt de regels van de Arbowet natuurlijk niet aan uw laars. Maar kent u al uw arboverantwoordelijkheden?

Nadere informatie

Dental Experience Special

Dental Experience Special Dental Experience Special ERGONOMIE ACADEMy Maak van gezond werken een routine Marleen Diemel, ergonomisch adviseur voor Dental Union en bedrijfsfysiotherapeut bij Ergo Exam www.dentalunion.nl Beleef het

Nadere informatie

Nieuwsbrief Arbo. Via deze nieuwsbrief informeren wij u over de arbocatalogus en over actualiteiten op dit gebied.

Nieuwsbrief Arbo. Via deze nieuwsbrief informeren wij u over de arbocatalogus en over actualiteiten op dit gebied. April 2010 Nieuwsbrief Arbo Inhoudsopgave Website gezondverbond.nl Nieuwe rubriek op de website: In de praktijk Workshop OR-leden aan de slag met de Arbocatalogus, 11 mei 2010 Verbond attendeert arbodiensten

Nadere informatie

DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS

DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS BIJLAGE 2: UITKOMST ONDERZOEK DOE040 VOORTGEZET ONDERWIJS TE EINDHOVEN INHOUD Uitkomst onderzoek DOE040 VO te Eindhoven 3 2 en oordelen per onderliggende onderzoeksvraag 4 3 Samenvattend oordeel 10 Bijlage

Nadere informatie

Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof

Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof Mediawijsheid protocol Basisschool Op t Hof Helga Bongers & Kim van Dooijeweert Tricht, 2013 'Mediawijsheid is niet gewoon belangrijk. Het is absoluut cruciaal. Mediawijsheid bepaalt of kinderen een instrument

Nadere informatie

CHECKLIST VOOR BEELDSCHERMWERK

CHECKLIST VOOR BEELDSCHERMWERK CHECKLIST VOOR BEELDSCHERMWERK Toelichting In deze checklist zijn vragen opgenomen waarmee de gebruiker kan beoordelen of zijn taak, beeldscherm en werkplek aan de belangrijkste eisen (m.u.v. de software),

Nadere informatie

Voorwoord: status model RI&E SW

Voorwoord: status model RI&E SW Voorwoord: status model RI&E SW De Model RI&E voor de SW-branche kan gebruikt worden als basis voor een RI&E in uw SW-organisatie. De model RI&E is nadrukkelijk geen goedgekeurde branche RI&E en de inhoud

Nadere informatie

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Binnen de landelijke aanpak van de Bibliotheek Leerlingen met goede informatievaardigheden maken betere werkstukken en houden interessantere spreekbeurten.

Nadere informatie

Basisinspectiemodule

Basisinspectiemodule Basisinspectiemodule FYSIEKE BELASTING Duwen en trekken (Met het gehele lichaam) Deze BasisInspectieModule (BIM) is opgesteld aan de hand van de stand van de techniek en is geschreven voor intern gebruik

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS

DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS BIJLAGE 2: UITKOMST ONDERZOEK DEMOCRATISCHE SCHOOL UTRECHT VOOR PRIMAIR ONDERWIJS TE UTRECHT INHOUD Uitkomst onderzoek Democratische School Utrecht te Utrecht 3 2 en oordelen per onderliggende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Leidraad veilig werken met ladders

Leidraad veilig werken met ladders Leidraad veilig werken met ladders De ladder valt onder de richtlijn Arbeidsmiddelen. Deze richtlijn verplicht de werkgever de werknemers met zodanige arbeidsmiddelen (ladders, trappen en rolsteigers)

Nadere informatie

Tips voor de beeldschermwerkplek

Tips voor de beeldschermwerkplek Tips voor de beeldschermwerkplek 1. Werkplek De juiste stoelinstelling Bij een goede stoelhoogte moeten uw voeten plat op de grond kunnen staan en de bovenbenen horizontaal blijven. Kan er nog een vuist

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

In dit document zijn de letterlijke teksten van relevante wetsartikelen opgenomen.

In dit document zijn de letterlijke teksten van relevante wetsartikelen opgenomen. In dit document zijn de letterlijke teksten van relevante wetsartikelen opgenomen. Relevante wet-en regelgeving BHV1 1. Arbeidsomstandighedenwet (van kracht sinds 1 januari 2007) N.B. Achter de artikelen

Nadere informatie

Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie

Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie Voorkomen is nog altijd beter dan. Risico- inventarisatie en -evaluatie Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ juni 2010 Inleiding Een gezonde en veilige werkomgeving is belangrijk.

Nadere informatie

Samenvatting wetgeving omtrent Machines en Arbeidsmiddelen

Samenvatting wetgeving omtrent Machines en Arbeidsmiddelen Samenvatting wetgeving omtrent Machines en Arbeidsmiddelen De wetgeving met betrekking tot machines en arbeidsmiddelen is niet eenvoudig. Er zijn diverse richtlijnen en wetten binnen de Europese Unie en

Nadere informatie

R-S1 Schoolveiligheidsplan. Stichting Katholiek Onderwijs Borsele

R-S1 Schoolveiligheidsplan. Stichting Katholiek Onderwijs Borsele R-S1 Schoolveiligheidsplan Stichting Katholiek Onderwijs Borsele Status: definitief besluit AB 24-11-14 vastgesteld Vergadering d.d voorzitter secretaris GMR J / N 24-11-14 Voorwoord In een snel veranderende

Nadere informatie

Van risico s naar beheersmaatregelen. Door: Huib Arts, ArboProfit

Van risico s naar beheersmaatregelen. Door: Huib Arts, ArboProfit BI&E ipv RI&E Van risico s naar beheersmaatregelen Door: Huib Arts, ArboProfit Waarom een RI&E? OMDAT HET MOET? +??? Wetgeving gri&e Waar moet een RI&E aan voldoen? 3 Hij moet volledig zijn? Frequentie:

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Inhoudsopgave 3 Stap 1: Stoel instellen 3 Stap 2: Aan het bureau 4 Stap 3: Verfijnen 5 Stap 4: Houding 7 Ten slotte 7 2 Stap 1: Stoel instellen De stoel - hoogte

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 DE HOLTHUIZEN School: De Holthuizen Plaats: Haaksbergen BRIN-nummer: 12YQ Onderzoeksnummer: 103463 Datum uitvoering onderzoek:

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD'

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL 'PATER VAN DER GELD' School : basisschool 'Pater van der Geld' Plaats : Waalwijk BRIN-nummer : 13NB Onderzoeksnummer : 94513 Datum schoolbezoek : 12 juni

Nadere informatie

STASTEUN EN IN HOOGTE VERSTELBARE VOUWTAFEL

STASTEUN EN IN HOOGTE VERSTELBARE VOUWTAFEL 2 PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN; STASTEUN EN VOUWTAFEL ASAMENVATTING BDOCUMENTATIE STASTEUN EN IN HOOGTE VERSTELBARE VOUWTAFEL Het Arboconvenant Textielverzorging is een afspraak van het ministerie

Nadere informatie

Acadin voor talenten in uw klas!

Acadin voor talenten in uw klas! Acadin voor talenten in uw klas! Dé digitale leeromgeving met uitdagend onderwijsaanbod voor talentvolle leerlingen. Acadin voor talenten in uw klas! In het Bestuursakkoord primair onderwijs (2014) staat

Nadere informatie

Optimale instelling beeldschermwerkplek

Optimale instelling beeldschermwerkplek Optimale instelling beeldschermwerkplek STAP 1: STOEL INSTELLEN De stoel - hoogte Ga recht voor de stoel staan en stel de zitting vervolgens zo in dat deze vlak onder de knieschijf zit. Als het goed is

Nadere informatie

Checklist beeldschermwerk: ontwerp en aankoop

Checklist beeldschermwerk: ontwerp en aankoop Checklist beeldschermwerk: ontwerp en aankoop 1. Werkruimte Volgens het KB Werken met beeldschermapparatuur (1993) moet de ruimte, wat afmetingen en inrichting betreft, voldoende plaats bieden om veranderingen

Nadere informatie

Optimale instelling beeldschermwerkplek

Optimale instelling beeldschermwerkplek Optimale instelling beeldschermwerkplek STAP 1 STOEL INSTELLEN De stoel - hoogte Ga recht voor de stoel staan en stel de zitting vervolgens zo in dat deze vlak onder de knieschijf zit. Als het goed is

Nadere informatie

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid

Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid pagina van 5 Branchetoetsdocument: Arbo en veiligheid Versie 4. VERVALLEN - Vervangen door RI&E en Preventiemedewerker (alle branche) Deelbranche(s) Camper en Caravan Algemene beschrijving & doelstelling

Nadere informatie

Arbobeleidskader Lucas

Arbobeleidskader Lucas Arbobeleidskader Lucas t.b.v de scholen voor VO van de Lucas 1. Uitgangspunten Het bestuur van Lucas en de directie(s) van de aangesloten scholen zijn verantwoordelijk voor het schoolbeleid. Het arbobeleid

Nadere informatie

Second opinion Definitief ontwerp 14 december 2012. Gemeentehuis Bloemendaal. Arbo gerelateerde zaken en veiligheid. Datum 3 januari 2013

Second opinion Definitief ontwerp 14 december 2012. Gemeentehuis Bloemendaal. Arbo gerelateerde zaken en veiligheid. Datum 3 januari 2013 Datum 3 januari 2013 Auteurs drs. Fieke Horsten Eur.Erg. drs. Peter van Scheijndel Eur.Erg. Second opinion Definitief ontwerp 14 december 2012 Gemeentehuis Bloemendaal Arbo gerelateerde zaken en veiligheid

Nadere informatie

Een comfortabele werkplek

Een comfortabele werkplek Een comfortabele werkplek dat verdient toch iedereen. 1 P agina 2 P agina U werkt veelvuldig met een computer, laptop of tablet? U zult dan vast wel eens gemerkt hebben dat u vermoeid bent of dat uw rug,

Nadere informatie

Informatiemateriaal ergonomie

Informatiemateriaal ergonomie H6 Informatiemateriaal HSEQ Blijf alert tijdens het werk. Bij twijfel: stel je vraag, begin niet of leg het werk stil! Sinds de eerste succesvolle boring op het Nederlands continentaal plat in 1970, is

Nadere informatie

Risico-inventarisatie en -evaluatie

Risico-inventarisatie en -evaluatie b Bedrijfshulpverlening Risico-inventarisatie en -evaluatie MKB-inforeeks Reeks Arbo Arbo in in het de MKB praktijk De arbochecklist voor veiligheid en gezondheid op de werkplek Risico s terugdringen in

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013. drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw

Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013. drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw Project Fysieke Belasting in de Bouw 2013 drs. Leo de Jong MAO Projectleider Bouw Programma 1.Strategie Bouw 2012-2016 2.Vijf beroepen in 2013 3.Handhaving 4.Vragen en discussie % WERKNEMERS MET KLACHTEN

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

Hoe hygiënisch is uw werkplek?

Hoe hygiënisch is uw werkplek? Hoe hygiënisch is uw werkplek? Bescherm uw computers met een speciale coating AL RUIM 1.500 ORGANISATIES GINGEN U VOOR Welk apparaat op uw werkplek gebruikt u het meest intensief? Zeer waarschijnlijk is

Nadere informatie

Checklist voor opsporen beeldschermgebonden lichamelijke klachten

Checklist voor opsporen beeldschermgebonden lichamelijke klachten Checklist voor opsporen beeldschermgebonden lichamelijke klachten vhp ergonomie Huygensstraat 13a 2515 BD s-gravenhage t 070 389 2010 e info@vhp-ergonomie.nl i www.vhp-ergonomie.nl 1 Blok 1: klachten 1

Nadere informatie

Een integrale aanpak voor RI&E op de werkvloer. 18 mei 2015 Mark Fleuren

Een integrale aanpak voor RI&E op de werkvloer. 18 mei 2015 Mark Fleuren Een integrale aanpak voor RI&E op de werkvloer 18 mei 2015 Mark Fleuren Waar ging het ook al weer over? RI&E Wat zijn de risico s hier? Hebben we er genoeg aan gedaan? Wat is genoeg? De droge stof: wettelijk

Nadere informatie

UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS

UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS UITKOMST KWALITEITSONDERZOEK NIET BEKOSTIGD PRIMAIR ONDERWIJS Basisschool Aquamarin te Bonaire School: Aquamarin Plaats: Jato Baco, Bonaire BRIN-nummer: 30KX Datum uitvoering onderzoek: 20 mei 2014 Datum

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist!

ict-infrastructuur Eisen aan een toekomstvaste Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Eisen aan een toekomstvaste ict-infrastructuur Formuleer functionele ict-wensen van bestuur en scholen met deze checklist! Heb je tips, aanvullingen of ervaringen binnen jouw bestuur? Laat het weten op

Nadere informatie

Claim! Amerikaanse toestanden

Claim! Amerikaanse toestanden Claim! Amerikaanse toestanden Perspectief van de arbeidshygiënist Deventer, 25 april 2012 Rob Snippe, gecertificeerd arbeidshygiënist Arbeidshygiëne Arbeidshygiëne is de toegepaste wetenschap, welke zich

Nadere informatie

stimuleert ondernemerschap BRochure STEVE

stimuleert ondernemerschap BRochure STEVE BRochure STEVE 2015/2016 DreamStorm presenteert STEVE het introductie programma ondernemend leren Steve is een individueel lesprogramma voor studenten in het Middelbaar Beroeps Onderwijs. In 12 lesuren

Nadere informatie

Diensten informatieblad: Optimalisatie KAM & Arbo- & Veiligheidsinspecties. Coöperatie Baronije UA

Diensten informatieblad: Optimalisatie KAM & Arbo- & Veiligheidsinspecties. Coöperatie Baronije UA Coöperatie Baronije UA KAM & Optimalisatie Coöperatie Baronije UA Edisonbaan 16a - 3439 MN NIEUWEGEIN Postbus 1383-3430 BJ NIEUWEGEIN T: 030-214 80 34 (algemeen) F: 030-214 80 36 E: contact@baronije.nl

Nadere informatie

Risicoanalyse Beeldschermwerk THE BASICS. David Verwimp Preventieadviseur Ergonomie

Risicoanalyse Beeldschermwerk THE BASICS. David Verwimp Preventieadviseur Ergonomie Risicoanalyse Beeldschermwerk THE BASICS David Verwimp Preventieadviseur Ergonomie BEELDSCHERMWERK! Basisprincipes! Ergonomie Fysiek + Mentaal Belasting Belastbaarheid JA NEE Ik zit minder dan 7 uur per

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK VRIJE SCHOOL KENNEMERLAND

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK VRIJE SCHOOL KENNEMERLAND RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK VRIJE SCHOOL KENNEMERLAND School : Vrije School Kennemerland Plaats : Haarlem BRIN-nummer : 09DF Onderzoeksnummer : 88261 Datum schoolbezoek : 6 november 2006 Datum vaststelling

Nadere informatie

DRAAIBOEK RISICO INVENTARISATIE & EVALUATIE 2012-2103

DRAAIBOEK RISICO INVENTARISATIE & EVALUATIE 2012-2103 DRAAIBOEK RISICO INVENTARISATIE & EVALUATIE 2012-2103 Inleiding Zoals afgesproken voeren alle scholen binnen de VCOG om de vier jaar een volledige risicoinventarisatie en evaluatie (RI&E) uit (de grote

Nadere informatie

Handleiding werkplekinstelling

Handleiding werkplekinstelling Stappenplan voor een gezonde werkplek Een goede werkhouding is van belang om prettig en gezond te werken. Met dit stappenplan kunt u de werkplek van uw medewerkers zo instellen dat gezondheidsklachten

Nadere informatie

Voordelen voor u: Functie Basis Plus Online Werken Leren QL-ICT Online of QL-ICT Online Plus Online Online

Voordelen voor u: Functie Basis Plus Online Werken Leren QL-ICT Online of QL-ICT Online Plus Online Online QL-ICT Online QL-ICT Online maakt leren flexibel toegankelijk en leuker tegelijk Ruben Biemans, De Triangel, Nijverdal Het onderwijs staat aan het begin van een nieuw tijdperk. QL-ICT speelt hierop in

Nadere informatie

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK

RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK RAPPORT ONDERZOEK REKENEN-WISKUNDE BASISSCHOOL DEN DIJK School : Basisschool Den Dijk Plaats : Odiliapeel BRIN-nummer : 05YW Onderzoeksnummer : 95105 Datum schoolbezoek : 23 augustus 2007 Datum vaststelling

Nadere informatie

RI&E. Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE

RI&E. Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE RI&E Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE RI&E 2015 Den Haag, 30 september 2015 2/14 I NHOUDSOPGAVE Risico-inventarisatie & -evaluatie... 4 Samenvatting...

Nadere informatie

Hoe pak je sedentair zitgedrag aan?

Hoe pak je sedentair zitgedrag aan? Hoe pak je sedentair zitgedrag aan? Inleiding Teveel of te lang zitten, ofwel sedentair zitgedrag, neemt in Nederland en de Westerse wereld enorm toe. Vroeger was werken een belangrijke bron van beweging

Nadere informatie

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS Inleiding Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht: niet het probleem van de leerling staat centraal,

Nadere informatie

stimuleert ondernemerschap BRochure albert

stimuleert ondernemerschap BRochure albert BRochure albert 2015/2016 DreamStorm presenteert albert het introductie programma ondernemend leren Albert is een individueel lesprogramma voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. In 12 lesuren krijgen

Nadere informatie