Noten. Noten behorende bij de inleiding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Noten. Noten behorende bij de inleiding"

Transcriptie

1 Noten Noten behorende bij de inleiding 1. Myne bespiegelingen over de Jooden in: De Onverwachte Courier, nr. 30 d.d De Onverwachte Courier, nrs. 30 en 40 d.d en Zie de inleiding van Dubbelman en Tanja bij, Vreemd gespuis, Dittrich, Immigratie in Nederland, Gijswijt-Hofstra, Een schijn van verdraagzaamheid, Over het begrip tolerantie ook Kisch, Toleranz und Menschenwürde, Gijswijt-Hofstra, Een schijn van verdraagzaamheid, Lucassen en Penninx, Nieuwkomers, 108, stellen dat de houding van de bevolking tegen de nieuwkomers niet beschreven kan worden. De enige benadering die hier mogelijk is, is om twee extremen te onderzoeken: namelijk samenwerking en tegenwerking. 8. Regionaal en lokaal onderzoek naar opvattingen over en reacties op religieuze afwijking in het algemeen of naar de problematiek van godsdienstvrijheid in het bijzonder is hard nodig willen (...) theoretische aanzetten de zo noodzakelijke empirische onderbouwing en theoretische uitwerking kunnen krijgen. Gijswijt-Hofstra, Een schijn van verdraagzaamheid, Michman, Historiography of the Jews in the Netherlands. 10. Een voorbeeld hiervan is Fuks-Mansfeld, De Mediene in de Nederlands-Jiddische literatuur, 355, Aangezien de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën een statenbond was met zeer grote autonomie voor de afzonderlijke gewesten, was er geen algemeen voor het gehele land geldende wetgeving, die het verblijf van de joden regelde. Zelfs gewestelijk waren hiervoor geen bepalingen en in de praktijk was iedere stad of plaats met eigen rechtsmacht bevoegd om wel of geen joden op te nemen en hiervoor de voorwaarden vast te stellen. 11. Het meest complete overzicht van de tot nu toe verschenen publikaties over Joodse Gemeenten is te vinden in Michman, Beem en Michman, Pinkas. 12. Geslaagde voorbeelden zijn De Vries, From Pedlars to Textile Barons, dat de ontwikkeling beschrijft van marskramer naar textielfabrikant en Yogev, Diamonds and Coral, dat de rol van de joden in de diamanthandel beschrijft en ruime aandacht besteedt aan de rol van het van oorsprong Amsterdamse handelshuis van de gebroeders Prager hierbij. 13.

2 In 1977 door Jongeling en Brilleman, Joodse begraafplaatsen, in 1980 onder redactie van De Vey Mestdagh, Joden in Noord-Oost Groningen, in 1985 Hage en De Vey Mestdagh, De Joodse gemeenschap van Veendam-Wildervank, in 1985 Van Klinken en De Vey Mestdagh, De Joodse gemeenschap in het Groninger Westerkwartier, in 1991 Schut, Geschiedenis van de Joodse gemeenschap in de Pekela s en in 1992 Van der Berg en Boon, De Joodse gemeenschap in de Kanaalstreek. 14. Behalve Groningen (stad) ontbreken onder andere nog studies over de joodse gemeenten van Winschoten en Hoogezand-Sappemeer. 15. Cohen, Family, community and environment, Tot nu toe zijn de volgende publikaties over de joden in de stad Groningen verschenen: Mendels, De Joodse Gemeente te Groningen, Van Hoorn, De geschiedenis van de Joden, Schut, Geschiedenis van de joden in de stad Groningen en Van Bekkum en Schut, De Joodse Gemeente van Groningen. Ondanks verschillen hebben deze studies gemeen dat ze niet gebaseerd zijn op omvangrijk archiefonderzoek. 17. Schut, Schema voor bronnenonderzoek. 18. Dit betreft voornamelijk losse stukken, die volgens Van Hoorn, De geschiedenis van de Joden, XIX, over de achttiende en negentiende eeuw in 1928 nauwelijks meer aanwezig waren. 19. Mendels, De Joodse Gemeente te Groningen, maakte in het geheel geen gebruik van stukken uit het archief van de Joodse Gemeente in tegenstelling tot Van Hoorn voor zijn De geschiedenis van de Joden. 20. Volgens een mondelinge mededeling van de medisch-historicus E.S. Houwaart heeft de medicus L. Ali Cohen omstreeks 1860 een studie geschreven over de geschiedenis van de joden in Groningen, die echter nog niet is teruggevonden. Wellicht kan dit manuscript opheldering verschaffen over de toestand van het oud-archief van de Joodse Gemeente Groningen rond Brasz, De kille van Kuilenburg,

3 Noten behorende bij hoofdstuk 1 1. Over het aantal joden dat Spanje verliet bestaat veel onduidelijkheid. De Encyclopedia Judaica, XV, 241, schat dat ongeveer joden Spanje ontvluchtten. Fuks-Mansfeld, De Sefardim, 19, houdt het op zo n , terwijl Kamen, The Mediterranean and the expulsion of Spanish Jews, 44, meent dat zo n 40 tot joden Spanje definitief de rug toekeerden. 2. Cohen, The friars and the jews, Van der Wee, Handel in de Zuidelijke Nederlanden, Fuks-Mansfeld, De Sefardim, Ibidem, Deze conclusie is gebaseerd op in de bronnen voorkomende Portugese namen, ibidem, Ibidem, Den Haan, Moedernegotie en Grote Vaart, Nusteling, Welvaart en Werkgelegenheid in Amsterdam, Voor een editie van de tekst van de Unie, Groenveld en Leeuwenberg, Die orginale unie metten acten daernaer gevolcht, Fuks-Mansfeld, De Sefardim, 44-45, Brilling, Die Entstehung der judischen Gemeinde in Emden, 32-33, Salomon, Myth or anti-myth?, Vlessing, New Light on the Earliest History. 12. Over Philip Joosten, Zwarts, De eerste rabbijnen en synagogen van Amsterdam, 251. Philip Joosten, die volgens Zwarts omstreeks 1744 te Braunschweig is geboren en vandaar naar Emden vertrokken, kan maar kort in deze stad hebben gewoond; in 1746 werden de joden namelijk uit Braunschweig verbannen. Zie ook hoofdstuk 2 noot Vlessing, New Light on the Earliest History, stelt deze gang van zaken ter discussie. 14. Fuks-Mansfeld, De Sefardim, Melnick, From Polemics to Apologetics, Vlessing, New Light on the Earliest History, 45, benadrukt dat het allerminst onomstotelijk vaststaat dat de naar Alkmaar afgevaardigde Philip Joosten identiek is aan Uri Halevi of Philip Joosten uit Emden. 17.

4 De Groot, Remonstrantie nopende de ordre, Huussen, De toelating van Sefardische joden, De tekst van het charter is afgedrukt bij Wolff, Geschiedenis der Joden te Haarlem, 57-63, en bij De Groot, Remonstrantie nopende de ordre, De Groot, Remonstrantie nopende de ordre, Ibidem, 45-46, waar de tekst van dit charter is afgedrukt. 22. Er is verondersteld dat de opvattingen van Pauw aanzienlijk liberaler zouden zijn geweest dan die van De Groot. Dit nu lijkt mij gegeven het feit dat Pauw ongetwijfeld de opvattingen van de Amsterdamse magistraat verwoordde en de aanvankelijk allesbehalve tolerante opvattingen van het Amsterdamse stadsbestuur in religieuze zaken weinig steekhoudend. Vgl. Fuks-Mansfeld, De Sefardim, 56 noot 58, en Huussen, Legal Position, Dit reglement is afgedrukt bij De Groot, Remonstrantie, , waarin ook uitgebreid wordt ingegaan op de totstandkoming. 24. De Groot, Remonstrantie, Fuks-Mansfeld, De Sefardim, 54-56, de tekst van de keur is afgedrukt op blz Ristow, Zur Frühgeschichte der rheinischen Juden, Dasberg, Untersuchungen über die Entwertung, en Greive, Die Juden. Grundzüge ihrer Geschichte, Germania Judaica, II, xxx, Kampman, Deutsche und Juden, Battenberg, Das Europäische Zeitalter, Cohen, The Friars and the Jews, , Israel, European Jewry in the age of Mercantilism, 6-7, stelt dat de joden in de loop van de tweede helft van de 15e eeuw de wijk naar Oost-Europa namen. 32. Battenberg, Das Europäische Zeitalter, Ibidem, Uitgebreid hierover Kisch, Forschungen zur Rechts- und Sozialgeschichte der Juden, Ehrlich, Geschichte und Kultur der Juden in den rheinischen Territorialstaaten,

5 36. Tenminste voor zover het civiele meningsverschillen betrof tussen enerzijds een jood en anderzijds een christen. Meningsverschillen waarbij beide partijen joods waren, werden met instemming van de landsheer ook wel voor een rabbinaal gerechtshof behandeld. Hoger beroep op de landsheerlijke of stedelijke rechtbank was evenwel altijd mogelijk indien een van beide partijen zich benadeeld voelde. Zie voor de instelling van een joodse rechtbank in Oost-Friesland, Eggersglüß, Hofjuden und Landrabbiner in Aurich, Lokers, Die Juden in Emden, 29, geeft een voorbeeld van een dergelijk document voor Oost-Friesland, ook bij Asaria, Die Juden in Niedersachsen, 281, is een Geleitbrief afgedrukt. 38. GAG Archief van de Hervormde Gemeente Groningen inv. nr. 511, folio 122 verso. 39. Zilverberg-Boas, Een nieuwe vondst, voor mededelingen over joodse vluchtelingen die in 1656 per schip uit Polen kwamen.

6 Noten behorende bij hoofdstuk 2 1. Zover bekend woonden in Nijmegen, Zutphen, Hasselt, Tiel en Wageningen in de 16e eeuw joden, Michman, Beem en Michman, Pinkas, 477, 576, 415, 534 en Weliswaar kocht het stadsbestuur van Groningen in de jaren 1549 en 1558 brandemmers van een jood, maar ik heb niet met zekerheid kunnen vaststellen of hij in de stad woonde. In 1555 werd de joodse arts Saalomon de Joode toestemming verleend zijn praktijk in de stad Groningen uit te oefenen; zijn naam werd nog in 1564 genoemd, Van Bekkum en Schut, De Joodse gemeente, 157, en Huisman, Stadsbelang en standsbesef, 61-62, 430. Beide hiervoor genoemde joden worden niet in de stadsrekeningen als inwoners vermeld, terwijl toch verwacht zou mogen worden dat, voor het geval zij een soort van woonrecht bezaten, hiervoor betaald is en dat een dergelijk bedrag in de stadsrekening zou zijn genoteerd. Overigens wil ik hierbij nog wijzen op de vergunning die de joodse artsen Salomon en zijn zoon Symon in 1563 kregen om hun beroep in Hasselt uit te oefenen, Gemeente-Archief Hasselt inv. nr Niet onwaarschijnlijk is dat het hierbij om dezelfde personen gaat. Met dank aan dr. F.J. Bakker voor deze mededeling. 3. De Vey Mestdagh, Joden in Noord-Oost Groningen, Het is het niet ondenkbaar dat deze Joest Muesken de vader is van de omstreeks 1544 te Braunschweig geboren Philip Joosten uit Emden, ritueel slachter en mogelijk mohel bij de Sefardische gemeente te Amsterdam. Gezien zijn patroniem is deze Philip Joosten een zoon van Joost (= Jozef). Een naam die als Jozef weliswaar vaker voorkomt, maar in de vorm van Joost aanzienlijk minder vaak. Aangezien in 1563 zowel in Groningen als het naburige Oost-Friesland slechts een gering aantal joden woonde, zal de naam Joost of Joest ook weer niet zo vaak zijn voorgekomen, zodat deze hypothese niet geheel en al uit de lucht is gegrepen. Volgens Lokers, Die Juden in Emden, 41, woonden in 1593 Emden zes joodse gezinnen. Hoewel hij deze joden niet met naam noemt, heb ik uit vermeldingen in zijn studie de namen van de volgende joodse inwoners in Emden rond 1590 kunnen vaststellen: Philip Joosten, Joseph Abrahams, Abraham en zijn zoon Marius, Simon, Moses en zijn zoon Michael. Een verder argument voor de hypothese is dat de sauvegarde van Joest Muesken in 1569 afliep, ongeveer de tijd dat Philip Joosten in Emden verschijnt. Verder wijs ik nog op de omstandigheid dat Philip Joosten verwanten in Praag had, de stad waar Joest Muesken was geboren. De omstandigheid dat Philip Joosten (Uri Halevi) namens Samuel Palache met het stadsbestuur van Groningen moest onderhandelen over de toelating van Portugese joden, kan eveneens een aanwijzing zijn voor mans bekendheid met deze streken, Vlessing, New Light on the Earliest History, 50 noot RAG AHJK inv. nr Cleveringa, Ontwikkelingslijnen van het rechtsbestel, 195, waar de desbetreffende buurbrief is afgedrukt. 6. Michman, Beem en Michman, Pinkas, 6, en Brugmans en Frank, Geschiedenis der joden,

7 De stad Appingedam maakte deel uit van het rechtsgebied van Appingedam, Holwierde en Tjamsweer. De bevoegdheid om recht te spreken rouleerde jaarlijks over de personen die in het bezit van een zogenaamde edele heerd waren. Oorspronkelijk bedroeg het aantal edele heerden zo n 80, waarvan er een aantal in het stadje Appingedam lag. Begin zeventiende eeuw was het aantal edele heerden in het gebied teruggelopen tot ongeveer vijftien. Sommige personen waren in het bezit van meerdere edele heerden, zoals de Ripperda s en Houwerda s. Ten tijde van de kwestie over Joest Muesken waren alle aandelen op deelname in de rechtspraak in handen van de families Ripperda en Houwerda. Zij spraken zelf recht of benoemden een rechter (redger), die namens hen de rechtspraak uitoefende. De rechters spraken recht op basis van het geldende landrecht; in dit gebied het landrecht van Fivelingo. Daarnaast fungeerde in de stad Appingedam een college van rechters (richters). Dit college is waarschijnlijk ontstaan uit zogenaamde buurrichters, die zich oorspronkelijk bezig hielden met het toezicht op straten, markten en waterlopen. In de loop der tijd smolt het stadsbestuur en dit college van richters samen tot een lichaam en noemde het zich eind zestiende eeuw ook burgemeesters of richters van Appingedam. In de studies van Cleveringa, Ontwikkelingslijnen van het rechtsbestel der stad Appingedam, en De Blécourt, Oldambt en Ommelanden, wordt uitgebreid aandacht besteed aan de ontwikkeling van de rechtspraak in de stad Appingedam en het rechtsgebied van Appingedam, Holwierde en Tjamsweer. Cleveringa geeft met de volgende woorden treffend de toenmalige situatie weer: Letten wij verder op de weinig duidelijke omschrijving van de rechtsmacht van de stadsrechters in den buurbrief van 1327 en het natuurlijk streven van beide rechterlijke organen de grenzen hunner competentie uit te breiden, dan behoeft de blik der voorzienigheid niet buitengewoon scherp te zijn om het ontstaan van competentieconflicten tusschen redger en rechters te voorspellen, 154. Overigens wil ik er nog op wijzen dat de functie van een toenmalige rechter meer omvatte dan alleen rechtspreken; hij was tevens een lokaal bestuurder. 8. RAG AHJK inv. nr Jean de Ligne, graaf van Aremberg, was van 1549 tot 1568 stadhouder van het gewest Groningen. 9. Brugmans en Frank, Geschiedenis der joden in Nederland, Ibidem, Ibidem, Ook verzoeken van joden in 1576 en 1583 om in de stad Groningen te wonen werden ingediend via bemiddeling van de stadhouder of zijn luitenant, beiden Spaansgezind en katholiek, Van Bekkum en Schut, De Joodse gemeente, Simon Michaëls woonde in 1583 nog in Groningen, Van Bekkum en Schut, De Joodse gemeente, 157. Volgens een aantekening bij H.O. Feith is deze resolutie aangaande de vestiging van joden door de Groninger rechtsgeleerde en archivaris Robertus Keuchenius Driessen, evenals die van 1583 waarover hierna meer, gevonden tussen stukken uit 1633 behorende bij een proces dat Stad en Ommelanden tegen elkaar voerden voor de Staten-Generaal, RAG Familiearchief Feith II inv. nr De rentepercentages die beiden van de hoofdsom mochten vragen, bedroeg ongeveer 33% op

8 jaarbasis. Dit sluit aan bij de middeleeuwse verhoudingen, toen dergelijke rentepercentages tussen de 36 en 46 procent lagen, Geisler, Die Juden in Deutschland, 189. In het nabij gelegen Oost-Friesland waren de rentepercentages eind zestiende en begin zeventiende eeuw al beduidend lager. Zo gold b.v. in Emden voor bedragen boven de 100 gulden 12%, voor bedragen tussen de 50 en 100 gulden 15% en voor bedragen onder de 50 gulden 24% rente op jaarbasis van de hoofdsom, Lokers, Die Juden in Emden, Ook voor Simon geldt dat zijn naam niet in de stadsrekening van 1573 en 1574 wordt genoemd. Het feit dat over zijn bijwoning nadere bepalingen zouden worden opgesteld, duidt op een soort van geleidebrief voor hem waarvoor hij ongetwijfeld jaarlijks een bedrag zou moeten afdragen aan de stedelijke fiscus. Dergelijke inkomsten zijn in de genoemde jaren niet in de stadsrekening verantwoord. 16. Met betrekking tot Groningen schrijft Formsma hierover: Plakkaten van Brussel wilde ze [bedoeld is het stadsbestuur] alleen afkondigen wanneer ze haar zinden en dan nog niet eens uit naam van de koning, maar uit naam van burgemeesters en raad, Formsma, De landsheerlijke periode, Natuurlijk was de eventuele toelating van joden in een bepaalde stad in deze tijd van de Opstand niet het voornaamste punt van zorg, maar onverschillig stond men er ook niet tegenover, dat blijkt wel uit de plakkaten en de opdracht van b.v. de Landvoogd in 1569 om de joden uit Zutphen te verdrijven. Zie Michman, Beem en Michman, Pinkas, In geen enkel gewest bezat het centraal gezag in Brussel zo weinig invloed als in Stad en Ommelanden, Formsma, De landsheerlijke periode, In 1544 was de centrale overheid de overtuiging toegedaan dat de joden aan de wieg stonden van het optreden van ketterse groeperingen, Brugmans en Frank, Geschiedenis der joden, 185. Het is niet onaannemelijk dat twee decennia later, in een tijd van toenemende geloofsstrijd, deze overtuiging nog steeds bestond. 20. Het archiefmateriaal laat ons deerlijk in de steek bij het bepalen van de aard van deze schade. Uit de weinige bronnen die wel overgeleverd zijn, kunnen we opmaken dat heling en de verkoop van ondeugdelijk zilver door Simon Michaëls een bron van ongenoegen voor het stadsbestuur waren, Van Bekkum en Schut, De Joodse gemeente, Ibidem, Van den Broek, Het beleg van Groningen. 23. Brood, Het Tractaat van Reductie, 20-25, en Boekholt, Rondom de Reductie, 2-7, voor de volledige tekst van het verdrag. 24. Ibidem. 25. In Joden in Noord-Oost Groningen worden de namen gegeven van de joden die o.a. in de

9 zeventiende eeuw in het gebied rond Appingedam en Delfzijl woonden. Nader onderzoek heeft meer namen en andere data opgeleverd, die ik hierbij laat volgen. De data tussen haakjes hebben betrekking op de eerste en laatste keer dat een persoon (gezin?) in de bronnen wordt genoemd. Levie Abrahams ( ), Levi Jacobs ( ), vrouw van Levi Jacobs ( ), Natan van Misinge ( ), Mette jodinne (1623), Philippus Michiels Levi ( ), zijn vrouw n.n. Joseph ( ), kind van Philippus Michiels ( ), Lazarus de jode (1633), weduwe van Lazarus de jode (1633), de oude Aron Abrahams (1639), Joseph Meijer ( ), de vrouw van Joseph Meijer (1676), Izaak Salomons ( ), zijn vrouw Bruintje Sijmens ( ), Simon Arons ( ), Abraham Arons ( ), Israel Abrahams (1651), Hessel Izaaks ( ), Simon Joseph, zwager van Philippus Michiels Levie ( ), Abraham Benedictus, geb. circa 1629 (1651), zijn vrouw Judith Joseph, geb. circa 1626 (1651), Levie van Bingen (1655), Judith, vrouw van Levi van Bingen (1655), Izaak Samuels (1655), zijn vrouw Frouke Heimans (1655), Mozes Nathans (1655), zijn vrouw Gluitje Sijmens (1655), Salomon Izaaks (1655), zijn vrouw Frouke Hinderiks (1655), Simon, zoon van Mozes Izaks uit Emden (1656), zijn vrouw Mariem Simons uit Wesel (1656), Simon Lazarus (1662), Petske jodinne (1664), Frouke jodinne (1664), Maria, dochter van Frouke (1664), Samuel Jacobs (1664), zijn vrouw (1664), Hartog Levi (1669), Jacob Benedictus (1671), Joseph Moses (1664), Izaak Hessels ( ), zijn vrouw Geertje Lazarus (1695), Aron Hessels ( ), zijn vrouw Geertje Abrahams ( ), Comprecht Heimans ( ), de weduwe van Comprecht Heimans (1699), Jacob Abrahams ( ), zijn vrouw Hanna Jacobs (1696), Koppel Joosten ( ), zijn vrouw Clara Comprechts (1699), Lazarus Joseph (1699), de vrouw van Lazarus Joseph (1699), Nathan Mozes (1684), zijn vrouw Sara Abrahams (1684), Izaak Comprechts (1699), Heiman Comprechts (1699), Abraham Jacobs ( ), Ansel Jacobs (1653), Jacob Abrahams, geb. circa 1620 te Lingen (1695), zijn vrouw Anna Izaaks, geb. circa 1625 te Frankfurt/Main (1695), Levi Joseph, geb. circa 1650 te Poznan (1695), zijn vrouw Rebecca Abrahams geb. circa 1656 (1695), Simon Jacobs (1696), Aron Jacobs (1695), Jozef Levi Lipschitz, vader van Levi Joseph (1693), RAG AHJK inv. nrs Reitsma, Acta der provinciale en particuliere synoden, VII, 204 en Het bestuur van de provincie van Stad en Lande was samengesteld uit vertegenwoordigers van de stad Groningen en de Ommelanden. Die van de Ommelanden voerden nog een eigen bestuur over een deel van de provincie. 28. RAG ASSL inv. nr. 116 folio RAG APS inv. nr. 2 sessie 6 art. 12 d.d , RAG APS inv. nr. 2 sessie 3 art. 1 d.d De Vey Mestdagh, De joodse gemeente van Appingedam, Ibidem, RAG APS inv. nr. 3 art.26 d.d

10 Het vrijgeleide was gesteld op naam van Isac Samuels, zijn vrouw Frouke Heimans, en zijn familie. Op de achterkant stonden nog de namen van Isaac Salomons en zijn vrouw Bruntije Sijmens, Mozes Naatans en zijn vrouw Gluitije Sijmens en Salomon Isaäcks en zijn vrouw Frouke Hindericks met de vermelding dat zij de volgende zes jaar 25 à 30 gulden moesten betalen, Dijkstra, De joodse gemeente van Delfzijl, Overigens blijkt Isaac Salomons zeker sinds 1643 en waarschijnlijk al sinds 1635 in Delfzijl te wonen, RAG AHJK inv.nr. 874 d.d Vgl. de opmerking van Fuks-Mansfeld in De Sefardim, 56, waar ze schrijft: de keur [bedoeld is het Amsterdamse jodenreglement uit 1616] heeft vaak model gestaan voor jodenreglementen in andere steden In Emden waren in 1633 in een Schutzbrief voor de daar wonende joden uitgebreide bepalingen opgenomen over de geldhandel van de joden. Een van de bepalingen was dat de joden niet op eigen houtje de niet ingeloste panden mochten verkopen, maar hiervoor toestemming van het stadsbestuur moesten vragen, Lokers, Die Juden in Emden, Dijkstra, De joodse gemeente van Delfzijl, Het ging hierbij om Natan van Misinge, Schut, De Joodse Gemeente van Stedum en Loppersum, De Franse schild is een gouden munt, voor het eerst in 1337 werd ingevoerd door de Franse koning Philip VI. De munt was erg populair en werd in de Nederlanden op grote schaal nageslagen. Maar zijn verspreiding was het grootst in de Zuidelijke Nederlanden en Holland. In de noordelijke gewesten richtte men zich meer op Duitse munten, Van Beek, Jacobi en Scharloo, Geld door de eeuwen heen, In 1620 was de munt in de Noordelijke Nederlanden allang niet meer een dagelijks gebruikt betaalmiddel. De rekeneenheid was toen veel meer de Carolusgulden. Een boete in Franse schilden was dan ook anachronistisch. 39. RAG AHJK inv. nr. 853 d.d , inv. nr. 854 d.d en d.d In de Ommelanden kwamen aan het eind van de middeleeuwen steeds meer van de redgerrechten in het bezit van lokale machthebbers. In de praktijk betekende dit, dat een rechtstoel staand was geworden; het uitoefenen van de rechtspraak was in handen gekomen van één persoon. De stad Groningen, altijd al kien op het uitbreiden van haar machtspositie, kocht vanaf de zeventiende eeuw veel van deze redgerrechten op. Vervolgens benoemde het stadsbestuur een jurist als rechter, die in haar naam recht sprak. 41. Schut, Geschiedenis van de joodse gemeenschap in de Pekela s, GAG Register Feith 1656: De Vey Mestdagh, De joodse gemeente van Appingedam,

11 GAG OAG resoluties van burgemeesters en raad d.d en Dik, Uit de geschiedenis van Appingedam, Schut, Geschiedenis van de joodse gemeenschap in de Pekela s, RAG APS inv. nr. 53 art. 59 d.d Zie noot 14 van hoofdstuk Huussen, De joden in Nederland en het probleem van de tolerantie, Graus, Judenpogrome im 14. Jahrhundert, Van Andel, Jodenhaat en jodenangst, Poliakov, De arische mythe, Van der Meiden, Bloedbeschuldiging te Nijmegen, 86-92, Po-Chia Hsia, Trent De Vey Mestdagh, De joodse gemeente van Appingedam, 39, over het voorkomen van stereo-typen in Groningen, voordat hier joden woonden. 52. Kamen, Groeiende verdraagzaamheid. 53. Hierover Reuchlin, Gutachten über das jüdische Schrifttum, Kisch, Zasius und Reuchlin, Kisch, Erasmus Stellung zu Juden, Augustijn, Erasmus und die Juden. 54. Over de houding van Luther t.a.v. de joden, Oberman, Wurzeln des Antisemitismus, Visser, Calvijn en de Joden, 3-4, Edwards, The Jews in Christian Europe, 61, Van Andel, Jodenhaat en jodenangst, Calvin accepted the concept of Jewish communal guilt for the crimes of individuals, a principle by then becoming obsolete in secular law, Edwards, The Jews in Christian Europe, 62. Visser, Calvijn en de Joden, 26, daarentegen benadrukt de gematigde houding van Calvijn tegenover de joden, Op t Hof, De visie op de joden, Een samenvattende studie over de houding van de gereformeerden ten opzichte van de joden tijdens het ancien régime ontbreekt. De enigen die hiermee althans een begin hebben gemaakt zijn Jaap Meijer in zijn inleiding op De Groot, Remonstrantie nopende de ordre, 20-32, Van den Berg, Joden en christenen en Op t Hof, De visie op de joden. 58. Güldner, Das Toleranz-Problem in den Niederlanden, De Bruijn, Plakkaten, nr. 91 d.d Reitsma, Geschiedenis der hervorming, Tsamenspreeckinghe van drie persoonen over het regireus placcaat van Groninghen, RAG

12 Collectie pamfletten 1602: Reitsma, Acta der provinciale en particuliere synoden, VII, 204 en RAG APS inv. nr. 2 sessie 6 art. 12 d.d RAG APS inv. nr. 2 sessie 7 art. 6 d.d , sessie 4 art. 5 d.d In 1620 vroeg de predikant Lucas Wiltes in Uithuizen advies aan de classis Middelstum hoe te reageren op de vestiging van joden, waarbij hij ten antwoord kreeg dat hij zich tot de plaatselijke rechter moest wenden, Schut, De Bijkerk Uithuizen, RAG APS inv. nr. 2 sessie 3 art. 1 d.d RAG APS inv. nr. 2 sessie 3 art. 4 d.d , sessie 3 art. 11 d.d , sessie 2 art. 12 d.d , sessie 2 art. 21 d.d Overigens ontbeerden de kerkbestuurders niet per definitie de steun van de wereldlijke autoriteiten in hun onverdraagzame houding in geloofszaken. In 1651 steunden de afgevaardigden van Groningen in de Staten-Generaal een voorstel, waarbij iedereen in de Republiek werd verplicht om de godsdienstoefeningen van de gereformeerden bij te wonen, Van der Sande, Roomse buitenbeentjes, RAG APS inv. nr. 2 art. 92 d.d , inv. nr. 53 art /1656, art /1657, art. 15 nr / RAG APS inv. nr. 53 art / RAG APS inv. nr. 2 art. 49 d.d Dijkstra, De joodse gemeente van Delfzijl, RAG APS inv. nr. 2 art. 42 d.d Het betrof hier waarschijnlijk het huwelijk van Symon, zoon van Mozes Isack uit Emden, die in 1656 in Delfzijl trouwde met Mariem, de dochter van Simon. De uit het Hebreeuws vertaalde huwelijksakte, ondertekend door de getuige Juda Leeb, zoon van de voorzanger Jacob te Norden, en Eliasar, zoon van de voorzanger Meier te Emden, is te vinden in: RAF Nedergerecht van Kollumerland V 12 folio 9 verso-11 verso. 74. RAG APS inv. nr. 3 art. 28 d.d , art. 27 d.d , art. 23 d.d , art. 22 d.d , art. 23 d.d , art. 65 d.d , art. 26 d.d , art. 29 d.d , art. 36 d.d , art. 27 d.d , art. 26 d.d , art. 26 d.d , art. 21 d.d RAG APS inv. nr. 53 art /1655, art /1656, art. 39 nr /1661, art. 44 nr.

13 7 1660/1661, art /1662, art /1662, art /1663, art /1664, art /1664, art /1665 en art / Roodenburg, Onder censuur, , voor de houding van de gereformeerde gemeente van Amsterdam tegenover de joden in deze stad. 77. In zoverre de leden van de provinciale synode hun opleiding hadden genoten aan de universiteit in Groningen is het goed mogelijk dat zij bij de studie Hebreeuws en het jodendom door joodse geleerden zijn onderwezen of door tot het christendom bekeerde joden. Het is bekend dat de professoren aan de theologische faculteit zich lieten bijstaan in hun onderwijs door proselieten. Professor Jacob Alting ( ), die in 1643 tot hoogleraar in de oosterse talen was benoemd, had in zijn jeugd onderwijs in de Talmud en andere joodse werken gehad van de Emder rabbijn Gomprecht ben Abraham, Roessingh, Jacobus Alting, een bijbelsch geleerde, 11. In Emden komt op een uit 1613 daterende lijst van in de stad woonachtige joden inderdaad een zekere Gomprich Abrahams voor en ook woont er in 1632 nog een Gomprecht, Lokers, Die Juden in Emden, 83 en 233. In zijn colleges maakte Alting waarschijnlijk zelf gebruik van de diensten van een bekeerde rabbijn, namelijk Fridericus Ragstat. Zie over Ragstat ook de inleiding van Meijer bij De Groot, Remonstrantie, 30, die melding maakt van een zekere Fredericus Rachstad van de Weylens, die in 1673 aan de provinciale synode in Den Haag een donatie verzoekt. De opvolger van Alting, Johannes Braun ( ), die in 1680 tot hoogleraar werd benoemd, liet zich bijstaan door de bekeerde rabbijn Isaac Hacohen Wehl, Mendels, De joodse gemeente te Groningen, RAG APS inv. nr. 3 art. 45 d.d Voor de opinies van calvinistische theologen over dit onderwerp o.a. Joosse, Scoone dingen en Van den Berg, Joden en christenen. 80. Nauta, Samuel Maresius en Roessingh, Jacobus Altingh. 81. Brugmans en Frank, Geschiedenis der Joden, 634 en Joosse, Scoone dingen, De inleiding van Meijer bij De Groot, Remonstrantie, GAG Acta Consistorie inv. nr. 1 d.d In GAG Acta Consistorie inv. nr. 2 d.d , is sprake van de uit Litouwen afkomstige Rebecca Jacobs, die uit armoede genegen was naar het christendom over te gaan. In GAG Acta Consistorie inv. nr. 2 d.d , is sprake van Daniel Mahir. In GAG Acta Consistorie inv. nr. 2 d.d , en is sprake van kostpenningen voor de zoon van Daniel Chaim. 85. GAG RA III ll nr. 2 (1668). 86. RAG AIG inv. nr. 7.7 d.d

14 GAG Acta Consistorie inv. nr. 4 d.d voor Izaak Heiman, GAG RA III ll nr. 6 (1701) voor Daniel Hindriks die in het open veld bij Trier is gedoopt, GAG RA III ll nr. 18 (1707) over de bekeerde jodin Anna Lazarus, die wederom tot het jodendom was overgegaan en waarvan de christelijke zoon in Wartburg zou zijn opgehangen, RAG APS inv. nr. 5 art. 20 d.d over een geldelijke toelage voor Christ. Albrecht Fels, GAG OAG rekest d.d bevat het verzoek van Bernardus Levi om hulp om lid van het hoedenmakersgilde te mogen worden, GAG OAG rekest d.d voor een verzoek om een geldelijke bijdrage van Wilhelm Christlieb, RAG ASSL inv. nr. 435 d.d voor een verzoek van Christina Jacobs om steun bij opzetten winkeltje, RAG ASSL inv. nr. 435 d.d voor verzoek om geldelijke steun voor de tachtigjarige Anna Jacobs, GAG OAG rekest d.d voor een verzoek om geldelijke steun van Carel Philip Wilhelm Daniel, GAG RA III ll nr. 86 (1748) over de in Amsterdam gedoopte Berent van Gelder, GAG OAG rekest d.d over de overleden bekeerde jood Peter Jans, die nog geen lidmaat van de kerk was en of hij desondanks bij de Nieuwe Kerk kon worden begraven. 88. De doop vond te Delfzijl plaats op , RAG DTB nr GAG RA III ii 3 d.d , GAG RA III ll nr. 6 (1701). 90. RAG ACA inv. nr. 13 art. 15 d.d , art. 19 d.d , art. 16 d.d , art. 4 d.d , art. 3 d.d , art. 3 en 15 d.d en art. 13 d.d GAG Acta Consistorie inv. nr. 1 d.d , , , en RAG ASSL inv. nr. 7 d.d Haitsma, Fridericus Ragstat a Weille en Jonckbloet, Gedenkboek der Hoogeschool, Op 16 augustus 1670 schreef hij zich onder de naam Fridericus Rachstad in aan de Universiteit te Groningen, Album Studiosorum, RAG APS inv. nr. 3 art. 45 d.d RAG ASSL inv. nr. 14 d.d In maart was hij ook als eens door de diaconie van de gereformeerde gemeente van de stad Groningen gesteund, GAG Acta Consistorie inv. nr. 9 d.d Volgens Haitsma, Fridericus Ragstat a Weille, 45-47, schreef hij zich in 1672 als student aan de universiteit te Leiden in en verbleef hij in 1673 te s Gravenhage. 98. GAG Acta Consistorie inv. nr. 5 d.d Ragstat trad omstreeks 1678 in het huwelijk met de uit Middelburg afkomstige Elisabeth Barentze, Haitsma, Fridericus Ragstat, Ibidem, 47.

15 101. Over de bekeerde rabbijn Israël Meijer, Brienen, Christiaan Meyer GAG OAG rekest d.d In zijn eerder genoemd rekest aan burgemeester en raad schreef hij dat hij in 1693 geboren was, waarmee hij dus bedoelde gedoopt. De doop was een nieuwe geboorte, die hem bijna dertig jaar jonger maakte. Overigens bestaat omtrent zijn doopdatum onduidelijkheid. In Brienen, Christiaan Meyer, 16-21, wordt o.a als doopdatum genoemd. In de biografie van de man zijn wel meer ongerijmdheden aanwezig. Zo is hij volgens Brienen tot zijn dood gehuwd geweest met Clasien Overinck, maar uit een rekest aan burgemeesters en raad blijkt dat zijn vrouw Maria Hensels heette, GAG OAG rekest d.d Het les geven in het Hebreeuws was een bezigheid die meer joodse bekeerlingen gemeen hadden. Zo Johan Christiaan Meijer, die in 1751 het stadsbestuur om een gift verzoekt ten einde het hem mogelijk te maken zijn eigen studie voort te zetten en anderen in de grondtaal, waarmee hij Hebreeuws bedoelt, te kunnen onderwijzen, GAG OAG rekest d.d GAG OAG rekest d.d , GAG Acta Consistorie inv. nr. 4 d.d Zo vroeg Christiaan Meijer heel bescheiden in 1725 een stuivertje uit de diakoniekas, GAG Acta Consistorie inv. nr. 5 d.d , en kreeg hij in 1730 een aalmoes van twaalf gulden, GAG Acta Consistorie inv. nr. 6 d.d GAG OAG rekest d.d In Brienen, Christiaan Meyer, 54-62, wordt een opsomming gegeven van de werken van de man, maar ook daar wordt deze titel niet vermeld Zijn vrouw Maria Hensels vroeg hierin om een liefdegift, GAG OAG rekest d.d Iets meer over zijn voorgeschiedenis en plaats van herkomst is misschien af te leiden uit het feit dat zijn weduwe in 1747 geld voor een reis naar Lingen krijgt, GAG OAG rekest d.d Een voorbeeld is het rekest van Christiaan Jacobs om hier te mogen trouwen met de uit Emden afkomstige Claartje Janssen, wat er op duidt dat hij waarschijnlijk eveneens uit die plaats afkomstig was, GAG OAG rekest d.d GAG Acta Consistorie inv. nr. 5 d.d GAG OAG rekest d.d GAG OAG rekest d.d Het gaat hierbij om Meijer Levi, die in 1762 bij de doop de naam Christiaan Meijer had ontvangen, GAG Acta Consistorie inv. nr. 5 d.d Hij was een zoon van de Groninger jood Izaak Levi (zie bijlage 2 nr. 18) GAG RA III tt 5 d.d , GAG RA III kk 3 (1770).

16 115. Hoewel het enigszins buiten de chronologische opzet van dit hoofdstuk valt, wil ik niet nalaten melding te maken van de omstandigheden rond het huwelijk van Levie Meijer en Dina Hindriks in Te meer ook omdat het één van de schaarse momenten is, die duidelijk maken hoe onoverbrugbaar de scheidslijnen tussen joden en niet-joden toen nog waren. De ouders van Levie probeerden het huwelijk van hun zoon op alle mogelijke manieren tegen te gaan. Volgens zijn verloofde had Levie zich door zijn voorgenomen huwelijk bloot gesteld aan vervolging en vijandschap van de gehele joodse gemeenschap in de stad Groningen. Omdat de aanstaande bruid hem al vier dagen niet had gezien wat natuurlijk lang is in dergelijke omstandigheden -, vreesde zij zelfs dat hij was ontvoerd, GAG RA III tt 16 d.d

17 Noten behorende bij hoofdstuk 3 1. Dit is ook de mening van de Duitse historicus Schilling, die in Das calvinistische Presbyterium, duidelijk heeft aangetoond dat er nauwe banden bestonden tussen de magistraat van de stad en de gereformeerde kerkeraad. Vooral in de zeventiende eeuw was een groot aantal stedelijke raadsleden tevens lid van de kerkeraad of de diaconie. In een dergelijke constellatie ligt het voor de hand te veronderstellen dat kerkeraad en stadsbestuur hun politiek nauw op elkaar afstemden. In hoeverre in de achttiende eeuw hiervan nog sprake was, is onbekend. 2. GAG RA III tt 2 d.d Jarges verkocht later zijn huis aan Allegonda van Weerden, die de woning eveneens ter beschikking stelde van de rooms-katholieke gemeente. Nadat zij op herhaaldelijk aandringen geen gehoor had gegeven om hier mee te stoppen, werd het huis uiteindelijk verbeurd verklaard, GAG RA III tt , , en Zie voor de houding van het stadsbestuur tegen de katholieken het artikel van Vos-Schoonbeek, Hinderpalen voor katholieke geloofsuitoefening. 3. Zie voor een geschiedenis van de Lutherse Gemeente, Kramer, De Lutherse Gemeente te Groningen in de 17e eeuw, De Lutherse Gemeente te Groningen van , en De Lutherse Gemeente te Groningen GAG RA III tt 1 d.d De Bruijn, Plakkaten, nr d.d GAG OAG protocol der Stads secrete saacken d.d Weliswaar was tussen 1608 en 1615 Philip Joosten vanuit Amsterdam uit naam van Samuel Palache naar Groningen gestuurd om met het stadsbestuur te onderhandelen over de toelating van Portugese joden in de stad, maar hierover zijn in het archief van de stad Groningen geen stukken gevonden, Vlessing, New Light on the Earliest History, 50 noot GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d Waarschijnlijk gaat het hier om rabbijn David Cohen de Lara ( ). 9. GAG Acta Consistorie inv. nr. 5 d.d Zie Fuks-Mansfeld, Bevolkingsproblematiek in joods Amsterdam, Lokers, Die Juden in Emden, Michman, Beem en Michman, Pinkas, Bijvoorbeeld de vestiging van Daniel Alexander en zijn vrouw Rachel Daniels in Wildervank, GAG OAG rekest d.d , van Eliasar Joseph in Termunten, GAG OAG rekest d.d.

18 , van Levi Aarons in Vlagtwedde, GAG OAG rekest d.d , van Moses Aron in Bellingwolde, GAG OAG rekest d.d en van Salomon Samuels in Winschoten, GAG OAG rekest d.d In een klapper op personen die het klein-burgerrecht hebben gewonnen, komt een zekere Jacob Abrahams voor. Het kon niet vastgesteld worden of het hier om dezelfde persoon gaat, die in 1689 toestemming krijgt om zich metterwoon in de stad te vestigen. Dezelfde persoon was overigens in 1703 een van de ondertekenaars van een akte, waarbij grond werd aangekocht ter vergroting van de joodse begraafplaats te Farmsum, RAG Huis-archief Farmsum inv. nr GAG OAG rekest d.d GAG OAG rekest d.d GAG RA III x d.d Zie bijlage GAG RA III tt 2 d.d en , GAG RA III ll nr. 11 (1702), GAG OAG rekest d.d In de voorwaarden waarop de bank van lening verpacht werd stond een clausule, die het anderen dan de pachter van de leenbank verbood geld op panden voor te schieten. 19. GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d GAG OAG rekest d.d Andere initiatieven waren het instellen van een groter aantal markten, de bevordering van de nijverheid door het aantrekken van hugenoten en het stimuleren van de textielnijverheid door ondernemers van elders gratis burgerrecht en belastingvoordelen te verlenen. 22. Hoewel het octrooi voor de duur van vijftien jaar gold, nam de stad in 1703 de dienst in eigen beheer over. 23. RAG So XV d.d GAG OAG rekest d.d , GAG Gilden inv. nr. 29 folio GAG OAG rekest d.d Op de verwerving van het burgerrecht en het gildelidmaatschap gaan we hierna uitgebreid in. 27. In feite lijken de economische motieven voor de vijandschap van de gildebesturen ten opzichte van de joden contra-produktief. Immers juist door joden het lidmaatschap van een gilde toe te staan, zou men toch veel eerder en beter in staat zijn om greep te hebben op hun economische activiteiten. 28. Overigens is de kwestie van toekenning van het burgerrecht niet helemaal duidelijk. De naam van Levie Jozefs komt niet voor in de klapper die is gemaakt op de personen die het burgerrecht van

19 de stad hebben verworven. Maar uit de tekst van het rekest blijkt duidelijk dat hij het burgerrecht verzoekt en uit de beschikking dat hem dat verleend wordt. 29. De bedragen die een nieuwe burger moest betalen varieerden per periode. Volgens een resolutie van 1615 moesten alle nieuwe leden van een gilde acht daalder ten behoeve van de armen betalen, GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d Eenzelfde bedrag werd gevraagd voor de inschrijving op de rol van het koopliedengilde, GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d In de achttiende eeuw was een vreemde voor verwerving van het burgerrecht en het lidmaatschap van het koopliedengilde in totaal 111<$E1/2> gulden kwijt. Zie voor een specificatie van de bedragen tabel GAG RA III ll nr. 24 (1710), GAG OAG rekest d.d GAG OAG rekest d.d en , GAG RA III ll nr. 24 (1710). 32. GAG RA III ll nr. 6 (1700), GAG OAG rekest d.d Althans dat blijkt uit een poging tot chantage van Abraham Sanders, die in Stralsund dreigde bekend te maken dat Levie Jozefs een bankbreukige was, GAG RA III ii 3 d.d GAG RA III ll nr. 18 (1707), RA III ll nr. 23 (1709). 35. GAG RA III ll nr. 6 (1700), RA III tt d.d , RA III ll nr. 11 (1702), RA III tt d.d GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d GAG RA III tt 2 d.d , RA III ll nr. 6 (1700), RA III ll nr. 11 (1702), RA III tt d.d , RA III ll nr. 18 (1707), RA III ll nr. 24 (1710). 38. GAG RA III ii 3 d.d Verdooner en Snel, Trouwen in Mokum I, Meijer, Balans der Ballingschap V, Afgebeeld bij Dijkstra, De joodse gemeente van Delfzijl, 431. De grafsteen bevindt zich tegenwoordig in de synagoge te Groningen. 42. De begraafplaats in Farmsum diende als begraafplaats voor de joden in Appingedam, De Vey Mestdagh, De joodse gemeente van Appingedam, De houding van de Groninger magistraat ten opzichte van niet-gereformeerden mocht dan verdraagzamer zijn geworden, dat gold nog niet de uitoefening van godsdienst. Zoals we al eerder zagen werd dit niet aan katholieken toegestaan, maar ook niet aan andere groeperingen zoals b.v. de Quakers, zie Kuiken, Kinderen van het licht. Zo trof in 1709 de stadsschout bij een inval

20 in een huis aan de Carolieweg een zgn. conventikel der collegianten aan. Ook deze bijeenkomsten moesten onder bedreiging van zware straffen worden gestaakt, GAG RA III tt 2 d.d en GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d Overigens is het mogelijk dat burgemeesters en raad zich stoorden aan het feit dat de gebedsdiensten zonder toestemming werden gehouden. Immers uit rechterlijke archieven van een paar jaar later blijkt dat de joden over een Heilige Arke beschikten en wordt zelfs de ruimte in het huis van Levie Jozefs waar de gebedsdiensten werden gehouden, kerk genoemd, GAG RA III ll nr. 34 (1717). Hoewel het stadsbestuur dus van deze omstandigheden op de hoogte was, vaardigde ze toen geen verbod uit. 45. GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d GAG OAG rekest d.d GAG OAG rekest d.d GAG RA III J nr. 15 d.d folio 150. Nog in 1717 maakt iemand melding van het feit dat hij vroeger wel eens in de kerk bij Levie Jozefs kwam, GAG RA III ll nr. 34 (1717). 49. GAG RA III J nr. 15 d.d GAG OAG rekest d.d GAG RA III ll nr. 18 (1707). 52. Overigens is de vindplaats van deze besnijdenisboekjes mij niet bekend. Beem, De joden van Leeuwarden, maakt in het geheel geen melding van Levie Jozefs in deze hoedanigheid. 53. GAG OAG rekest d.d , , en Hij zal toen zijn besnijdenisregisters hebben meegenomen. Maar het is ook niet geheel en al onwaarschijnlijk dat deze besnijdenisregisters hem later in het bezit zijn gesteld door de advocaat Hallewil. Deze diende in 1711 namens Levie Jozefs een rekest in om de teruggave van een braskorf, waarin zich Hebreeuwse boekjes, oude brieven en andere papieren bevonden, GAG OAG rekest d.d GAG OAG resolutie van burgemeesters en raad d.d Dit besluit werd een paar dagen later door de Staten van de provincie Stad en Lande overgenomen en daarmee tot het gehele gewest uitgebreid, De Bruijn, Plakkaten, nr d.d GAG RA III ll nr. 24 (1710), GAG OAG rekest d.d Het betrof een buitenechtelijk geboren dochter van Cecile de la Ferté en een zekere generaal Obdam uit Utrecht. Hoogstwaarschijnlijk was de vader de in 1635 geboren Jakob van Wassenaer, graaf van Wassenaar en heer van Obdam. 56. Pachter werd uiteindelijk Justus Kriex, telg uit een familie van tafelhouders, GAG OAG resolutie

BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN

BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN Misjpoge 1992 nr 3, pagina 88-96 BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN IV. Het Stadsarchief van Groningen INLEIDING De joodse gemeente in de stad Groningen was een van de talrijkste

Nadere informatie

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T00456 Inventaris van het archief van de Waalse Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T.L.H. van de Sande, 2010 H.J. Postema, september 2014 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 INVENTARIS... 5 1 STUKKEN VAN

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN AANWEZIG BIJ HET STADSARCHIEF s-hertogenbosch OVERZICHT ROSMALEN Versie juli 2012 WOORD VOORAF Genealogisch onderzoek in de registers van de burgerlijke stand levert voor

Nadere informatie

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN AANWEZIG BIJ HET STADSARCHIEF s-hertogenbosch HANDLEIDING EN OVERZICHT Versie mei 2014 WOORD VOORAF Genealogisch onderzoek in de registers van de burgerlijke stand levert

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). ARMENZORG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt opgebouwd:

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

DE: JOODSE: GEMEENTE VAN DELFT GENEALOGIE TEN DIENSTE VAN SOCIOLOGISCH-DEMOGRAFISCH ONDERZOEK

DE: JOODSE: GEMEENTE VAN DELFT GENEALOGIE TEN DIENSTE VAN SOCIOLOGISCH-DEMOGRAFISCH ONDERZOEK Misjpoge 1990 nr 3, pagina 73-78 DE: JOODSE: GEMEENTE VAN DELFT GENEALOGIE TEN DIENSTE VAN SOCIOLOGISCH-DEMOGRAFISCH ONDERZOEK Al is in de hele geschiedenis van de joden in Nederland de stad Amsterdam

Nadere informatie

Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838

Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838 Nummer archiefinventaris: 1.05.11.16 Inventaris van het digitaal duplicaat van het microfichebestand van het archief Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Suriname, 1662-1838 Digitaal Duplicaat van

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006

Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006 Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006 Inventaris van het archief met de Doop-, Trouw- en Begraafboeken benevens van de Registers van Overledenen etc. in Zuid-Holland, daterende van voor de Invoering van

Nadere informatie

Voorouder of wel stamboomonderzoek Definities:

Voorouder of wel stamboomonderzoek Definities: Jan R. Cirpka Voorouder of wel stamboomonderzoek Definities: Kwartierstaat: alle voorouders van één persoon Parenteel: Alle nakomelingen van één voorouder Familiegeschiedenis Twee belangrijke gebeurtenissen

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder

Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder Graven van burgemeesters op het Kamper kerkhof in IJsselmuiden door Kees Schilder Vóór 1829 werden welgestelde burgers en inwoners van Kampen begraven in de kerken die de stad rijk was. Minder gegoeden

Nadere informatie

3.04.10.118 DTB Voorschoten 3. Inhoudsopgave

3.04.10.118 DTB Voorschoten 3. Inhoudsopgave Inventaris van het archief van de Doop-, Trouw- en Begraafboeken benevens van de Registers van Overledenen etc. in Zuid-Holland, daterende van voor de Invoering van de Burgerlijke Stand VOORSCHOTEN 3.04.10.118

Nadere informatie

Inventaris van de kopieën der Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Leiden

Inventaris van de kopieën der Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Leiden Nummer archiefinventaris: 3.04.16.073 Inventaris van de kopieën der Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) van Leiden Auteur: H. Brouwer Nationaal Archief, Den Haag 1929 Copyright: cc0 This finding aid is

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105)

Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105) NT00105_16 Nadere Toegang op inv. nr 16 uit het archief van het Gerechtsbestuur Schalkwijk, 1685-1810 (105) H.J. Postema November 2014 Inleiding Dit document bevat regesten van de processen die voor het

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS Op 6 april 1804 wordt bij de magistraat ter tafel gebracht een gedrukt biljet met de aankondiging van de publieke

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide Vorming en Toerusting Programma 2012-2013 Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur Het Witte Kerkje Huis ter Heide In het seizoen 2012-2013 zet Het Witte Kerkje de traditie van Vorming &

Nadere informatie

Akte van geboorte. [w.g.] Govert van Andel Izak van der Beek. Jan Colijn C. Boll maire

Akte van geboorte. [w.g.] Govert van Andel Izak van der Beek. Jan Colijn C. Boll maire BS Eethen (scan Family Search) Akte van geboorte Op heeden den zes en twintigste van de maand maart agtienhonderd twaalf des nademiddags ten zes uuren is gecompareerd voor mij Maire van Genderen canton

Nadere informatie

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen.

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Pelajaran 11 et Compabniebewind in de Republiek Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Tekst: Bestuur en beheer - de

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

SNS rechtsvoorgangers

SNS rechtsvoorgangers Overzicht van de bestemming van de archieven van de rechtsvoorgangers van de Samenwerkende Nederlandse Spaarbanken (SNS) In deze versie zijn de verschillen tussen Scope, inleiding(en) en stamboom gecontroleerd

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813

Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813 Nummer archiefinventaris: 2.01.33 Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813 Auteur: J.K. Bondam Nationaal Archief, Den Haag 1930 Copyright: cc0 This finding aid is

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Portret van een vriendschap Moeizaam manoeuvreren Corte deductie Het heikele punt van de religie Portretruil Politiek ongelukkige partnerkeuze Portret

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844

Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844 Nummer Toegang: 2.25.69.05 Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844 De Nederlandsche Bank N.V. De Nederlandsche Bank: Olaf Borgers

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731

Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731 Schoolkinderen in de VOC- vestiging te Cochin in 1731 Transcriptie van twee folio s aanwezig in een archief in India Herman de Wit, Maarssen, juli 2014 Bron: Nationaal Archief Den Haag, Nederlandse bezittingen

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Hof van Cassatie van België

Hof van Cassatie van België 10 SEPTEMBER 2007 S.07.0003.F/1 Hof van Cassatie van België Arrest Nr. S.07.0003.F A. T., Mr. Michel Mahieu, advocaat bij het Hof van Cassatie, tegen OPENBAAR CENTRUM VOOR MAATSCHAPPELIJK WELZIJN VAN LUIK.

Nadere informatie

BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN

BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN Misjpoge 1991 nr 2, pagina 49-57 BRONNEN VOOR JOODSE GENEALOGIE IN DE NEDERLANDSE ARCHIEVEN I. Het Haagse Gemeente-archief 1. INLEIDING. Ook het Haagse Gemeente-archief merkt een duidelijke toename van

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie

Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie Plaatsingslijst van het archief van het gezin van L.P. Krijger en J. Krijger- Hasper en familie (1909-1949 (2011)) 1069 Samengesteld door drs. K.D. Houniet Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810

Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810 Nummer archiefinventaris: 3.03.08.216 Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810 Auteur: A.A. Mietes Nationaal Archief, Den Haag 1986 Copyright: cc0 This

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Canon van het uitgeversen auteursrecht

Canon van het uitgeversen auteursrecht Canon van het uitgeversen auteursrecht een route in vijftig data Vijf eeuwen kopij-, staats-, uitgevers- en auteursrecht in Nederland 1450-1950 met een kroniek en chronologie van gebeurtenissen en maatregelen

Nadere informatie

LANDAANWINNING EN BEDIJKING

LANDAANWINNING EN BEDIJKING LANDAANWINNING EN BEDIJKING Noord-Hollandse kust Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Nadere informatie

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM De immigratie van Duitse dienstboden naar Hilversum in de periode van 1 januari 1919 tot 1 januari 1925 (vervolg en slot) door Helma Ketelaar Het tweede

Nadere informatie

Nummer Toegang: 1.11.06.03 Inventaris van de collectie Jacob Mossel, 1699-1801

Nummer Toegang: 1.11.06.03 Inventaris van de collectie Jacob Mossel, 1699-1801 Nummer Toegang: 1.11.06.03 Inventaris van de collectie Jacob Mossel, 1699-1801 Nationaal Archief (c)1971 Deze inventaris is geschreven in hetnederlands 1.11.06.03 3 I N H O U D S O P G A V E BESCHRIJVING

Nadere informatie

COMPENSATIECOMMISSIE

COMPENSATIECOMMISSIE COMPENSATIECOMMISSIE Zaaknummer Compensatiecommissie 2012CC001 Zaaknummer Klachtencommissie 2011T307 datum uitspraak 01/03/2013 De Compensatiecommissie voor seksueel misbruik in de R.-K. Kerk van de Stichting

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

De nakomelingen van Hartogh Hirsch Samuel VERDONER

De nakomelingen van Hartogh Hirsch Samuel VERDONER een genealogieonline publicatie De nakomelingen van Hartogh Hirsch Samuel VERDONER door 3 mei 2016 De nakomelingen van Hartogh Hirsch Samuel VERDONER Generatie 1 1. Hartogh Hirsch Samuel VERDONER, is geboren

Nadere informatie

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Het Raadsel van Nijmegen. Programma / Programmanummer Cultuur / 1071

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Het Raadsel van Nijmegen. Programma / Programmanummer Cultuur / 1071 Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Het Raadsel van Nijmegen Programma / Programmanummer Cultuur / 1071 BW-nummer Portefeuillehouder H. Beerten Samenvatting Naar aanleiding van een claim van een Joodse

Nadere informatie

Leergang Israël en de Bijbel 3 e Gewijzigde versie 26 juni zomer 2015

Leergang Israël en de Bijbel 3 e Gewijzigde versie 26 juni zomer 2015 Leergang Israël en de Bijbel 3 e Gewijzigde versie 26 juni zomer 2015 Gouda Data: 10 sept. / 24 sept. / 8 okt. / 15 okt. / 29 okt. / 12 nov. / 26 nov. / 10 dec. Datum Gouda Titel Uitwerking Bronnen (uiteraard

Nadere informatie

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede.

Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Het leven van Petronella Kortenhof (l8 1 1-1885), een Haarlemse vondelinge en inwoonster van Heemstede. Inleiding Bij het invoeren van een Heemsteedse huwelijksakte van het echtpaar Hooreman-Kortenhof

Nadere informatie

Voorstel inzake wijziging ord. 3 c.a. (wijzigingen i.v.m. HBO-theoloog/kerkelijk werker) 1. Inleiding

Voorstel inzake wijziging ord. 3 c.a. (wijzigingen i.v.m. HBO-theoloog/kerkelijk werker) 1. Inleiding Voorstel inzake wijziging ord. 3 c.a. (wijzigingen i.v.m. HBO-theoloog/kerkelijk werker) (GCK 11-04). 1. Inleiding De generale synode heeft op 11 november 2011 besluiten genomen ten aanzien van de positie

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN. binnen de gemeente THOLEN. vanaf 1811

ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN. binnen de gemeente THOLEN. vanaf 1811 ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN binnen de gemeente THOLEN vanaf 1811 Inleiding In deze inventaris staan de archieven beschreven die de notarissen, die in de diverse plaatsen binnen de huidige gemeente Tholen

Nadere informatie

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1.

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1. De oudste nog bewaard gebleven statuten, toen nog wetten, van de vereniging dateren van 1869. Het Gezelschap was nog eigenaar van het Musæum Medioburgense, dat om die reden ook in deze wetten wordt vermeld.

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra (1878-1915 (1917)) 460 Samengesteld door J.F. Seijlhouwer en F. de Vries Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) Vrije

Nadere informatie

Van stad en buitenie

Van stad en buitenie Van stad en buitenie Een institutionele studie van rechtspraak en bestuur in Weert 1568-1795 een wetenschappelijke proeve op het gebied van de Letteren Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor

Nadere informatie

Carl Polak 1896 1973

Carl Polak 1896 1973 Carl Polak 1896 1973 In de afgelopen periode zijn op diverse plaatsen in de gemeente Beilen Stolpersteine geplaatst. Op die manier wordt men onder andere er aan herinnerd dat daar in de Tweede Wereld Oorlog

Nadere informatie

DEZE INFORMATIE IS INDERTIJD DOOR VRIJWILLIGERS SAMENGESTELD EN STOND VOORHEEN OP DE WEBSITE VAN DE GEMEENTE RHEDEN.

DEZE INFORMATIE IS INDERTIJD DOOR VRIJWILLIGERS SAMENGESTELD EN STOND VOORHEEN OP DE WEBSITE VAN DE GEMEENTE RHEDEN. Registers van naamsaanneming in de gemeente Velp, 1813 Gelders Archief: toegangsnummer: 2501 inv.nrs 186, 187 DEZE INFORMATIE IS INDERTIJD DOOR VRIJWILLIGERS SAMENGESTELD EN STOND VOORHEEN OP DE WEBSITE

Nadere informatie

Inventaris van het archief van D. Luyckx Massis, 1743-1768

Inventaris van het archief van D. Luyckx Massis, 1743-1768 Nummer archiefinventaris: 1.10.56 Inventaris van het archief van D. Luyckx Massis, 1743-1768 Auteur: C.H. van Marle Nationaal Archief, Den Haag 1976 Copyright: cc0 This finding aid is written in Dutch.

Nadere informatie

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Richard Paping Rijksuniversiteit Groningen Tweede Dag van de Historische Demografie Tilburg, 4 december 2009 Een nieuwe schatting voor de bevolking

Nadere informatie

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ De Republiek der Nederlanden, verenigd in een micronatie sinds de uitroeping van de Unie van Utrecht 2007, beseffend dat een grondige hervorming

Nadere informatie

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN

DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN DE OUDSTE GENERATIES VAN HET KAMPER REGENTENGESLACHT VAN INGEN door K. Schilder en H.J. van Ingen Van het begin van de 15e eeuw tot ongeveer het midden van de 1ge eeuw hebben regelmatig leden van het geslacht

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

3. Het begin. De Dam in 1648

3. Het begin. De Dam in 1648 3. Het begin Oostzaandam In den beginne... was er water. Zo zou je een verhaal over de streek rond de Zaan kunnen beginnen. In den beginne was het in ieder geval het water dat samen met de wind bepaalde

Nadere informatie

2 Hoogduitse joden in het gewest Groningen vanaf de zestiende tot de achttiende eeuw: reacties van overheid en kerk

2 Hoogduitse joden in het gewest Groningen vanaf de zestiende tot de achttiende eeuw: reacties van overheid en kerk 2 Hoogduitse joden in het gewest Groningen vanaf de zestiende tot de achttiende eeuw: reacties van overheid en kerk De eerste joden in Stad en Ommelanden In de tweede helft van de zestiende eeuw verschijnen

Nadere informatie

Boven in het pand bevinden zich twee platte gevelstenen. In een van de gevelstenen (boven de voordeur) is de tekst 'HUIZE LOUISE' gebeiteld.

Boven in het pand bevinden zich twee platte gevelstenen. In een van de gevelstenen (boven de voordeur) is de tekst 'HUIZE LOUISE' gebeiteld. Huize Louise. Inleiding. Vanuit het zuiden, even voorbij de Markt en de Protestante kerk in de Grotestraat, staat op de nummers 92 tot 94 een pand dat de naam draagt 'Huize Louise'. In dit pand waren eerder

Nadere informatie

De handschriften van Ets Haim/Livraria Montezinos en de boekcultuur van de Amsterdamse Sefardim

De handschriften van Ets Haim/Livraria Montezinos en de boekcultuur van de Amsterdamse Sefardim De handschriften van Ets Haim/Livraria Montezinos en de boekcultuur van de Amsterdamse Sefardim Menasseh ben Israel (1604 1657) Emile Schrijver Bibliotheca Rosenthaliana Universiteit van Amsterdam Bijzondere

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers)

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij de Voorwaarts) (Oud Wijnkopers) G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers) Gerrit Oud, zoon van tabaksfabrikant Pieter Oud, plaatste in de Purmerender courant van zondag 6 mei 1877 een advertentie. De naam Oud

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Dames en heren, Een nieuwe stad komt pas tot leven

Nadere informatie

De eerste Amsterdamse joden

De eerste Amsterdamse joden WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. bhet onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: De eerste Amsterdamse joden Pesachbord Vervaardiger: Delfts aardewerkfabriekje

Nadere informatie

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer Detop100vandefamilienameninNederland LeendertBrouwer Voor een totaalbeeld van de familienamen in Nederland beschikken we over twee ijkjaren: 1947(volkstelling) en 2007(Gemeentelijke Basisadministratie).

Nadere informatie

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk Hans Nagtegaal Erfenissen zijn in de loop der eeuwen oorzaak geweest van vele ruzies en zelfs van oorlogen. Wie is familie van wie en

Nadere informatie

Inventaris van het archief van J. Nepveu [levensjaren 1719-1779], 1752-1777

Inventaris van het archief van J. Nepveu [levensjaren 1719-1779], 1752-1777 Nummer archiefinventaris: 1.10.60 Inventaris van het archief van J. Nepveu [levensjaren 1719-1779], 1752-1777 Auteur: J. de Hullu Nationaal Archief, Den Haag 1918 Copyright: cc0 This finding aid is written

Nadere informatie

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS

Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Herinnering aan Elisabeth Bangert - tante Betje (1870-1964) FREEK DIJS Van wie ben jij er één? Dat was telkens de vraag van tante Betje als ik bij mijn oma, haar zuster, kwam logeren in Baarn. Die vraag

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Ordinantie 20 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken

Ordinantie 20 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken 20. Ordinantie voor het verband met andere kerken I Het verband met andere kerken Artikel 1 De oecumenische arbeid 1. De Nederlandse Hervormde Kerk zoekt in al haar geledingen bevestiging en versterking

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 107 d.d. 7 juni 2010 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. E.M. Dil Stork en mr. B.F.

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 107 d.d. 7 juni 2010 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. E.M. Dil Stork en mr. B.F. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 107 d.d. 7 juni 2010 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. E.M. Dil Stork en mr. B.F. Keulen) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Inventaris van stukken betreffende de Buitenplaats Meerwijk onder Koudekerk

Inventaris van stukken betreffende de Buitenplaats Meerwijk onder Koudekerk Nummer archiefinventaris: 3.19.37 Inventaris van stukken betreffende de Buitenplaats Meerwijk onder Koudekerk Auteur: E.H. Korvezee Nationaal Archief, Den Haag 1947 Copyright: cc0 This finding aid is written

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Nummer Toegang: 1.10.83 Inventaris van de collectie Van Vredenburch. 1602-1779

Nummer Toegang: 1.10.83 Inventaris van de collectie Van Vredenburch. 1602-1779 Nummer Toegang: 1.10.83 Inventaris van de collectie Van Vredenburch. 1602-1779 Nationaal Archief (c) z.d. This inventory is written indutch 1.10.83 3 I N H O U D S O P G A V E BESCHRIJVING VAN HET ARCHIEF...

Nadere informatie

JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611

JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611 JURISPRUDENTIE VAN HET HVJEG 1987 BLADZIJDEN 3611 ARREST VAN HET HOF (DERDE KAMER) VAN 24 SEPTEMBER 1987. BESTUUR VAN DE SOCIALE VERZEKERINGSBANK TEGEN J. A. DE RIJKE. VERZOEK OM EEN PREJUDICIELE BESLISSING,

Nadere informatie

Het aanvraagformulier dient in het Engels of het Duits te worden ingevuld.

Het aanvraagformulier dient in het Engels of het Duits te worden ingevuld. Het aanvraagformulier dient in het Engels of het Duits te worden ingevuld. Beantwoording van vraag 4.4 "Hoe bent u aan het werk gekomen?" Uitleg: Het werk dat in het ghetto of daarbuiten werd gedaan moet

Nadere informatie

Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord

Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord Inleiding Een zuivere splitsing van de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde De splitsing van de kieskring BHV is ruim 50 jaar de eis van de

Nadere informatie

G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M

G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M G E M E E N T E A R C H I E F S C H I E D A M TOEGANGSNUMMER 462 INVENTARIS VAN DE COLLECTIE VERHOEF 1811-1897 DOOR C. JEURGENS SCHIEDAM 1996 1 INHOUDSOPGAVE Wijze van citeren... 2 INVENTARIS... 3 1. Henricus

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de familie Telders, 1712-20e eeuw

Inventaris van het archief van de familie Telders, 1712-20e eeuw Nummer archiefinventaris: 2.21.183.81 Inventaris van het archief van de familie Telders, 1712-20e eeuw Auteur: J.A.A. Bervoets Nationaal Archief, Den Haag 1980 Copyright: cc0 This finding aid is written

Nadere informatie

Generale regeling voor de kerkelijk werkers. als bedoeld in ordinantie 3-12-8

Generale regeling voor de kerkelijk werkers. als bedoeld in ordinantie 3-12-8 Generale regeling voor de kerkelijk werkers als bedoeld in ordinantie 3-12-8 Inhoudsopgave Artikel 1. Artikel 1a. Artikel 2. Artikel 3. Artikel 4. Artikel 5. Artikel 6. Artikel 6a. Artikel 7. Artikel 8.

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie