Handboek: blauwe kadertjes= niet kennen; achtergrondinformatie. bouwstof voor de kennis van het verleden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handboek: blauwe kadertjes= niet kennen; achtergrondinformatie. bouwstof voor de kennis van het verleden"

Transcriptie

1 Historische Kritiek Handboek: blauwe kadertjes= niet kennen; achtergrondinformatie Examen: multiple choice (handboek) casusvraag (lesnotities) denkvraag (proefexamen in de loop van december): toetsen van vaardigheden slides en films: op minerva Deel 1: de bron, bouwstof voor de kennis van het verleden 1. de notie bron Overblijfsel overlevering (geschreven of oraal) bouwstof voor de kennis van het verleden casus: Palast der republiek bezetten heeft een belangrijke symbolische functie nieuwe vestiging van de DDR o ruïne na bombardementen o nieuw gebouw ipv vroegere paleis van de keizers (WOI): Schloßplatz in Berlijn, oud slot wordt afgebroken > nieuw groot plein: Karl Marx Platz; Palast (= paleis) der Republiek: polyvalente zaal, ministers o Oostblok brokkelt af, regime stort in elkaar o 1 ste vrij parlement van OostDuitsland zetelt hierin o had symbool van Wende kunnen worden (=omwenteling: hereniging Oost en WestDuitsland 89)=> politieke functie verandert o Men wil het gebouw opnieuw afbreken en het oorspronkelijke slot doen herrijzen, elke herinnering aan DDR uit het stadsbeeld verdringen overblijfselen zijn verre van neutraal 1.1 Bronnen: bewuste creaties? Typologie (= onderverdeling op bepaalde kenmerken) in functie van de intentie: artefacten: onbewust ontstaan onthullen, onbewuste realiteit (vb scherven in afvalput) kunnen vb leren over voeding, verhouding diersoorten 1

2 audiovisuele bronnen: in theorie bewust gemaakt, maar: unwitting testimony (=onwillige overlevering) => vb: Dallas 22 nov, 1963: Abraham Zapruder filmt moord op J.F.Kennedy bij het uittesten van zijn 8 mm camera: toevallig gefilmd, men weet op voorhand niet dat men een belangrijke historische bron gaat maken o enige beelden moord, pas in 75 aan publiek getoond: 1 ste schot, verkeersbord, fataal schot o o o Moderne media: explosie van ongewilde beelden en opnames Interpretatie beelden opbouwen, kan manipuleren: plots heel andere betekenis, door vb iets verkeerds op te nemen dag van vandaag wordt alles veel vlugger publiekelijk voordelen: bestaan toegeven +veroordelen: Abu Graibgevangenis cb: Sarkozy op het salon de l agriculture 2008 : het cassetoi pauvre con incident ongewilde beelden worden heel rap verspreid over de wereld men is nergens meer veilig voor de camera, beelden blijven je achtervolgen 1.2. De vormeigenschappen: geschreven en ongeschreven bronnen Types van bronnen en hun decodering: Geschreven bronnen Verhalende of literaire teksten, tussen Dichtung und Wahrheit (J.W. von Goethe) egodocumenten (J. Presser) : bloeiperiode voor egodocumenten * Diplomatische teksten beantwoorden aan strikte regels, rechten afwingen,politieke rechten, eigendomsrechten vb. diploma s hebben rechtsgeldigheid, oorkonden veel omvangrijker gegeven Bronnen van sociale boekhouding uitspraken van rechtbanken: fiscaliteit, burgerlijke stand, ledenlijsten 2

3 * egodocumenten ego staat centraal, vanuit ikfiguur: memoires, dagboeken, veel elementen uit persoonlijk verleden (zie p 67: grens Dichtung Wahrheit) > lang niet ernstig opgenomen => naar een doel toe schrijven, eigen visie tonen, goed voorstellen casus: Virginie Lovelings, Stijn Streuvels, Cyriel Verschaeve: confrontatie oorlogsmémoires Virginie Loveling ( ) schreef het boek: In Oorlogsnood. Dagboek Dit boek werd uitgeven in De tekst getuigt van de angst van de auteur, want ze zou in moeilijkheden kunnen komen door haar dagboek. Het boek is niet echt een bron voor WO1, want het is vanuit het standpunt van 1 persoon geschreven. Ter vergelijking met andere boeken over/uit die tijd: => Stijn Streuvels: dagboek (eveneens beperkt oogpunt). Streuvels geeft een relatief positief beeld, soms zelfs sympathie voor Duitsers, later toont hij ook het grimmiger deel van de oorlog. => Cyriel Verschaeve: zeer sterke Vlaamsnationalistische kapelaan (priester), schrijft vanuit Veurne (achter de Ijzer). Zijn werk is minder dagboek, eerder pamfletstijl. Bevindt zich achter het front, ziet aldus wat oorlog aanricht en verheerlijkt dit. (massale dood = offer of boete, zuivering van de zonde van de moderne wereld). Verder zal hij collaboreren in WO2. Loveling daarentegen heeft een afkeer van de oorlog, gruwelt van de oorlogsmachines en doorprikt nationalisme van de Duitsers en Vlaamse nationalisten (meewerken met de bezetter beschadigt eerder de Vlaamse zaak dan dat ze er goed aandoet + oorlog is niet heldhaftig, maar puur bloedvergieten). De 2 auteurs in het bezette gebied zijn beperkt in beweging en informatie, Verschaeve daarentegen zag alleen wat hij wou zien. Toch zijn al deze bronnen belangrijk in de alledaagse beschrijvingen/mentaliteiten. 3 compleet uit elkaar liggende beelden, alle 3 belevenissen van emoties, mentale waarheid hebben allen compleet andere visie in hun overlevering Ongeschreven bronnen Materiële voorwerpen archeologische bronnen, overblijfselen, munten, manueel vervaardigde afbeeldingen, mechanisch vervaardigde afbeeldingen (foto en film) helpen beeld beter af te stellen, kunnen ook afbeeldingen zijn vb. egodocument: Picasso: schildert zich na verloop van tijd steeds meer afgetakeld af => uiteindelijk als aap 3

4 Orale tradities al heel lang: vb. volksliederen hedendaagse vorm: interviews politiek lied Hanns Eisler ( ) 'Der heimliche Aufmarsch' (uitvoerder Ernst Busch, ): geëngageerde muziek tegen opmars van het fascisme. (vergelijkbaar met le Marsaillaise of De Internationale ) Weimarrepubliek gekend door tegenstrijdigheden: extreemlinks en extreemrechts Eisler: modernistisch componist tijdens Weimarrepubliek, werkt samen met Berthold Brecht, vlucht in 1933 naar VS wegens politieke situatie in Duitsland, maakt er filmmuziek in Hollywood, in 1948 in volle McCarthy heksenjacht (koude oorlog) uit VS gezet, keert terug naar DDR en woont er sinds bedoeling Eisler: mensen bewegen, activeren, hymnes thema: miserie, werkloosheid Het is muziek met moderne opzwepende ritmes voor die tijd. Zeer militante tekst en de verwijzing naar de Sovjets als ideaal 2. Onderscheid tussen bron en historisch werk verschillende studies zijn gebaseerd op dezelfde bronnen casus: Galbert van Brugge: dagboek Ten tijde van politieke moorden, beginnend met de graaf van Vlaanderen, Karel de Goede à bron Vlaanderen door Van Caeneghem: vaststellen rechtsstructuur Dhondt: mentaliteit en wereldbeeld graaf van Vlaanderen wordt vermoordt, coup voor opvolging > clericus Galbert schrijft dit op Quasi unieke bron, Caenegem: rechtsysteem: hoe iemand straffen, Dhondt ; proberen in te leven in de 12 de eeuw, hoe iemand zoiets meemaakt, die dit niet voor mogelijk hield => 1 bron: 2 andere interpretaties historische studie kan ook een bron worden: Herodotus en anderen schrijven ook binnen een context, ze dienen ook machten. Eusebius van Caesarea: kerkvader, geschiedschrijver en uitgever van bronnen citeert bronnen van bronnen, waarvan we geen benul meer hebben > provider van bronnen als bron fungeren: grenslijn bron/historisch werk Galbert van Brugge s dagboek: bewijs van voorkomen van gebeurtenis Politici stellen eigen leven voor in media > memoires: bron of hist werk? 3. Van gesproken naar geschreven woord en terug? Evolutie van de bronnentypes en hun complementariteit 4

5 3.1. Schrift en alfabet dominant alfabet: ook dominant op ander gebieden ons alfabet: door Romeinen overgedragen basis/infrastructuur Romeinse rijk ook overgenomen door katholieke kerk => dus ook alfabet 3.2 De drukpers: schaalvergroting en uitdieping vaak met teksten knoeien: teksten raken door afschrijven vaak gecorrumpeerd > slechts 1 kopie boekdrukkunst: niet meer afhankelijk van 1 tekst Voor het eerst protestantisme, bijbel op een andere manier lezen, weinig teksten > teksten + letters verbranden, weinig teksten, dus dan gemakkelijker weg => boekdrukkunst: veel moeilijker drukken: veel goedkoper (boek maken is veel goedkoper) papier relatief goedkoop t.o.v. perkament, vooral door grondstof: houtpulp => nog meer teksten gaan drukken: kranten, nieuwsbulletins 3.3. Woord en beeld media: zie p Mondelinge bronnen: orale overlevering, orale geschiedenis Op een heel andere manier door de tijd doorgegeven Momenten van zwakheid voor mondelinge tradities: 1. het traditionele misprijzen voor interview als hist. bron want onvermijdelijk subjectief, vrager vraagt wat hij wil horen, ondervraagde schermt zich af, zichzelf andere rol toebedelen, maar kansen op subjectiviteit kunnen bij alle soorten bronnen voorkomen (ook geschreven) 2. toch nuttig voor bepaalde sectoren bij stakingen, gewapende vetes > liever geen aangeschreven bronnen toevertrouwd 3. de techniek van de handige interviewer moet er meer van weten, ondervraagde niet laten vluchten : harde interview 4. interferentie tussen ondervrager en ondervraagde psychologische verschijnselen, ondervraagde soms zelf in handen laten nemen, in eigen leugens laten verdergaan Casus:Interviewtechniek toegepast door productiekern Wereldoorlog II van BRT Maurice De Wilde Maurice de Wilde was een belangrijk journalist die bij de productiekern over WO2 op de BRT zat vanaf 74. Op deze manier nam hij deel aan geschiedschrijving (hij werd evenwel begeleid door historici). 5

6 Hij was gekend voor zijn harde interviewtechniek (hij maakte documentaires waarin mensen over hun ervaringen tijdens WO2 vertelden). Bij een hard interview heeft de journalist het gesprek op voorhand goed voorbereid (zo zal de Wilde bijvoorbeeld corrigeren waar nodig is, waardoor de geïnterviewde sneller de neiging heeft de waarheid te zeggen + hij laat mensen de dingen zeggen die hij wil horen, maar die zij daarom niet willen zeggen). >< zacht interview: vraagantwoord, zonder echte voorbereiding. Interview met Leon Degrelle:. bij dit interview had de extralinguale laag een belangrijke rol: zo hingen er bijvoorbeeld vlaggen en portretten in zijn huis die verwezen naar REX (?). typisch hard interview. beschuldigd van een staatsgreep (behoorde tot extreem rechts) en beschuldigd van collaboratie. Uiteindelijk ter dood veroordeeld in België, vervolgens ondergedoken in Madrid.. Degrelle komt voor ons lachwekkend over, maar na 20 jaar is hij toch nog steeds angstwekkend.. in het interview beweert Degrelle dat hij helemaal niets met de staatsgreep te maken had, maar M. De Wilde weet dit met een goede voorbereiding te ontkrachten. We zien vervolgens hoe Degrelle na de bewering een document in handen krijgt, en vraagt het interview even stop te zetten. Interview met M. Naessens:. een oudmedewerker van H. De Man (zijn bankier). balanceerde op het randje van collaboratie en was in de ban geraakt door de nieuwe orde. was op congres over nationaalsocialisme (heeft aldus sympathie voor Hitler), gaf toe dat hij Hitlergroet bracht.. de Wilde speelde hierbij de kosten van de cameraploeg uit > zijn deze interviews nog deontologisch verantwoord? Ndl: 'de bezetting' Lou de Jong, Frk:'le chagrin et la pitié' heel veel interviews verwerkt, historische bronnen, mensen laten vertellen over het dagelijkse leven in ClermontFerrand bij de Duitse bezetting M. De Wilde:1974: Zij zagen het als fin de carrière, hadden ruzie met hem, had moeilijk karakter maar beet zich erin vast; tot begin jaren 90. Heeft rechtsgeschiedenis geschreven: Leon Degrelle (Rex): belangrijk figuur, collaboreerde met de nazi s en ontsnapt aan het einde van de oorlog. Techniek De Wilde: niet aan het woord laten, maar kan dit wel? Nog maanden lang geaarzeld, maar onder het hoogste juridische niveau rechtgetrokken. 6

7 De Wilde was niet altijd deontologisch (deontologie=plichtenleer van een beroep) correct, iemand iets laten zeggen, blijven roepen, aandringen. L. Degrelle: vlag aan de muur met Andreaskruis => Bourgondische rijk weer onder naziregime Interview wordt historische bron in verschillende lagen: fatische laag: transcript basislaag: feiten, feitelijk uitgesproken => kan je gewoon weergeven in een tekst muzische laag: toonband toon, heel belangrijk, rustpauzes, luidere toon : heel specifieke toon => moeilijk geschreven weer te geven paralinguale laag: bodytalk mimiek, houding, kan niet door taal weergegeven worden extralinguale laag: achtergrond waar, in welke setting opgenomen (op een historische beladen plek? Wat hangt er vb aan de muren?) 4. Impact van communicatie en informatietechnologie op de productie van bronnen 4.1. Snelheid en kwaliteit van de overdracht 3 fasen: te voet te paard mechanische fase(trein tot electronica) 14 de 15 de eeuw:dood van koning Karel V: postdiensten, later ook persagentschappen: stellen info ter beschikking => men oefent controle uit op de informatiestroom 4.2. Functies van de communicatiemedia bestond voor een doelgroep (avvisi), gesteund door een dienst van belangengroepen Bestond uit zowel positieve als negatieve effecten: p (Habernas: kritische socioloog) positief: vorming van publieke openbare cultuur: politieke debatcultuur door toegang media => kranten voorlezen in koffiehuizen: politieke overlegcultuur negatief: toen belangrijke media: Gleichshaltung (=gelijkschakeling), Joseph Goebbels: propaganda => kans op manipulatie casus: Leni Riefenstahl ( ) NaziDuitsland: totalitair controleren en doelbewust saboteren van info 7

8 Riefenstahl: was eerst actrice, daarna films opnemen en regissren:absurd, over ravijnen, nazikopstukken, na WOII documentaires > camerastanden uitproberen (vb filmen vogel en kikvorsperspectief, travelling): zeer vernieuwend politieke conferenties: 1 ste film: Sieg des Glaubens, 1933 (zege van het geloof): flopt 2 de film: Triumph des Willens, 1934: film van Nazipartijdag in Nürnberg: 1 van de meest succesvolle propagandafilms: speeches Hitlers zelf attitude: weinig commentaar: ik ben een kunstenaar, ik hou me niet met politiek bezig: uitbeelden wat ze ziet, niet per se Nazi > ook niet echt iets van bewijs gevonden => Zelfs op hoge leeftijd blijft ze zich verdedigen en beweren enkel een kunstenaar te zijn. Riefenstahl werd dan ook nooit veroordeeld, ze kon niet als lid van de nazi's geïdentificeerd worden. interview: in situ: haar op plaats zetten, van wat er nog van overblijft, daar herinneringen ophalen <> Marlene Dietrich: gevlucht uit Duitsland, steunde de geallieerden tegen Duitsland > verwijzingen naar Korea, Peking Media: V.S. : bepaalde networks, vooral gevoelige zaken vb oorlog vb. Fox News: rechts, zeer katholiek: fair and balanced Al Jazeera: aanvallen: doorbreken moderne communicatiemiddel met Arabische wereld => na 11/09: Paard van Troje: Bandjes Bin Kaden uitgezonden (spreekbuis Bin Laden) 9/11: CNN, sowieso vaste camera s gericht op Wall Street: die skyline wordt vaak gebruikt als achtergrond voor economisch nieuws. breaking news: je zit er direct op, wordt door heel de wereld gezien, ziet eruit als nieuws in de meest pure vorm, maar toch moreel overschrijdend: splitscreen toren, taliban (mogelijke daders) men creëert een vijandelijke positie tegenover de taliban door het samen brengen van die 2 beelden Men brengt de man zo in verband met de gebeurtenis, legt causale verbanden, suggereert Impact van de communicatie in de huidige samenleving Robert Fisk: Engelse journalist: schrijver voor the Independent. schrijft over oorlog Midden Oosten auteur van de Grote beschavingenoorlog verovering M.O.: speciale band met België: vader heeft in België in Ieper gestreden > titel verwijs naar medaille van z n vader > Hoe Westen vandaag omgaat met nabije Oosten Deel: Why? Waarom doen mensen dit: zichzelf opblazen en andere slachtoffers maken: kritische t.o.v. beelden en zichzelf 8

9 manipulatie: ook eigenlijk 2 beelden naast elkaar zoals 9/11: 20: ene foto met Trotski en Kamenev, de andere zonder: enkel Lenin zichtbaar => Stalin komt aan de macht: tegen Trotski: wil geschiedenis herschrijven affiche politbureau: belangrijke persoon wordt ervan weggeveegd => grote leider baas: als er iets misgaat bij Stalin: letterlijk en figuurlijk: kop eraf John Kerry: Jonge Kerry naast vroegere activiste/zangeres Jane Fonda: bij antivietnamconferentie: pure trucage: Jane Fonda op protestbetoging tegen de oorlog en tegen president Nixon (had heel sterke politieke opvattingen:forse antiamerikaanse kritiek tijdens Vietnamoorlog => antipatriottisme? ) John Kerry op vredesbetoging waarom doet men dit? Gooi maar met modder, er zal altijd wel wat (twijfel) blijven hangen. Impact van de media: media: vorm belangrijker dan inhoud oorlog van Vietnam: verloren in de huiskamer: negatieve beelden, negatieve attitude van de betrokken Amerikanen 1 ste golfoorlog: IrakIran 2 de golfoorlog: annexatie Koeweit: 3 de golfoorlog: Saddam Hoessein(2003): Betrekking van zeer veel westerse landen. oorlog gevoerd tegen Irak van Saddam Hoessein Getoond in de media als bijna chirurgisch (propere) ingreep Passieve media, dagelijkse persconferenties van Amerika Men moet ook eens gaan kijken naar de schade die aangericht is Kritische media: niet gemakkelijk om uit te zenden, censuurmaatregelingen Irak: oliereserves opnieuw constante briefing door Amerikaanse top + embedded journalists: wekenlang samenleven, laten gewennen van journalisten met militaire eenheden => identificatie, op subtiele manier sturen van berichtgeving over oorlog. foto van Kim Phuc (Vietnam, 1972): Vietnamoorlog, Vietnamsyndroom 9

10 frontlijn in de buur van Trang Blang (napalmbommen) Associated press: Nick Ut: neemt foto van zijn leven: komt in een tegenstroom van vluchtelingen terecht neemt reeks foto s van bombardementen, aanvallen, luchtaanvallen Regen: meeste weg, waarschijnlijk geen luchtaanvallen opklaringen: Mensen vluchten uit de tempel, ook Vietnamees meisje in het midden van de foto Men ziet ook Vietnamese vluchtelingen uit de vlammen weglopen Foto midden: Kim Phuc, na napalmbomaanval bij AP heeft men lang getwijfeld: iemand frontaal naakt tonen werd één van dé antioorlogsbeelden Kim Phuc: nu in Toronto : goodwill ambassador VN werd overal gebruikt voor antioorlogscampagnes, propaganda communisme casus: Neda: 23 juni 09, hoofdstad Iran meisje Neda komt op straat en wordt neergeschoten zelfde lot Kim Phuc? Op de verkeerde plaats op het verkeerde moment => gebruikt door Iraanse oppositiebewegingen in VS: kan later ook nog gebruikt worden om intern te gaan. foto jongen die door Israëlische kogels wordt doodgeschoten casus: Robert Doisneau, Le Baiser de l hôtel de ville foto wilde soort tijdsbeeld creëren (werd wereldberoemd) :anonieme mens in een grootstad beeld van het frivole Parijs kort na WOII (naoorlogse sfeer), korte periode met veel intellectuelen Doiseau: foto s nemen als een visser: wachten om tijdsbeeld te vast te leggen Soort van beeld van gedrag van een stad + stad zelf op een bepaald moment op de achtergrond: stadhuis Parijs opname: 1950 voor het eerst in tijdschrift: Live, hoe Angelsaksische Parijs eruit ziet:geafficheerd als stad van de liefde => kussen op straat was not done, behalve in Parijs Naoorlogs Parijs: jazz, existentialisme (Camus), Parijse (Franse) filosofie bepalend voor het westen groot commercieel succes 1992: koppel eist schadevergoeding, omdat ze ongewild in deze pose geposeerd hadden maar: toch geen visser: is geposeerd, beroep gedaan op professionele acteurs illusie waar het publiek in wil blijven geloven, bepaalt de waarde 4.4. Kortsluitingen in de informatiestroom zie p 3940 redundantie: berichten in media hertalen zich, voorspelbaarheid, in inzicht in algemeen klimaat: belangrijk, minder grote infograad 10

11 entropie : infograad grootst: uitzonderlijk, niet voorspelbaar 5. Stockeren en produceren van informatie 5.1. Waarom bronnen bewaren? narratieve bronnen in archiefinstellingen > in de loop der eeuwen heel veel archieven tot stand gekomen: levend archief: van een instelling, nog steeds nieuw archief produceert dood archief: instelling die opgehouden is archief te produceren Breukmomenten: op een moment geen archieven meer over een bepaald gebied: vb. Franse revolutie: Wat doen met al die paperassen 5.2. Waarom gingen zovele bronnen verloren? vb. uitnodiging vergaderen: waarom na vergadering nog houden maar later misschien belangrijk om te reconstrueren vb. Vlaanderen: onderling overleg plegen over politiek > niet veel van die vergaderingen bewaard gebleven, sommige wel, maar met hiaten branden, moedwillig vernietigen, militaire acties, vb WOI: Ieper: grote verliezen historische documenten openbare ministeries moeten archieven bijhouden: archiefdwang: levend en ook veel dood archief. Sommige niet vrij de consulteren: nabije toekomst relatief zwak mechanisch aangemaakt papier (19 de 20 ste eeuw): hoge zuurtegraad Karel V: Gent bestraffen: veel documenten vernietigen van ambachten, want zij zijn de ruggengraat van het verzet. Door hun eigen geheugen weg te nemen, wordt hun slagkracht gebroken Toename van het bronnenbestand vb. steen van Rosetta: lezen hiërogliefenschrift => we kunnen veel meer bronnen lezen bronnen kunnen ook opnieuw opduiken: veel archieven niet vernietigd, weggenomen en teruggevonden: vb in NaziDuitsland, daarna SovjetUnie: archieven van Belgische linkse bewegingen 5.4. Consulteerbaarheid van de bronnen overgang oude Sovjetsysteem > Rusland illustratie: KGBarchieven: casus: Vassili Mitrochin Mitrochin werkte in de archieven van de KGB, maar hij was zijn geloof in het communisme verloren. Hij keerde zich tegen het regime en maakte een schaduwarchief aan van de KGBarchieven. Hij klopte aan bij de Amerikaanse CIA, maar die geloofden hem niet omdat hij niet de originelen had, maar kopies. Daarna ging hij naar MI6 die wel interesse hadden. Op basis van de gekopieerde gegevens kreeg men nieuwe inzichten in bepaalde zaken; mysteries werden opgehelderd en spionnen geïdentificeerd. Christopher Andrew: deed onderzoek: echte bron of desinformatiecampagne? 11

12 5.5. Waar worden bronnen bewaard? Het archief als zingevende instelling Archief: geheel van documenten door (technisch bekwame?) persoon bijgehouden, geheel van bronnen, die een persoon achterlaat: fiction, faction 19 de eeuw: Vragen erover gesteld door de Franse Revolutie: veel levende archieven plots dode archieven => Wat ermee doen? vb. archieven op perkament van een vroeger feodaal systeem (Vlaamse graven) gebruiken als zakjes luch in geschoten. panopticon:18 de 19 de eeuwse gevangenis, zicht op verschillende gangen 5.6. De bewaarplaats van de archivalia is niet onschuldig Zoveel mogelijk in hun organische oorsprong, toen het nog een levend archief was. vb: systematische deportatie 42 43: verzet : tegen joods getto Emmanuel Ringelblum: ook verzet ertegen: archief aanleggen van dagelijks leven in getto. (met allemaal kleine getuigenissen, indrukwekkend archief). Van quasi totaal uitzichtloze situatie: vele documenten 3 keer documenten begraven. In de ruïne: 2 van de 3 plaatsten terug kunnen vinden. Pas na communistisch regime in Polen wordt het toegankelijk. We weten de hele stamboom, waar de documenten gezeten hebben geloofwaardiger 5.7. Het drukken van historische bronnen Op systematische wijze uitgeven van bronnen vb.17 de eeuw: bollandisten (orde van de jezuïeten): houden zich bezig met akten van de heiligen. Hoofdkwartier in Brussel Mauristen: vernieuwingsbewegingen binnen de Benedictijnen 19 de eeuw: tegen protestantisme Hun identiteit ophangen aan een nationaal verleden: landen Voorop: Duitsland: Monumenta Germaniae Historica, maar pas in 1870 eigenlijk eenmaking van Duitsland. Koninklijk commentaar voor geschiedenis: verantwoorde bronnen, in Brussel ING: Instituut voor Nederlandse Geschiedenis 12

13 Deel 2: Technische analyse van de bron Drie aspecten: filteren van bron (waar/vals of echt/onecht), situeren van bron (in tijd en ruimte); decoderen en ontcijferen van bron. Authenticiteit waarheid (inhoud) echtheid (vorm) Voorbeeld: Dagboek Anne Frank (+ maart 1945, BergenBelsen) na twee jaar ondergedoken geleefd te hebben in het Achterhuis (Prinsengracht 263, Amsterdam) =>Bij verklikking en aanhouding (maart 1945, BergenBelzen) dagboek achtergebleven D. Bernauw, H. Paape, G. van der Stroom, De Dagboeken van Anne Frank, Nederlands instituut voor oorlogsdocumentatie (NIOD), Amsterdam, 2001 echt of niet echt? gebeurtenissen kloppen: o vorm zoals het moet zijn o papier en inkt: vanuit die tijd o balpen/schrift: van iemand anders hand, veelal van de vader aug 98: reeks onbekende bladen komen uit. Medewerkers kregen dit van de vader voor diens dood. > Breng dit authenticiteit in gedrang? Waarom achtergehouden? conclusie: authenticiteit niet in gedrang, bevestigt elementen, stukje gecensureerd door vader: seksualiteit, harde passages t.o.v. moeder vroeger al, laatste 5 pagina s: nog hardere apssages over huwelijk vader en moeder Toch getwijfeld: grote symbolische waarde van hoe Shoah is uitgevoerd eind jaren 50 + in Duitsland 58: twijfels Faurisson: meer wijzen op balpenpassages 2006: Faurisson nog eens veroordeeld (negationisme) Men komt in het nieuws om twijfel te zaaien, gooien met maden, blijft altijd wat van over of je krijgt mensen die het overnemen. Ongelukkige publicatie van de vader: gekuiste versie heruitgave NIOD toont echt: vormeigenschappen kloppen (balpenpassages vader) waar: geloofwaardigheid qua psyche; feiten zijn correct Augustus 1998: nieuwe pagina s bij de heer Suyck, zelf gekregen van Otto Frank authenticiteit komt niet in het gedrang >bevestigt zelfs de censuur Symboolwaarde: aanvallen negationisten, ze willen vooral twijfel zaaien over de Holocaust 80: Robert Fourisson: Le journal d An,ne Frank, estil authentique?, is meerder malen veroordeeld, in 2007 zelf smaadproces tegen joods minister Badinter => Men komt in het nieuws om twijfel te zaaien, gooien met maden, blijft altijd wat van over of je krijgt mensen die het overnemen. 13

14 1.De vele vormen van vervalsing 1.1. Intellectueel falsum 1.2. Materieel falsum casus: valse dagboeken van Hitlers der Stern (1983) inhoud? vorm? Hugh Trevor Roper :Britse Hitlerdeskundige archief Koblenz, perlon Max Domarus Publicaties der Sten na zogezegde authenticiteit door historici (op basis van foto s) >ook bekende Hugh TrevorRoper zal erkennen maar komt hier later op terug Door spectaculariteit was men te weinig kritisch =>nieuwe visie op Hitler en Joden vb. geen woord over de Endlösung; Hitler buiten Kristalnacht door Goebbels Bedrog: >paleografisch: slechts 1 schriftbeeld archief Koblenze en misdaadcel: inkt slechts 3 jaar oud, stof tegen vergelen (van na WO II) in papier, recente stof penlon in de band, FW op de kaft komt overeen met boek Max Domarus: gemeenschappelijke fout chronologie Van Konrad Kujau voor geld: =>sluw: taal eigen gemaakt è geloofwaardig naïef: vele teksten over Hitler niet gebruikt Nog falsificaties Kujau, later professionele schilder van falsa creëren eigen realiteit ook: bekende speeches niet gebruikt van Hitler voor TV: tonen hoe vervalst straf: 4,5 jaar cel meer dan de helft van geld niet meer teruggevonden blijf in business met vervalsing originele tekst Volkslied en vervalste schilderijen: succes 2 e naam 1.4. Pastiche = voorwerp waarbij men kanmerken nabootst van origineel door sfeer van inhoud casus: 1656: Diego Velasquez schilder hof Filips IV met spiegeleffect: realiteit en representatie => schilder zelf: koningspaar schilderen, ze zijn zelf niet te zien enkel in de spiegel => realiteit weergeven van Spaanse kunst schilderij over schilderskunst 1957: Pablo Picasso maakt 50tal postmoderne decomposities door herneming elementen over die reeks => intertextualitieit, meer dan met beelden kan frauduleus worden: verkopen als originelen succes in atavistische periodes 14

15 renaissance, neoromantisme, Han Van Meegeren ( ) Pasticheur: Vermeer Reputatie van Van Meegeren: maskeert werk van anderen vb: de koppelaarster door Dirck van Baburen (1622) in Courtauld institute in London pas na 45 ontmaskerd iedereen massaal bedrogen precedent voor anderen tijdsgeest: bedroog Göring: patriottisch: gaf dit toe om een celstraf te ontlopen wegens collaboratie 60: gekocht als valse Van Meegeren => studieobject materiële: 17 de eeuw (recent onderzoek) motief: frustratie: was niet zo geliefd 1.5. Kopie kritiek van een voorwerp: lijkwade van Turijn: geschiedenis 1357: graaf van Charny schenkt doek aan kerk van Liry (bij Troyes in Champagne) Midden 15 de eeuw, in bezit van hertogen van Savoie (Chambery, brand 1532, vanaf 1578 in Turijn) Umberto II van Savoie schenkt doek aan Vaticaan in : aartsbisschop Ballestrero van Turijn: laat C14analyse uitvoeren Resultaat: Analyse C14 (in Zürich, Oxford en Tucson): lijkwade stamt uit Pollenanalyse (klimaat en temperatuurschommelingen): Planten uit Palestina (positief) Chemische analyse: bloed en bilirubine (de densiteit van de stof is groter daar waar lichaamsafgescheiden stoffen waren) Manier van weven: Nabije Oosten (positief) Schilderij of fototechniek: eerste foto is een negatief beeld uit 1898 Evaluatie: Het is een recent falsum, maar er is een geschreven traditie sinds 1357 Een doek uit het MiddenOosten dat op de Jaarmarkt in Champagne is terechtgekomen? Op die Jaarmarkt werden mediterrane producten en Vlaams textiel verhandeld, een doek uit het Midden Oosten is dus niet verwonderlijk. De aard van de wonden: een echt persoon in het doek? Een middeleeuws schilder brengt niets aan dat enkel negatief te zien is. De afdruk is dus niet geschilderd, maar van een echt lijk. Het gezicht van Christus is conform aan de traditie. Het is een geënsceneerd beeld. In de periode 13e 14de eeuw woedde de pest in Europa. Dat had een enorme impact op de maatschappij en de perceptie van de dood. De lijkwade kan dus gezien worden als religieus fanatisme om de dood te bezweren, een fanaticus die o.a. dezelfde wonden als die van Christus aan zichzelf heeft aangebracht. 15

16 2. Het ontmaskeren van de falsaris origineel kopie origineel pseudoorigineel (lijkend op origineel maar het is het niet, met goede of kwade bedoelingen)) kopie en pseudokopie (= ± weergeven inhoud, normaal werkexemplaar) => massaal veel kopieën, dingen laten instromen pseudokopie: o origineel uit 1300 nadoen: schrift nadoen : oorkonde: heeft juiste zegel o men kan er eigen stukjes tekst tussensteken, want geen formele regeltjes ontmaskeren vaak door onderzoek van oorkonden wat is een oorkonde: formeel echt en geschreven door de auteur: origineel Onbewaakt ogenblik van de falsaris: casus: oorlelletje van Morelli (hermolieff, 1874) 1874: Giovanni Morelli, een Italiaanse arts, publiceerde onder de schuilnaam Lermolieff een aantal artikels waarin hij beweerde dat musea vol hingen met falsa. Want zegt hij: er wordt gelet op de grote kenmerken en de kleine details worden over het hoofd gezien, zoals bijvoorbeeld de oorlelletjes. Daarnaast beweerde hij zo al tal van spectaculaire ontdekkingen gedaan te hebben. Het zijn de meest opvallende kenmerken die een falsaris zeker zal kunnen imiteren, zegt Morelli, want: Men moet minder letten op de roze billen van de modellen van Renoir dan op hun oorlelletje. De details zullen moeilijker na te apen zijn want een schilder gaat ieder volgens zijn eigen penseeltrekken spontaan te werk. Een falsaris zal juist met de nodige nauwkeurigheid en minutieuze naaperij te werk gaan, zodanig dat er helemaal geen sprake meer is van spontaniteit, welk te zien moet zijn aan de details. Natuurlijk kwam er kritiek op het werk van Morelli: o o o Hij was geen echte kunsthistoricus Hij gebruikte een schuilnaam En het werd hem verweten dat hij een mechanische reactie hanteerde, een oude methode in een nieuwe vorm aldus. Later zou de techniek van Morelli geherwaardeerd worden en heel wat bijval kennen: Weins publiceerde in 1963 het boek kunst en anarchie waarin hij het belang van de details aanhaalde en het hanteren van het onbewaakte moment propageerde, omwille van het feit dat deze methode methodologisch interessanter is. M. Van Dantzig verhelderde de these van Morelli door te stellen dat de prikkel voor de falsaris meer tijd vergt van prikkel tot actie dan die van de echte schilder. Daardoor kan de falsaris nooit heel de tijd de illusie van spontaniteit volhouden en terwijl ook nog op alle details letten. Hij pleitte in dat kader ook voor de oprichting van een pictologische databank met een heleboel pictologische 16

17 elementen en kenmerken (bv. verftoets) per kunstenaar, welk het onderzoek naar de echtheid zou vergemakkelijken. Carlo Ginzburg paste deze theorie op de geschiedenis in zijn werk Microstoria waarbij hij aanhaalde dat men door te kijken naar kleine indices, feiten, e.d.m. het grote verhaal kan construeren. Met andere woorden: de methode van de omweg. A. Conan Doyle maakt letterlijk gebruik van de theorie van Morelli over de oorlelletjes in één van zijn klassiekers The Cardboard Box uit de Sherlock Holmesreeks. Een dame uit dit verhaal krijgt een doos toegestuurd waarin twee afgesneden oren zitten. Toen Sherlock goed keek zag hij dat de oren op deze van de dame in kwestie leken, waardoor hij kon aantonen dat het om familie ging. En alzo bracht Sherlock Holmes de zaak op gang, door de observatie van details waar de politie geen oog voor had. Sigmund Freud merkte op dat de theorie van Morelli nauw verwant was met de psychoanalyse. Hij bekeek de onbewaakte handelingen als basis voor dieperliggende situaties, als uitingen van het onbewuste. De theorie van Morelli wordt ook nu nog toegepast, vnl. in forensisch onderzoek en wetenschap. Een voorbeeld uit de forensische geneeskunde: o De zoektocht naar de echte Saddam Hoessein: Dr. Dieter Buhman onderzocht of het steeds de echte Saddam was die in beeld verscheen. Hij kwam tot de vaststelling dat er op zijn minst 4 verschillende oortypes bij Saddam waren, wat er op duidt dat Saddam zeker werkte met op zijn minst 3 lookalikes. Sinds 1998 zou de echte Saddam nooit meer in de media en op de officiële openbare aangelegenheden verschenen zijn. Ondertussen is de man wel al gevat. De basis waarop dit onderzoek steunde was de vorm van het oor, de manier waarop het oor ingeplant was op de schedel en de verschillen in oorschelp, want zoals Morelli aantoonde is niet ieder oor identiek. 3. Clio s laboratorium Clio = muze geschiedschrijving 3.1. Paleografie (p7880) = studie bij het ontcijferen van (oude) handschriften Meerderheid werkt met geschreven bronnen verschillende schrijfwijzes/materialen 3 functies: ontcijferen, dateren, echtheidsproces snelheid: geposeerd =blokletters, esthetisch/cursief: sneller esthetisch: capitalis elegans, unciaal, carolina (in renaissance ontdekt) 17

18 vb: unciaal (gebogen) : christelijk capitalis (epigrafie):vergilius carolina(karolingers): sacramentarium van Hildoard, beschip van Cambrai (begin 9 de eeuw) nu: Bibliothèque Municipale Cambrai: christelijk + capitalis veel kopieën: antieke teksten renaissance: carolina standaard model uit oudheid Mensen uit andere landen schrijven anders aanleren in school ductus: individuele touch modulus: manier van aanleren afkoritingen versieringen vb: casus: dagboek Anne Frank Le journal d Anne Frank, estil authentique?, geschreven door Robert de Faurisson, de negationist bij uitstek, toont aan dat het dagboek van Anne Frank vals zou zijn daar er gebruik gemaakt werd van verschillende handschriften, meerdere soorten schrijfstof, => paleografisch onderzoek: toont aan dat de tekst wel authentiek is, want aantekeningen in balpen tonen niet aan dat een tekst vals is en ook al leek het op het eerste zicht dat er twee handen aan geschreven hadden (cursief en blokschrift/geposeerd schrift) toch waren beide geschriften van de hand van Anne Frank. Dit alles werd onder andere aangetoond door een vergelijking te maken met het schrift dat zeker van Anne Frank is en teruggevonden is op een ansichtkaartje en door een analyse van de ductus (vorming van de letters: afstand tussen letters en de wijze van aaneenschakeling tussen letters, ) op letterniveau met millimeterschaal (er was hierbij vooral aandacht voor de lussen van de letters k, h en l). Jan Romein gaf als eerste een kritische editie uit van het dagboek van Anne Frank waarin hij duidelijk aantoont dat de twee handen twee varianten zijn van één persoon. Hij deed dit aan de hand van het ansichtkaartje waar de echtheid van bewezen werd door onder meer de postzegel, de poststempel en de Duitse censuurzegel. De laatste kritische versie werd geschreven door Bernauw en Paepe waarin niet enkel de officiële versie van het dagboek besproken wordt maar ook alle mogelijke andere versies. Ook deze beide heren komen tot het besluit dat het dagboek niet vals is doordat het geschreven is door dezelfde hand Diplomatiek (p80) kanselarij: elementen van aandacht: formules, waarmerken, zegels, versieringen, monogrammen, etc 18

19 Denis VrainLucas Frans notaris op breukmoment Franse revolutie (=> veel MEteksten vrij + handel) => vervalste honderdtallen diplomatieke teksten en bracht ze in omloop: 19 e eeuw verkocht zo n vervalste stukken, waaronder brieven van Cleopatra aan Caesar (hij baseerde zich hiervoor op formuleringen die eigen waren aan het redactiecentrum van Cleopatra), brieven van Newton, Pascal, Boyle, aan o.a. Chasles (een mathematicus), brieven Pontius Pilatus aan keizer Tiberius (spijt), Magdalena aan Lazarus. 1870: werd hiervoor veroordeeld. Naast Chasles was er ook een historicus die duizenden van deze brieven kocht, wat zeer beschamend was, want al deze brieven waren bijvoorbeeld in het Frans geschreven. Raul Hilberg R. Hilberg voerde de diplomatiek uit op het Nazimateriaal in zijn werk Sources of Holocaust Research. Zo toonde hij aan dat je met aandacht voor de uiterlijke kenmerken veel meer uit een bestaand document kunt halen. Zulke kenmerken kunnen zijn: o Formuleringen o Afstempelingen (zo weet je waar de brief is geweest) o Interne waarmerkingen eigen aan verschillende niveaus van bevelvoering o Graden van formaliteit (gradaties van confidentialiteit) die o.a. te zien zijn aan de stempels. De historicus moet ze kennen om de draagwijdte van het document te kunnen begrijpen en om ze te kunnen decoderen. Hilberg analyseerde zo in zijn "Sources of Holocaust research" heel wat stukken uit de administratie van het derde rijk. Hij bestudeerde o.a. de geformaliseerde formules om te bekijken hoe de Nazi s hun beleid verwoordden en welke de betekenis/draagwijdte/waarde van hun geijkte formules was. Hij kwam daarbij tot de conclusie dat omtrent de jodenvervolging en meer bepaald de Holocaust een grote en strikte geheimhouding bestond. Men verwoorde het nooit zo dat eruit bleek dat men de joden ombracht in gaskamers. Brief om gewoon soldaten te laten ontspannen zodat ze niet overstressed zijn blijkt een brief te zijn om soldaten afwisseling te geven tussen massale moordpartijen. Deze diplomatieke teksten konden aldus uitspraken doen over het onuitspreekbare, namelijk de massale executies vanaf eind de jaren 41 aan het Oostfront en de systematische uitroeiing van de Joden. Deze casus is bedoeld om aan te tonen dat de diplomatiek niet alleen van belang is om documenten uit de middeleeuwen te begrijpen, maar ook om recente documenten te analyseren Archeologie: ontrouw minnaar van Clio? (8191) 19

20 wisselend paradigma: van antiquarische (= niet meer als nieuw te verkrijgen) belangstelling naar wetenschap: teksten uit oudheid realiseren, zoeken naar plekken in teksten vb. Plinius ( uitbarsting Vesuvius), Ilias (Troje) grote staten: willen grote archieven, opvolgers Romeins Rijk overal instituten cultuurhistorische/evenementiële archeologie (diffusionisme: Vere Gordon Childe) idee: steeds complexere samenleving geografische verspreiding (imiteren en minderwaardige voorwerpen) onderzoek prehistorie via methode New archeology (Lewis Binford) vooral na WOII, Amerika vertrek: observatie nog bestaande stammen koppelen aan archeologische elementen, vondsten omstandigheden recreëren eerder verklaren dan beschrijven structuralisme contextuele aanpak (Ian Hodder mens = speelbal grote krachten meer aandacht creatieve elementen en mens als actief wezen makkelijker grote debatten destructief: maar 1 keer kan men context opgraven vaak gemobiliseerd als claims op grondgebied vb: Israël Palestina => politiek wapen prospectie: toeval/ gerichte prospectie vb WOI: foto s stellingen aan front => grote infrastructuurwerken, archeologische prospectie, bij wet vast gelegd meest spectaculaire vindingen: meestal door toeval ontdekt: casus: Ötzi (toeval) Ötzi werd toevallig gevonden door een Duits echtpaar dat op wandel was in de Alpen rond de Frans Italiaanse grens (Ötzdal) op 19 september Toen ze van het pad gingen op een hoogte van ongeveer 3210 meter zagen ze een geraamte liggen, namen een foto en mobiliseerden de politie. Men dacht in eerste instantie aan een toevallige, accidentele dood. De politie dacht echter dat het ging om een vermist en crimineel persoon wat de onprofessionele opgraving verklaart (met o.a. houwelen en niet volgens de regels van de archeologische opgravingkunst). Al snel werd duidelijk dat het hier om een archeologische vondst ging en de C14methode bevestigde dit door aan te tonen dat Ötzi zou stammen vanuit de periode vc. Hij kon bewaard blijven 20

Historische Kritiek. Deel I: De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden

Historische Kritiek. Deel I: De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden Historische Kritiek Deel I: De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden 1. De notie bron 1.1 Bronnen: bewuste creaties? Voorbeeld van een overblijfsel: Palast der Republik Unwitting testimony: Staatsgreep

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.

Nadere informatie

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede

WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede WEBQUEST L6-02 oorlog & vrede 2.3.1. Wereldoorlog I INHOUD OEFENBOEK De Eerste Wereldoorlog 02-03 2.3.2. Wereldoorlog II De Tweede Wereldoorlog 04-05 La Vita è Bella 06-07 3.1. Geweldige personen Jezus

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. KB-0125-a-16-2-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een poster (1848): Leve de! Weg met Willem. Hij is een bloedzuiger.

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis vwo, eerste tijdvak (2015). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis (Pilot) vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag:

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

HET DROOMMUSEUM VAN DRE

HET DROOMMUSEUM VAN DRE HET DROOMMUSEUM VAN DRE Beste leerling, Dit werkblad wil je iets langer bij bepaalde zaken in het museum laten stil staan. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat je niet mag rondneuzen naar andere objecten,

Nadere informatie

Examentraining - Geschiedenis. HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog

Examentraining - Geschiedenis. HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog Examentraining - Geschiedenis HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog Doel Bewustwording nieuw programma Kansen zien! Kennis & vaardigheden herhalen Typische examenzaken Vergroten motivatie Inhoud Inhoudelijke

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Doelgroepen: primaire doelgroep en laagopgeleiden, algemeen publiek 18+, allochtonen en studenten

Doelgroepen: primaire doelgroep en laagopgeleiden, algemeen publiek 18+, allochtonen en studenten Doelgroepen: primaire doelgroep en laagopgeleiden, algemeen publiek 18+, allochtonen en studenten Q1 : DUMMY - selecteer doelgroep Dummy Inlezen doelgroep uit steekproef 1 Primaire doelgroep en laagopgeleiden

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij?

Evolutie. schepping. belangrijk! Wat geloof jij? Evolutie schepping belangrijk! Van levensbelang van levensbelang Wat geloof jij? 1 1. Onze gedachten bepalen wat we zien. Zal een kleuter van vier jaar een boek zonder plaatjes mooi vinden? Nee, uiteraard

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Workshop: Oorlog in beeld

Workshop: Oorlog in beeld Woord vooraf Beelden zijn in ons dagelijks leven niet meer weg te denken. Veel historische gebeurtenissen van de 20 e eeuw staan middels beelden in ons geheugen gegrift. Of het nu gaat om de val van de

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2)

Groep 2: De symbolen van België. Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Bron 2.1. De naam België/Belgique: (uit: Dossier De Belgische Revolutie, 1, De Standaard, p. 2) Vragen: a) Naar welk stukje geschiedenis verwijst de naam België? b) Is de keuze voor deze naam juist? Bron

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-GL en TL. geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-15.30 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur geschiedenis Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 22 juni 9.00 12.00 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Historisch denken. Historische benaderingen

Historisch denken. Historische benaderingen Historisch denken Inleiding Mensen hebben een besef van verleden, heden en toekomst. Ze hebben een bepaald beeld van wat er in hun leven is gebeurd tot op de dag van vandaag. Ze kunnen hun bestaan in het

Nadere informatie

Suggesties voor de groepsopdracht om de geschiedenis van het Humberghuis en zijn bewoners te ontdekken.

Suggesties voor de groepsopdracht om de geschiedenis van het Humberghuis en zijn bewoners te ontdekken. Suggesties voor de groepsopdracht om de geschiedenis van het Humberghuis en zijn bewoners te ontdekken. Groep 1: De geschiedenis van het huis 2. Werk een korte presentatie uit over het onderwerp De geschiedenis

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

DE KETTER EN DE KERKVORST. moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard. zondag 21 en 28 december op Canvas

DE KETTER EN DE KERKVORST. moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard. zondag 21 en 28 december op Canvas DE KETTER EN DE KERKVORST moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard zondag 21 en 28 december op Canvas DE KETTER EN DE KERKVORST Etienne Vermeersch ontmoet André-Joseph

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN. Bart Jan Bakker. en teksten

TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN. Bart Jan Bakker. en teksten TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN en teksten Bart Jan Bakker Deze bundel met afbeeldingen van schilderingen op papier en begeleidende teksten bevat mijn werk uit de periode augustus 2013 tot en met oktober

Nadere informatie

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen Tekst en afbeeldingen: Theo Philipsen DEEL 2 Rechts: Voorpagina van een Oostenrijks tijdschrift Columbus

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS VTO-cultuurvragen Onderstaand zijn de vraagformuleringen zoals gehanteerd in VTO2012 afgedrukt. De respondenten kregen een brief toegestuurd waarin ze uitgenodigd werden om de VTOenquête via het internet

Nadere informatie

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx x x x x xx x xx xx x xx xxx xx xx xx xxx x xx x xxxx x EEN KNOTSGEKKE xxx x xxxx HICHAM BENOHOUD xxx xxxxx xxxx xxxxx xx Salle de Classe, série 2 KLASFOTO! xxxx xxxxxx xx xxxxx xx xxxxxx x xxxxx xx x xxxxxx

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Secretariaat/Documentatiecentrum: Bezoekerscentrum Rufferdinge Molenberg 4 3400 Landen Tel. 011 88 34 68 Fax 011 83 27 62 info@ghklanden.be www.ghklanden.be

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VMBO-KB 2015. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 40 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54

Nadere informatie