VAN OORLOGSVOERING Menno Steketee en Kees Homan SANCTIES TEGEN NOORD-KOREA EN IRAN KIEV TUSSEN BRUSSEL EN MOSKOU

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VAN OORLOGSVOERING Menno Steketee en Kees Homan 6-2009 SANCTIES TEGEN NOORD-KOREA EN IRAN KIEV TUSSEN BRUSSEL EN MOSKOU"

Transcriptie

1 DE ROBOTISERING VAN OORLOGSVOERING Ap:KATERN: Menno Steketee en Kees Homan SANCTIES TEGEN NOORD-KOREA EN IRAN KIEV TUSSEN BRUSSEL EN MOSKOU

2 98182_AP_6.indd :14:26 inhoudsopgave 3 Redactioneel Katern: de robotisering van oorlogsvoering 4 Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? Kees Homan 10 Revolutie op het slagveld Robots maken zich onmisbaar Menno Steketee 14 Economische sancties tegen Noord-Korea en Iran Effectief of niet? Sico van der Meer 19 Kiev tussen Brussel en Moskou Een interview met ambassadeur Vasyl Korzachenko David den Dunnen 23 Atlantisch Nieuwsoverzicht 28 Achteraf 31 Signalement colofon Atlantisch perspectief: Nummer: 6 / 2009 Jaargang 33 tijdschrift voor internationale betrekkingen en veiligheidspolitiek Atlantisch Perspectief is een genmaj marns b.d. Kees Homan betalen? 19,50. Opgave schrif- Advertentietarieven zijn te bevra- uitgave van de Stichting Joris Janssen Lok telijk, telefonisch of elektronisch gen bij de redactie. Atlantische Commissie prof. dr. Ruud Janssens bij het bureau van de Atlantische ingeschreven bij de Kamer van prof. dr. Wim Klinkert C ommi ss i e. Abonnementen en lidmaatschap- Koophandel Haaglanden onder Hans van Leeuwe pen worden automatisch met een nummer Atlantisch prof. dr. Marianne van Leeuwen Vormgeving kalenderjaar verlengd tenzij voor Perspectief verschijnt 8x per jaar Rik van der Linden Arthur Meyer; M/vG ontwerpers 1 december schriftelijk is opgezegd. Anselm van der Peet dr. Sebastian Reyn Druk & Lithografie Bureau & Redactie Bezuidenhoutseweg 237A-239A 2594 AM Den Haag Auke Venema Internationale Adviesraad dr. Hans Binnendijk Koninklijke De Swart, Den Haag ISSN-nr.: Een Amerikaanse militair bij Bagdad lanceert de Raven, een Unmanned Aerial Vehicle voor luchtwaarneming (foto: U.S. Army/J. Powell) telefoon: dr. Ivo Daalder Artikelen uit Atlantisch Perspectief fax: dr. Ann-Sofie Dahl mogen alleen worden overgenomen Marten van Heuven na schriftelijke toestemming van internet: prof. dr. Jan Willem Honig de redactie. prof. dr. Margarita Mathiopoulos Eindredacteur prof. dr. Alexander Moens De redactie van Atlantisch David den Dunnen dr. Henning Riecke Perspectief is het niet noodzakelij- Stanley Sloan kerwijs eens met de strekking van Adviesraad Julianne Smith de artikelen in het tijdschrift. dr. Bram Boxhoorn voorzitter Niklaas Hoekstra Abonnementen Een abonnement kost? 24,50 Losse en voorgaande nummers van Atlantisch Perspectief zijn te verkrijgen bij de Atlantische DE ROBOTISERING VAN OORLOGSVOERING Ap:KATERN: Menno Steketee en Kees Homan SANCTIES TEGEN NOORD-KOREA EN IRAN KIEV TUSSEN BRUSSEL EN MOSKOU senior redacteur per jaar. Studenten en scholen Commissie.

3 Ap: 2009nr6 Redactioneel 3 Afscheid Nederland in Uruzgan? Het Nederlandse parlement nam op 6 oktober jl. met grote meerderheid een motie aan die een verder optreden van de Nederlandse strijdkrachten in Uruzgan na 2010, wanneer de officiële termijn afloopt, zo goed als uitsluit. Alleen de regeringspartij CDA stemde tegen deze motie, die, naast de regeringspartijen PvdA en CU, brede steun verwierf uit de oppositiebanken, met uitzondering van D66 en de SGP. Daarmee is een volgend hoofdstuk aangebroken van een buitengewoon ingewikkeld politiek onderwerp. Dit is zowel vanuit interna - tionaal oogpunt het geval, namelijk het vraagstuk-afghanistan als zodanig, als vanuit nationaal oogpunt, te weten de besluitvorming hierover in het Nederlandse parlement. Om met dit laatste te beginnen: los van de vraag of het niet merkwaardig is, zoals premier Balkenende in het debat benadrukte, dat een motie refereert aan een nog niet genomen regeringsbesluit, viel in het debat het gewicht op dat louter aan de procedure werd toegekend: afspraak is afspraak viel herhaaldelijk te beluisteren, verwijzend naar de termijn waaraan de Nederlandse militaire aanwezigheid gebonden was. Over de situatie in Afghanistan zelf, over wat er bereikt is, de doestellingen, de strategie, viel bijna geen woord te beluisteren. De indruk overheerst, zoals meermalen elders is opgemerkt, dat in het parlementaire debat de befaamde exitstrategie en tijdsbepaling door elkaar worden gehaald, of liever gezegd: op één lijn worden geplaatst. Anders gezegd: de tijdsbepaling (2010) is tevens exitstrategie. Hiermee wordt elk inhoudelijk debat over doelen en middelen van de Uruzgan-missie onmogelijk gemaakt, elke positieve dan wel negatieve ontwikkeling tussen de aanvaarding van de Nederlandse militaire missie en de einddatum bij voorbaat als irrelevant terzijde geschoven. Alleen al uit het oogpunt van de Nederlandse strijdkrachten ter plekke is zo n verknoping van de twee bovengenoemde begrippen op zijn zachtst gezegd onbevredigend. En wat te denken van de bevolking van het land zelf waar het allemaal om draait? Het lijkt niet erg waarschijnlijk dat op deze manier de kans toeneemt op het winnen van de hearts and minds van de Afghanen. Integendeel: de heersende Afghaanse mentaliteit om af te wachten en te zien wie de winnende partij wordt, zal hiermee worden versterkt. De pas aangetreden secretaris-generaal van de NAVO, Rasmussen, was er als de kippen bij om zijn verontrusting uit te spreken over het besluit van het Nederlandse parlement. Het gebeurt zelden dat internationale functionarissen zich zo scherp over nationale parlementaire besluitvorming uitspreken, en zijn opmerkingen mogen dan ook opvallend worden genoemd. Verbazingwekkend zijn ze echter niet. Zoals de zaken er nu voorstaan zou Nederland het eerste (en voorlopig ook het enige) land zijn dat aankondigt de missie te beëindigen. Het spreekt vanzelf dat weinig (niet-)bondgenoten een dergelijk besluit met applaus zullen ontvangen. En dit vooral niet omdat vriend en vijand het er over eens zijn dat de Nederlandse aanwezigheid (de befaamde Dutch approach, die van origine Canadees is) wel degelijk een groot verschil maakt. De expertise die Nederland niet alleen uit militair maar ook vanuit het gezichtspunt van de twee andere D s in vier jaar tijd zal hebben opgebouwd, dreigt in één klap te worden vernietigd. Voortzetting van de militaire taak in de huidige omvang stuit inderdaad op de grenzen van wat de Nederlandse strijdkrachten aankunnen. Maar voortzetting van de missie, met het accent op diplomatie en ontwikkelingshulp, ondersteund door een beschermingsmacht van manschappen en ondersteuning van de luchtmacht, zou voor Defensie geen probleem behoeven te zijn. Natuurlijk staat geen enkele andere bondgenoot te trappelen om de Nederlandse positie over te nemen. Elk NAVOen niet-navo-land kampt immers met dezelfde problemen van politieke en militaire aard om zijn eigen missie voort te zetten. Het enige land dat in staat is de Nederlandse positie over te nemen zijn de VS. Daarmee zal de Amerikanisering van het Afghaanse conflict verder vorm krijgen. Ironisch genoeg bevordert de motie van het Nederlandse parlement dus juist een ontwikkeling waar veel Nederlandse parlementariërs tegen gekant zijn. Het Nederlandse aanzien, en dus ook het politieke gewicht van Nederland, zal ongetwijfeld een deuk oplopen bij een definitief eenzijdig vertrek uit Uruzgan net nu Nederland een officieuze plaats binnen de G20 heeft bemachtigd. Ook om deze reden valt te hopen dat de Nederlandse aanwezigheid in 2010 in Uruzgan niet eenzijdig beëindigd zal worden. Bram Boxhoorn 12 oktober 2009 Wilt u reageren? Mail de redactie:

4 4 Ap: 2009nr6 Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? Kees Homan In de nacht van 3 november 2002 explodeerde in de afgelegen Marib-woestijn van Jemen plotseling een auto die een hooggeplaatste Al-Qaedaleider vervoerde. De auto was vernietigd door een Hellfire-raket die op een paar duizend meter hoogte was afgevuurd door een RQ-1A Predator, een onbemand vliegtuig van de CIA. De Predator werd op honderden kilometers afstand bestuurd vanaf een clandestiene locatie in Djibouti. Deze aanval luidde een nieuwe dimensie in van het gebruik van robots bij oorlogsvoering, namelijk dat van bewapende onbemande vliegtuigen (Unmanned Combat Aerial Vehicles, UCAV s), die tot dat moment voornamelijk voor verkennings-, surveillance- en doelopsporingsdoeleinden waren uitgerust. Voordelen van robots voor oorlogsvoering

5 Types onbemande systemen Unmanned (Combat) Aerial Vehicles De toenemende Amerikaanse inzet van militaire robots getuigt van hun voorliefde voor technologie voor de oplossing van problemen. Minister van Defensie Gates (l.) krijgt een demonstratie van een Unmanned Ground Vehicle in Bagdad (foto: Pentagon/Ch. Thurlby)

6 6 Ap: 2009nr6 Unmanned Ground Vehicles De rol van robots in de Nederlandse krijgsmacht is vooralsnog zeer bescheiden Unmanned Underwater/Surface Vehicles De Nederlandse krijgsmacht en robots Autonomie

7 Ap: 2009nr6 7 Ethische vragen Ethisch geprogrammeerde robots? De Amerikaanse luchtmacht traint dit jaar voor het eerst meer drone operators dan gevechts- en bommenwerperpiloten. Een MQ-8B Fire Scout boven de Atlantische Oceaan (foto: U.S. Navy/A. Gragg)

8 8 Ap: 2009nr6 Wie is verantwoordelijk? Tactische generaal Civiele contractanten Zijn robots de oplossing?

9 Ap: 2009nr6 9 Tot slot Generaal-majoor der mariniers b.d. mr. drs. C. Homan is werkzaam bij Instituut Clingendael. Wilt u reageren? Mail de redactie: 1. P.W. Singer, Wired for War The Robotics Revolution and Conflict in the 21 st Century, The Penguin Press, New York, Tim Ripley en Caitlan Harrington, Mix and Match Integrating UAVs into the Battlespace, Jane s Defence Weekly, 5 augustus 2009, p Assimilating Unmanned Aircraft Systems, Air & Space Power Journal, zomer 2009, p Alvin & Heidi Toffler, War and Anti-War, Warner Books, New York, Tom van den Broek, More Training on UAVs than Bombers, Fighters, USA Today, 16 juni Kamerbrief Wereldwijd Dienstbaar, Kamerstuk , nr Kunstmatige intelligentie (KI) is het laten denken en doen van machines op een intelligente wijze. Intelligentie is het kunnen oplossen van problemen op basis van eigen ervaringen en leren, ook met heel weinig informatie. 8. United States Air Force Unmanned Aircraft Systems Flight Plan , Headquarters United States Air Force, Washington D.C., 18 mei 2009, pp Dave Grossman, On Killing, Little Brown, New York, 1996, p. 98; en Thomas G. Vincent, The Ethics of Robotic War, Single Doubt, 26 februari 2009, singledoubt.wordpress.com/2009/02/26/the-ethicsof-robotic-war. 10. Zie voor een uitgebreide opzet van dit project: Ronald C. Arkin, Governing Lethal Behavior: Deliberative/Reactive Robot Architecture, Mobile Robot Laboratory, College of Computing, Georgia Institute of Technology, Surgeon General s Office, Mental Health Advisory Team (MHAT) IV; Operation Iraqi Freedom 05-07; Final Report, 17 november Noel Sharkey, Robot Wars Are a Reality, The Guardian, 18 augustus 2007; Sharkey, Grounds for Discrimination: Autonomous Robot Weapons, RUSI Defence Systems, oktober 2008, pp Christopher Coker, Ethics and War in the 21 st Century, Routledge, Londen/New York, 2008, pp Noah Shachtman, Robot Cannon Kills 9, Wounds 14, 18 oktober Charles C. Krulak, The Strategic Corporal: Leadership in the Three Block War, Marines Magazine, januari 1999, awcgate/usmc/strategic_corporal.htm. 16. Singer, Tactical Generals, Leaders, Technology, and the Perils of Battlefield Micromanagement, Air & Space Power, zomer 2009, pp Michael J. Guidry en Guy J. Wills, 21 st Century Logistics: Future UAV Pilots: Are Contractors the Solution?, Air Force Journal of Logistics, winter 2004, is_4_28/ai_n /?tag=content;coll. 18. Zie: De inhuur van private militaire bedrijven Een kwestie van verantwoordelijkheid, Adviesraad Internationale Vraagstukken, nr. 59, december Carl von Clausewitz, Over de Oorlog, Het Wereldvenster, Houten, 1991, p Wired for War, The Brookings Institution, Anderson Court Reporting, 26 januari 2009.

10 10 Ap: 2009nr6 Revolutie op het slagveld Robots maken zich onmisbaar Menno Steketee Revoluties heten omwentelingen te zijn, tsunami s van veranderingen die de status quo radicaal veranderen. En toch beginnen revoluties doorgaans sluipenderwijs, onontdekt. Militaire technologie is daarop geen uitzondering. Kijk maar naar het vliegtuig: de generaals keken daar aanvankelijk tegenaan alsof het een aardig bedachte circusattractie was. Het concept van de tank legde het in de meeste militaire breinen, die conservatiever zijn dan gemiddeld, in eerste instantie ook af tegen het vertrouwde systeem paard. Goliath

11 Straatgevechten De Talon-robot betekent een grote sprong voorwaarts: hij kan uitgerust worden met een machinegeweer en een raketwerper (foto: U.S. Navy/B. Bauer)

12 12 Ap: 2009nr6 BigDog Het Beest van Kandahar Sonar Insectachtige verkenners die in gebouwen kunnen vliegen zijn in aantocht Maritieme robots lijken ook een rol te gaan spelen in de strijd tegen piraterij. Een Navtec Inc. Owl MK II, die al eind jaren 90 operationeel was (foto: U.S. Marine Corps/T. Pope)

13 Ap: 2009nr6 13 Piraten M. Steketee studeerde biologie aan de Universiteit Utrecht en specialiseerde zich als journalist in militairtechnische ontwikkelingen. Hij schrijft voor onder meer NRC Handelsblad, Elsevier en Jane s. Wilt u reageren? Mail de auteur: 1. Woorden schieten tekort om de grote sprong voorwaarts op roboticagebied te beschrijven; het filmpje (op zegt genoeg. Nederlandse robotheli heeft luchtdoop

14 14 Ap: 2009nr6 Economische sancties tegen Noord-Korea en Iran Effectief of niet? Sico van der Meer De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties legde eerder dit jaar opnieuw een aantal economische sancties op aan Noord-Korea, nadat het land voor de zoveelste keer verboden raket- en atoomproeven had uitgevoerd. Ook Iran wordt met economische sancties onder druk gezet om te stoppen met een verondersteld nucleair wapenprogramma. Maar hoe effectief zijn deze sancties eigenlijk? Noord-Korea: schurkenstaat Zelfvoorzienend

15 Poreuze grens De Veiligheidsraad van de VN in zitting. Naast VN-sancties hebben diverse landen een unilateraal sanctieregime ingesteld tegen Iran (foto: UN Photo/P. Filgueiras)

16 16 Ap: 2009nr6 Financiële tegoeden Iran: kernwapens of kernenergie? Voor Noord-Korea is sanctieontduiking business as usual Amerikaanse sancties

17 Ap: 2009nr6 17 IBOEFM WBO *SBO OFHBUJFG CFuOWMPFEU %PPSEBU EF[F TBODUJFT NFU OBNF EF FDPOPNJTDIF FMJUF JO *SBO USFGGFO OBNFMJKL EF NFOTFO EJF PQ HSPUF TDIBBM HFME WFSEJFOFO NFU CVJUFOMBOETF IBOEFM IPQFO EF 74 EF CJOOFOMBOETF ESVL PQ IFU *SBBOTF SFHJNF PN IFU OVDMFBJSF CFMFJE BBO UF QBTTFO UF WFSHSPUFO FO [P EF SFMBUJFWF LPTUFO WBO IFU CFUXJTUF OVDMFBJSF QSPHSBNNB UF MBUFO UPFOFNFO Ontwijkstrategieën 5PU PQ CFQBBMEF IPPHUF XFFU *SBO EF IBOEFMTCFMFNNFSJOHFO UF POUXJKLFO ;P IFCCFO EF BGHFMPQFO KBSFO PQWBMMFOE WFFM *SBBOTF CFESJKWFO IVO IPPGE LBOUPSFO WFSQMBBUTU OBBS OBCVSJHF MBOEFO [PBMT EF 7FSFOJHEF "SBCJTDIF &NJSBUFO #BISFJO FO 2BUBS 0PL XPSEU WFFM HFCSVJL HFNBBLU WBO UVTTFOQFSTPOFOµ JO EF[F MBOEFO WBBL [PHF OPFNEF CSJFWFOCVT¾SNBµTµ 0Q EF[F XJK[F LVOOFO JOUFSOBUJPOBMF QBSUOFST [BLFO EPFO NFU FFO GPSNFFM OJFU *SBBOT CFESJKG UFSXJKM EF PQCSFOHTUFO UPDI JO *SBO UFSFDIULPNFO )FU FDPOPNJTDIF WFSLFFS UVTTFO EF 7FSFOJHEF "SBCJTDIF &NJSBUFO FO *SBO JT EF BGHFMPQFO KBSFO CJKWPPSCFFME FYQMPTJFG HFTUFHFO ;PBMT IJFSCPWFO FWFOFFOT PWFS /PPSE,PSFB XFSE WFSNFME WFSQMBBUTU PPL IFU *SBBOTF CFUBMJOHT FO IBOEFMTWFSLFFS [JDI CPWFOEJFO OBBS CBOLFO JO MBOEFO XBBS NFO [JDI NJOEFS ESVL NBBLU PN TBODUJFT WBO 7/ PG 74.FU OBNF 1BLJTUBBOTF CBOLFO IFCCFO FFO HSPPU NBSLUBBO EFFM JO *SBO WFSPWFSE %F[F ¾OBODJqMF JOTUFMMJOHFO IFCCFO OBVXFMJKLT UPU HFFO LMBOUFO NFU CBOEFO JO EF 74 PG BOEFSF XFTUFSTF MBOEFO FO IFCCFO EVT XFJOJH UF WFSMJF[FO EPPS "NFSJLBBOTF TUSBGNBBUSFHFMFO 1BT WJB FFO POEPPS[JDIUJHF LFUFO WBO LMFJOFSF FO HSPUF ¾OBODJqMF JOTUFMMJOHFO TUBBO EF *SBBOTF ¾OBODJqMF USBOTBDUJFT VJUFJOEFMJKL JO WFSCJOEJOH NFU EF XFSFMENBSLU 4PNNJHF EFTLVOEJHFO XJK[FO FS EBO PPL PQ EBU EF TBODUJFT BMMFFO NBBS NFFS TDIJNNJHIFJE SPOEPN IFU *SBBOTF CFUBMJOHTWFSLFFS DSFqSFO XBBSEPPS EF LBOT PQ JMMFHBMF USBOT BDUJFT TMFDIUT JT UPFHFOPNFO 0PL EF *SBBOTF IBOEFM JO IFU BMHFNFFO WFSTDIVJGU 8BBS HSPUF XFTUFSTF CFESJKWFO [JDI VJU *SBO UFSVHUSFLLFO XPSEU IVO QMBBUT WBBL EJSFDU JOHFOPNFO EPPS DPODVSSFOUFO VJU OJFU XFTUFSTF MBOEFO 7PPSBM $IJOB NPFU JO EJU WFSCBOE PQOJFVX HFOPFNE XPSEFO EF IBOEFM UVTTFO $IJOB FO *SBO HSPFJEF EF BGHFMPQFO KBSFO QJKMTOFM.BBS PPL BOEFSF "[JBUJTDIF MBOEFO FO 3VTMBOE TQSJOHFO EFFMT JO IFU HBU EBU XFTUFSTF CFESJKWFO POEFS ESVL WBO EF TBODUJFT BDIUFSMBUFO 5PFO EF 'SBOTF PMJFNBBUTDIBQQJK 5PUBM [JDI JO UFSVHUSPL VJU *SBO WFSLPO EJHEF EF *SBBOTF.JOJTUFS WBO 0MJF EJSFDU IFU 8FTUFO ²OJFU OPEJH³ UF IFCCFO PNEBU FS HFOPFH "[JBUJTDIF QBSUOFST UF WJOEFO [JKO ;PMBOH FS HFFO TUFSLF JOUFSOBUJPOBMF FFOTHF[JOEIFJE CFTUBBU PWFS TBODUJFT KFHFOT *SBO [BM IFU MBOE JOUFSOBUJPOBBM [BLFO LVOOFO CMJKWFO EPFO 8FMJTXBBS WFSTMFDIUFSU EF *SBBOTF FDPOPNJF BM FFO BBOUBM KBSFO NBBS EBU MJHU PPL EFFMT BBO IFU CJOOFOMBOETF FDPOPNJTDIF CFMFJE WBO EF SFHFSJOH "INBEJOFKBE /JFUUFNJO TDIVJWFO EF *SBBOTF NBDIUIFCCFST EF TDIVME WBO EF FDPOPNJTDIF NBMBJTF HSBBH JO EF TDIPFOFO WBO EF Iran geeft naar de mening van de Veiligheidsraad te weinig opening van zaken aan inspecteurs van het Internationaal Atoomenergie Agentschap. Inspecteurs onderzoeken restanten van een reactor in Irak na de Golfoorlog van 1991 (foto: IAEA Action Team)

18 18 Ap: 2009nr6 Economische sancties: effectief of niet? Tot besluit Drs. S. van der Meer is onderzoeker bij het Clingendael Security and Conflict Programme. Zijn onderzoek richt zich vooral op de verspreiding van massavernietigingswapens. Wilt u reageren? Mail de redactie: 1. Voor meer achtergronden over het Noord-Koreaanse gedrag, zie bijvoorbeeld: Sico van der Meer, How Rogue States Play the Game. The Case of North Korea s Nuclear Programme, in: Jaap de Zwaan, Edwin Bakker & Sico van der Meer (red.), Challenges in a Changing World. Clingendael Views on Global and Regional Issues, T.M.C. Asser Press, Den Haag, 2008, pp Sheena Chestnut, Illicit Activity and Proliferation. North Korean Smuggling Networks, International Security, jrg. 32 (2007) nr. 1, pp Zie bijv.: Andrei Lankov, Pyongyang Strikes Back. North Korean Policies of and Attempts to Reverse Destalinization from Below, Asia Policy, juli 2009, pp Italy Blocks Sale of Two Yachts It Fears Were Destined for N Korea, Financial Times, 23 juli ABN Amro krijgt boete van 80 miljoen dollar, de Volkskrant, 20 december Cat and Mouse: Iranians Scheme to Elude Sanctions, The Wall Street Journal, 13 februari Michael Jacobson, Sanctions against Iran: a Promising Struggle, The Washington Quarterly, jrg. 32 (2008) nr. 3, pp Total vertrekt, maar Iran heeft Westen niet nodig, de Volkskrant, 11 juli 2008.

19 Ap: 2009nr6 19 Kiev tussen Brussel en Moskou Een interview met ambassadeur Vasyl Korzachenko David den Dunnen Van 7-10 oktober 2009 vond de 55 e Algemene Vergadering van de Atlantic Treaty Association (ATA) plaats in Kiev, Oekraïne. De ATA is de overkoepelende organisatie voor alle 42 Atlantische Commissies in de NAVO-lidstaten en partnerlanden. Daags voor de conferentie sprak Atlantisch Perspectief met de ambassadeur van Oekraïne in Nederland, Vasyl Korzachenko. Hij diende eerder onder meer als de Oekraïense consul-generaal in Sydney en Chicago. De Oekraïense betrekkingen met het Westen en Rusland Zowel voor als na de Oranje-revolutie van 2004 richtte Oekraïne zich nadrukkelijk op de verbetering van de betrekkingen met het Westen. Tegelijkertijd onderhield het een werkbare verstandhouding met Rusland. Na een serie van crises over de gastoevoer vanuit Rusland door Oekraïne naar elders in Europa rees de vraag of Oekraïne zijn betrekkingen met Rusland niet zou moeten verbeteren. Waar ging het mis? Hoe ziet Oekraïne zijn toekomst? Ligt deze uitsluitend in integratie met het Westen, of eerder in een balans tussen een westerse oriëntatie en een werkbare relatie met Rusland?

20 20 Ap: 2009nr6 Binnen de Oekraïense regeringscoalitie bestaan er al langere tijd grote spanningen tussen de meer pro-westerse en pro-russische partijen. In september 2008 kwam dit tot een uitbarsting en viel de regering. Wat is de toekomst van prowesters beleid in Oekraïne, als de leiders zo verdeeld zijn? Is de Oekraïense bevolking ook niet sterk verdeeld over het buitenlandbeleid van het land? Wil de meerderheid niet eerder nauwere banden met Moskou? Oekraïne richting NAVO De vorige Amerikaanse president, George W. Bush, was groot voorstander van Oekraïense toetreding tot het Membership Action Plan, het voorportaal voor lidmaatschap van de NAVO. Tijdens de Top in Boekarest in april vorig jaar konden de NAVO-leiders het hier echter niet over eens worden, en stelden MAP-lidmaatschap voor Oekraïne uit. Het is niet waarschijnlijk dat de regering van Barack Obama dit proces weer nieuw leven zal inblazen, omdat haar prioriteit lijkt te liggen bij de verbetering van de betrekkingen met Rusland. Wat verwacht Oekraïne van de NAVO en de VS in de nabije toekomst?

21 Ap: 2009nr6 21 Op dit moment vindt er binnen de NAVO een discussie plaats over haar toekomst, en wordt er een nieuw strategisch concept opgesteld. Hoe ziet u de toekomst van het bondgenootschap? Zou het voor Oekraïne niet logisch zijn om erop te hameren dat de collectieve zelfverdedigingsclausule van Art. 5 de hoeksteen van de NAVO blijft? Bestaat er twijfel in Oekraïne of de NAVO te hulp zou schieten bij een aanval van buitenaf? en de Europese Unie President Joesjtsjenko stelde in een interview met NRC Handelsblad in mei dit jaar dat Oekraïens lidmaatschap van de Europese Unie noodzakelijk zou zijn voor de Europese stabiliteit. Kunt u uitleggen waarom? Oekraïne biedt een grote afzetmarkt voor de EU. Premier Joelia Timosjenko (l.) met de Europese Commissaris voor Externe Betrekkingen, Benita Ferrero-Waldner (foto: Europese Unie)

22 22 Ap: 2009nr6 In september 2008 gaven de EU-leiders weliswaar aan dat ze positief stonden tegenover Oekraïens lidmaatschap, maar namen ze vervolgens geen concrete stappen. Dit gebeurde onder meer onder druk van de Nederlandse regering. Wat verwacht Kiev nu van de EU? Welk belang hebben de NAVO en de EU eigenlijk om Oekraïne toe te laten als lid? Wat antwoordt u als sceptische Europese burgers vragen wat het hen oplevert? De economische crisis Oekraïne is zwaar getroffen door de wereldwijde economische crisis: er is sprake van flinke economische krimp, en Kiev heeft een lening van 16,5 miljard dollar van het Internationaal Monetair Fonds ontvangen. Op dit moment worden er economische hervormingen doorgevoerd, zoals geëist door het IMF. Wat zijn de vooruitzichten? De auteur dankt mw. Nataliya Veremko, eerste secretaris van de Oekraïense ambassade in Den Haag, en mw. Olena Vlasenko, persattaché, voor hun bijdrage aan het interview.

23 Atlantisch Nieuwsoverzicht Ap: 2009nr6 23 Nieuwsoverzicht op het gebied van de trans-atlantische betrekkingen, Europese veiligheid en het Nederlandse buitenlands beleid Periode 20 augustus 9 oktober 2009 Samenstelling David den Dunnen Met bijdragen van Marijn Hoijtink en Janneke Suiskind Bronnen Voor Atlantisch Nieuwsoverzicht wordt gebruik gemaakt van de volgende bronnen: NRC Handelsblad, de Volkskrant, Defensiekrant, International Herald Tribune, Financial Times, Jane s Defence Weekly, e-nieuwsbrieven van Eastweek, RFE/RL Balkan Report, ISN Security Watch en IPRIS Digest, en websites van onder meer CNN, BBC, Le Monde, Frankfurter Allgemeine Zeitung en de NAVO Afghanistan Verkiezingen: winst voor Karzai? Op 20 augustus 2009 vonden er in Afghanistan presidentiële en provinciale verkiezingen plaats. De belangrijkste opponent van zittend president Hamid Karzai was diens voormalige minister van Buitenlandse Zaken Abdoellah Abdoellah. Beiden eisten de dag na de presidentsverkiezingen de overwinning op. Vooraf dreigden de Taliban de verkiezingen te verstoren met geweld. Mede dankzij de maximale inzet van internationale en Afghaanse veiligheidstroepen verliepen de verkiezingen echter relatief rustig. In totaal kwamen 26 mensen om het leven bij 135 aanslagen, en kon ongeveer 95 procent van alle stemlokalen de deuren openen. De opkomst was met 38,7 procent wel beduidend lager dan bij de presidentsverkiezingen van Vooral in het zuiden en oosten van Afghanistan was de opkomst erg laag. President Karzai noemde de verkiezingen na afloop succesvol. Ook het Westen feliciteerde Afghanistan met het verloop van de stemmingen. Daags erna stapelden bewijzen voor het plaatsvinden van grootschalige fraude tijdens de verkiezingen zich echter op. Vooral in onveilige gebieden bleek er misbruik te zijn gemaakt van de afwezigheid van waarnemers. De beschuldigingen van fraude waren vooral gericht aan het adres van Karzai. Het zou gaan om intimidatie van stemmers, geknoei met stembussen en valse stembiljetten. Het aantal klachten dat binnen kwam bij de onafhankelijke Electorale Klachtencommissie (ECC) liep op tot Daarvan waren 726 van dien aard dat deze de uitslag van de verkiezingen konden beïnvloeden. Onderzoek naar deze klachten is nog gaande. Op 16 september maakte de Electorale Kiescommissie (IEC) de voorlopige uitslag van de verkiezingen bekend. Karzai zou 54,6 procent van de stemmen hebben gekregen en Abdoellah 27,8 procent. De IEC riep Karzai uit tot voorlopige winnaar van de verkiezingen. De officiële uitslag van de verkiezingen zal pas bekend worden gemaakt wanneer de ECC alle onderzoeken naar klachten met betrekking tot de verkiezingen heeft afgerond. De commissie laat momenteel nog stemmen uit één op de tien stemlokalen hertellen. Volgens The New York Times zijn daar ongeveer 25 procent van alle stemmen uitgebracht. Wanneer Karzai door hertelling of ongeldig verklaarde stemmen alsnog onder de 50 procent zakt, is er een tweede stemronde nodig. Wanneer de officiële uitkomst echter niet binnen Atlantisch Nieuwsoverzicht enkele weken bekend wordt, zal deze pas in het voorjaar van 2010 kunnen plaatsvinden vanwege het inzetten van de winter. Herziening NAVO-strategie; opnieuw meer troepen? Op 31 augustus presenteerde generaal Stanley McChrystal, ISAFbevelhebber, zijn langverwachte strategische analyse van de situatie in Afghanistan in een vertrouwelijk rapport aan de NAVO en het Pentagon. Uit een uitgelekte versie van het rapport naar The Washington Post bleek dat McChrystal pessimistisch was over de situatie in Afghanistan. Hij zei dat zonder de inzet van extra militairen en een herziening van de huidige strategie de oorlog waarschijnlijk zal mislukken. In het rapport noemde McChrystal de situatie in Afghanistan ernstig en zei hij dat diverse indicatoren suggereren dat de situatie aan het verslechteren is. Naast de oprukkende Taliban is er sprake van een vertrouwenscrisis van de Afghaanse bevolking in zowel haar eigen regering als de internationale gemeenschap. Succes is volgens McChrystal alleen haalbaar wanneer de strategie ten aanzien van Afghanistan drastisch verandert. Niet het bestrijden van de Taliban moet hierbij op de eerste plaats staan, maar het beschermen van de Afghaanse be-

24 24 Atlantisch Nieuwsoverzicht Ap: 2009nr6 volking. Daarnaast achtte McChrystal het van groot belang dat het Afghaanse leger beter getraind en bewapend en daarnaast uitgebreid wordt. Ook moet er volgens de commandant meer aandacht geschonken worden aan de economische ontwikkeling van Afghanistan, alsmede aan de verbetering van lokaal en centraal bestuur. Om zijn rapport kracht bij te zetten overhandigde McChrystal op 27 september een verzoek om meer troepen aan admiraal Mike Mullen, chef-staf van de VS, en admiraal James Stavridis, SACEUR van de NAVO. Naar verluidt zou McChrystal om ca extra manschappen hebben gevraagd. De Amerikaanse president Barack Obama bezint zich momenteel nog op de vraag of hij het aantal troepen in Afghanistan verder zal uitbreiden. Obama zegt eerst de volledige strategie ten aanzien van Afghanistan en Pakistan te willen doorlichten, alvorens hij een besluit neemt over troepenversterking. De Afghaanse president Karzai steunt een eventuele uitbreiding van de internationale troepenmacht. Burgers in Herat, Afghanistan, stemmen tijdens de presidentiële en provinciale verkiezingen (foto: UN Photo/T. Page) Bij een bezoek van McChrystal aan Nederland op 11 september betoogde hij dat er ook reden voor optimisme is. Hij zei dat het essentieel is te erkennen wat er beter moet en daar op te focussen. Dan gaan we slagen in Afghanistan. ISAF-aanval op gestolen tankwagens: vele doden Bij een luchtaanval van de NAVO op twee door de Taliban gekaapte tankauto s in de Noord-Afghaanse provincie Kunduz, kwamen op 4 september volgens de Afghaanse regering 30 burgers en 69 Talibanstrijders om het leven. De NAVO voert nog onderzoek uit naar het incident, maar sprak vooralsnog van 125 slachtoffers, waarvan er 20 burgers zouden zijn. Talibanstrijders kaapten de tankauto s in de buurt van het dorp Omar Khel om te voorkómen dat deze de ISAFtroepen in Kaboel zouden bereiken. Toen ze de rivier de Kunduz wilden oversteken, kwamen zij vast te zitten. Daarop kwamen er burgers op de tankauto s af. Kort daarna vond de luchtaanval plaats en werden veel slacht offers onherkenbaar verbrand. De luchtaanval werd uitgevoerd door een Amerikaans vliegtuig in opdracht van kolonel Georg Klein, commandant van de Duitse ISAF-eenheid ter plaatse. Internationaal gezien werd de aanval scherp veroordeeld. De aanval tast de geloofwaardigheid van generaal McChrystals nieuwe strategie aan, die juist gericht is op het beperken van Afghaanse burgerslachtoffers. Bovendien blijkt uit voorlopige conclusies van het NAVO-onderzoek dat kolonel Klein zijn boekje te buiten zou zijn gegaan toen hij opdracht gaf voor het bombardement. Klein zou een verkeerde inschatting hebben gemaakt van de situatie en niet de commandostructuur hebben gevolgd die vereist is voor een dergelijke grote aanval. Daarbij komt dat er geen direct gevaar voor ISAF-troepen dreigde. Twee Nederlandse militairen gesneuveld in Uruzgan Op 6 september 2009 sneuvelde de 20 e Nederlandse militair in Afghanistan tijdens een vuurgevecht ten noorden van het plaatsje Deh Rawood. De 26-jarige korporaal van het Korps Commandotroepen maakte deel uit van de zogenaamde Taskforce 55, die momenteel vooral actief is op de grenzen van de invloedssfeer van de Task Force Uruzgan. Één dag later sneuvelde opnieuw een Nederlandse militair. De 44-jarige sergeant-majoor kwam om het leven bij een aanslag met een Improvised Explosive Device (IED) in de regio Des Reshan. Drie andere Nederlandse soldaten en een Afghaanse tolk raakten hierbij gewond. Het jaar 2009 is voor het Westen nu al het bloedigste jaar in Afghanistan sinds de invasie in Op 25 augustus stierf de 295 e ISAF-soldaat, en daarmee werd het aantal gesneuvelde ISAFmanschappen van 2008 overtroffen. Ook voor de Afghaanse bevolking is het jaar 2009 tot dusver het bloedigst sinds Duitsland Bondsdagverkiezingen: CDU en FDP vormen regering Op 27 september 2009 vonden in Duitsland de Bondsdagverkiezingen plaats. Het christendemocratische CDU/CSU onder leiding van Angela Merkel bleef, ondanks licht verlies, de grootste partij met 33,8 procent van de stemmen. De coalitiepartner van het CDU, de sociaaldemocratische SPD, leed een historische nederlaag en behaalde 23,0 procent van de stemmen. De liberale FDP, onder leiding van Guido Westerwelle, was de winnaar van de verkiezingen met 14,6 procent Atlantisch Nieuwsoverzicht

Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot?

Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? 4 Ap: 2009nr6 Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? Kees Homan In de nacht van 3 november 2002 explodeerde in de afgelegen Marib-woestijn van Jemen plotseling een auto die een hooggeplaatste

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS VRAAG 10 Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de werelpolitiek mengen?

Nadere informatie

Come home or go global, stupid

Come home or go global, stupid Come home or go global, stupid Een nieuwe toekomst voor de Noord Atlantische Verdragsorganisatie?! Drs. S.N. Mengelberg 1 De NAVO is een puur militaire organisatie! 2 De NAVO is niet langer de hoeksteen

Nadere informatie

Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot?

Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? Op weg naar de ethisch geprogrammeerde gevechtsrobot? Kees Homan In de nacht van 3 november 2002 explodeerde in de afgelegen Marib-woestijn van Jemen plotseling een auto die een hooggeplaatste Al-Qaedaleider

Nadere informatie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie

7 november 2014. Onderzoek: Wapenindustrie 7 november 2014 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Economische sancties tegen Noord-Korea en Iran Effectief of niet?

Economische sancties tegen Noord-Korea en Iran Effectief of niet? Economische sancties tegen Noord-Korea en Iran Effectief of niet? Sico van der Meer De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties legde eerder dit jaar opnieuw een aantal economische sancties op aan Noord-Korea,

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Druk bezocht politiek café over Oekraïne referendum

Druk bezocht politiek café over Oekraïne referendum vrijdag 1 april 2016 Lees voor Druk bezocht politiek café over Oekraïne referendum door Heleen Hupkens, D666 Zeist Er moesten extra stoelen aangesleept worden. De tuinzaal van Antropia zal vol met D66

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 29 februari 2008 Ons kenmerk D/2008003878

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 28 676 NAVO Nr. 106 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 17 mei 2010

Nadere informatie

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan

Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag voor vrede en recht in Afghanistan Den Haag is uniek in de wereld vanwege haar positie als internationale stad van vrede en recht. Den Haag is Legal Capital of the World. De derde VN-stad na New

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland 1 augustus 2014 Onderzoek: Sancties tegen Rusland Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Transatlantic Trends Topline Data 2009

Transatlantic Trends Topline Data 2009 Transatlantic Trends Topline Data 2009 D4. Als u onder vrienden bent, wordt er dan vaak, af en toe, of nooit over politieke zaken gesproken? (ENQ.: NIET VOORLEZEN - SLECHTS EEN ANTWOORD MOGELIJK) Vaak

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

vaste commissie voor Buitenlandse Zaken

vaste commissie voor Buitenlandse Zaken Den Haag, 29 juni 2017 Voortouwcommissie: vaste commissie voor Buitenlandse Zaken DEF i.v.m. agendapunt 4, 10, 16, 18 EU i.v.m. agendapunt 12, 13 EZ i.v.m. agendapunt 9 I&M i.v.m. agendapunt 7, 9 KR i.v.m.

Nadere informatie

Nieuwe Golfoorlog in de maak?

Nieuwe Golfoorlog in de maak? Taak actualiteit Nieuwe Golfoorlog in de maak? De Eerste Golfoorlog was een oorlog tussen Irak en Iran van 1980-1988 en is genoemd naar het zeegebied van de Perzische Golf, omdat zich daar een belangrijk

Nadere informatie

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten 3 september 2014 Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

BRON 8. Passage uit de Schumanverklaring

BRON 8. Passage uit de Schumanverklaring BRON 8 Passage uit de Schumanverklaring Op 9 mei 1950 presenteerde Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, de Schumanverklaring. Hierin stelde hij voor een Europese Gemeenschap voor

Nadere informatie

Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag.

Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag. In beeld: De uitslag Korte omschrijving werkvorm Aan de hand van grafieken bespreekt u met de leerlingen verschillende aspecten van de verkiezingsuitslag. Leerdoel Kennis opdoen over de verkiezingsuitslag

Nadere informatie

Het mysterie: Moord op Lumumba

Het mysterie: Moord op Lumumba Het mysterie: Moord op Lumumba Lumumba was de eerste premier van onafhankelijk Congo in 1960. Twee weken na zijn aantreden werden Lumumba en zijn regering afgezet tijdens een staatsgreep en werd Lumumba

Nadere informatie

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap , vanuit het perspectief van het leiderschap Auteurs: Godfried Wessels Seran de Leede Edwin Bakker Samenvatting Op 28 december 2014 is een einde gekomen aan de ISAF-missie (International Security and Assistance

Nadere informatie

Ledenpanel Januari 2016

Ledenpanel Januari 2016 Ledenpanel Januari 2016 Status: Afgesloten Begindatum: 27-01-2016 Einddatum: 02-02-2016 Live: 7 dagen Vragen: 20 Talen: nl Panelgrootte: 3.266 Bounced: 5 (0,2%) Geweigerd: 27 (0,8%) Gedeeltelijk geantwoord:

Nadere informatie

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda.

Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van de besloten uitreiking van de Dapperheidonderscheidingen op 7 oktober 2009 te Breda. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Ridders Militaire Willems-Orde

Nadere informatie

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert'

Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' DOSSIER 4 UUR NIEUWSBREAK Koos van Dam: 'Rusland is het enige land dat gewoon met Syrië communiceert' Door: Irene de Zwaan 05/09/13, 16:07 YOUTUBE. Koos van Dam tijdens een optreden in Pauw&Witteman. NIEUWSBREAK

Nadere informatie

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Bij deze opgave horen figuur 3 en de teksten 7 tot en met uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 7. Er zijn twee vormen van dictaturen: autoritaire en totalitaire

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden'

'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden' 'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden' Dirk Rochtus www.knack.be 13/08/2014 Glijden we in 2014 af in een oorlog met Rusland, net zoals honderd jaar geleden?

Nadere informatie

HDAB Aanvulling stand van zakenbrief Afghanistan: nazorg, counter insurgency opleiding en eigen vuur incident

HDAB Aanvulling stand van zakenbrief Afghanistan: nazorg, counter insurgency opleiding en eigen vuur incident Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Afschrift aan de Voorzitter van de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer Der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Directoraat-Generaal Rechtspleging en Rechtshandhaving Directie Juridische

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst Bijlage 4 Verklarende woordenlijst Ambtenaar persoon die een baan heeft bij de overheid Amendement de Tweede Kamer wil iets aan een voorstel voor een wet veranderen B en W de burgemeester en de wethouders

Nadere informatie

AEG deel 3 Naam:. Klas:.

AEG deel 3 Naam:. Klas:. AEG deel 3 Naam:. Klas:. 1-Video Grensverleggend Europa; Het moet van Brussel. a-in welke Europese stad staat Jan Jaap v.d. Wal? b-beschrijf in het kort waarom een betere Europese samenwerking nodig was.

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid, dames en heren,

Koninklijke Hoogheid, dames en heren, Toespraak minister Eimert van Middelkoop voor de opening van het symposium Strategische samenwerking met het bedrijfsleven Sourcing, een kwestie van keuzes maken, Koninklijke Militaire Academie, Breda,

Nadere informatie

Verdieping: Wie is wie - tijdlijn

Verdieping: Wie is wie - tijdlijn Verdieping: Wie is wie - tijdlijn Korte omschrijving werkvorm De gebeurtenissen in Oekraïne volgden elkaar snel op. De leerlingen krijgen een tijdlijn met de belangrijkste gebeurtenissen en personen van

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Verkiezingsuitslagen. Drechtsteden

Verkiezingsuitslagen. Drechtsteden Verkiezingsuitslagen Provinciale Staten, 2 maart Inhoud: 1. Opkomst 2. Winnaars en verliezers 3. Zetelverdeling Provinciale Staten 4. Verschil tussen gemeenten Bijlage 1 De VVD heeft bij deze verkiezingen

Nadere informatie

Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording vragen over geheime beïnvloedingsoperaties door Rusland

Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording vragen over geheime beïnvloedingsoperaties door Rusland Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording

Nadere informatie

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland

16 juli 2015. Onderzoek: Akkoord Griekenland 16 juli 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

26 december Onderzoek:

26 december Onderzoek: 26 december 2016 Onderzoek: Verwachtingen 2017 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl DSH-2014.500215 Datum 19 september 2014

Nadere informatie

Afghanistan docentenhandleiding

Afghanistan docentenhandleiding Afghanistan docentenhandleiding Docentenhandleiding Inhoud De situatie in Afghanistan wordt in het nieuws ondergesneeuwd door andere conflicten. Toch gaat daar de strijd voort. Bijna elke week zijn er

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE

DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE DE BRIEVENBRIGADE HET VERHAAL VAN DE EUROPESE UNIE DE INSTELLINGEN: WIE DOET WAT? INTRO VOOR DE LEERKRACHT Op de volgende pagina s vindt u materiaal waarmee u de belangrijkste Europese instellingen op

Nadere informatie

Herman 1ste president van EU

Herman 1ste president van EU Herman 1ste president van EU Herman for President Een droom van een grijze muis komt uit uit! Heel het land reageerde positief op de aanstelling van Herman Van Rompuy als Europees president. Velen vonden

Nadere informatie

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER VERSLAG

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER VERSLAG Regeling van de inwerkingtreding van de wet van 8 juli 2015, houdende goedkeuring van de op 27 juni 2014 te Brussel tot stand gekomen Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap

Nadere informatie

Is de NAVO klaar voor de verandering?

Is de NAVO klaar voor de verandering? Is de NAVO klaar voor de verandering? Harry van Bommel en Karel Koster Tijdens de NAVO-top van begin april aanvaardden de staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten de verklaring aangaande de bondgenootschappelijke

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? 2 De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere

Nadere informatie

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen.

Dames en heren, Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Toespraak van de Commandant der Strijdkrachten Generaal P van Uhm, ter gelegenheid van het symposium op 5 mei 2012 te Wageningen. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dames en heren, Ik sta hier vandaag

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

De Bilderberg Groep. Democratie? Welke Democratie?

De Bilderberg Groep. Democratie? Welke Democratie? De Bilderberg Groep. Democratie? Welke Democratie? http://www.youtube.com/watch?v=vsax6nds1ey Vorige dinsdag eindigde de Bilderberg conferentie uitgave 2014 in Denemarken in plaats van het gebruikelijke

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 28 676 NAVO Nr. 112 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 9 juli 2010 Op 10 en

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 600 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1998 Nr. 55 BRIEF VAN

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I Historisch overzicht vanaf 1900 16 maximumscore 2 Voorbeeld van een juist antwoord is (twee van de volgende): tanks vliegtuigen onderzeeërs vlammenwerpers gifgas mitrailleurs per juist voorbeeld 1 Ook

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 417 Kabinetsformatie 2010 Nr. 2 BRIEF VAN DE INFORMATEUR Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Hierbij zend ik u, daartoe

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2016 2017 28 676 NAVO 29 521 Nederlandse deelname aan vredesmissies Nr. 264 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur,

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Aan de leden van de commissie cultuur Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 8 november 2012, Amsterdam Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Op 21 november 2012 staat

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Datum 12 september 2016 Betreft Beantwoording

Nadere informatie

1 De Nucleaire Top -24/25-03-2014 No.760. 2 De Nucleaire Top -24/25-03-2014 No.760

1 De Nucleaire Top -24/25-03-2014 No.760. 2 De Nucleaire Top -24/25-03-2014 No.760 1 De Nucleaire Top -24/25-03-2014 No.760 Het Diplomatieke Circus De wereld is een beetje veiliger geworden, aldus premier Mark Rutte op de Nucleaire top in Den Haag. Was de wereld zo onveilig? En wie hadden

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal

Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Toespraak Voorzitter bij het in ontvangst nemen van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2012 op 20 november 2012 in de Oude Zaal Dames en heren, Allereerst dank ik het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2016Z00246 Datum 13 januari

Nadere informatie

HOW TO GET RID OF THE BOMB IN 5 STEPS. Praktische voorstellen voor Kamerleden om Nederland kernwapenvrij te maken

HOW TO GET RID OF THE BOMB IN 5 STEPS. Praktische voorstellen voor Kamerleden om Nederland kernwapenvrij te maken HOW TO GET RID OF THE BOMB IN 5 STEPS Praktische voorstellen voor Kamerleden om Nederland kernwapenvrij te maken 1 In vijf stappen naar een kernwapenvrij Nederland Op 20 december 2012 nam uw Kamer de motie

Nadere informatie

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose

De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose De laatste peiling voor de verkiezingen en de prognose Aanvankelijk leek deze verkiezingen zich te voltrekken op een manier waarbij VVD en PvdA ieder steeds meer kiezers weg gingen trekken van andere partijen.

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1474 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1

Koude Oorlog. Geschiedenis SO I 4 november 2010. Tijdvak 1 Geschiedenis SO I 4 november 2010 Tijdvak 1 Koude Oorlog Dit SO bestaat uit 40 vragen. 25 openvragen en 15 gesloten vragen. Schrijf de antwoorden op je antwoordblad. 1 2 3 4 5 6 7 In het jaar 1938 werd

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Leger en leger: Interview H. Amersfoort Auteur: Emmanuelle Los en Arjan Terpstra Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 19.4, 327-330. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift,

Nadere informatie

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan Afghanistan NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan KABUL - In het zuiden van Afghanistan is dinsdag een militair van de internationale vredesmacht ISAF gedood. Dat maakte een woordvoerder van de troepen

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

VOORBEREIDEND KNUTSELWERK

VOORBEREIDEND KNUTSELWERK WERKEN MET DE KAART KAART VAN EUROPA Bemachtig een zo groot mogelijke kaart van Europa VOORBEREIDEND KNUTSELWERK Maak knutselmateriaal om de verschillen tussen de landen te duiden. Hieronder staan de benodigde

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 34 (2007) Nr. 6 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2012 Nr. 146 A. TITEL Verdrag van Lissabon tot wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie en het Verdrag tot oprichting

Nadere informatie

De minister-president heeft na het referendum op 6 april gesteld dat de associatieovereenkomst niet zonder meer kon worden geratificeerd.

De minister-president heeft na het referendum op 6 april gesteld dat de associatieovereenkomst niet zonder meer kon worden geratificeerd. 34 669 Regeling van de inwerkingtreding van de wet van 8 juli 2015, houdende goedkeuring van de op 27 juni 2014 te Brussel tot stand gekomen Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

Hierbij gaan voor de delegaties de conclusies die de Europese Raad tijdens de in hoofde genoemde bijeenkomst heeft aangenomen.

Hierbij gaan voor de delegaties de conclusies die de Europese Raad tijdens de in hoofde genoemde bijeenkomst heeft aangenomen. Europese Raad Brussel, 16 juli 2014 (OR. en) EUCO 147/14 CO EUR 9 CONC 3 BEGEEIDENDE NOTA van: het secretariaat-generaal van de Raad aan: de delegaties Betreft: Bijzondere bijeenkomst van de Europese Raad

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

ESSAY ACTUELE VRAAGSTUKKEN. Sebastian Kügler VAN OORLOG EN VREDE. Vossendijk 95-6 6534 TH Nijmegen Studentnummer: 9801278 Nijmegen, juni 2005 1/7

ESSAY ACTUELE VRAAGSTUKKEN. Sebastian Kügler VAN OORLOG EN VREDE. Vossendijk 95-6 6534 TH Nijmegen Studentnummer: 9801278 Nijmegen, juni 2005 1/7 ESSAY ACTUELE VRAAGSTUKKEN VAN OORLOG EN VREDE Vossendijk 95-6 6534 TH Nijmegen Studentnummer: 9801278 Nijmegen, juni 2005 1/7 Opdracht: De Europese Grondwet, die op 1 juni a.s. in een referendum ter instemming/afwijzing

Nadere informatie

Protocol over de bezwaren van het Ierse volk ten aanzien van het Verdrag van Lissabon

Protocol over de bezwaren van het Ierse volk ten aanzien van het Verdrag van Lissabon 1796 der Beilagen XXIV. GP - Staatsvertrag - 15 Protokoll in niederländischer Sprachfassung (Normativer Teil) 1 von 10 CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN DER LIDSTATEN Brussel, 14

Nadere informatie

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank

5. Protocol tot vaststelling van het statuut van de. Europese Investeringsbank De Slotakte vermeldt de verbindende protocollen en de niet-verbindende verklaringen Slotakte De CONFERENTIE VAN DE VERTEGENWOORDIGERS VAN DE REGERINGEN VAN DE LIDSTATEN, bijeen te Brussel op 30 september

Nadere informatie

18 oktober Onderzoek: Amerikaanse presidentsverkiezingen: Clinton en Trump

18 oktober Onderzoek: Amerikaanse presidentsverkiezingen: Clinton en Trump 18 oktober 2016 Onderzoek: Amerikaanse presidentsverkiezingen: Clinton en Trump Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten

Nadere informatie

De Duitse buitenlandse politiek

De Duitse buitenlandse politiek De Duitse buitenlandse politiek 1933-1939 Presentation by Mr Young Jouw taak Jij bent adviseur in buitenlandse politiek Het is jouw taak de leiders van de Nazi s te adviseren. Jij krijgt een aantal problemen

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2015Z08639 Datum 27 mei 2015

Nadere informatie